Uzilishlar. Identifikasiyalash va qayta ishlash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Uzilishlar. Identifikasiyalash va qayta ishlash

Купить

Mavzu: Uzilishlar. Identifikasiyalash va qayta ishlash
Reja:
Kirish
1. Uzilishlar tushunchasi va ularning turlari
2. Uzilishlarni qayta ishlash jarayoni
3. Uzilishlar tizim samaradorligini oshirishdagi roli
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Kompyuter tizimlari kundalik hayotimizda keng qo‘llanilib, ilmiy, texnik,
tijorat sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Bunday tizimlarning samarali ishlashi
uchun barcha komponentlarning muvofiq ishlashini ta'minlash zarur.
Kompyuterning markaziy qismlaridan biri bo‘lgan protsessor (CPU) o‘z
vazifalarini bajarar ekan, turli tashqi va ichki hodisalar yuzaga kelishi mumkin.
Bu hodisalar tizim tomonidan samarali boshqarilishi kerak, aks holda tizim
ishlashining samaradorligi pasayadi yoki hatto nosozliklar yuzaga kelishi
mumkin. Uzilishlar (interrupts) bu jarayonni boshqarish va ma'lum hodisalarga
tezkor javob berishni ta'minlash uchun ishlatiladigan mexanizmdir.
Uzilishlar — bu kompyuter tizimining dasturini to‘xtatish va unga boshqa biror
zaruriy vazifani bajarishni buyuradigan mexanizmdir. Tizimda uzilish yuzaga
kelganida, CPU avvalgi vazifasini bajarishni to‘xtatadi va uzilishni qayta
ishlashga o‘tadi. Bu mexanizm tizimni yanada samarali va dinamik ishlashini
ta'minlaydi. Masalan, foydalanuvchi klaviaturani bosganida yoki tarmoqdan yangi
paket tushganda, tizim bu hodisalarni "uzilish" sifatida qabul qiladi va darhol
tegishli javobni beradi.
Bu maqolada uzilishlar, ularni identifikasiyalash va qayta ishlash jarayonlari
haqida so‘z yuritiladi. Uzilishlarning turlari, ular qanday aniqlanadi va qayta
ishlanadi, shuningdek, uzilishlar yordamida tizim samaradorligini qanday oshirish
mumkinligi haqida batafsil tushuncha beriladi.

1. Uzilishlar tushunchasi va ularning turlari
Uzilish (interrupt) — bu kompyuter tizimining normal ishlash jarayonini
to‘xtatish va unga yangi, muhim vazifani bajarishni buyuradigan mexanizmdir.
Kompyuter protsessorining asosiy vazifalaridan biri — dastur kodini bajarishdir,
lekin tizimda yuzaga kelgan ba'zi hodisalar tezkor javobni talab qiladi. Uzilishlar
shu maqsadda ishlatiladi, ya'ni ular kompyuterga ma'lum bir voqeaga tezda javob
berish imkonini beradi.
Uzilishlar yordamida tizim faqat zarur bo‘lgan hodisalarga javob beradi, bu esa
tizimning samaradorligini oshiradi. Tizim, masalan, foydalanuvchidan ma'lumot
olishi, klaviaturaga yoki sichqonchaga tugma bosilishi, diskdan ma'lumot o‘qilishi
yoki tarmoq orqali ma'lumot olish kerak bo‘lsa, shu kabi voqealar yuzaga
kelganida uzilish yordamida protsessorga signal yuboriladi.
Uzilishlarning turlari
Uzilishlar tizimga qanday kelib tushishiga va qanday turdagi voqealarni bildirishi
mumkinligiga qarab bir necha turga bo‘linadi. Asosan uzilishlar quyidagi turlarga
ajratiladi:
1. Hard (Aparat) Uzilishlar
Hard (aparat) uzilishlar — bu kompyuter tizimining apparat qurilmalaridan
(masalan, klaviatura, sichqoncha, disklardan) kelib chiqadigan uzilishlardir. Bu
turdagi uzilishlar, odatda, apparatning holatidagi o‘zgarishlar, yangi ma'lumotlar
kelishi yoki operatsion talablar tufayli yuzaga keladi.

 Misollar :
o Klaviatura : Foydalanuvchi klaviaturada tugma bosganida uzilish
yuzaga keladi va protsessor ma'lumotlarni qayta ishlash uchun
to‘xtatiladi.
o Tarmoq kartasi : Tarmoqdan yangi ma'lumot paketi qabul
qilinganda tizim uzilish signalini yuboradi.
o Disk qurilmalari : Diskka o‘qish yoki yozish amaliyoti talab
qilganda uzilish yuzaga keladi.
Hard uzilishlar har doim avtomatik tarzda yuzaga keladi va ularni tashqi
qurilmalar tomonidan tizimga yuborilgan signal boshqaradi. Tizimga uzilish
kelganda, CPU darhol ishlashni to‘xtatib, ushbu signalga javob beradi.
2. Soft (Dasturiy) Uzilishlar
Soft (dasturiy) uzilishlar — bu uzilishlar dasturiy ta'minot tomonidan
chiqariladi. Bunday uzilishlar odatda dasturdagi xatoliklar, noto‘g‘ri ishlash yoki
tizim tomonidan foydalanuvchi so‘roviga javob berish kerak bo‘lganda yuzaga
keladi. Dasturiy uzilishlar ko‘pincha CPUni dastur bajarish jarayonidan to‘xtatib,
tizimga yangi vazifani bajarishni buyuradi.
Misollar :
o Dasturiy xatoliklar : Masalan, noto‘g‘ri manzilga kirish yoki
xotiraga doir muammolar.
o Tizim chaqiruvi : Foydalanuvchi yoki dastur tomonidan tizim
resurslarini olish uchun yuborilgan chaqiruv.
o Bo‘sh resurslarni aniqlash : Kompyuter tizimiga yangi dastur yoki
ilova qo‘shilganda yoki xotira bo‘shaganida tizimga signal
yuboriladi.

Dasturiy uzilishlar ko‘pincha tizimdagi xatoliklarni bartaraf etish yoki tizim
resurslarini boshqarish maqsadida ishlatiladi. Bu uzilishlar ko‘pincha tashqi
qurilmalardan emas, balki o‘z ichki mexanizmlari tomonidan boshqariladi.
3. Ixtiyoriy Uzilishlar (Maskable Interrupts, IRQ)
Ixtiyoriy uzilishlar (maskable interrupts, IRQ) — bu turdagi uzilishlar
kompyuter tizimi tomonidan filtrlash (maskalash) yoki rad etilishi mumkin.
Bunday uzilishlar tizimga kirganda, agar tizim boshqa muhim ishni bajarayotgan
bo‘lsa, uzilishni vaqtincha o‘chirish (maskalash) mumkin. Bunday uzilishlar
maxsus raqamlar yoki signal orqali tanib olinadi.
 Misollar :
o Klaviatura tugmasi bosilganda yoki printerga hujjat yuborilganda
tizimda uzilish yuzaga kelishi mumkin.
o Tarmoq kartasidan kelgan yangi paket uzilishi, bu vaqtda tizimda
ma'lum bir operatsiyalarni bajarish kerak bo‘lsa, uzilish vaqtincha
rad etilishi mumkin.
4. Ixtiyorsiz Uzilishlar (Non-Maskable Interrupts, NMI)
Ixtiyorsiz uzilishlar (non-maskable interrupts, NMI) — tizimda yuzaga kelgan
va rad etilishi yoki maskalanishi mumkin bo‘lmagan uzilishlardir. Bu turdagi
uzilishlar tizimda jiddiy muammolar yoki xatoliklar sodir bo‘lganda, masalan,
tizimning o‘zida applikatsion xatoliklar yoki apparat buzilishi yuzaga kelganida
ishlatiladi.
 Misollar :
o Xotira xatoliklari (RAMda yuzaga keladigan xatoliklar).
o Protsessorning haddan tashqari issiqligi .

o Diskdan ma'lumotlarni o‘qish yoki yozish paytida apparat
buzilishlari .
Ixtiyorsiz uzilishlar tizimdagi xavfli yoki zararli hodisalarni darhol aniqlash va
ularni bartaraf etish uchun ishlatiladi. Tizimda ixtiyorsiz uzilish yuzaga kelganda,
protsessor darhol ishlashni to‘xtatadi va tizimni tekshirishga yoki qutqarishga
harakat qiladi.
5. Vaqtni Belgilash Uzilishlari (Timer Interrupts)
Vaqtni belgilash uzilishlari kompyuter tizimlarida doimiy vaqtni nazorat qilish
uchun ishlatiladi. Tizimda vaqtni belgilash uchun maxsus timer qurilmasi
ishlatiladi, bu qurilma doimiy ravishda tizimga vaqt o‘tishini bildiruvchi signal
yuboradi. Bu uzilishlar tizimning vaqtni va resurslarni boshqarishini ta'minlaydi.
 Misollar :
o Operatsion tizimga har bir ma'lum vaqt o‘tganidan so‘ng signal
yuboriladi, bu signalga javoban tizim resurslarini tekshirish va
boshqarish amalga oshiriladi.
o Dasturlarning davomiy ishlarini, masalan, hisoblashlarni va parallel
jarayonlarni boshqarish uchun vaqt signalini yuborish.
2. Uzilishlarni qayta ishlash jarayoni
Kompyuter tizimlarida uzilishlarni qayta ishlash jarayoni — bu tizimda
uzilish yuzaga kelganida protsessorning (CPU) o‘z vazifalarini to‘xtatib, uzilishni
aniqlash, qayta ishlash va kerakli javobni berish jarayonidir. Uzilishlar tizimga
ma'lum bir hodisaga tezkor javob berish imkonini yaratadi va bu mexanizm
tizimning samaradorligini oshiradi. Uzilishlar yordamida tizimning ishlashini
to‘xtatib, kerakli vazifalar bajariladi va so‘ngra tizim avvalgi holatiga qaytadi.

Uzilishlarni qayta ishlash jarayoni ko‘plab bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir
bosqichda tizimga kelgan signalga tezkor va samarali javob berish uchun zarur
bo‘lgan vazifalar amalga oshiriladi.
Uzilishlarni qayta ishlash jarayonining bosqichlari
Uzilishlarni qayta ishlash jarayoni quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:
1. Uzilishning sodir bo‘lishi
Uzilishning boshlanishi — bu tashqi yoki ichki qurilmadan kelgan signalning
protsessorga yuborilishi. Uzilishlar apparat qurilmalaridan (masalan, klaviatura,
sichqoncha, tarmoq kartasi, disk qurilmalari) yoki dasturdan (masalan, tizim
chaqiruvi yoki xatolik) kelishi mumkin.
 Hard (aparat) uzilishlar : Kompyuterning tashqi qurilmalaridan, masalan,
klaviaturadan tugma bosilishi yoki tarmoqdan ma'lumot olish.
 Soft (dasturiy) uzilishlar : Dastur tomonidan tizimga ma'lumot yuborilishi,
yoki noto‘g‘ri xatoliklar yuzaga kelishi.
2. Uzilishni identifikatsiya qilish
Uzilish sodir bo‘lganda, protsessor bu signalni qabul qilib, uning turini aniqlash
uchun Interrupt Vector Table (IVT) ni tekshiradi. IVT — bu tizimda barcha
uzilishlar uchun belgilangan manzillar ro‘yxati bo‘lib, har bir uzilishning qaysi
kod (handler)ni bajarishi kerakligini belgilaydi.
 Interrupt Vector Table (IVT) : Bu jadvalda har bir uzilishning manzili
ko‘rsatilgan bo‘lib, protsessor ushbu manzilga qarab uzilishni qayta ishlash
uchun tegishli kodni bajaradi.
3. Uzilishning prioritetini aniqlash

Ba'zan bir nechta uzilishlar bir vaqtning o‘zida sodir bo‘lishi mumkin. Tizimning
ishlashini to‘g‘ri boshqarish uchun, tizim uzilishlarning prioritetlarini belgilaydi.
Prioritetni boshqarish mexanizmi yordamida yuqori prioritetli uzilishlar past
prioritetli uzilishlarga qaraganda avval qayta ishlanadi.
 Prioritetlar : Uzilishlarning prioriteti asosan tizimda yuzaga kelgan
hodisaning ahamiyatiga qarab belgilanadi. Misol uchun, tarmoqdan kelgan
ma'lumotlarni qabul qilish yuqori prioritetga ega bo‘lishi mumkin, chunki
bu tizimning real vaqtda ishlashini ta'minlash uchun zarurdir.
4. Uzilishni qayta ishlash uchun tegishli handlerni chaqirish
Uzilish sodir bo‘lganda, protsessor tegishli interrupt handler (uzilishni qayta
ishlash kodini)ni chaqiradi. Bu kod uzilishni qayta ishlashni amalga oshiradi. Har
bir uzilish turi uchun o‘ziga xos handler mavjud, masalan, tizim chaqiruvlari,
apparat xatoliklari, foydalanuvchi kiritgan ma'lumotlar yoki tarmoq paketlarini
qayta ishlash uchun turli handlerlar mavjud.
Handlerlar yordamida quyidagi amallar bajarilishi mumkin:
 Klaviaturadan ma'lumotni o‘qish.
 Tarmoqdan ma'lumotlarni qabul qilish.
 Xotiradagi xatoliklarni aniqlash va bartaraf etish.
5. Uzilishni qayta ishlashdan so‘ng, avvalgi vazifaga qaytish
Uzilish qayta ishlangach, protsessor uni bajarish jarayonini yakunlaydi va
interrupt return (uzilishdan qaytish) kodini bajaradi. Bu kod protsessorga
avvalgi vazifaga qaytishni buyuradi. Protsessor avvalgi ishni qayta boshlaydi va
tizim normal ishlashini davom ettiradi.

 Stack : Uzilish jarayonida protsessor dasturining hozirgi holatini (masalan,
ro‘yxatdagi manzillarni) stack da saqlaydi. Bu saqlangan holatlar
protsessorga uzilishdan so‘ng qaytishda yordam beradi va dasturga avvalgi
holatga qaytishga imkon beradi.
6. Uzilishdan keyin tizimning holatini tiklash
Uzilishni qayta ishlashdan so‘ng, tizimning holati tiklanadi. Protsessor tomonidan
ishlatilgan resurslar, masalan, registrlar yoki boshqa vaqtincha saqlangan
ma'lumotlar, avvalgi holatga qaytariladi. Shuningdek, tizimda boshqarilayotgan
resurslar (masalan, xotira)ni to‘g‘ri qayta tiklash zarur bo‘lishi mumkin.
Uzilishlarni qayta ishlash mexanizmi: Muhim tushunchalar
Stackning roli
Uzilishlarni qayta ishlashda stack (yig‘uvchi) muhim rol o‘ynaydi. Stack
yordamida protsessor uzilishdan oldingi holatini saqlab, qaytish paytida uni
tiklaydi. Stackda saqlangan ma'lumotlar, masalan, protsessorning umumiy
registrlari yoki bajarilayotgan dastur kodining manzillari, uzilishdan so‘ng tizimni
to‘liq tiklash imkonini beradi.
Maskalanishi mumkin bo‘lgan va maskalanishi mumkin bo‘lmagan
uzilishlar
Kompyuter tizimlarida maskalanishi mumkin bo‘lgan uzilishlar va
maskalanishi mumkin bo‘lmagan uzilishlar bo‘ladi. Maskalanishi mumkin
bo‘lgan uzilishlar (IRQ) bajarilayotgan vazifaga qarab vaqtincha o‘chirilishi yoki
rad etilishi mumkin. Maskalanishi mumkin bo‘lmagan uzilishlar (NMI) esa tizim
tomonidan rad etilmaydi va har doim qayta ishlanadi.

 Maskalanishi mumkin bo‘lgan uzilishlar : Klaviaturadan kiritish,
printerda xatolik yuzaga kelishi, tarmoqdan yangi paketlar kelishi kabi
uzilishlar maskalash orqali vaqtincha bekor qilinishi mumkin.
 Maskalanishi mumkin bo‘lmagan uzilishlar : Xotira xatoliklari, tizim
buzilishlari yoki boshqa jiddiy apparat muammolari.
Uzilishlar va tizim samaradorligi
Uzilishlarni qayta ishlash mexanizmi tizim samaradorligini oshiradi, chunki u
ishlayotgan dasturdan to‘xtamasdan, boshqa muhim vazifalarni bajarishga imkon
beradi. Masalan, uzilishlar yordamida CPU faqatgina kerakli voqealarga tezkor
javob beradi, boshqa holatlarda esa resurslar samarali ishlatiladi.

Xulosa
Uzilishlar — kompyuter tizimlarining samarali ishlashi uchun muhim
mexanizm bo‘lib, ular tizimni tezkor va dinamik ravishda boshqarishga imkon
beradi. Uzilishlar yordamida foydalanuvchi yoki apparat qurilmalari tomonidan
yuzaga kelgan hodisalarga operativ tarzda javob berish mumkin. Uzilishlarning
identifikasiyasi tizimni o‘zgaruvchan holatlarni aniqlashda qo‘llaniladi, bu esa
tizimning ishlash samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Qayta ishlash
jarayoni esa, uzilish yuz berganida, tizimga darhol javob berishni ta'minlaydi va
bu orqali resurslarni samarali taqsimlash imkonini yaratadi. Prioritetlarni
boshqarish mexanizmi esa, bir nechta uzilishlar sodir bo‘lganida, tizimni to‘g‘ri
boshqarishga yordam beradi va yuqori prioritetli uzilishlar avval qayta ishlanishi
ta'minlanadi. Bu, o‘z navbatida, tizimning ishlash samaradorligini oshiradi va
resurslarni optimal ravishda taqsimlash imkonini beradi. Uzilishlar yordamida
kompyuter tizimining ishlash tezligi va ishonchliligi sezilarli darajada oshadi, bu
esa, o‘z navbatida, tizimlarning samarali ishlashini ta'minlaydi. Tezkor javob va
resurslarni samarali boshqarish orqali tizimning umumiy unumdorligini oshirish
mumkin. Shuning uchun, uzilishlarni to‘g‘ri tushunish va ularni samarali
boshqarish har qanday tizimda, ayniqsa, real vaqtda ishlovchi tizimlarda juda
muhimdir.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. David J. Wetherall “Computer Networks, Fifth Edition” 2019, Vrije
Universiteit Amsterdam, The Netherlands
2. X. Zayniddinov, S. O’rinboyev, A.Beletskiy “ Kompyuter tarmoqlari
kuchaytirilgan kursi”– T.:Sharq nashiryoti, Toshkent 2017 y.
3. Malay Kumar Kundu & Durgu Prasad Mohapatra & Amir Konar & Aruna
Chakraborty, “Advanced Computing, Networking and Informatics- Vilume2:
Wireless Networks and Security Proceedings” , 321 Pages-2014
4. M.M. Musayev, A.A. Qahhorov, M.M. Karimov “Kompyuter tarmoqlarini
yig’ish” Toshkent – “Ilm Ziyo” – 2011-yil.
5. Douglas E. Comer “Computer Networks And Internets”, 637 Pages, 2011
1. https://www.fayllar.org.
2. https://www.googleadservices.com .
3. https://hpc.llnl.gov .
4. https://www.anyscale.com

Uzilishlar. Identifikasiyalash va qayta ishlash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish