Uzilmali strukturalar va ularning elementlari. Siljish ro‘y bergan uzilmalar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	9.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Uzilmali strukturalar va ularning elementlari. Siljish ro‘y bergan uzilmalar

Купить

Strukturaviy geologiya va
geologik xaritalash
Mavzu :
Uzilmali strukturalar va ularning
elementlari. Siljish ro’y bergan
uzilmalar

Tog’ jinslari qatlamlarining uzilgan va ajralib
siljigan shakliga uzilma yoki diz’yunktiv
struktura deyiladi. Uzilmalar asosan 6 ta
guruxga bo’linadi. bular: tushirma uzilmalar
(sbroslar), ko’tarilma uzilmalar (vzbroslar),
siljish (sdvig), kengayma (razdvig), surilma
(nadvig) va qoplam (pokrov). Uzilmalarni
o’rganishda uzilma tekisligining yotish
elementlari, tog’ jinslarining uzilma qanotlarida
joylashish holatlari va tarkibi ifodalanadi.
Uzilmaning asosiy elementlari uzilma tekisligi
va uzilma qanotlaridir.

Yaxlit geologik jismning bloklarga ajratuvchi
tekislik uzilma tekisligi deyiladi, siljigan bloklar
esa uzilma qanotlari deyiladi. Uzilma tekisligida
bloklarning bir-biriga ishqalanishi natijasida
silliqlangan tog’ jinslarini uchratish mumkin.
Aksariyat tog’ jinslari parchalanadi, uqalanadi va
natijada mikroskopik zarralarga aylanadi.
Gorizontal tekislikka nisbatan uzilma tekisligi
vertikal yoki qiya bo’lishi mumkin va shunga
ko’ra u yotish va yo’nalish azimutlari va yotish
burchagiga ega.

Uzilma tekisligining fazoviy holati va
qanotlarini bir biriga nisbatan siljishiga ko’ra
uzilmalar sbros (tushirma – uzuvchi tekisligi
tik yoki tushgan bo’lagi tomon qiya
joylashgan uzilma), vzbros (ko’tarilma –
uzilma tekisligi ko’tarilgan qanoti tomon 70-
80° qiya joylashgan uzilma), nadvig (surilma
– ko’tarilgan bo’lagi tushgan bo’lagi tomon
45° gacha qiya joylashgan tekislik bo’yicha
surilgan uzilma), sdvig (siljish), razdvig
(kengayma) kabi tiplarga bo’linadi.

Tushirilma uzilma (sbros) deb shunday
uzilmalarga aytiladiki ularning uzilma
tekisligi pastga tushgan qanoti tomon qiya
yotadi. Pastga tushgan yoki osilib turgan
qanotlarida ko’tarilgan qanotlaridagi
qatlamlarga nisbatan yoshroq qatlamlar
kuzatiladi.

Tushirilma uzilma (sbros)

Tushirma uzilmaning
quyidagi elementlari bor
A-ko’tarilgan qanot, B-tushgan qanot, V-uzuvchi,  -
uzuvchining yotish burchagi, a
1 -b
1 - uzuvchi bo’yicha
amplituda, a
1 -b
2 – vertikal amplituda, b
2 -b
1 –
gorizontal amplituda.

Tushirma uzilmalar klassifikasiyasi
Bunday uzilmalar bir nechta parametrlari bo’yicha
klassifikasiyalanadi:
1) Uzuvchining yotish burchagi bo’yicha uzilmalar
quyidagilarga bo’linadi:
• a) qiya uzilmalar – uzuvchining yotish burchagi 30 0
gacha,
•
b) tikroq uzilmalar - uzuvchining yotish burchagi
30 0
-80 0
,
•
v) vertikal uzilmalar - uzuvchining yotish burchagi
80 0
dan katta (80-90 0
).

Tushirma uzilmalar klassifikasiyasi
2) tushgan qanotdagi tog’ jinslarning tarqalish
yo’nalishi bo’yicha
a) bo’ylama uzilmalar – uzuvchi tarqalishi
uzilgan qanotdagi tog’ jinslarining tarqalishiga
mos tushadi.
b) qiyshiq yoki diagonal uzilmalar – uzuvchi tog’
jinslarining tarqalishiga nisbatan burchak ostida
bo’ladi.
v) ko’ndalang uzilmalar – uzilgan qanotdagi tog’
jinslariga nisbatan krest holatida yotadi.

Tushirma uzilmalar klassifikasiyasi
3) uzilgan qanotdagi tog’ jinslari va
uzuvchining qiyaligiga nisbatan uzilmalar 2
xil bo’ladi (46-rasm)
•
a) muvofiq - tog’ jinslari va uzuvchi bir
tomonga qiya odatda
• b) nomuvofiq - tog’ jinslari va uzuvchi har
xil tomonga qiya odatda

Muvofiq (a) va nomuvofiq (b)
tushirma uzilmalar

Tushirma uzilmalar klassifikasiyasi
4) uzilma qanotlarining harakati yo’nalishi
bo’yicha 4 xil bo’ladi.
a) to’qri - tushuvchi qanot pastga yo’nalgan
uzilmalar
b) teskari – ko’tarilgan qanot Yuqoriga
yo’nalgan uzilmalar
v) sharnirli - qanotlari o’qi atrofida uzuvchiga
nisbatan perpendikulyar holatda bir yoki har xil
tomonga aylanadigan uzilmalar.
g) silindrik – aylanish o’qi atrofidan yoy bo’yicha
harakat natijasidagi uzilmalar

Tushirma uzilmalar klassifikasiyasi
5. Uzilmalarni planda ko’rinishi bo’yicha 3 ga
bo’linadi.
a) parallel – uzuvchi yuzasi parallel va siljish
zinasimon bo’lgan uzilmalar
b) radial – bitta nuqtadan yoki biror
uchastkadan radius bo’yicha tarqalgan uzilma
v) patsimon – tarmoqlanuvchi uzilma. Unda
katta uzilma va hamma tomonga tarmoqlangan
mayda uzilmalar.

Tushirma uzilmalar klassifikasiyasi
6. Hosil bo’lish vaqtiga karab uzilmalar 2
xil bo’ladi
a) konsedimentasion – cho’kindi hosil
bo’lishi bilan bir vaqtda hosil bo’lgan
uzilma. Bunda ko’tarilgan qanotlarini
qalinligi kamayib boradi. Tushgan
qanotlarida qalinlik oshib boradi.
b) postsedimentasion - cho’kindi hosil
bo’lgandan keyingi uzilmalar. Bunda
qalinliklar o’zgarmaydi.

•
Ko’tarilma uzilma (vzbros). Uzilma
tekisligi ko’tarilgan qanotlari
tomonga qiya yotgan uzilmalar
ko’tarilma uzilma (vzbros) deyiladi
(49-rasm). Bunday strukturalarning
uzilma tekisligi va gorizontal tekislik
orasidagi burchak 10-40° ni tashkil
qilsa, bu uzilma surilma (nadvig)
deyiladi.

Ko’tarilma uzilma (vzbros).

A-tushgan qanot, B-ko’tarilgan qanot, V-uzuvchi,  -
uzuvchining yotish burchagi, a
1 -b
1 -uzuvchi bo’yicha
amplituda, a
1 -b
2 –vertikal amplituda, b
2 -b
1 –
gorizontal amplituda. Ko’tarilma uzilmaning elementlari

Muvofiq (a) va nomuvofiq (b)
ko’tarilma uzilmalar

Ko’tarilma uzilmalar klassifikasiyasi .
Tushirma uzilmalar singari ko’tarilma uzilmalar
bir nechta parametrlar bo’yicha
klassifikasiyalanadi. Uzilma qanotlarining
harakati yo’nalishi bo’yicha 3 xil bo’ladi.
a) to’qri - tushuvchi qanot tepaga yo’nalgan
uzilmalar
b) teskari – ko’tarilgan qanot pastga yo’nalgan
uzilmalar
v) sharnirli –qanotlari uzilma oxirida joylashgan
o’qi atrofida bir tomonga aylanadigan uzilmalar.

Ko’tarilma va tushirma uzilmalar
sistemasi
Ko’tarilma va tushirma uzilmalar ko’p
hollarda birgalikda katta territoriyalarda
rivojlanadi. Bir nechta ko’tarilma va
tushirma uzilmalar graben va gorstlarni
hosil qiladi.

Graben – chiziqli struktura bo’lib, ko’tarilma va
tushirma uzilmalardan hosil bo’ladi. Er qobiqining yon
atrofiga nisbatan cho’kkan va uzilmalar bilan
chegaralangan qismiga graben deyiladi. Cho’kkan
qismidagi jinslar ko’tarilgan qismidagi jinslarga
qaraganda yosh bo’ladi. Grabenlar oddiy va murakkab
bo’lishi mumkin. Oddiy grabenlar 2-3 ta uzilmalar bilan
chegaralangan, murakab grabenlar esa ko’plab
uzilmalar natijasida hosil bo’ladi.

Hosil bo’lishiga qarab grabenlar 2 xil bo’ladi.
1) Ustma-ust joylashgan grabenlar – oldin hosil bo’lgan
tog’ jinslari qatlamlarida, qatlamlanishdan keyin hosil
bo’ladi. Uzunligi bir necha km bo’lishi mumkin
2) Cho’kindi hosil bo’lish jarayoni bilan parallel ravishda
hosil bo’lgan grabenlar – tuzilishi juda murakkab bo’lib,
uzoq yillar (bir necha million yil) davomida rivojlanadi.

Er qobiqida uzunligi 100 km gacha
bo’lgan grabenlar mavjud. Ularning
boshlanish nuqtasi er qobiqining pastki
qismlarida yoki mantiyada bo’ladi.
bunday strukturalar riftlar deb ataladi.

Gorst – (nemischa-tepalik). Er qobiqining yon
atrofiga nisbatan ko’tarilgan va uzilmalar bilan
chegaralangan qismiga gorst deyiladi. Gorstlar
ham chiziqli struktura bo’lib, ko’tarilgan qismida
tog’ jinslarining yoshi cho’kkan qismlaridagi
jinslar yoshidan katta bo’ladi (53-rasm).
Gorstlar ham oddiy, murakkab va bir tomonga
engashgan bo’ladi. ¥osil bo’lishi ham grabenlar
bilan bir xil, oldin hosil bo’lgan cho’kindi
qatlamlarida yoki cho’kindi hosil bo’lishi bilan
bir vaqtda hosil bo’lishi mumkin. Gorstlar
uzunligi 1 km dan bir necha o’n km bo’lishi
mumkin.

Siljish (sdvig). Qatlam bloklari bir biriga
nisbatan gorizontal yo’nalishda siljisa bu
uzilma siljish deyiladi. Siljishni quyidagi
elementlari bor: qanotlar, uzuvchini yotish
burchagi va siljish amplitudasi. Uzuvchining
yotish burchagi bo’yicha siljish 4 xil bo’ladi
(54-rasm).
•
Gorizontal siljish – yotish burchagi 0-10 0
•
qiyshiq siljish – yotish burchagi 10-45 0
•
tik siljish – yotish burchagi 45-80 0
•
vertikal siljish – yotish burchagi 80-90 0

Tushgan qanotdagi tog’ jinslarning
tarqalish yo’nalishi bo’yicha siljish
sbros va vzbroslar singari bo’ylama,
qiyshiq, diagonal va ko’ndalang
siljishlarga bo’linadi.

Tushirma uzilma va siljishning
plandagi farki

Kengayma (razdvig) er qobiqining
kengayishi natijasida paydo bo’ladi.
Uzilma qanotlarining uzilma yuzasiga
nisbatan to’qri burchak ostida siljishi
kengayma deyiladi (57-rasm).
Kengaymalar aksincha magmatik jinslar
bilan ba’zan esa cho’kindi jinslarning
bo’laklari bilan to’lgan bo’ladi.

Kengayma ko’rinishlari

Tushirma uzilma va
kengaymaning plandagi farki

Surilma (nadvig). Uzilmalarning maxsus
guruxi bo’lib hisoblanadi. Surilmalar
natijasida qatlamlar bir-birlarini ustiga
chiqib yoki tagiga kirib ketadi. YA’ni yosh
qatlamlar qari qatlamning ustiga chiqib
yoki tagiga tushib qoladi. Qatlamlanish
bilan bir vaqtda hosil bo’ladigan yoki
burmachali strukturalarni ustiga tushuvchi
ko’tarilma uzilma (vzbros) surilma deyiladi.
Surilmalar asosan kuchli siqilgan qiyshiq
yoki aqdarilgan burmalarda rivojlanadi.

Uzilma yuzasining yotishi bo’yicha
surilmalar 4 xil bo’ladi
1) tik – uzilma yuzasining oqish burchagi
450 dan katta
2) qiyshiq - uzilma yuzasining oqish
burchagi 450 dan kichik
3) gorizontal - uzilma yuzasi deyarli
gorizontal
4) cho’kuvchi – uzilma yuzasi bukilgan

Qoplam. Burmachanlikka uchragan,
surilma sababli o’rnidan qo’zqalgan tog’
jinsi massasiga qoplam deyiladi.
Qoplamlarda ustiga chiqib qolgan kelgindi
jinsga alloxton, ostida, o’rnida qolgan
jinsga avtoxton deyiladi.

геологи2012-л.9 Геофизики-2013- л6 45Тектонические брекчии
Тектонические
брекчии образуются
за счет разрушения
пород,
соприкасающихся по
разрыву. Обломки
имеют угловатую
форму, обычно они
сцементированы
гидротермальными
минералами (кварц,
кальцит)

УдлинениеГ. Сдвиг
УкорочениеА Б. Сброс В. Взброс
Д. Сбросо-сдвиг Сместитель
Сместитель Сместитель

геологи2012-л.10 Геологи-2012- л-10 48Морф ологическая классиф икация разры вов с пологим ( < 60  )
см естителем по относительном у см ещ ению кры льев
Надвиг – пологий взброс. При небольших углах наклона
надвига теряет смысл представление о поднятом и опущенном
крыльях. Различают автохтон (
леж ач ее к ры лолеж ач ее к ры ло ) и аллохтон
(
висячее к ры ловисячее к ры ло ).
Шарьяж – крупный пологий надвиг с волнообразным
сместителем. Изолированные выходы автохтона внутри
аллохтона – окна , изолированные участки аллохтона внутри
автохтона – останцы , или клиппы .
J .G. Ramsay ,
M.I . Huber,
1983Шарья
ж Останец,
к липп

геологи2012-л.10 Геологи-2012- л-10 49Серия крутых сбросо-сдвигов , пересекающих линейную
сиклинальную складку. Фрагмент учебной геологической карты

геологи2012-л.10 Геологи-2012- л-10 50Пример тектонически Пример тектонически
экранированного экранированного
месторождения нефти. месторождения нефти.
Разрез через Разрез через
месторождение Эхаби, месторождение Эхаби,
Северный СахалинСеверный СахалинК разломам часто оказываются приурочены К разломам часто оказываются приурочены
месторождения нефти и газаместорождения нефти и газа

геологи2012-л.10 Геологи-2012- л-10 51Смещение границы моноклинально залегающего пласта при сдвиге
(по Ф.Лахи)

геологи2012-л.10 Геологи-2012- л-10 52Классиф икация сдвигов
Для классификации сдвигов
вводится понятие
наблюдателя .
Если маркер в
противоположном крыле
сдвига смещен
влево от влево от
наблю дателянаблю дателя , сдвиг –
левый .
Если маркер в
противоположном крыле
сдвига смещен
вправо от вправо от
наблю дателянаблю дателя , сдвиг –
правый .Сдвиги а – вертикальный, б – наклонный,
в - горизонтальный
Правый сдвиг , разрывающий гранитный массив Сусызкара. Северное
Прибалхашье. А – фрагмент геологической карты (по А.Я.Кошкину, 1986), б – «Планета Земля».

Uzilmali strukturalar va ularning elementlari. Siljish ro‘y bergan uzilmalar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish