Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 562.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Uzluksiz filologik ta’limda “Alpomish” dostonini o‘rgatish metodikasi (maktab, OO‘Y misolida)

Купить
Uzluksiz filologik ta’limda “Alpomish” dostonini o‘rgatish metodikasi (maktab, OO‘Y misolida). Reja: Kirish. Ishning umumiy tavsifi I BOB. Uzluksiz filologik ta’limda “Alpomish” dostonini o‘rgatishning o‘ziga xos xususiyatlari. 1.1 “Alpomish” dostonining yaratilish tarixi va variantlari. 1.2 “Alpomish” dostonida milliy urf – odatlarning aks etishi. II BOB.Ta’lim bosqichlarida “Alpomish” dostonini o‘rgatishda interfaol metodlardan foydalanish. 2.1 Maktab ta’limida ‘‘Alpomish’’ dostonini mustaqil ishlash uchun topshiriqlar berish orqali o‘rgatish. 2.2 OO‘Y larida ‘‘Alpomish’’ dostonining poetik xususiyatlarini nazorat va tekshirish topshiriqlari asosida tahlil qilish. III BOB. Ishning amaliyotga tadbiqi. 3.1 Tajriba-sinov natijalari. 3.2 Ochiq dars ishlanmasi 1 K1R1SH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek xalqi boy merosga ega. Adabiy merosimizning asosiy qismini xalq og‘zaki ijodi tashkil qiladi. Og‘zaki poetik ijodning badiiy jihatdan mukammali va hajman yirigi o‘zbek xalq dostonlaridir. O‘zbek xalq dostonlari o‘zbek folklorshunosligida ilmiy ko‘lamda fanning nazariy yo‘nalishi bo‘yicha tadqiq qilingan bo‘lsa ham ulami ta’lim tizimida o‘rganish, ayniqsa, umumiy o‘rta ta’lim maktablari darsliklarida o‘qitish uslubiyati monografik yo‘nalishda o‘rganilmagan. Shu sababli xalqimiz ma’naviyati, qadriyati, urf- odatlari, yashash tarzi bilan bog‘liq xalq dostonlarini umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘rganish va bu sohada biror ilmiy innovatsion texnologiya joriy qilish bugungi kun adabiyot o‘qitish metodikasining dolzarb masalalaridan sanaladi. Xalq og‘zaki ijodiyotining gultoji bo‘lgan “Alpomish” dostonidan ayrim parchalarning umumiy o‘rta ta’lim maktab darsligiga kiritilishi yosh avlodni ona Vatanga, ajdodlar qadriyatiga sadoqat, milliy urf-odatlarimizga muhabbat ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Zero, birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning “Alpomish” dostonining 1000 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan bayram tantanalarida aytgan quyidagi fikrlari barchamiz uchun dasturulamal bo‘lib xizmat qiladi: “Alpomish” dostoni bizga insonparvarlik fazilatlaridan saboq beradi. Odil va haqgo‘y bo‘lishga, o‘z yurtimizni, oilamiz qo‘rg‘onini qo‘riqlashga, do‘st-u yorimizni, or-nomusimizni, ota-bobolarimizning muqaddas mozorlarini har qanday tajovuzdan himoya qilishga o‘rgatadi 1 ”. Ma’lumki. 1993-yildan O‘zbekistondagi umumiy o‘rta ta’lim maktablarida adabiyot fani bo‘yicha yangi dastur asosida o‘quv mashg‘ulotlari uyushtirilmoqda. 1999-yildan Respublika Vazirlar Mahkamasi “Kadrlar 1 Каримов И.А. "Ал помиш" достойининг 1000 йиллигига багишланган тантанали маросимда сузлаган нут^и. // Халк сузи, 1999, 9-ноябр. 2 tayyorlash Milliy dasturi” asosida akademik litsey va kasb-hunar kollejlarini ochish haqida qaror qabul qildi. Mazkur qarorning hayotga tatbiq etilishi natijasida xalq og‘zaki poetik ijodi kursini alohida nazariy kurs sifatida o‘rganish masalasi amalga oshmoqda. Bu esa bo‘lajak adabiyot o‘qituvchisiga o‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodini bo‘lg‘usi yosh mutaxassisi sifatida mukammal o‘rganish mas’uliyatini yuklaydi. Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasining fuqarosi sifatida og‘zaki ijod janrlari va asoslarini o‘rganadi va shu asosda milliy mafkura tamoyillarini egallaydi. Ikkinchidan, bir necha yildan so‘ng umumiy o‘rta ta’lim maktablarida adabiyot fani bo‘yicha ta’lim beradigan o‘qituvchi sifatida og‘zaki ijod namunalarini tahlil etish, badiiy asarlar mohiyatini o‘quvchilarga tushuntira olish ko‘nikmasini hosil qiladi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quv dasturiga kiritilgan xalq dostonlarini o‘ qitish yuzasidan olib borilgan o‘quv-uslubiy ishlar tahlili ularning umumiy yoki xrestomatik yo‘nalishda yoritilganligidan dalolat beradi. Bugungi kun ta’lim tizimida ro‘y berayotgan global o‘zgarishlar esa xalq dostonlarini maxsus va har tomonlama o‘rganishni taqozo qiladi. Zero, xalq dostonlari xalqimiz tarixi, milliy ma’naviyatining o‘zagini tashkil qilar ekan, yosh avlodni ta’lim va tarbiyasida o‘ ziga xos o‘ringa egadir. Birinchi Prezidentimiz ta’kidlaganidek: "... inson o‘zini anglagani, nasl-nasabini chuqurroq bilgani sari yuragida Vatanga muhabbat tuyg‘usi ildiz otib. ulg‘aya boradi. Bu ildiz qanchalik kerak bo‘lsa, tug‘ilib o‘sgan yurtga muhabbat ham shu qadar yuksak bo‘ladi”. Mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan buyon boshqa ko‘plab sohalarda bo‘lgani kabi ta’lim sohasida ham bir qator ijobiy islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonning birinchi Prezidenti I. Karimovning “Barkamol avlod yili” davlat dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish bo‘yicha tashkiliy chora- tadbirlar to‘g‘risidagi farmoyishiga binoan “...o‘quv jarayoniga yangi kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarini elektron darsliklar hamda 3 multimedia vositalarini keng joriy etish hisobiga mamlakat maktablari, kasb- hunar kollejlari va litseylarida, oliy ta’lim muassasalarida ta’lim berish sifatini tubdan yaxshilash, ta’lim muassasalarining o‘quv laboratoriya uskunalari, kompyuter texnikasi bilan mustahkamlash, shuningdek, o‘qituvchilar va murabbiylaming mashaqqatli mehnatini moddiy hamda ma’naviy rag‘batlantirishning samarali tizimini shakllantirish... ” ko‘zda tutilgan 2 Shundan kelib chiqib, umumiy o‘rta ta’lim maktablari, akademik litsey va kasb- hunar kollejlari, oliy o‘quv yurtlarida adabiyot o‘qitishning yangi innovatsion tizimini yaratish adabiyot o‘qitish metodikasi fanining muhim vazifalaridan biridir. Mazkur BMI ayni shu maqsadni amalga oshirish yo‘lida xizmat qiladi. Jumladan, “Alpomish” dostonini o‘rganishda interfaol metodlardan foydalanishni ilmiy-nazariy jihatdan tadqiq qilish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Bugungi zamonaviy pedagogik texnologiyalar taraqqiy etayotgan davrda “Alpomish” dostonini interfaol usullar orqali yangicha nuqtai nazardan amaliy tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu munosabat bilan umumiy o‘rta ta’lim maktablarida, akademik-litsey va kasb-hunar kollejlari, oliy o‘quv yurtlarida “Alpomish” dostonini o‘rgatishda o‘qitishning interfaol usullaridan foydalanishni maqsad qildik. Xalq dostonlarining sara namunasi bo‘lgan “Alpomish” dostoni xalqimizning bebaho ma’naviy boyligi hisoblanib, yosh avlodni komil inson qilib shakllantirishda muhim tarbiyaviy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli o‘rta maktab o‘quv dasturiga kiritilgan xalq og‘zaki ijodi janrlarini chuqur va har tomonlama o‘rganish bir tomondan, o‘quvchilarga xalqimiz tarixi, ma’naviyati va og‘zaki ijodiga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otsa, ikkinchi tomondan ajdodlar kabi yurtga, Vatanga, xalqiga bo‘lgan mehr-muhabbatni yanada kuchaytiradi. Atoqli xalq baxshisi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lidan yozib olingan “Alpomish” dostoni xalqimizning ana shunday noyob adabiy meroslaridan 2 Уша манба, 2009-йил, 10-декабр сони. 4 biridir. Mavzuning o‘rganilish darajasi . Xalq ijodini o‘rganish- xalqning tarixi, urf- odati, an’analari, o‘y-kechinmalari, buguni va kelajagini tadqiq etish demakdir. Unda millatning o‘zini anglashi, o‘ zligini namoyon qilish xislatlari, intilishlari, hayot tarzi, dunyoqarashi aks etgan. Muhtaram birinchi Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganlaridek: “Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning tarixi, o‘ziga xos urf-odat va an’analari, hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib bo‘lmaydi. Bu borada, tabiiyki, ma’naviy meros, madaniy boyliklar. ko‘hna tarixiy yodgorliklar eng muhim omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi”. Ana shunday yuksak ma’naviyatimizning asosi hisoblangan xalq og‘zaki ijodini tom ma’noda anglash uchun, uning mohiyatini umumiy o‘rta ta’lim o‘quvchilariga tushuntirish va singdirish uchun uning g‘oyaviy-badiiy va janr xususiyatlari, poetik shakllanishi, tarixiy ildizlari hamda mifologik asoslarini atroflicha tadqiq etish lozim bo‘ladi. Xalq ijodini o‘rganishda bunday muayyan yondashuv uning jonli og‘zaki ijro sharoitida o‘ziga xos ravishda yashash, tarqalish xususiyatlarini, uzoq asrlik tarixiy taraqqiyot jarayonida xalq dunyoqarashi va ruhiyati bilan bog‘liq ayrim hodisalarning aks etish darajasi, aniq asarlar syujet tizimida tutgan o‘rni, badiiy vazifasi hamda mohiyatini alohida-alohida tadqiq etishni talab qiladi. Jahon ma’naviyati va madaniyatiga munosib hissa qo‘shgan, o‘tmishi yuqori saviyada o‘tgan xalqlar og‘zaki ijodida butun dunyo folklorshunos olimlari muttasil o‘rganayotgan asarlar bor. Forsaytlar haqidagi sagalar, nardlar, manas shular jumlasidandir. “Alpomish” ham ana shunday asarlar qatorida munosib o‘ringa ega. Shuning uchun ham folklorshunoslikda “Alpomish”ning xalq qahramonlik eposi sifatidagi tarixiy ahamiyatini atroflicha o‘rganganlar. Hamid Olimjon 3 , Hodi Zaripov, M.Saidov 4 , To‘ra Mirzayev, Malik Murodov, Bahodir Sarimsoqov, Mamatqul Jo‘rayev kabi o‘zbek olimlari mazkur asarni ijtimoiy 3 3. Хамид Олимжон. Мукаммал асарлар тў плами. Ў н томлик. - Тошкснт: Фаи. 1981-йил. 4 Саидов М. Ў збек хал қ достончилигида бадиий махорат масала л ари. - Тошк е нт: Фан. 1969. 5 hayotning badiiy ijoddagi ifodasi yo‘nalishida tadqiq etganlar 5 . Doston haqidagi yangi fikr B.Sarimsoqovning “Alpomish” eposi haqida uch etyud” hamda “Alpomish” klassik epos namunasi” maqolalarida qayd etildi 6 . Xususan, bu maqolada, avvalo, turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbek xalqining mustaqil xalq sifatidagi o‘ziga xos belgilari birinchi navbatda, qahramonlik eposida aks etishi qonuniyati kashf etildi. Natijada olimlar tomonidan doston o‘rganilar ekan, “Alpomish” o‘zbek xalqi tarixining badiiy ifodasi san’atda aks etgan va og‘zaki ijodda muhrlangan hujjat ekani to‘liq isbotlandi. Badiiy san’atda shunday asarlar borki, ularni o‘rganish ijod samaralarini tahlil qilish bir necha avlodlar sa’y- harakatlari bilan ham o‘z nihoyasiga yetmaydi. Millatni anglash uchun uning ruhiyatini bilish lozim. Millatning o‘ziga xosligini tayin etadigan eng katta va asosiy belgi til bo‘lsa, uni unutgan odamda millat tuyg‘usi bo‘lmaydi. “Alpomish” dostoni o‘zbekning ruhiy olamini anglatish jihatidan tengsiz badiiy obidadir. “Alpomish” dostonining turkiy dostonlar qatorida tutgan o‘rni, uning epik timsollar tizimi tadrijidagi mavqei, jahon mifologik tafakkur tajribasining “Alpomish” dostoniga ko‘rsatgan ta’siri va undan o‘rganilgan jihatlar, doston sujetining yaratilishiga sabab bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy, tarixiy-falsafiy, etnik- maishiy omillar, asardagi timsollar tizimi va boshqalar tekshirilgan. Bevosita doston badiiyatini o‘rganishga qaratilgan ishlar sirasiga M.Saidovning “O‘zbek xalq dostonchiligida badiiy mahorat masalalari” (T.,1969), I.Yormatovning “O‘zbek xalq eposi badiiyati (“Alpomish” dostoni asosida)” (T.,1993), yana shu muallifning “O‘zbek xalq qahramonlik eposi badiiyati” ( 1994), Q.Yo‘ldoshevning “Alpomish” talqinlari (T., 2002) kabi ishlarini kiritish mumkin. Ammo dostonni o‘qimishliligini ta’minlagan, xalqimiz qalbidan chuqur o‘rin olgan jihati uning milliy ruhiyatimiz bilan chambarchas bog‘liqligidadir. Holbuki, “Alpomish” millat uchun faqat o‘tmish emas, hozir va kelajak hamdir. U- barcha badiiy buyuk asarlar singari abadiyatga daxldor. 5 Қ аранг: Хамид Олимжон. Асарлар, 10-жилдлик; Х-Зарипов. Ў збек хал қ қ ахрамонлик эпоси.; Т.М и рза е в. "Алпомиш" достонининг ў збек вариа н тлари. - Тошк е нт, 1989. 6 6 Саримсоков Б. “Алпомиш” - классик э пос намуна с и. Ў збек тили ва адабиёти журнали, 1999, 3-9-бетлар. 6 Shuning uchun asarni o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanishni tadqiq etish adabiyotshunosligimizning kechiktirib bo‘lmas masalalaridan biridir. Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Ushbu tadqiqotning maqsadi umumiy o‘rta ta’lim maktab o‘quv dasturiga kiritilgan “Alpomish” dostonini o‘rganishda ta’lim tizimining noan’anaviy shakllaridan foydalangan holda yangi pedagogik texnologiyaning turli vositalarini ijodkorlik bilan qo‘llab, xalq og‘zaki ijodining ijtimoiy-tarbiyaviy vositaligini, muhimi, o‘quvchilarda estetik didni shakllantirishda muhim badiiy ahamiyatga egaligini ochib berishdir. Tadqiqotda maqsadning bunday qo‘llanishi uning vazifalarini ham aniq belgilab beradi. Bu vazifalar quyidagilardan iborat: - “Alpomish” dostonini xalqimizning boy adabiy merosi va uning tarkibiy qismi dostonning janr xususiyatlarini tushuntirish va shu orqali o‘ quvchilarga og‘zaki ijod an’analari haqida kengroq tushuncha berish; - o‘quv dasturiga kiritilgan “Alpomish” dostonini muayyan dostonchilik maktablari doirasida o‘ rganish va shu orqali baxshi-shoirlar o‘rtasidagi ustoz- shogirdlik munosabatlarini, barqaror ijro an’analarini va ijodiy novatorlikni o‘rganish; - “Alpomish” dostonining o‘zbek folklorida tutgan o‘rnini aniqlash; - xalq baxshi-shoirlarining hayoti va ijodini hamda u mansub bo‘lgan dostonchilik maktabining o‘ziga xos yo‘nalishlarini tahlil qilish; - doston badiiyatini, sujeti va kompozitsiyasini o‘rganishda yangi pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish; - darsning jonli va qiziqarli o‘tishini ta’minlashda AKT vositalaridan unumli foydalanish; - “Alpomish” dostonini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish; 7 - Dars sifatini oshirish va samaradorligini aniqlashda jadvallar, tarqatma materiallar va test savollari tuzish; - dostonni o‘rganishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanishning ahamiyatini tadqiq etish. Tadqiqotning okyekti va predmeti. Mazkur tadqiqotda xalq og‘zaki ijodini yangicha pedagogik tafakkur tamoyillariga tayanib o‘rganish masalasi tadqiqot predmeti sifatida o‘rganildi. Tadqiqot uchun asosiy obyekt sifatida Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li kuylagan “Alpomish” dostoni hamda umumiy o‘rta ta’lim maktabining 9-sinf adabiyot darsligida berilgan dostondan parchalar olindi. Fikrimizni rivojlantirish, ta’lim samaradorligini oshirish maqsadida oliy o‘quv yurtlari uchun K.Imomov va boshqalar muallifligida tayyorlangan “Xalq og‘zaki poetik ijodi” darsligi, O.Madayev va T.Sobitova muallifligidagi akademik litseylar uchun “Xalq og‘zaki poetik ijodi” darsligi va yangicha pedagogik texnologiyalar, ta’limning zamonaviy ilmiy-metodik usullaridan foydalanildi. Tadqiqotning metodologik asoslari va metodlari. O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov va Sh. M. Mirziyoyevning ma’naviyat, ma’rifat, milliy va umumbashariy qadriyatlar to‘g‘risidagi fikr- mulohazalari, milliy adabiyotning shakllanish tarixi hamda “Alpomish” dostoni bilan bog‘liq bo‘lgan tadqiqotlardagi ilmiy-nazariy qarashlar BMlga metodologik asos bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, zamonaviy pedagogik metodlar va texnologiyalar asosida tahlillar amalga oshirildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. “Alpomish” dostonini ta’lim tizimida o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalaming turli yo‘nalishlaridan samarali foydalanish, ilmiy tavsiyalar berish bilan belgilanadi. Tadqiqot uchun tanlangan manbalarga, folklorshunoslikda erishilgan so‘nggi yutuqlarga, ilmiy tadqiqotlarga tayangan holda tahlil etiladi. “Alpomish” dostonini o‘ qitishning innovatsion texnologiyalari ishlab chi qiladi. 8 Bundan tashqari, dars jarayonida o‘qituvchi hamda o‘quvchilarning ijodkorligi, faolligini oshirish, mashg‘ulot samaradorligini kuchaytirish, o‘quvchilarda mavzu uchun kerakli bo‘lgan ma’lumotlarni internet tarmog‘idan izlash va topish borasida malaka va ko‘nikmalami hosil qilishga erishiladi. Olingan ma’lumotlarni darslikdagi ma’lumotlar bilan solishtirib, xulosa chiqarish, o‘quvchilarda mustaqil fikrlash voqea va hodisalarga shaxsiy munosabatini bildira olishni shakllantiradi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Dissertatsiya dan chiqarilgan xulosalar va natijalarning amaliy ahamiyatini belgilaydi. Ishning yakuniy xulosalari, bir tomondan dostonni o‘qitish uslubiyati samaradorligini oshirish uchun xizmat qilsa, ikkinchi tomondan ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. o‘qituvchi - pedagoglar uchun metodik qo‘llanma vazifasini o‘taydi. Uslubiy qo‘llanmalar, uslubiy tavsiyalar yaratish uchun manba bo‘lib xizmat qiladi. BIRINCHI BOB. UZLUKSIZ FILOLOGIK TA’LIMDA ALPOMISH” DOSTONINI O‘RGATISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI . 1.1.“Alpomish” dostonining yaratilish tarixi va variantlari. Xalq dostonlari qadimiyatning buyuk bir ehsoni , o‘zlari yaratgan davrning umumiy dunyoqarashi,ayni paytda jonli an’anaviy ijod va ijro sharoitlarida xalq ruhining obyektiv holatini davrlararo ifodalab,mazmun va shakl jihatidan goh kengayib,goh torayib,ajdodlardan avlodlarga og‘zaki ravishda yetib kelgan 9 adabiy yodgorliklar hisoblanadi.Zero, ular xalq milliy tarixining afsonalar qobig‘iga o‘ralgan qahramonlik voqealarining o‘ziga xos badiiy ifodasidir. O‘zbek xalq qahramonlik dostonlari ham asrlar davomida yaratildi va ularning eng yaxshi namunalari xalq san’atkorlari- baxshilar tomonidan jonli epik an’analarda og‘zaki ravishda bizgacha olib kelindi.Bunday dostonlarning qadimiy ildizlari saklar,massagetlar,sug‘diylar,xorazimiylarga mansub urug‘ va qabilalarning afsona va rivoyatlariga borib taqalsa-da,ularning kattagina qismi o‘zbeklarning yagona xalq sifatida shakllanishida asos bo‘lgan urug‘ va qabilalarda patriarxal-urug‘chilik munosabatlarining yemirilishi va ilk feodal tuzumning yuzaga kela boshlashi davrlarida yaratilgan.Chunki ular xalqimizning o‘zligini anglashining buyuk obidalari,uning yagona xalq sifatida shakllanish va birlashish sari tashlagan ulkan qadami sifatida yuzaga keldi.Dostonlar gultoji ‘‘Alpomish’’ xalqimiz yaratgan ana shunday epik namunalaridan birinchisidir. ‘‘Alpomish’’ dostonida bir oila taqdiri tasviri misolida,taqdir taqazosi bilan bo‘linib ketgan qadimiy bir o‘zbek urug‘ining qayta birlashishini badiiy aks ettirish orqali millat birligi g‘oyalari,uning qahramonona shon-shuhrati,el-yurt farovonligi va oila baxti, vatan ravnaqi uchun kurash baralla kuylangan. Shu ma’noda ushbu doston xalqimizning uyg‘oq xotirasidir.Shuning uchun ham bugun biz uni mustaqillik davrida millat birligi va ma’naviy uyg‘onishi,milliy g‘urur va o‘z-o‘zini anglash ramziga aylangan doston sifatida baholamoqdamiz.O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ‘‘Alpomish’’dostonining 1000 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda so‘zlagan 1999-yil 6-noyabrdagi nutqida alohida ta’kidlaganidek:” “Alpomish”- o‘zbekning o‘zligini namoyon etadigan,mard va tanti xalqimizning yurak- yuragidan chiqqan,ota-bobolarimiz avlodlardan avlodlarga o‘tkazib kelayotgan qahramonlik qo‘shig‘idir… Aslida,xalqimizning qadimiy va shonli tarixi tuganmas bir doston bo‘lsa,”Alpomish”ana shu dostonning shohbaytidir.Bu mumtoz asarda tarix to‘fonlaridan,hayot-mamot sinovlaridan omon chiqib,o‘zligini yo‘qotmagan 10 xalqimizning bag‘rikenglik,matonat,oliyjanoblik kabi ezgu fazilatlari o‘z ifodasini topgan” 7 . “Alpomish”dostoni xalqimiz orasida juda keng tarqalgan va asrlar davomida baxshilar tomonidan kuylab kelingan . Shu bilan birga u turkiy xalqlarning mushtarak dostoni hamdir.Uning namunalari o‘zbek,qoraqalpoq,qozoq,oltoy xalqlari epik an’analarida doston holida, tatar,boshqird xalqlari orasida esa ertak va rivoyat tarzida,yana aniqrog‘i oraliq shaklda saqlanib qolgan hamda bu xalqlarning til xususiyatlariga ko‘ra “Alpomish”, “Alpamis botir”, “Alip-Manas”, “Alpamisha va Barsin hiluv” kabi nomlar bilan yuritiladi.Shuningdek,Panjikent atroflari,Qashqadaryo viloyatining Vargonza,Jenov qishloqlarida o‘zbek dostonchilik an’analari ta’sirida yuzaga kelgan hamda jiddiy transformatsiyaga uchragan tojikcha va arabcha variantlari ham yozib olingan. Yozma manbaalarda orqali bizgacha yetib kelgan o‘rta asr o‘g‘uz eposi “Dada Qo‘rqut kitobi”ning uchinchi bo‘yi (dostoni) – “Bamsi Bayrak”o‘zining syujeti voqealari jihatidan “Alpomish”ga ancha yaqin turadi 8 . “Alpomish”dostoni milliy versiya va variantlarining fanda aniqlanishi va yozib olinishi bir vaqtda,bir xil davrda ro‘y bergan emas.Masalan,dostonning qozoq va qoraqalpoq variantlari XIX asrlarning oxirlari va XX asrning boshlarida yozib olinib,nashr etila boshlangan bo‘lsa, o‘zbek variantlari ancha kech, 20- yillarning boshlarida aniqlangan.Oltoy versiyasi esa,ikki variantda 1939 – 1957 – yillarda yozib olingan.Yoki tojik versiyasi 1956 – 1957 – yillarda to‘rt variantda yozib olinib,1959 – yilda nashr etilgan bo‘lsa,arabcha ertakni I.N.Vinnikov Qashqadaryo viloyati Jeynov qishlog‘ida 1938 – yilda yozib olgan. Eng ko‘p yozib olingani qoraqalpoq va o‘zbek versiyalaridir. Qoraqalpoq versiyasi sakkiz variantda, o‘zbek versiyasi esa o‘ttizdan ortiq xalq dostonchisidan to‘la holda,parcha,bayoni tarzida o‘ttiz besh marta yozib olingan. Bu hisob dostonning 7 Islom Abdug ‘ aniyevich Karimov “ Yuksak ma ’ naviyat - yengilmas kuch ”. Ma ’ naviyat . – T .,2010- y . 33-b. 8 Imomov K., Mirzayev T., Sarimsoqov B. va boshqalar. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1990, 252-bet. 11 O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti folklor arxivida saqlanayotgan nusxalarigagina tegishlidir. “Alpomish”dostoni o‘zbek variantlarining to‘planishi, nashr etilishi va o‘rganilish tarixi g‘oyatda qiziqarlidir. Bu o‘zbek folklorshunosligining fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. 1922 – yilning yozida birinchi o‘zbek professori G‘ozi Olim Yunusov Turkiston Maorif komissariati Davlat ilmiy kengashining O‘zbek bilim hay’ati yo‘llanmasi bilan Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida ilmiy safarda bo‘ldi. Safar davomida o‘zbek shevalari va etnografiyasiga oid materiallar to‘plash bilan bir qatorda Hamroqul baxshi va Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lidan “Alpomish” dostonining bir qismini yozib oldi. Uning ma’lumotiga qaraganda, qo‘lyozma 50 sahifadan iborat bo‘lgan. G‘ozi Olim Yunusov “Bilim o‘chog‘i” jurnalining 1923 – yil 2 – 3- sonida kichik bir so‘z boshi bilan o‘zi yozib olgan nusxadan parchalar e’lon qildi. Dostonning boshlanishidan Boysarining Kashalga ko‘chishigacha bo‘lgan qismi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li aytgan dostondan, Boysarining Kashalga kelganidan Alpomishning Barchinni izlab yo‘lga chiqishi va mozorotda tunashigacha bo‘lgan voqealar Hamroqul baxshi kuylagan “Alpomish” dan olingan 9 . G‘ozi Olim yozib olgan variantlarning qolgan qismi ma’lum emas. U to‘plagan boshqa materiallar qatori “ Alpomish ” qo‘lyozmasi ham yo‘qolgan. “Bilim o‘chog‘i” jurnalida e’lon qilingan parcha dostonning birinchi ommaviy nashri hisoblanadi. 20 – yillarda “ Alpomish”dostoni haqidagi mulohazalar asosan G‘ozi Olim nashri doirasida bo‘ldi. Masalan, professor Fitratning 1928 – yilda nashr etilgan “O‘zbek adabiyoti namunalari” kitobida mazkur nashrdan foydalanilgan. Unda Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lidan yozib olingan qism qayta nashr etilgan (33 – 40 – betlar ). “Alpomish” dostoni 1926 – yildan boshlab yetakchi xalq baxshilaridan to‘la ravishda yozib olina boshlandi. Dastlab shoir Abdulla Alaviy Toshkent viloyati Evalak qishloqlik Berdi baxshidan dostonning bir variantini yozib oldi. Bu variantdan bir parcha Fitratning yuqorida tilga olingan xrestomatiyasida ( 40 – 43 9 A.Fitrat,”O‘zbek adabiyoti namunalari”.Toshkent-Samarqand.O‘znashr,40-43-betlar. 12 – betlar ), uning kattagina qismi Miyonbuzruk Solihov tomonidan 1935 – yilda “Oktabrgacha bo‘lgan o‘zbek og‘zaki adabiyoti ( folklor)” to‘plamida nashr etildi( 86 -145 –betlar ). Bu nusxani to‘la ravishda ushbu satrlar muallifi so‘zboshi bilan nashrga tayyorladi va u 1969 hamda 1999 – yillarda ikki marta bosilib chiqdi. 1926 – yilda mashhur folklor to‘plovchi Muhammadisa Ernazar o‘g‘li atoqli xalq shoiri Po‘lkan variantni yozib oldi. Hodi Zarifning ma’lumotiga qaraganda, bu variantning yozib olinish jarayoniga atoqli xalq shoiri Ergash Jumanbulbul o‘g‘li ishtirok etgan va uning ayrim o‘rinlari uning og‘zidan yozib olingan. Mazkur satrlar muallifi folklorshunos Z.Husainova bilan hamkorlikda ushbu nusxani to‘la ravishda nashrga tayyorladi va u 1999 – yilda nashr etildi. Shuningdek, A.K.Borovkov 1928 – yilda O‘ratepa tumani Qayirma qishlog‘ida yashovchi Mavlon Pirmat o‘g‘lidan dostonning mazmunini yozib oldi va uni 1956 – yilda “O‘zbekiston Fanlar akademiyasi axborotlari” ning 11 – sonida o‘zbek va rus tillarida nashr etdi ( 77 – 88 – betlar ). Dostonning badiiy jihatdan eng mukammal variant Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lidan 1928 – yilda Mahmud Zarifov tomonidan yozib olingan nusxasi hisoblanadi. Uning birinchi qismi qisqartirilgan holda 1939 – yilda Hodi Zarifning “O‘zbek folklori” xrestomatiyasida ( 80 -128 – betlar ) nashr etildi 10 . Xuddi shu paytdan boshlab, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li variantidan parchalar maktab xrestomatiyalari, o‘quv qo‘llanmalari, turli adabiyotlarda muntazam ravishda nashr etilib kelinmoqda. Shu yili jiddiy qisqartirilgan holdagi Hamid Olimjon nashri ham yuzaga keldi. Shoir Hamid Olimjon dostonni nashrga tayyorlashda uni qariyb yarmiga qisqartirgan. Ammo bu qisqartirish shu darajada bilim va san’atkorlik bilan amalgam oshirilganki, bu holat dostonning yaxlitligiga putur yetkazmagan. Shoir doston matniga biron – bir so‘z qo‘shmagan, doston tilini tahrir qilmagan,balki undagi mavjud imkoniyatlardan mirishkorlik bilan foydalangan, ya’ni uzundan uzoq monolog va dialoglardan iborat she’riy matndagi badiiy zaif misralarni qisqartirish bilan doston syujeti voqealarini to‘la saqlagan. Nashrga 10 Hodi Zarif,O‘zbek folklori(xrestomatiya).1939-yil,80-128-betlar. 13 tayyorlovchi olti ming misraga yaqin matnni qisqartirgan bo‘lsa – da, dostonnin o‘qish davomida bu narsa deyarli sezilmaydi. Shuningdek,shoir nashrga kattagina so‘zboshi yozib, uning g‘oyaviy – badiiy xususiyatlarini tahlil etdi. Dostonning yaratilganligiga 1000 yil to‘lganligi haqidagi dastlabki mulohazalar ham Hamid Olimjonga tegishlidir. Shuning uchun ham bu nashr madaniyatimiz tarixida katta voqea bo‘ldi va xalq dostonlarini nashr etishdagi ijobiy tajriba sifatida o‘z ahamiyatini hanuz yo‘qotgan emas. 1957 – 1958 – yillarda marhum Hamid Olimjon nomidan dostonning ikkinchi va uchinchi nashrlari chop etildi 11 . Hamid Olimjon nashri asosida shoir L.M.Penkovskiy dostonni rus tiliga tarjima qildi. Bu tarjima Toshkent va Moskvada M.Shayxzoda va V.M.Jirmuniskiylar so‘zboshilari bilan alohida – alohida kitoblar tarzida bosilib chiqdi. Doston variantlarini yozib olish ishlari 30- 40- yillarda ham davom ettirildi. To‘ra Mirzayev 1962 – yili Yangiyer tumani Qo‘shqand qishlog‘ilik Iso Yangiboy o‘g‘lidan va 1963 – yilda Tojikistonning Dang‘ara tumani Jurobqo‘l qishlog‘ida yashovchi To‘la Haybat o‘g‘lidan dostonning mazmunini yozib oldi. Shu tariqa keyingi 90 yil davomida doston variantlari mamlakatimizning barcha viloyatlari hamda undan tashqaridagi o‘zbeklar yashaydigan hududlardan yozib olingan. Bu variantlar syujet voqealari jihatidan bir – biriga o‘xshasa – da, ularning badiiy ifodasi turli – tumandir. Shu o‘rinda o‘qituvchi o‘quvchilarga dostonchilik maktablarining o‘ziga xos xususiyatlari va doston kuylash yo‘nalishlari haqida ham tushuncha bermog‘i lozimdir. Dostonchilik maktabining har birida o‘zlari mukammal bilgan va shu maktabning faxri bo‘lgan dostonlari bo‘lgan. “Alpomish” dostoni “Bulung‘ur” dostonchilik maktabi uchun aziz hisoblangan.Odatda,baxshi – shoirlar shogird yetishtirish uchun dastlab so‘zga chechan,do‘mbira cherta oladigan,dostonlarni farqlay biladigan yoshlardan eng iqtidorlilarini tanlab olganlar. Ularga dastlab dostonning mazmunini, keyin esa uning she’riy qismlarini yod oldirganlar. O‘zlari bilan doimiy ravishda dostonchilik kechalariga olib borganlar. Shunday qilib, shogird ustozdan dostonning qaysi kuyga mos holda aytilishi, she’riy 11 Hamid Olimjon,Alpomish.-Toshkent,1938-yil,1-nashr.,1957-1958-yillar,2-3-nashrlari. 14 tizimlarini o‘z o‘rniga qo‘ya olishni o‘rgangan va o‘zi ham 5 -6 dostonni davralarda bemalol kuylagandan so‘nggina ustozidan oq fotiha olgan, shundan keyin baxshi sifatida tanilgan. O‘qituvchi ayni shu o‘rinlarda o‘quvchilarga ta’lim tizimidagi farqlarni ko‘rsatib, dostonchilikni o‘rganish yozuv bilan emas, balki og‘zaki muloqot orqali amalga oshganligini tushuntirib, oddiy baxshilar 5-10 ta, iqtidorli deb tan olingan baxshilar 15-20 ta, iste’dodi yuksak darajadagi, quvvayi hofizasi cheksiz bo‘lgan baxshi – shoirlar 35-40 ta dostonni yoddan aytganlar degan ma’lumot aytib o‘tilishi kerak. O‘qituvchi dastlab dostonning, ya’ni “Alpomish” ning hajm jihatdan g‘oyat ulkanligi, she’riy tizimining o‘zi ming – ming misradan iborat ekanligini o‘quvchilarning ko‘z o‘nggiga keltirib, shunday dostonlardan 40 dan ortig‘ini kuylagan Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Ergash Jumanbulbul o‘g‘li,Po‘lkan shoir,Islom shoirlarning iste’dodi tengsiz ekanligini ta’kidlashi lozim. Doston kuylash tartibi ham o‘ziga xos an’ana tusiga kirgan. Bu haqida o‘qituvchi o‘quvchilarni xabardor qilar ekan, bugungi kun bilan o‘tmishning farqini ko‘rsatib o‘tmog‘i lozim. Dostonchilik kechalari elaktr nuri bo‘lmagan, radio, televideniya haqida tushuncha ham mavjud bo‘lmagan bir davrda xalqning ma’naviy ozuqa beruvchi vositasi bo‘lgan. Yosh avlod ham bunday kechalarda baxshilar tomonidan yaratilgan badiiyatdan saboq olishgan. O‘qituvchi darsda shularni ta’kidlar ekan, bugungi kunda ularning badiiy, estetik ahamiyati o‘zgacha ekanligini dostondan olingan parchalar vositasida dalillaydi. Baxshilar mahorati shu dostonni ijro etish darajasi bilan o‘lchanadi.Ustoz dostonchilar o‘z san’atlarini ko‘pincha “Alpomish”ni kuylash bilan ko‘rsatganlar, hurmat topganlar. Muhimi shundaki,o‘zbek millatining hayoti bir tekis ravnaq topgan paytda “Alpomish” dostonini kuylashga e’ tibor katta bo‘lgan. O‘quvchilarning diqqatini darsga jalb etish, doston aytish an’ analari bilan chuqurroq tanishtirish maqsadida o‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarga “Alpomish” dostonining baxshilar tomonidan kuylangan variantlarini audio yoki video shaklda namoyish qilishi mumkin. Bu esa o‘z navbatida ta’limda innovatsion ko‘rsatmalilikni aks ettiradi. O‘zbekiston mustaqil bo‘lgandan “Alpomish”ga bo‘lgan munosabat ham 15 o‘zgardi.Avvalo, Berdi baxshi aytgan doston qayta nashr etildi. 1998 – yilda Xushboq Mardonqul o‘g‘li ( yozib oluvchi Toshtemir Turdiyev ), 1999 – yilda Bekmurod Jo‘raboy o‘g‘li ( yozib oluvchi Mansur Afzalov ) nusxalari alohida nashr etildi. Shuning uchun ham dostonning ming yillik to‘yida birinchi prezidentimiz I.A.Karimov 12 : “ “Alpomish” dostoni bizga insonparvarlik fazilatlaridan saboq beradi. Odil va haqgo‘y bo‘lishga, o‘z yurtimizni, oilamiz qo‘rg‘onini qo‘riqlashga, do‘st – u yorimizni, or – nomusimizni, ota – bobolarimizning muqaddas mozorlarini har qanday tajovuzdan himoya qilishga o‘rgatadi” , - degan edi. Bu fikrda dostonning mohiyati, g‘oyasi, badiiyati, millatimiz tarixida tutgan o‘rni mujassam etilgan. Keyingi yillarda prezidentimiz SH.Mirziyoyevning 2018 – yil 1- noyabrdagi qaroriga binoan, yurtimizda ilk marotaba Xalqaro baxshichilik festivali o‘tkazildi. “Agar biz bu noyob san’atni saqlab qolish uchun bugun barchamiz birgalikda harakat qilmasak, ertga, afsuski,kech bo‘ladi,kelgusi avlodlar, tarix bizni kechirmaydi” , - dedi davlat rahbari. Sh. Mirziyoyev bu borada O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ishlar haqida to‘xtalib o‘tdi.Ularning amaliy ifodasi sifatida baxshi – shoirlar tomonidan ijro etilayotgan asarlarni yozib olish, ularni ilmiy o‘rganish ishlari muntazam davom etmoqda. Sohaga oid kitob va albomlar, film va teleko‘rsatuvlar yaratilmoqda. 1.2.“Alpomish” dostonida milliy urf – odatlarning aks etishi. Millatni anglash uchun uning ruhiyatini bilish lozim. “Alpomish” dostoni o‘zbekning ruhiy olamini anglatish jihatidan tengsiz badiiy obidadir. Chunki, asarda o‘zbekka xos o‘ylash tarzi, ta’sirlanish yo‘sini, qarorga kelish tutumi g‘oyat nozik ilg‘ab olingan. Juda ko‘pchilik folklorshunoslar, odatda, markazlashgan davlat tuzish, bo‘lingan yurtni birlashtirish, sevgi-muhabbat mavzulari “Alpomish” dostonining syujet rivojini ta’minlaydi deb tushuntirishadi. Bizning nazarimizda esa doston markazida ma’rifatsizlik, johillik va uning inson taqdiriga ta’siri turadi. Asar qissadan hissa chiqarish uchun emas, balki “qissa”ning o‘zi, ko‘lami yirik, ta’sirli bo‘lgani uchun aytilgan. Chindan-da. 12 Karimov I.A.”Alpomish”dostonining1000 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimida so‘zlagan nutq.//Xalq so‘zi,1999-yil,9-noyabr. 16 “Alpomish” yaratilmagan, balki aytilgan yoki kuylangan. Chunki doston qahramonlariga xos tuyg‘ular, sezimlar, kechinmalar buyuk turkiylarning tomirida, qonida azaldan mavjud edi 13 . Turkiy xalqlar tomonidan kechirilgan, tuyulgan, hozirda ham qonda kezib yurgan ma’naviy amallar, hodisalar uning ko‘nglida, “tili uchida” turgandi. O‘sha kuylab yuborildi. Alpomish taqdirini kuylash zarur edi. Kuylamaslik ilojsiz edi. “Alpomish” dostonida xalqimizga xos xislatlar yoritilgan bo‘lib, uni o‘quvchilarga boshqa xalq og‘zaki ijodi namunalari bilan solishtirib tushuntiriladi. “Rustam” dostonini olaylik, unda doston syujeti ham ayni tug‘mas kundoshlar uyushtirgan tuhmatlar sabab ro‘y bergan voqealar asosida rivojlanadi. Dostonda ochiqdan-ochiq: “Sultonxon Huroyim yoriga aytdi: “Dunyoda bir qo‘rqqan yomon, bir quvongan yomon” degan gap bor, Mening qariganda ko‘rgan farzandim: Men shu yerda yursam, sen bir kun tug‘ib qo‘yarsan. Men quvonganimdan yuragim yorilib o‘lib qolarman. Qurudum mamlakatiga safar qilayin. Oldimga suyunchi deb chiqqan kishiga ayamasdan tanga-tilla berarman, qulog‘idan dunyoga ko‘marman, balki qo‘rg‘onbegi qilarman”,-deb qo‘yilgan. “Alpomish” dostonida ayni shu holat quyidagicha asoslanadi: “...biylar ikkovi aytdi: “Bizlar ham bir shohlik shavkatini qilsak, ovga chiqib ketsak, farzandlar yer yuziga tushsa, suyunchi, deb bir nechalar oldimizga yo‘lga chiqib, bizlardan tilla-tanga in’om olsa”,-deb o‘ylarni o‘ylab, biylar ovga jo‘nab ketdi”. Demak, xalqimizga xos xislatlardan biri - bu o‘z quvonchiga atrofdagilarni ham sherik qilish ekan. “Alpomish” dostoniga o‘quvchilarda yanada qiziqishni orttirish maqsadida o‘qituvchi dostonning xalqimiz tarixida naqadar katta ahamiyatga ega ekanligini aytib o‘tishi lozim. Dunyodagi qabila, urug‘, elat tarixda alohida xalq sifatida shakllanar ekan, bu jarayon, avvalo, qahramonlik eposi hisoblangan maxsus yirik, epik asarda badiiy 13 13. Йуддошсв К - “ Алпомиш " талкинлари оки достой бадииятн \ амда мшшат маьнавняти хакнда аирам фикрлар ,- Тошкент : Маьнаютят . 2002- йил . 28-бет. 17 ifodasini topadi. Professor Bahodir Sarimsoqov dostonimiz o‘zbekning birlashuvi, mustaqil xalq sifatida paydo bo‘lishida qanday o‘ringa ega ekanini ta’riflab, shunday deydi: “Dastlab qabila, so‘ngra elat eposi sifatida vujudga kelgan “Alpomish” dostoni keyinchalik o‘zbek xalqining qahramonlik eposi sifatida tan olindi” -0 . Haqiqatan ham, doston matnidan juda ko‘p o‘tmish hayot belgilari o‘rin olgan bo‘lib, ularni izohlash natijasida asarning xalq qahramonlik eposi ekaniga to‘la ishonch hosil qilamiz. Gap shundaki, uzoq o‘tmish zamonlarda biron yurtning mustaqilligi va daxlsizligi, u yurtga qaram bo‘lgan qaysidir mamlakatning boyligi bilan ham o‘lchanardi. Xalq ertaklari va dostonlarida asar qahramonining biror yurtga qilgan safari o‘sha yurtni o‘ziga qarashli bo‘lishini xohlashi bilan bog‘liq ekan, bu masalaga alohida bosqinchilik siyosatini aralashtirish to‘g‘ri emas. Bu o‘rinda ko‘proq o‘z yurtining mustaqilligini ta’minlash istagi kuchli ekanini ta’kidlash ma’qulroq bo‘ladi. Shuning uchun “Alpomish” ijodkorlari atayin Boysaridagi o‘jarlik xususiyatini bo‘rttirib ko‘rsatadilar va shu bilan uning Qalmoq yurtida qolishini asoslaydilar. Aslida esa Boysarining o‘zga elda qolishi Alpomishning ikkinchi safarini asoslaydi. Qizig‘i shundaki, Alpomish qalmoq eli podshosi Toychixonning mamlakatini to‘g‘ridan- to‘g‘ri bosib olmaydi. U Boysariga o‘tkazilgan zulm, o‘ziga nisbatan amalga oshirilgan xiyonat uchun Toychixonni jazolaydi. Alpomishning bu tutgan yo‘li o‘zbek yigitining adolat yo‘lida hech ikkilanmay, har qanday xavf-xatarga tayyor ekanligini ifodalaydi. Ayni paytda, Alpomish qalmoqlar (Kashal) yurtiga o‘zining odamini podshoh qiladi. Shu asnoda, u go‘yo o‘z yurtining mustaqilligi uchun kurashgan bo‘lib chiqadi. Dono xalqimizning har bir tadbiriga ana shunday, bir qarashda ko‘zga ko‘rinmaydigan yechimlar vositasini topish mahoratiga ham qoyil qolsa bo‘ladi. Alpomishning o‘z yurtiga qaytishi va Qo‘ng‘irot -Boysundagi adolatsizlikka chek qo‘yishi tabiiy bir xulosa sifatida baholanishi mumkin 14 . O‘qituvchi “Alpomish” dostonida juda ko‘p lavhalar bir qarashda 14 Саримсоков Б. "Алпомиш" эпоси *ацида уч этюд. -Тошкент: Фан, 1999-йил, 115-бет. 18 ahamiyatsizdek bo‘lib ko‘rinsa-da, aslida xalq ular vositasida o‘zining turmush tajribalarini ifodalaganligini ta’kidlab o‘tmog‘i hamda misollar bilan tushuntirib ketmog‘i lozim. Masalan, Barchinoydan Alpomishga kelgan xatni Boybo‘ri berkitib qo‘yadi. Bu bilan Boybo‘rining o‘zi boshlagan yo‘ldan, ya’ni Barchinga o‘g‘lining uylanishi va Boysarining o‘z vataniga qaytishidan voz kechgani ko‘rsatiladi. Voqea rivojida Qaldirg‘och hal qiluvchi vazifani bajara boshlaydi. U Barchinning xatini tasodifan sandiqdan topib oladi va akasini o‘z qaylig‘ini olib kelish safariga otlantiradi. Bunday hodisalar xalq qahramonlik eposining asosiy xususiyatlaridan biri sifatida baholanadi. Alpomish qalmoqlar yurtiga borganida, Barchinning to‘qson alp oldiga qo‘ygan shartini bajaruvchilardan biriga aylanadi. Masalan , uning Boychibor oti poygadagi to‘rt yuz to‘qson to‘qqizta otga qo‘shilib, besh yuzinchi tulpor bo‘lib, Barchin uchun boshlangan musobaqada qatnashadi. Bu bilan xalq Alpomishning hammadan baquvvat, hammadan mergan, hammadan afzal ekanligini amalda ko‘rsatadi. Shuning uchun oti poygada g‘olib kelganidan so‘ng, u yoy tortish, tanga pulni ming qadamdan urish va to‘qson alp bilan kurash tushish sinovlarida qatnashib o‘zini ko‘rsatadi. Bu sinov ham qahramonlik eposi xususiyatlariga mos keladi. Dostondagi Barchinoy bilan bog‘liq voqealar baxshilar tomonidan alohida mehr bilan tasvirlangan. U zukkoligi, tadbirkorligi jihatidan Alpomishdan qolishmaydi. Surxayl kampirning o‘g‘illari Barchinoyni zo‘rlik bilan xotinlikka olmoqchi bo‘lganlarida, qiz alplardan birini ko‘tarib yerga shunday uradiki, polvonning og‘zidan ko‘pik sachrab ketadi. Shundan so‘nggina alplar Barchinoyga Alpomishni kutish uchun olti oy muhlat berishga majbur bo‘ladilar. Dostonda yana shunday bir lavha borki, unda Qaldirg‘ochning bir so‘zligi oqibatida keyingi voqealar davom etadi. Qaldirg‘och sandiqdagi maktubni topib, Alpomishni Barchinni olib kelishga undaydi. Ammo Alpomish yoshligi tufayli Qultoydan ot ololmaydi. Chorasiz qolgan Alpomish Qalmoq yurtiga borishdan voz kechadi. Ana shu paytda Qaldirg‘och akasining oriyatiga tegadigan gaplar aytadi va unga dalda beradi. Shundan so‘nggina Alpomish Boychiborga ega 19 bo‘lib, safarga otlanadi. Ma’lum bo‘lishicha, dostondagi voqealar rivojining eng nozik nuqtasida Qaldirg‘ochning aralashuvi Alpomishga kuch bag‘ishlaydi. O‘qituvchi ayni shu o‘rinda O‘ quvchilarga Barchinoy va Qaldirg‘och obrazlari orqali tasvirlangan o‘zbek ayoliga xos bo‘lgan mardlik, jasorat kabi fazilatlar, or- nomus va vijdon masalasi xalqimizda azaldan qadrlanganligini hamda hozir ham qadrlanishini, o‘zbek ayollari ana shunday xislatlari bilan hurmatga loyiq ekanliklarini tushuntirishi lozim. Dostonni to‘liq o‘qib chiqsangiz, o‘zbek xalqining qadim zamonlardan buyon o‘ziga xos fazilatlarga ega ekaniga guvoh bo‘lasiz. Jumladan, dostonda har qanday mushkul vaziyatda ham inson o‘z aql-idrokini yo‘qotmasligi, biror qarorga atroflicha mulohaza yuritgan holda kelishi lozimligi uqtiriladi. Insondagi mardlik va jasorat alohida qadrlanadi, aytilgan so‘zning qimmati yuqori baholanadi. Zero, o‘z so‘zining ustidan chiqadigan mard insongina bunday fazilatlaming qadriga yetishi mumkin. Dostonning tasvir yo‘sini rangin. Undagi bironta obraz ham jo‘n, oddiy tasvirlanmagan. Jumladan, hatto Boysari obrazi ham tasvir vaziyatiga qarab turli ko‘rinishlar kasb etadi. U hamisha faqat mantiqqa zid o‘jarlik bilangina band emas. Boysari tadqiqotchilar shu vaqtga qadar da’vo qilganlari kabi faqat o‘zini o‘ylaydigan, o‘jar odamgina emas, nomus tuyg‘usi o‘tkir, otalik mas’uliyatini chuqur his qila biladigan shaxs ham. Bu jihat obrazning quyidagi so‘zlarida to‘liq namoyon bo‘ladi: Tong otgancha muhlat olib turaman, Qalmoqlarga qizim qanday beraman?! Yuragim to‘lgandir diydai g‘amda, Barchinoydi o‘z tengiga qo‘shmasam Mashhar kuni Barchin qo‘li yoqamda... 20 Uning Yortiboy maslahatidan so‘nggi dardchil holati asarda juda ta’sirli berilgan bo‘ib, o‘qituvchi Boysarining ko‘ngli yuz рога bo‘lganligi lavhasini darslikdan ajratib, o‘quvchilarga o‘qib bermog‘i lozim. Ishongan kishilaridan ko‘ngli qolgan, ruhan yolg‘iz ekanligini endi anglab yetgan chorasiz boy tushgan holatning izhori quyidagi so‘zlarda ifodalangan deyish mumkin: Yuragimda ko‘pdir alamli dardlar, Mening qizim-sening singling, nomardlar. Qizing ber deb mening ko‘nglim bo‘lasan, Suyagimni yongan o‘tga solasan, Qalmoqlardan battar izza qilasan. Keltirilgan she’riy parchada nomusli ota iztiroblari nozik berilgan. Shu o‘rinda o‘qituvchi o‘quvchilarga farzandining taqdiri haqida qayg‘urayotgan ota timsoli vositasida o‘zbek xalqida otaning oila va jamiyatda tutgan o‘rnini izohlab, qiyosiy tahlil asosida xalqimiz ruhiyatida otaning qay darajada yuksak mavqega ega ekanligini ta’kidlab o‘tmog‘i lozim. Dostonning ayni o‘rnida qorin g‘amidagi yaloqxo‘rlaming holati ham e’tiborga loyiq tasvirlangan. Olijanob tuyg‘ular, yuksak sezimlar tanti va mard odamlargagina tegishli. Bu sifatlar yuksak insoniy fazilatli kishilar qismati, nasibasi. Ular shu qismat dardida yashaydilar: Tong otgan so‘ng bitar alplar muhlati, Ziyodadir Boysarining kulfati, Maslahat bermadi turgan ulfati, Qolmadi Boysaribiyning toqati. -3 Dostonda Barchin ruhiyati g‘oyat teran aks ettirilgan. Uning baland martaba, 21 baland ruh, baland qadr egasi ekanligi, shu bois o‘ziga ham, o‘zgaga ham yuksak talablar bilan yondashishi juda ta’sirli ifodalangan. Ayni vaqtda odamni anglash, uning ruhiy holatini o‘z vaqtida nozik hisobga ola bilishi asarda ortiqcha izoh-u tushuntirishlarsiz asosli tasvir etiladi. Barchin — barcha aqlli odamlar singari 15 murakkab tabiatli. U — turlicha vaziyatlarda o‘z tabiatining anvoyi jihatlarini namoyish eta oladigan favqulodda timsol. Bir vaziyatda u — mushtipar, chorasiz odam. Otasi Qalmoqqa ko‘chmoqchi bo‘lib, ularni og‘ir ahvolga solganda, yoshgina Barchin onasidan yozg‘irib deydi: Bui ko‘chishing, ena, mening sho‘rimdir, Boy otamman biy boboma ne bo‘ldi? ...Xo‘ja kelsa, chiqar murid naziri, Xotin bo‘lmasmikin erning vaziri?! Har deganning aqlin olmas bo‘lurmi? Aldab-suldab yo‘lga solmas bo‘lurmi?!’ Yoki yana bir o‘rindagi holatga e’tibor qaratamiz: ...Ot abzallab olib keling enajon, Yana qaytib elni ko‘rmagim gumon. Yig‘latding, enajon, menday sanamni, Kelib ko‘rolmayman maktab jo‘ramni, Bunda turmay Qalmoq elga borarsan, Qalmoqlardan ko‘p zulmni ko‘rarsan, Borib so‘ngra ko‘p pushaymon qilarsan. 16 15 O'sha asar, 26-bet 16 O‘sha asar, 27-bet. 22 Erka, hali turmush sinovlariga duch kelmagan, lekin tabiatan tiniq fikrli qiz kattalaming adashayotganliklarini, ularni bu yo‘ldan ayol kishigina qaytarishi mumkinligini tuyadi. Shu bois botinib: “Xotin bo‘lmasmikin erning vaziri”, — deya onasiga iddao qiladi. Lekin o‘zbekning qizi bo‘lgani bois, yurak yutib noroziligini otasiga bildirolmaydi. Chunki, u ota hamisha ulug‘ ko‘riladigan, padardan kamchilik axtarilmaydigan o‘zbek oilasida o‘sgan. Shu bois, otasining og‘ir holatini hazm etolmaydi. Hech qachon shashti qaytmagan Boysarining qalmoqlarga javob berolmay og‘ir ahvolda qolganini ko‘rib, mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi va hech narsadan tap tortmaydigan jasur qiz ekanini ko‘rsatadi. Faqat otasiga og‘angizdan ortiq ko‘rib ergashtirib kelgan qarindoshlaringiz zap maslahat berdi-ku deganday, gina qiladi: Juda ham gangidi, boy ota, boshing, Maslahat berdi-ku qavmi-qardoshing, Ko‘p yig‘lama, jonim otam, darvishim, Eshitmagin qarindoshlar so‘zini, Qarindoshlar bera qolsin qizini! ...Xafa qilma, ota, menday qizingdi, Qo‘ya ber alplarga mening o‘zimdi... Bu o‘rinda Oybarchin otasini hammadan aziz ko‘ruvchi, uning qiynalishiga toqat qilolmaydigan mehribon va oqila farzand sifatida namoyon bo‘ladi. Shu o‘rinda, o‘qituvchi o‘zbek xalqida farzandning ota yuziga tik boqib gapirmasligini, andishani yuqori o‘ringa qo‘yishini, lekin mana shunday qiyin va murakkab vaziyatlarda uni jim kuzatib tura olmaydigan jasoratga ega ekanligini izohlab, ulaming o‘z shaxsiy fikrlarini so‘raydi. Ota va qiz o‘rtasidagi munosabatlami alohida ta’kidlab tushuntiradi. Oybarchin o‘rni kelganda po‘pisani ham joyiga keltiradi. Uni olmoq payida 23 to‘dalashib turgan qalmoqlardan tap tortmay balanddan keladi: ... Meni olarman deb xayol qilmagin, Ketgin qalmoq, kelgan yo‘ldan qolmagin. Mening to‘ram, bilsang. Boysun sultoni, Unga qurbon menday oyimning joni. Mazkur so‘zlar o‘z qadrini biladigan, birovning zug‘umiga osonlikcha bo‘y bermaydigan, erkini, ko‘ngil istaklarini, sha’nini baland tuta biladigan qiz tabiatini namoyon etadi. U- chinakam o‘zbek qizi, olti oylik yo‘ldagi qallig‘ini “to‘ram” ming urinib qilolmaganini bir zarb bilan hal etishiga ishonadi. O‘ziga ishonch bunday kishida og‘irlik, qanoat tuyg‘ularini shakllantirgan. Dostonda shu jihatlar g‘oyat nozik hisobga olingan. Dostonda Boybo‘ri bilan Boysarilaming o‘zaro munosabatlari, kelishmasliklari, johilliklari, bemehrliklari va bu holatning sabablari haqida alohida to‘xtalmagan. Ammo, asardagi yondosh tasvirlar bilvosita shu ketayotganda otasiga duch kelishi, Boybo‘rining “Ko‘rar ko‘zim, bolam, qayda borasan?” degan so‘roviga o‘g‘ilning: “Ey, zakot olmay o‘ling siz bir”, — degani Alpomishda sal siljish boshlanganidan dalolat. Bu toifa odamlarga jikillab borib- kelaverish, qiziqqonlik, bo‘lar-bo‘lmasga ta’sirlanaverish, o‘rgangan sharoitni o‘zgartirish — og‘ir. Shu sabab, uzoq yurtga borish uchun yo‘lga chiqayotgani haliyam malol kelib turibdi. Haliyam badani tamomila qizigani yo‘q. O‘ta polvon, o‘ta kuchli odamlar bir oz qo‘rqoq kelishi ham bor gap. Buni Boybo‘ri juda yaxshi biladi va shu bois Qultoyga: “Alpomish ketyapti, Kashaldan kelgan xabarni birov bildiribdi, bul ish yomon bo‘pti, o‘zi zo‘r-ku, zo‘r bo‘lsa ham juda qo‘rqoq, sal do‘qdan ham qo‘rqadi o‘zi, urib-so‘kib, yilqi bermay, do‘qlab qaytarib yuborgin”. — deya tayinlaydi. “Alpomish”dostoniga o‘quvchilarda mehr-muhabbat tuyg‘usini uyg‘otish uchun dostonning badiiy- estetik xususiyati haqida ham alohida to‘xtalmog‘i lozim. O‘zbekning odobi dostonda yuksak maqomda namoyon bo‘ladi. Quliga qarata: “o‘zimga yor, bobo, senga xizmatkor” keltiraman deyish faqat o‘zbekning o‘yiga kelishi mumkin. 24 Chunki, bizda katta, ulug‘ yoshli odam — har narsadan-da katta va ulug‘. Uni e’zozlash, hurmatlash lozimligi kunning yorug‘ligi singari tabiiy hol. Qultoyning Alpomishga mehribon va ularning oilasiga sadoqatli, lekin darvesh tabiat, quvnoq, dali-g‘uli va biroz hovliqmaroq kishi ekanligi asarda chuqur tasvirlangan. Boybo‘rining gapi bilan yosh Alpomishga ot bermay, uni kaltaklab, kerilganda qanchalar samimiy bo‘lsa, yetti yillik ayriliq vaqtida, Hakimbek yo‘qligida azoblar ko‘rib, “Armon bilan farzandimdan ayrildim”,- deb yig‘lab yurganda ham shunchalar astoydil. Alpomish unga o‘g‘il ekanligiga o‘zi ham ishonib qolgan deyish mumkin. Qultoy na ishda va na so‘zda me’yor tuyg‘usini biladi. Alpomishni dastlabki safardan qaytarib, ayamay kaltaklaganda qanchalar me’yorni bilmagan bo‘lsa, uzoq ayriliqdan so‘ng tutingan o‘g‘li bilan yo‘liqishganda ham shunchalar me’yorga amal qilmaydi: “Alpomish aytdi:-Men kimga o‘xshayman, -Sen bir go‘rga o‘ xshaysan, sening o‘xshaganing bilan qachon ishim bor mening, senday necha odamlar Alpomish kelayotir, suyunchi ber, deb necha sarkalarimni yeb ketgan. Alpomish deb borsak, Qultoy ahmoq bo‘p bizga bir nima beradi, aldab bir sarkasini olamiz, deb kepsan,-dedi ”. Uning Alpomish tomonidan berilgan: “Hayr, bobo, meni tanimadingiz. Alpomishning nima belgisi bor edi?”- degan so‘rog‘iga qilgan javobida me’yor avvalgilaridan-da battarroq buziladi: Qultoy aytdi: - “Alpomishning belgisi shul edi, o‘ng egnida Shohimardon pirning besh panjasining dog‘i bor edi, chap egnida o‘zimning besh panjamning belgisi bor edi ”. Alpomish bilan Qultoy o‘rtasidagi bu samimiylik sof o‘zbekona turmush tarzining mahsulidir. Chunki, qadimdan o‘zbeklarda eng avvalo, yosh e’tiborga olingan va hamma vaqt keksalarga hurmat va muruvvat yetakchilik qilgan. O‘qituvchi dars davomida o‘quvchilarga bu samimiy munosabatning ildizi sof o‘zbekona ekanligini tushuntirib, kim va qanday mansab-mavqega egaligidan qat’iy nazar kattalarga hurmatda bo‘lish o‘zbekona odatlardan ekanligini 25 tushuntiradi. Va shu o‘rinda uni boshqa asarlar bilan qiyoslab, bunday munosabat boshqa asarlarda ham ko‘p uchrashini alohida qayd etib, undagi o‘zbek xalqiga xos xususiyatlarni birma-bir sanab bermog‘i maqsadga muvofiqdir: - ona Vatanga bo‘lgan muhabbat, el-yurtga cheksiz sadoqat; - mehmondo‘stlik va mehmon kutish odoblari; - jo‘mardlik va halollik; - yoshi ulug‘ keksa insonlar(hatto ular qul bo‘lsa ham)ga hurmat va ularning doimo qadrlanishi; - ayollarning e’zozlanishi; - do‘st va yorga vafo-sadoqat tuyg‘ulari; - ishq-muhabbat va do‘stlik kabi tuyg‘ularning qadrlanishi. O‘qituvchi dostonni o‘qitish jarayonida asarning mana shu tomonlariga alohida e’tibor qaratishi, asarning tarbiyaviy jihatini ochib berishga ayricha ahamiyat berishi kerak. Zero, shundagina dostonni sinchiklab o‘qigan o‘quvchi unda ona Vatan, do‘st- u yorga bo‘lgan mehr va sadoqat naqadar chuqur aks etganligini his eta oladi. Bob bo‘yicha xulosa Inson yaralibdiki,ibratga intilib ,tarbiyalanib yashaydi. Tarbiyaning asosiy vositasi esa diniy va dunyoviy bilim bo‘lib, xalq og‘zaki ijodi ana shu bilimlarning tashuvchisidir. Doston, ertak,rivoyat, tez aytish, maqol, matal,qo‘shiq, qasida, lof, askiya kabi xalq og‘zaki ijodi janrlari og‘izdan- og‘izga o‘tib, rivojlanib kelgan. Bunday o‘lmas asarlar xalqimizning ma’naviy hayotining badiiy ifodasi o‘laroq yashashda davom etyapti. Xususan,”Alpomish” – vatanparvarlik, qahramonlik, sevgi va do‘stlik, rostgo‘ylik va to‘g‘rilik haqidagi o‘zbek baxshilarining zo‘r zavq-shavq bilan kuylab kelingan dostonidir. Dostonda 26 aks etgan turli-tuman o‘zbek urf-odatlari va oilaviy-maishiy marosimlari muayyan badiiy ifodasi bilan doston syujetini asosini tashkil etadi va maishiy hayotda o‘z o‘rnini yo‘qotmagan. Shunga ko‘ra, ta’lim tizimida “Alpomish”dostonini o‘rgatishning o‘ziga xos xususiyatlari, uning yaratilish tarixi va variantlariga batafsil to‘xtalib o‘tishni joiz deb topdik. 27 IKKINCHI BOB. Ta’lim bosqichlarida “Alpomish” dostonini o‘rgatishda interfaol metodlardan foydalanish. 2.1. Maktab ta’limida “Alpomish” dostonini mustaqil ishlash uchun topshiriqlar berish orqali o‘rgatish. Xalqning ma’naviyati, barkamol shaxsni tarbiyalash masalasi hamma zamonlarda ham dolzarb masala hisoblangan. ”Yuksak ma’ naviyat – yengilmas kuch” kitobida birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ma’naviyatning ma’no- mazmuni, uning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni, murakkab, serqirra tushunchaning nazariy va amaliy jihatlarini har tomonlama keng qamrovli fikr- xulosalar orqali tahlil etganlar. Umuman, I.A.Karimovning bu asaridagi fikr- mulohazalariga tayanib aytish mumkinki, bizgacha yetib kelgan ma’naviy meros, madaniy boyliklar, ko‘hna tarixiy yodgorliklar, muqaddas dinimiz, tarixdagi bemisl ilmiy-ijodiy kashfiyotlar, kundalik hayotdagi oila va mahallaning roli, uning samarali ta’siri, keng qamrovli ta’lim-tarbiya tizimi, juda boy so‘z san’ati va badiiy adabiyot, ma’naviy tarbiyaga javobgarlik hissi va mas’ uliyat bilan yondashish, shuningdek, milliy urf-odatlarimiz, ajdodlarimizning tarixiy xotirasi “ma’naviyat” tushunchasini shakllantiradigan, uning ma’no-mazmunini boyitadigan asosiy mezonlar va omillar sanaladi. I.A.Karimov ma’naviyat tushunchasining inson hayotida tutgan o‘rni haqida ham yaxlit va sermazmun yakuniy xulosa berdilar : “Ma’naviyat- insonni ruhan poklanish, qalban ulg‘ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon- e’tiqodini butun qiladigan, vijdonini uyg‘otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlarining mezonidir 17 ”. Davlatimizning “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” talablari asosida mustaqillik yillarida milliy ta’lim va tarbiyashunoslik ham shaklan, ham nazmunan yangilandi, ma’nan barkamol avlodni tarbiyalash 17 Karimov I.A.Yuksak ma;naviyat-yengilmas kuch.-Toshkent,”Ma’naviyat”,2008.-19-bet. 28 maqsadi ustuvor ahamiyat kasb etdi. Professor Q.Yo‘ldoshev haqli ravishda ta’kidlaganidek, “Maktab adabiyoti ta’lim berish vositasi emas, balki tarbiyalash vositasidir. Aslida adabiyot tarixga daxldor biror dalilni sharillatib aytib bera oladigan, ammo ma’naviyatida ezgu fazilatlar bo‘lmagan o‘quvchilardan ko‘ra, ayrim adabiy ma’lumotlar tizimini bilmasa ham, badiiy asarlarning qahramonlariga xos eng insoniy fazilatlarni o‘z tabiatiga singdira bilgan, sirtdan qaraganda, nofaolday tuyuladigan o‘quvchilar jamiyatimiz uchun ko‘proq zarurdir… Badiiy adabiyot go‘zal dunyo ichida go‘zal ruhiy dunyo yaratishdir 18 ”. Olimlarning fikricha, adabiyot o‘qitishning vazifasi har bir xalqni o‘zigagina xos ma’ naviy qadriyatlar majmuida idrok etish mumkin ekanligini o‘quvchilarga singdirish hamdir. Zero, o‘z ma’naviyatini qanday qadriyatlarga tayanib shakllantirishni bilmagan shaxs xaritasiz noma’lum yurtga sayohat qilgan kishiga o‘xshaydiki, ko‘zlangan manzilini aniq tasavvur eta olmay, uzoq sargardon bo‘lish xavfi bor. Professor S.Matchonov “Avlod- ajdodlarimiz asrlar mobaynida intilib kelgan ma’naviy – axloqiy barkamollik, avvalo, insonning o‘z- o‘zini anglashi bo‘lib, ta’lim- tarbiya orqali amalga oshiriladi. O‘z- o‘zini anglash esa boshqalarni anglash demakki,dunyoni anglash,…uning sir-asrorlarini tushunishning ildizini kishilik jamiyatining ilk davrlaridan, xalq og‘zaki ijodi namunalari ijrosidan izlamoq kerak 19 ”- deydi. Xalq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lgan dostonlar markazidagi insonparvarlik g‘oyalari insoniy baxt, erkinlik, ma’naviy-axloqiy barkamollik, vatanni sevish, inson zotini yuksaklikka ko‘tarish, unga nisbatan hurmat-e’tiborli bo‘lishga undaydi. Bu g‘oyalar zamirida esa ajdodlarimizning o‘z ona yeriga muhabbati, vatanparvarligi, bosqinchilarga nafrati, mardona kurashi, ayollarga hurmat va muhabbati qalqib turadi. Dostonlarda vatanparvarlik, haqgo‘ylik, yurt tinchligi, birdamlik,sevgi-sadoqat, do‘stlik g‘oyalari o‘z aksini topgan bo‘lib, ularni tahlil qilish turli ta’lim metodlaridan foydalanishni taqazo etadi. Ta’lim tizimida yuz berayotgan o‘zgarishlar pedagoglar zimmasiga ulkan vazifalarni qo‘ymoqdaki, bugun o‘sib 18 Yo‘ldoshev Q.Adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy asoslari.T.:O‘qituvchi,1996.-30-34-betlar. 19 Qahramonov Q. An’ana va zamonaviylik. T.:A.Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti,2007.-20-21-betlar. 29 kelayotgan yosh avlodni ilm-u ma’rifatli qilishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanib, darslarni samarali tashkil etish bugungi kun talabiga aylanib ulgurgan. “Metod” yunoncha so‘z bo‘lib, “usul, yo‘l- yo‘riq” degan ma’nolarni anglatadi. Pedagogik adabiyotlarda “Metod- ta’lim jarayonida taqdim etilayotgan amaliy va nazariy bilimlarni egallash, o‘zlashtirish, o‘rganish, bilish uchun xizmat qiladigan yo‘l- yo‘riqlar, usullar majmui ” deb ta’riflanadi. Ta’lim metodlari- o‘quv jarayonining majmuaviy vazifalarini yechishga yo‘naltirilgan o‘qituvchi va o‘quvchilarning birgalikdagi faoliyati usuli bo‘lsa, ularni shartli ravishda uch guruhga bo‘lish mumkin : an’anaviy, noan’anaviy va zamonaviy. Har bir metod og‘zaki, yozma va ko‘rsatmali-amaliy usullarda olib boriladi. Hozirda ta’lim metodlarini takomillashtirish sohasidagi asosiy yo‘nalishlardan biri interfaol ta’lim va tarbiya usullarini joriy qilishdan iborat. Barcha fan o‘qituvchilari dars mashg‘ulotlari jarayonida interfaol usullardan borgan sari kengroq foydalanmoqdalar. Multimedia vositalari, proyektor, interfaol sinf taxtalari (doskalar) va panellar, videokonferensiya aloqa tizimlari, ovozlash tizimlari avval mavjud bo‘lgan muammolarning ko‘pchiligini hal etishni osonlashtirmoqda. Interfaol atamasi lotincha “interakt” so‘z birikmasidan olingan bo‘lib, “inter” – o‘zaro, birgalikda va “akt” – faoliyat ma’nolarini anglatadi 20 . Demak, interfaol metodlar ta’lim mazmunining to‘liq o‘zlashtirilishida o‘quvchilarning o‘zaro bir- birlari va o‘qituvchilari bilan birgalikda faoliyat ko‘rsatishlarini tashkil etishni ko‘zda tutadi. Bu metodlar o‘quvchilarning faolligi, erkin fikrlashi, mustaqil izlanishi, o‘zlashtiriladigan ma’lumotlarga ijodiy yondashishiga tayanadi. . Mamlakatimiz qo‘lga kiritgan mustaqilligini mustahkamlashda va rivojlantirishda o‘quvchi – yoshlarni har tomonlama kamol toptirish, ularda milliy hamda umumbashariy qadriyatlarni shakllantirish bugungi kunning dolzarb muammosiga aylanib bormoqda. Mehr- muruvvat, adolat, to‘g‘rilik, vijdon, or-nomus, iroda, tadbirkorlik, matonat kabi ko‘plab insoniy xislat va fazilatlar majmui bo‘lgan komil inson g‘oyasi asosini xalqimizning azaliy ezgu orzulari tashkil qiladi. Ana shu ezgu ozularning ro‘yobini xalq 20 Tolipov O‘.Usmonboyeva M. Pedagogok texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. Toshkent,”Fan”,2006,149-bet. 30 og‘zaki ijodining gultoji bo‘lgan “Alpomish” dostonida misolida ko‘rishimiz mumkin. “Alpomish” dostonidagi umuminsoniyatga, milliy qadriyatlarga to‘la badiiyatni o‘sib kelayotgan yosh avlodga singdirish lozim. Bu kishini barkamol shaxs bo‘lib tarbiyalanishida muhim sanaladi. Shunga ko‘ra, umumiy o‘rta ta’lim “Adabiyot”saboqlari dasturida “Alpomish” dostonini o‘rgatishga alohida e’tibor berilgan. O‘rta maktablarning to‘qqizinchi sinflarida dastlab o‘rganiladigan birinchi badiiy asar “Alpomish” dostonidir. Dostonni o‘rgatish uchun dasturda besh soat dars ajratilgan. 1.“Alpomish” dostoni 2.” Alpomish” dostonidan o‘qish 3. Doston matni ustida ishlash 4. Doston timsollari tahlili 5. Nazariy ma’lumot. Xalq dostonlari va ularning turlari Qo‘shimcha sifatida dars yakunida “ Dostondan olgan taassurotim” mavzusida insho va uning tahliliga ikki soat dars ajratilgan. O‘qituvchi belgilangan dars soatlarida doston va uning shakllari haqida ma’lumot berishi, darslikdagi parcha bilan o‘quvchilarni to‘la tanishtirishi, mazkur parchani atroflicha tahlil qilishi hamda dasturda nazarda tutilganiga ko‘ra asardagi badiiy obrazlar haqida o‘quvchilarda muayyan tushuncha shakllantirishi kerak bo‘ladi. Darsning birinchi soatida ”Alpomish” dostonini sharhlab o‘rganish lozim. Chunki doston mazmunini, baxshichilik san’atini yoritib berishda katta yordam beradi.“Alpomish” dostoni bir oila taqdiri misolida butun bir millat birlashuvi o‘z ifodasini topgan qahramonlik namunasi bo‘lib, qirqdan ortiq nusxalari olimlar tomonidan yozib olingan. Shulardan voqealarining qiziqarliligi, ifodaning ta’sirchanligi, tasvirning izchilligi o‘ziga xos badihago‘ylik va hofiza qadratiga ega bo‘lgan Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li aytgan doston nusxasi o‘zbek baxshichilik 31 san’atini yanada rivojlantirgan. Baxshi so‘zi ustod, ma’rifatchi degan ma’nolarni anglatib, xalq qo‘shiqlari va dostonlarini yoddan kuylovchi shoirlarga nisbatan qo‘llanadi. Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li 1872-yilda hozirgi Jizzax viloyatining Baxmal tumaniga qarashli Loyqa qishlog‘ida tug‘ilgan. Baxshichilik san’ati sirlarini davrining taniqli baxshisi Yo‘ldosh shoirdan o‘rgangan. “Alpomish” dostoni shoir ijodining gultojiga aylangan. Doston ”Burungi o‘tgan zamonda o‘n olti urug‘ Qo‘ng‘irot elida Dobonbiy degan o‘tdi. Dobonbiydan Alpinbiy degan o‘g‘il farzand paydo bo‘ldi. Alpinbiydan tag‘in ikki o‘g‘il paydo bo‘ldi: kattakonining otini Boybo‘ri qo‘ydi, kichkinasining otini Boysari qo‘ydi. Boybo‘ri bilan Boysari- ikkovi katta bo‘ldi. Boysari boy edi, Boybo‘ri esa shoy edi, bul ikkovi farzandsiz bo‘ldi ” degan an’anaviy qo‘ng‘irot urug‘larining farzandsizligi tasviri bilan boshlanadi. Boybo‘ri bilan Boysarining chupronto‘yda bir chapanitop boyvachchasidan eshitgan: “Ey, Boybo‘ri bilan Boysari! Bu to‘y o‘g‘illining o‘g‘lidan qaytadi, qizlining qizidan qaytadi, sening nimangdan qaytadi?! O‘zing o‘lsang, molingga har merosxo‘r chiqadi, og‘ziga odam kirib ketadi ” degan so‘zlari orali el oldida izza bo‘lishi, qahramonlarning farzand tilab Shohimardon pir ravzasida qirq kun toat-ibodat qilganliklarini musulmon xalqiga xos bo‘lgan ishonch, e’tiqod, iymon va ibodat qiluvchi, topinuvchi aziz-avliyolari, ulug‘ qadamjolari misolida ko‘rsatib o‘tish, ta’bir joiz bo‘lsa, otashyurak shoir Abdulla Oripovning bu haqda hazin tuyg‘ularga to‘la bir she’rini keltirish joiz bo‘ladi: Dunyodan roziman, dema hech qachon, Desang ham so‘ylagil sahroga, toqqa. Chunki seni tinglab, kimdir o‘sha on, Nega rozisan, deb tutgay so‘roqqa. Dunyodan norizo bo‘lsang ham agar, So‘z dema, bardosh qil azob, firoqqa. 32 Chunki seni tinglab kimlardir battar, Nega, deb albatta, tutgay so‘roqqa. Dunyo ishlariga boqma hech hayron, Jimgina nazar sol ko‘hna bu korga. Olis kechalari yolg‘iz qolgan on, Dilingni och faqat Parvardigorga 21 . Bu ixlosning mukofoti sifatida aka-uka farzand deb atalmish ne’matga ega bo‘ladilar. Dars davomida farzandlarga ism qo‘yish, beshikkerti marosimlarining bugungi kundagi ahamiyati, aka-uka o‘rtasidagi ziddiyatlarni yuzaga keltiruvchi sabablar haqida atroflicha mulohaza yuritiladi. O‘qituvchi mavzuni mustahkamlash uchun “ Klaster” metodida foydalansa maqsadga muvofiq bo‘ ladi. “Klaster” so‘zi “g‘uncha”, “bog‘lam” ma’nosini anglatadi. Eng ko‘p qo‘llaniladigan interfaol metodlardan biri sifatida har bir o‘quvchini o‘z fikrini ifoda etishga o‘rgatadi. O‘quvchilar “Alpomish” dostonida aks etgan davr va dostondagi bosh qahramonlar shajarasini aks ettirish orqali mavzu yuzasidan bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishadi. “ Alpomish” dostonida aks etgan davr. 21 Mahmud Sattor.O‘zbek udumlari.Cho‘lpon niomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.Toshkent-2016.178-bet. 33 34 Dostondagi bosh qahramonlar shajarasi va kattalar ko‘magida o‘zingiz mansub bo‘lgan ajdodlaringiz shajarasini tuzishga harakat qiling. Darsning ikkinchi soatida doston matnidan o‘qish davom ettiriladi.O‘zbek xalqi azaldan chorvador xalq bo‘lib kelgan, buni Boysun- Qo‘ng‘irot yurtini tark etayotgan O‘n ming uyli qo‘ng‘irot elining ichida moli yo‘q degan kambag‘alining qirq ming tuyasi bor, qo‘ yining sonini, adadini o‘zlari ham bilmasligida ko‘rishimiz mumkin. O‘z yurtidan Qalmoqqa ko‘chib borayotgan Barchin, o‘n ming uyli Boysun- Qo‘ng‘irot elining ichki kechinmalarini Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li mahorat bilan shunday tasvirlaydi: 35 Chechanlar eplaydi gapning epini, Shul zamonda oltmish norni cho‘ ktirib, Orta berdi Barchin suluv sepini. Qo‘ng‘irot elning shundaychaqa ko‘pi bor, Boysarining ikki jildam to‘pi bor, Har ko‘chganda to‘p bo‘shatib jo‘nadi. Qatorga tirkalgan lo‘k bilan norcha, Ustiga yuklangan qirmizi parcha. Kamlik ko‘rmagan satta boybachcha, Yo‘l-yo‘lakay uloq chopib boradi. Oshiqning fahmidir qorong‘u kecha, Yig‘lasam, holima yig‘lar bir necha, Xafa bo‘lib borar Barchin oyimcha, Jafo tortib borayotir bir necha. G‘am bilan sarg‘ayib guldayin diydor, Ko‘rgani yo‘q qanday edi qalmoqlar, Orasida to‘qson dovon tog‘i bor, Bellardan oshadi ul zamon boylar. Qaba falak boshga soldi zulm deb, Eliboylar bundan ko‘chib boradi, 36 Qoldi endi o‘ynab o‘sgan elim deb. Ayriliq o‘tiga bag‘rini dog‘lab, Borayotir qalmoq elni so‘roqlab… 22 . Shu tariqa Qo‘ng‘irotlar Qalmoq yerlariga ko‘ chib,Chilbir cho‘lini, Oynali ko‘lini o‘zlariga manzil aylab, Qalmoqshoh himoyatida yetti yilgacha moli bezakot,betergov yura berdi. Bu orada Barchin ham barkamol bo‘yi yetgan suluv qizga aylanib, ta’rifini eshitgan Surxayl kampir va uning qalmoq alplari qizga og‘iz solishni maslahat qilib, goh biri olmoqchi bo‘ldi,goh hammasi o‘rtada xotinli bo‘lib qolaylik deb Barchinning ustiga qarab bora berdi.Barchin o‘n to‘rt yoshga yetgan kasb-kamolot hosil qilgan or-nomusli, qat’iyatli qiz bo‘lib, qalmoq alplarga qarata: Oti Alpomish yorim bordir, Elda zo‘raborim bordir, Qatordagi norim bordir, Shundayin qaysarim border. Chilla kirganda mast bo‘lgan, Xatapga boshini urgan, Dushmanlarning dodini bergan, Elda zo‘raborim bordir,- deb olti oyga muhlat so‘rab, mendan umidi bo‘lsa,Alpomish kelsin, bo‘lmasa,javobimni bersin degan mazmunda arza yozib yubordi. Alpomish: …Aka, senga aytadigan arzim bor, Talash bo‘pti biyning qizi- zulfakdor. 22 Qozoqboy Yo‘ldoshev,Valijon Qodirov,Jalolbek Yo‘ldoshbekov.Adabiyot darsligi,Toshkent”O‘zbekiston”2019.16-bet 37 …Mard yigitning yori talash bo‘lami, Er yigitning yorin qalmoq olami? …Umid tortib senga arza qilibdi, Xat ko‘tarib o‘n boybachcha kelibdi. в Anglamay otama xatni beribdi, Otam xatni bul sandiqqa solibdi. Endi bilib, singling olib kelibdi, Qalmoqlardan checham jabr ko‘ribdi. Aka, aytgan so‘zim og‘ir olmagin, Narmoda ishini bunda qilmagin…deb aytgan singlisi Qaldirg‘ochning narmoda so‘zini o‘g‘ir olib, qalmoqlar qo‘lida talash bo‘lgan sevgilisi Barchinni qutqarish uchun otlanishi va qalmoq alpi Qorajon bilan do‘stlashishi, raqiblari bilan yonma-yon turib, Barchinning shartlarini bajarib, o‘z uyiga qaytishi , ikkinchi bor amakisi Boysarini qutqarish uchun borganida yetti yil zindonda bandi bo‘lib, Boychibor tulpori yordamida qutulib, oilasi va farzandiga zo‘ravonlik qilgan Ultontozni yengib o‘z hokimiyatini qaytarib olish voqealari o‘qituvchi tomonidan hikoya qilib beriladi. O‘quvchilarni mustaqil o‘z ustida izlanishlari uchun “Boshqotirma” beriladi 23 . “BOSHQOTIRMA ” ni yeching. «Alpomish» dostonidagi bosh qahramonlaridan biri. Hakimbekning singlisi. 23 Д.Уринбоева Халк огзаки ижоди асарларини укитишнинг илмий-методик асослари.-Самарканд ВХТХКТМОИ,2017. 38 Hakimbekning bobosi. Surxayl kampirning kichik o‘ g‘ li. Surxayl kampirning o‘g‘illaridan biri. Zakotni rad etgan qahramon. Aka-ukalarning farzand tilab borgan joyi. Hakimbekning oti. A L P O M I S H 39 B E K Voqealar bo‘lib o‘tgan joy nomi. Surxayl kampirning katta o‘g‘li. “Limerik” metodi. Bu metod orqali o‘quvchilar “Alpomish” dostonidan olgan taassurotlarini savollarga javob berish orqali hikoya qilib beradilar.Bu metod o‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantirishga yordam beradi. 1.Kim, qayerdan? 2.Qanday, qanaqa? 3.Nima sodir bo‘ldi? 4.Nima bilan tugadi? Darsning uchinchi soatida doston matni ustida ishlanadi.Ishni dostondagi bosh g‘oyani izohlashdan boshlaymiz.”Alpomish” dostonida millat birligi, oila sha’ni, or-nomusi g‘oyasi yetakchilik qiladi.Vatanni sevish va uni asrab- avaylashni yosh avlodga yuqtiradi. Ona diyorining qadriga yetish, uning gullab- yashnashi yo‘lida qo‘lidan kelgancha harakat qilish fazilatlarini shakllantiradi.”Bu mumtoz asar tarix to‘fonlaridan hayot-mamot sinovlaridan omon chiqib, o‘zligini doimo saqlagan el-yutimiz bag‘rikenglik, matonat, oliyjanoblik, vafo sadoqat kabi ezgu fazilatlari o‘z ifodasini topgan, Shu bois “Alpomish” dostoni bizga vatanparvarlik fazilatlaridan saboq beradi, Odil va haqgo‘y bo‘lishga , o‘z yurtimizni,oilamizni qo‘riqlashga, do‘st-u yorimizni,or- nomusimizni ota-bobolarimizning muqaddas mozorlarini har qanday tajovuzdan 40 himoya qilishga o‘rgatadi 24 ”. Matn ustida ishlash davomida doston yaratilgan davr tili va hozirgi adabiy til bilan bog‘liq tafovutlar tushuntiriladi . Doston ham she’riy, ham nasriy shakllar uyg‘unligida yaratilgan bo‘lib, she’rlar yetti, sakkiz , o ‘n bir bo‘g‘inli barmoq vaznida aytilgan. “Alpomish” dostonida ham maydon talashayotgan otlar holati, jang ko‘rinishi , qahramonlarning tezkor harakatlarini yetti-sakkiz bo‘g‘inli misralar bilan berilgan. Misol uchun, poygada ot choptirayotgan poygachilarning borayotgandagi so‘zi: “Ne qalmoqlar sherday bo‘lib,Har yag‘rini qirday bo‘lib,Besh yuz otli birday bo‘lib, Qistab yo‘lda to‘bichoqni, Ot boshini qo‘yib olar, Yaqin qilmoqqa uzoqni. Ot chopishsa uzoq yo‘lga, Bir-biri kirmaydi tilga, Qamchi urib Boychiborga, Qorajon ham borar birga”. Siz 7-sinfda o‘qigan “Ravshan” dostonida ham bu holat o‘g‘lini qutqarish uchun ketayotgan Hasanxonning: “Qulon yurmas yerlardan, Quvib o‘tib boradi, Bulon yurmas yerlardan, Buvib o‘tib boradi” misralari orqali tasvirlab berilgan. O‘n bir bo‘g‘inli she’rda qahramonlarning o‘y-fikrlari, o‘zaro suhbatlari, tinch ruhiy holat tasvirlari ifoda etiladi. Aytilgan muhlat tugayotgan paytda Alpomishni kutib bezovta bo‘layotgan Barchin kanizlariga qarata: “Dardmanman, dardimni kimga yoraman, Ayroliq savdoga bag‘ri poraman, Qo‘l ko‘tarib duo qiling, kanizlar, Endi men g‘ayridin bo‘lib boraman ” misralari o‘n bir bo‘g‘inli barmoq vaznida aytilgan. Shundan so‘ng, dostondan dostonga o‘tib yuruvchi epik qoliplar haqida tushuncha beriladi.Dostonlarning boshlanishi va tugallanishi, qahramonlar nutqi,tulporlarga berilgan ta’riflarda epik qoliplardan foydalaniladi.Akasining zakot talab qilganidan qattiq g‘azablangan Boysari o‘n ming uyli Qo‘ng‘irot eli oqsoqollariga murojaat qiladi va javob tariqasida Yartiboyning Boysariga qarab: “Ushbu damning damlarini dam dema, Boshing eson, davlatingni kam dema, Sen ketar bo‘lsang Qalmoq yurtiga, Bul elatni qolar deb ham g‘am yema ” misralari dostonning turli o‘rinlarida turlicha qo‘llangan.O‘quvchilarning matn bilan 24 Karimov . I . A . Yuksak ma ’ naviyat - yengilmas kuch .- Toshkent ,” Ma ’ naviyat ”,2008.33- bet . 41 ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun o‘qituvchi tomonidan tushunilishi murakkab bo‘lgan so‘zlarning lug‘atini tuzish vazifasi topshiriladi. “ Tushunchalar tahlili ” metodi Matn Tushuncha Tahlil Boysari boy edi,Boybo‘ri shoy edi. Shoy Shoh Ana endi o‘n olti urug‘ qo‘ng‘irot elida bir chupronto‘y bo‘ldi. Chupronto‘y Sunnat to‘yi Xaloyiqlarni,elatiyalarni to‘yga xabar qildi. Elatiya Chorva bilan shug‘ullanadigan qavmlar Shu yerdan Shohimardon pirning ravzasi uch kunchalik yo‘l kelar ekan, farzandtalab farzand tilar ekan, oxirattalab iymon tilar ekan, qirq kun tunagan kishi murodiga yetib qaytar ekan. Ravza Maqbara Alpinbiy bobosidan qolgan o‘n to‘rt botmon birinjdan bo‘lgan parli yoyi bor edi. Botmon Birinj Arabcha, og‘irlik o‘lchov birligi. Bronza Kishining moli zakotga 42 yetsa, zakot bersa, bul ham saxiy ekan.Agar zakot bermasa, bul ham baxil ekan Zakot Arabcha- (tozalanish,sadaqa berish) – mol-mulk va daromaddan beriladigan sadaqa, ehson. Islomning besh asosiy amallaridan biri. O ‘ z akama o ‘ zim zakot berguncha , Qalmoq borib juz ’ ya berib yuraman Juz’ya G‘ayridinlarga solinadigan katta miqdordagi soliq. Ana shunda enasi Barchinoyni ham jo‘natmoqchi bo‘lib, Barchinoy uchun to‘riq yo‘rg‘a otni tabladan olib kelib, ustiga mayin, toza, muloyim baxmal parquvlardan solib, tilla yuganlarni boshiga solib, juda choqlab, otning jilovidan ushlab olib keldi. Tabla Ot bog‘lanadigan joy, otxona. Qatorga tirkalgan lo‘k bilan norcha,Ustiga yuklangan qirmizi parcha. Lo‘k Norcha Yuk tashiydigan tuya. Yosh erkak tuya. Choparlar yigirma kun yotdi, xo‘p izzat-ikrom qilib, qildi ziyofatti, ko‘p qildi xizmatti. Bergan arzasidan Shobir Xabar, ovoza, belgi 43 hech shobir bo‘madi. Aka, aytgan so‘zim og‘ir olmagin, Narmoda ishini bunda qilmagin... Narmoda Erkak-urg‘ochiligi noma’lum odam, xunasa, gey. Qayda borsang, Shohimardon yor bo‘lsin, O‘nikimom, chilton jilovdor bo‘lsin. O‘nikimom Chilton O‘n ikki imom Qirq avliyo …Yoz bo‘lsa, yaylovim Amu yoqasi, Meni bilsang, qo‘ng‘irot elning to‘rasi. Ko‘kqamish ko‘lidan suqsur uchirdim, Suqsurni izlagan lochin bo‘laman. Suqsur Makiyon o‘rdak Tangqa taylab, Olatovni joylagan, Kambag‘ali qirq ming gala haydagan. Shul galada bizning bir moya kelgan, Moyaning yo‘qchisi- nori bo‘laman. Tangqa taylab Gala Moya Tog‘ni egallab. Suruv. Urg‘ochi tuya. Topshiriqning davomi sifatida Barchinning Boychiborga qarata: “Qurruyo- qur hayt-a, to‘ramning oti, Oq to‘shim-yayloving, sochim shibirtki. Kuyganimdan gapni gapga ulayin, To o‘lguncha sayising bo‘p yurayin” ,- degan Barchinoyning dovushi Boychiborning qulog‘iga boradi. Suvluq tishlab o‘zin otdi Boychibor, 44 kalta qantarib, tashlagandi qalmoqlar, Tizgini uzilib ketdi muqarrar” satrlarida tulporga xos xususiyatlarni aks ettirish vazifasi beriladi. Ushbu vazifani bajarish davomida o‘quvchilardagi shaxsiy qobiliyatlar namoyish etiladi. Darsning to‘rtinchi soatida “Xulosalash” yoki “Yelpig‘ich” metodi orqali doston bosh qahramonlari bo‘lgan Alpomish va Barchinga xos xususiyatlar ochib beriladi. Bunda sinf o‘quvchilari teng taqsimlangan holda guruhlarga ajratiladi. Guruhlarning barchasi nomlanib, bittadan oq qog‘oz va rangli qalamlar tarqatiladi.Har bir guruh belgilangan vaqt oralig‘ida yozuv taxtasida namuna sifatida keltirilgan eskizni chizib,uning bandlarini to‘ldirishi talab etiladi. Namuna: Bu metod o‘quvchilarni mustaqil va mantiqli fikrlashga o‘rgatibgina qolmay, doston qahramonlarini turli nuqtai nazardan tahlil qilish, ularning ijobiy va salbiy tomonlari, afzalliklari va kamchiliklarini og‘zaki va yozma muhokama qilishga 45 yo‘naltiradi. Darsning so‘nggi soatida xalq dostonlarining yozma adabiyot namunasi bo‘lgan dostonlardan farqli tomonlari ko‘rsatib beriladi. Ushbu vazifani amalga oshirishda “Baliq skeleti” metodidan foydalangan holda, birinchi tomoniga xalq dostonlariga xos xususiyatlar ya’ni muallifi noma’lum og‘zaki tarzda yaratilgan, turli ijodkorlar tomonidan ijro etilib, avloddan-avlodga o‘tib, sayqallanib, an’anaviylik kasb etgan bu xil asarlar jamoa ijodi deb qaralib, zamonaviy folklorshunoslik ularni quyidagicha tasniflaydi: 1)qahramonlik dostonlari; 2)ishqiy-romantik dostonlar; 3) jangnoma dostonlari; 4) kitobiy dostonlar; 5) tarixiy dostonlar. Ikkinchi tomonga yozma adabiyot namunasi bo‘lgan dostonlarga oid fikrlar beriladi. Muayyan ijodkor qalamiga mansub bo‘lib faqat she’riy shaklda bir xil masnaviy tarzida qofiyalanadi va shu holicha saqlanadi.Turkiy yozma dostonchilikning ilk namunasi Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig ” asari hisoblanib, keying yillarda tarixiy va zamonaviy mavzularda Usmon Azim, Azim Suyun, Faxriyorlar qalam tebratib kelishmoqda. O‘quvchilar doston turlarini zidlash davomida tizimli fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. “ Baliq skeleti” metodi 46 Dastur rejasiga asosan doston o‘rgatilib bo‘lingandan so‘ng nazorat inshosi olinadi. Xulosa qilib aytganda, umumta’lim maktablari adabiyot saboqlari dasturidagi “Alpomish” dostonini o‘rgatishda ijodkorlik va izlanishga yo‘llovchi mustaqil topshiriqlar zarur nazariy tushunchalar va malakalarni shakllantiradi. Darsning samaradorligi, o‘qituvchining bilimi va ijodkorlik qobiliyatini, darsni tashkil etishdagi pedagogik mahoratini belgilovchi omil bo‘lib xizmat qiladi.O‘quvchining badiiy adabiyot olamiga mehrini hamda ulardan ta’sirlanish hissini uyg‘otadi. 47 2.2 OO‘Y larida “Alpomish” dostonining poetik xususiyatlarini nazorat va tekshirish topshiriqlari asosida tahlil qilish. O‘quv dasturining “Uqtirish xati” deb nomlangan kirish qismida dasturning umumiy tavsifi, yaratilish asosi, akademik litseylarda adabiyot kursining mazmun- mohiyati atroflicha yoritilgan, dasturning maqsad va vazifalari aniq belgilab berilgan. akademik litseylarda adabiyot o‘qitishning asosiy maqsadi o‘quvchilardagi yuksak badiiy-estetik didni shakllantirishdan iborat ekanligi ta’kidlangan holda, ana shu maqsadni amalga oshirishdagi vazifalar aniq ko‘rsatib o‘tilgan. O‘quvchilarning “badiiy asarlarni idrok etish qobiliyatini o‘stirish, badiiy asarlar matnidagi o‘ziga xosliklarni his etishga oid ko‘nikma va malakalarini shakllantirish, yosh va yo‘nalish xususiyatlaridan kelib chiqqan holda badiiy asarni dastlabki tahlil qilishni o‘rganish, badiiy matn bilan tanishuv, shuningdek, tahlil asosida og‘zaki va yozma nutq malakalarini takomillashtirish va rivojlantirish 25 ”kabi muhim vazifalarning alohida ta’kidlab ko‘rsatilganligi adabiyot o‘qituvchisining ham har bir mavzudan ko‘zlangan pedagogik maqsad va vazifasini aniq belgilab olishiga yordam beradi. Har qanday adabiy asar tahlili undagi qahramonlar timsolini o‘rganish orqali amalga oshiriladi. Adabiyotning insonshunoslik ekanligini yaxshi bilamiz. Zero, badiiy asarlar markazida biri ikkinchisiga o‘xshamagan rang-barang badiiy obrazlar harakat qiladi. Ular hayotdagiday betakror inson olamini, ruxiyatini, qiyofalarini ko‘z o‘ngimizda jonlantiradi, ana shu o‘ziga xos insonlarni tushunishga yo‘llaydi. Dars jarayonida asar tahlilini to‘g‘ri tashkil etish, aniq maqsadli usullarni tanlay olish, darsni ilmiy - metodik asosda tashkil etish, o‘quvchilarni tahlilga yo‘llash, namunaviy tahlil darsini o‘tkazish, o‘quvchilarni eng ko‘pdarajada mustaqil fikrlashga undash - adabiy tahlildan ko‘zlanadigan ta’limiy maqsadlar hisoblanadi. Adabiy tahlil orqali o‘quvchilarning estetik didlarini o‘stirish; ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishga erishish va ma’naviy sifatlarni kamol too‘dirish esa bosh muddaodir. 25 26 B.To‘xliyev,B.Sarimsoqov.Adabiyot .Akademik litseylar uchun o‘quv dasturi.-T.,2000,4-bet. 48 Q.Yo‘ldoshev o‘zining “Alpomish” dostoni talqinlariga bag‘ishlangan kitobida “Har bir o‘zbekning milliy kitobiga aylanishi lozim bo‘lgan “Alpomish” dostoni zamiridagi badiiy javohirlarni izlab too‘ish, uning ko‘rkam va umrzoq asarligini ta’minlagan jihatlarini tayin etish dostonning aqli millat tomonidan tushunib va sevib o‘qilishini ta’minlagan bo‘lardi 26 ”, deya to‘g‘ri e’tirof etadi. . Olimning ushbu kitobida dostonning badiiyati va millatimiz ma’naviyati bilan bog‘liq so‘nggi kuzatishlari, filologik ilmimizda ma’lum ma’noda shakllangan ilmiy-ijodiy yondoshuvlar tizimidagi yangicha fikr-mulohazalari berilganki, buni muallifning o‘ziga xos sodda va ayni o‘aytda, teran tahlillari tasdiqlay oladi. Risolada keltirilgan tahlillardan bevosita adabiyot darslarida foydalanish imkoniyatlari katta. Ularning asosiy qismidan til va adabiyot o‘qituvchilari o‘z ish tajribalariga tatbiq etishlari yaxshi samara beradi. “Alpomish” tahliliga bag‘ishlangan bu ish andozasidan boshqa dostonlarni ham tahlil qilish qulaylashadi. “Alpomish” dostonining mutolaasi bo‘yicha o‘quvchilarda dostonning asosiy g‘oyasi va yetakchi epik qahramonlar ruhiyatini o‘rganish malakasini rivojlantirishga ta’sirini aniqlash yuzasidan bir turkum savol- topshiriqlar berildi. Ular: 1. Dostondagi Yortiboy oqsoqol bilan Zokirboylarning fikr-mulohazalarini solishtiring, har ikkalasining o‘ziga xos ruhiyatga ega bo‘lganliklariga e’tibor bering va ulardan tegishli xulosalar chiqarib fikr-mulohazalaringizni ayting. 2. Dostonni o‘qib tugatgandan so‘ng o‘zingizga ma’qul bo‘lgan ma’naviy- didaktik o‘and-nasihatlarni qayta xotirlang. Ular asosida mustaqil va ijodiy fikr- mulohazalaringizni daftaringizga yozing. 3. Boysaridagi oriyatlilik va mag‘rurlik, ruhiyatidagi qaysarlik va o‘jarlik, umuman, uning o‘z yurtidan voz kechganlik taqdiri va qismati qanday oqibatlarga olib kelishining sabablarini o‘ylab ko‘ring. 4. Boysarining vatanni qo‘msashi, el-yurtnii sog‘inishi, musofirchilik 26 27 Yo‘ldoshev Q.”Alpomish” talqinlari yoki doston badiiyati hamda millat ma’naviyati haqida ayrim fikrlar.- T.:Ma’naviyat,2002.6-bet. 49 natijasida chekkan son-sanoqsiz azob-uqubatlari, oxir oqibatda, o‘z xatolariga iqror bo‘lishi bilan bog‘liq o‘rinlarni daftaringizga qayd qiling. 5. Dostonda tasvirlangan obrazlar ro‘yxatini tuzing va ulardan biriga xarakteristika bering. 6. Dostonda berilgan didaktik o‘git-nasihatlardan birini tanlang va shu asosda o‘zingizning fikr-mulohazalaringizni bildiring. 7. Sizga yoqqan epik obrazlar tasviri yuzasidan ixcham insho yozing. “Alpomish”da oila sha’ni, or-nomusi va millat birligi g‘oyasi yetakchi o‘rinda turadi. Shu bosh g‘oya zaminida xalq baxshilari yurt osoyishtaligi, obodligi va taraqqiyotini yoritadi: Vatanni sevish va e’zozlash namunasini zamondoshlariga, kelgusi yosh avlod vakillariga yuqtiradi. Ona diyorning qadriga yetish, uning kamoloti, gullab-yashnashi, osoyishtaligi uchun qayg‘urish fazilatlarini shakllantiradi. «Bu mumtoz asarda tarix to‘fonlaridan hayot-mamot sinovlaridan omon chiqib, o‘zligini doimo saqlagan el-yurtimiz bag‘rikenglik, matonat, oliyjanoblik, vafo va sadoqat kabi ezgu fazilatlari o‘z ifodasini topgan. . Shu bois Alpomish» dostoni bizga vatanparvarlik fazilatlaridan saboq beradi. Odil va haqgo‘y bo‘lishga, o‘z yurtimizni, oilamizni qo‘riqlashga, do‘sti yorimizni, or- nomusimizni ota-bobolarimizning muqaddas mozorlarini har qanday tajovuzdan himoya qilishga o‘rgatadi 27 ». Ajdodlarimiz xalq og‘zaki ijodi asarlarida har bir yosh avlodni ilm olishga, ilmli bo‘lishga chaqirib, boshqalarga har tomonlama namuna bo‘la oladigan ma’naviy yetuk, hunarli, kasbkorli farzandlar bo‘lishini ta’kidlaganlar. «Alpomish» dostonida oiladan, urug‘dan ajralish vatandan, elidan ayrilish ekanligi, bu judolikning epik qahramonlarga keltirgan qancha-qancha azob- uqubatlari va kulfatlari chuqur ruhiy holatlarda o‘z aksini topgan. Alpomish va Barchinning, ularni qurshab turgan el-yurtning o‘zaro munosabatlari, xatti- 27 Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.-Toshkent,”Ma’naviyat”,2008.33-bet. 50 harakatlari, tutumlari, qarashlari juda katta o‘rnakdir. Ammo ularni o‘z o‘rni bilan hozirgi yoshlar ongi va qalbiga singdirish, shu yo‘l orqali yuksak ma’naviyatli inson tarbiyasiga daxldor ma’naviy-axloqiy fazilatlarni o‘zlashtirib olishiga imkoniyat yaratish adabiy mashg‘ulotlarning, faqat adabiyot emas, balki barcha o‘quv predmetlarini o‘rganish jarayonidagi eng muhim vazifalaridan biridir. Shu o‘rinda yana bir ta’kidni eslatmoqchimiz: komil insonni tarbiyalashda ota- onani ibrat qilib ko‘rsatish - milliy udum va qadriyat ekanligi, umuman, oila ma’naviyati va sog‘lom turmush tarzining xalq dostonlaridagi talqinlarini maktab o‘quvchilariga alohida o‘rgatish; bu haqdagi kuzatishlarni ilmiy jamoatchilik e’tiboriga havola qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, adabiy tahlil darslarini tashkil etishda izlanish va ijodkorlikka yo‘llovchi ilg‘or ta’lim metodi hamda usullaridan foydalanish natijasida zarur nazariy tushunchalar va malakalar shakllantiriladi. Darsning samaradorlik darajasini esa o‘qituvchining bilimi, ijodkorlik qobiliyati, darsni ilmiy-metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etishdagi mahorati belgilaydi. Zotan, o‘quvchining badiiyat olamiga mehrini, badiiy ijod namunalaridan hayratlanish hissini uyg‘ota olgan o‘qituvchi faoliyatigina samarali yakunlanadi. Bundan ming yillar avval xalq baxshilari tomonidan og‘zaki ravishda yaratilgan hamda bizgacha kuylab kelingan bu doston o‘zbek-qo‘ng‘irot urug‘i boshliqlari aka-uka Boybo‘ri va Bosqarilarning farzandsizligi tasviri bilan boshlanadi. Unda Hakimbek va Barchinning ajoyib-g‘aroyib holatlarida tug‘ilishi, Hakimbekni bahodirono yoshligi va birinchi bor ‘ahlavonlik ko‘rsatishi, Boysaraning Boybo‘ridan arazlab, qalmoq eliga ko‘chishi, qahramonning yorini olib kelishi uchun o‘zga yurtga safari va qalmoq alpi Qorajon bilan do‘stlashishi, raqiblari qalmoq alplari bilan yonma-yon turib, Barchinning shartlarini bajarishi va Barchinni olib o‘z eliga qaytishi, qaynotasi Boysarini qutqarish uchun ikkinchi marta safar qilganda, yetti yil zindonda qolishi, asirlikdan oti Boychibor yordamida qutilib, xotini Barchinning zo‘ravon Ultontoz bilan bo‘layotgan to‘yi ustida o‘z eliga kelishi hamda Ultontozni yengib, o‘z hokimiyatini o‘rtanishi voqealari tasvirlanadi. “Alpomish” dostonining bosh qahramoni Hakimbek - 51 Alpomishdir. U xalqning qahramonlik orzularini o‘zida mujassamlashtirgan, el - yurt farovonligi yo‘lida mardliklar ko‘rsata olgan bahodir, xalq dohasi yaratgan quyma obrazdir. Qadimgi davrlar va o‘rta asrlarda inson beqiyos kuch-qudrat egasi hisoblangan, chunki o‘sha sharoitda odamlarning ijtimoiy hayoti va tabiati hodisalariga qarshi kurashlarida jismoniy kuch hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shuning uchun ham barcha xalqlarning qahramonlik eposlarida har ishga qodir ‘ahlavonlar, yakkama-yakka olishuvlarda g‘olib chiqqan bahodirlar, vahimali ajdar va devlarni mahf eta oladigan botirlar, tish-tirnog‘igacha qurollangan lak- lak dushmanni yolg‘iz o‘zi yenggan alplar siymolari yaratilgan, Alpomish xuddi shunday qahramondir. Dostonda Alpomishning kuch-qudrati uning bahodirlik salohiyatini tasvirlashga alohida e’tibor berilgan. U yetti yoshida bobosi Alpinbiydan qolgan o‘n to‘rt botmonlik sari yoydan o‘tib, Asqar tog‘ining cho‘qqichini uchirib yuborganligi uchun ham alp ataladi. Yakkama - yakka olishuvda Qultoy va Qorajondan g‘olib chiqadi. Uning kuch qudrati Barchin shartlarini bajarishda, qalmoq alplari bilan kurashda, ayniqsa, yorqin namayon bo‘ladi. Doston maishiy hayot detallariga boyligi, real e’izodlarni keng qamrab olganligi bilan alohida ajralib turadi. Masalan, yetti baxshi yetti yillik tutqinlikdan keyin Alpomishning o‘z yurtiga qaytishida uni qarindoshlari, cho‘ponlar, yilqichilar, karvonlar, turli toifadagi kishilar bilan uchrashtirish orqali mamlakatdagi ahvol bilan tanishtiradi, odamlarning qahramonga va uning raqibi Ultontozga munosabatini yaqqol gavdalantiradi. Bu lavhalar Alpomishni ideal qahramon va oddiy inson sifatida har jihatdan xarakterlab beradi. Yo‘ldagi uchrashuvlarda Ultontozning zo‘rlik bilan Barchinni olish uchun to‘y qilayotganini bilgan Alpomish Qultoy qiyofasida to‘yxonaga keladi. To‘yxonada Alpomish Ultontoz tomonidan kamsitilgan va o‘g‘li hajrida alam tortayotgan ota- 52 onasiga hamdardlik qiladi, haqoratlangan o‘g‘li Yodgorning boshini silaydi, Ultontozga xushomatgo‘ylik qilgan bakovul va oshpazlarning ta’zirini beradi, o‘zining kuch- qudratini, Barchinga hamda oilasiga sodiqligini yana bir bor namoyish etadi. O‘zbek xalq dostonlari orasida "Alpomish" qahramonlik eposi baxshilar repertuaridan mustahkam o‘rin egallagan bo‘lib, u haqda ko‘p tadqiqotlar amalga oshirilgan, doston har jihatdan asosli va ilmiy tahlil etilgani ma’lum. Ayniqsa, dostonning 1000 yilligini nishonlash haqida respublikamiz hukumatining 1998 yil 13 yanvardagi tarixiy qarori nafaqat qahramonlik eposimizni o‘rganishda, balki folklorshunoslikning keyingi rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. Shu qaror tufayli "Alpomish" dostonining eng mukammal varianti hisoblangan Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li nusxasi ilk bor to‘liq holda va akademik nashrda o‘zbek va rus tillarida bosmadan chiqdi. Ayni ‘aytda, dostonning Berdi baxshi, Saidmurod Panoh o‘g‘li, Xushvakt Mardonaqul o‘g‘li, Bekmurod Jo‘raboy o‘g‘li, Ergash Jumanbulbul va Po‘lkan shoir variantlari ham o‘quvchilarga yetkazildi. Ammo folklorshunoslarniing "Alpomish" turkumiga nisbat berilgan va yozib olingan dostonlarga bir xil salbiy munosabat bildirishi ham to‘g‘ri emas. N.Ochilov o‘z izlanishlarida mavzuni Qodir baxshi repertuari misolida yoritishi lozim bo‘lgan . LABORATORIYA ISHLARI MAVZU: “ALPOMISH” DOSTONINING POETIK XUSUSIYATLARI Ishning ma q sadi: - muallif uslubi va asar kompozitsiyasini tahlil qilishda epik matnning poetikasi; - matnni anglash va ba h olash; 53 - o‘quvchiga matn mazmun-mohiyatini singdirish; - o‘quvchilarda badiiy asarni o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish. Ishning borishi «Alpomish» dostonida o‘zbek xalqining azal-azaldan iymon-e’tiqod, or- nomus va yurt birligi yo‘lida o‘zini ayamasligi yorqin aks ettirilgan. Dostonni o‘qish davomida o‘ziga atashtirilgan qizning qalmoqlar orasida talash, yurtdoshlarining begonalarga xor bo‘lmasligi uchun jonini tikkan buyuk qahramon Alpomish, iymon keltirgani va do‘st tutingani uchun Hakimbekning yonida o‘zining insofsiz yaqinlariga qarshi kurashgan Qorajon, insoniy fazilatlari bilan ko‘pchilik erkaklardan baland tura oladigan Oybarchin va Qaldirg‘och timsollari millatimizga xos baland sifatlarni aks ettirganligini ko‘ramiz. «Alpomish» dostonida o‘zbek millatiga xos eng yuksak ma’naviy- axloqiy sifatlar, ayni vaqtda, ayrim millatdoshlarimizdagi cheklanganlik va ojizliklar buyuk bir mahorat bilan tasvirlangan. Bu asar shunchaki bir doston emas, balki xalqimizning ma’naviy olamini ko‘rsatuvchi ko‘zgudir. 1- topshiriq. Dostonda mubolag‘a elementlarini toping. Bunday tasviriy badiiy vositalar yana qaysi adabiy janrlarga xos? Mubolag‘aning hayotiylik va badiiylik jihatlarini ayting. Masalan, mubolag‘a orqali ijobiy qahramonlarning fazilat va xususiyatlarini kulgu ostida tasvirlab, ularning biror xislatini bo‘rttirib ko‘rsatadi. Chunonchi: Tikilsam quriydi Daryoning qumi, Na’ra tortsam, kular kurlonning timi. 1-topshiriq. Qofiyali sochma - saj’ san’ati haqida 2 xatboshi ma’lumot bering. Misollar bilan izohlang. 2-topshiriq. Fozil Yo‘ldosh haqida internetdan ma’lumotlar toping. 3-topshiriq. SHe’r necha bo‘g‘indan iborat? Dostonda bo‘g‘inlar soni oz- ko‘pligi sababini tushuntiring. 54 Ot chop-sa // gum-bur-lar TOG ‘ - NING da-ra-si, 3+8=11 Bo-tir-ni // ing-ra-tar nay-za ya-ra-si, 3+8=11 Kelgan bulsa Qo‘ng‘irot elning turasi, Qirq kunlik yul Boboxonning orasi, Boboxon tog‘idan poyga solaman. Kuzdan yoshin munchoq-munchoq tizdirsa, Boychiborning quyrug‘ini suzdirsa, Boboxondan poyga qilib uzdirsa, Oti ildam boyvachchaga tegaman. Mendayin oyimning uvolin bilganga, O‘sha yurtdan mehnat tortib kelganga, Dushmanlarga qora kunni solganga, 4-topshiriq. Dostonni qayta o‘qing. Asardagi otlar va odamlar tasviridagi o ‘xshashlik va farqlarga e’tibor bering. Qaysi tasvirda baxshilar Ko‘proq mahorat ko ‘rsatgan? 5-topshiriq. Dostonni o‘qing va maqollarni daftaringizga ko‘chiring. Har bir yozib olgan misolingizni izohlang. Masalan, Ot chopsa gumburlar tog‘nung darasi, Urushda bilinar mardning sarasi. 55 6-topshiriq. Dostonda qanday badiiy tasvir vositalar qo‘llanilgan? Dostonni qayta o‘qib, badiiy tasvir vositalarni daftaringizga yozib oling. 7-topshiriq. Dostonda quyidagi parchada kim tasvirlangan? SHomurtiy shoxalab har yoqqa ketgan, Ichida chichkonlar bolalab yotgan Izidan tushgan pishak oltoyda etgan. Javob: Boyqashqa, Toyqashqa, Ko‘kaman, Qo‘shquloq. Dostondan olingan bu parcha qaysi janrda yoritilgan? Dostondan olingan bu parchada adabiy tilga mos bo‘lmagan nechta so‘z keltirilgan? Dostondan olingan bu parchaning har bir bandi necha bo‘g‘indan iborat. 8-topshiriq. Dostonda “Oq rang yo‘lni ochuvchi, yo‘ldagi to‘siqlarni bartaraf etuvchi, himoyalovchi rang bo‘lsa, qora rang, aksincha, yo‘lni berkituvchi, 56 odamlarning yo‘lini to‘suvchi, ishlarni rivojiga halaqit beruvchi rang sanaladi 10 ». Qora rangdan yasalgan atoqli otlarning ayrimlari (Qoraxon) salbiy ottenka, ayrimlari (Qorajon, Qorason) ijobiy ottenka ifodalaydi. Bunda personaj xulk- atvori, fazilatlari, turmush tarzi inobatga olingan holda, ismda ramzlashtiriladi. Dostonlar tilida matn talabi bilan ko‘k so‘zining quyidagi ma’nolari mavjud: 1) «osmon» semasi: Davlatli xon shunday ko‘k ka qaradi, // Olchi-chikka bo‘lib endi aylanib (Alp.81). 2) «Yetti qat osmonning bir qavati» semasi: Osmonda arvohlar, ko‘k da malaklar, // Bir necha mazgil-joy sizdan so‘rayman (A.90). Keltirilgan misrada kuchli mifologizm mavjudday ko‘rinadi. CHunki, tasavvuf ilmi va hatto, hadislarda ham dunyoning yetti olami mavjudligi va ularning har birida uzgacha hayot borligi hakida fikr yuritiladi. Kuk rang esa, etti olamning mifologik ekvivalenti sifatida qabul qilingan. 3) «yomon odam» semasi: Ko‘rsin Alpomish, ko‘nglim yuk edi, // Yaxshimasdir, ko‘rsin ko‘zi ko‘k edi (A.119). Dostonda yana qanday ranglar qo‘llanilgan, ularning ma’nosini tushunishga harakat qiling. Misollarini daftaringizga yozib oling va tahlil qiling. 9-topshiriq. Dostonda o‘zbek xalqining urf-odatlari, marosimlari haqida ma’lumotlar mavjud. Masalan, Beshikirti qilmoq . Ana shunda Hakimbekka Oybarchindi atashtirip, beshikirti Qilip ...(8). !Qiz suylatar . Ikki vakil u mulladan keladi, Kelip kizdi ixtiyorin suradi, Uyalgandan qabul qilmay turadi, «Qiz so‘ylatar» degan rasm buladi, Qiz gapirtkan ancha pulni oladi, Barchin vakilini endi beradi, Hakimbekti bunda qabul qiladi, 57 Guvohlar jiyinga yana boradi, Peshini qaytarip mulla suradi, Bu guvohlar turip javap beradi (160). CHimildiq . Baxmal utovda chimildiq tutip, bir necha qatinnar kuyav navkarlari minan kuyavdi kirgizmakchi bo‘p, bir nech qatinnar “kampir o‘ldi” bo‘p, o ‘lganiga bir nima op, “It irillar” degan rasmini qip, bug‘anam bir nima berip, har zamon salom sop, iydan ichkari kirip, chimildiqda o‘tiripti (167). Dostonda yana qanday urf-odatni anglatadigan so‘zlar qo‘llanilgan, ularning ma’nosini tushuntirishga harakat qiling. Misollarini daftaringizga yozib oling va tahlil qiling. UYGA VAZIFA 1.Agar laboratoriya ishi uchun manba to‘plamoqchi bo‘lsangiz, unda «Doston va uning qahramonlari» mavzusida sitatalar rejasini tuzib chiqing. 2.Bog‘bon bo‘lmay, qizil gulni terasan, // Lolazor, bahrli yerda yurasan (Alp.253). Bog‘bon bo‘lib qizil gulni terayin, // Kanizim iyartib mudom yuraman (Alp. 119). Dostondan olingan parcha nimaning ramzi sifatida qo‘llanilgan? NAZORAT VA TEKSHIRISH UCHUN TOPSHIRIQLAR 1-topshiriq. Mashg‘ulotda Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lining “Alpomish” dostoni asosida yaratilgan kinofilmdan mavzuga oid alohida tanlab olingan tasvirlar o ‘quvchilar diqqatiga havola etildi. Lavhani diqqat bilan tomosha qiling. Olgan 58 taassurotingiz asosida esse yozing. Unda milliy qadriyatlarning umumbashariy qadriyatlar bilan uyg‘unlik jihatlari aks etsin. 2-topshiriq. Doston kahramonlari Alpomish, Barchin, Qorajon, Ko‘kaldosh, Surxayl kampir kabi obrazlarni tanlab, ularning fazilat va xislatlarini inobatga olgan holda insho yozing. “Alpomish - vatanparvar ”, “El-yurtining qo‘rqmas pahlavoni”, “Alpomish-mardlik va jasurlik timsoli”, “Barchin - sof sevgi egasi”, “Barchin -botir va qo‘rqmas qiz timsoli”, “Ko‘kaldosh o‘z so‘zidan qaytmas pahlavon” kabi. 3-topshiriq. Insonda qanday fazilatlarni ijobiy deb hisoblaysiz? Masalan, Alpomish - vatanparvar, sof sevgi egasi, diyonatli, insofli, rostgo‘y, do‘stlikni qadrlaydigan, xushmuomala, vafodor, botir, jasur, kamtar, odobli, chavandoz, mergan, axloqli. Oybarchin – go‘zal, aqlli, dono, irodali, kuchli, matonatli, sabrli, sadoqatli, samimiy, jasur, o‘qimishli, sof sevgi egasi, vafodor. Oybarchin botir va qo‘rqmas qiz timsolida: Yiqolmasang, tura, navbat tilayin , Erkak libosini o‘zim kiyayin. Bor kuchimni bilagimga yig‘ayin, Bu qalmoqni pora-pora qilayin. Insonda qanday fazilatlarni salbiy deb hisoblaysiz? Ko‘kaldosh - zolim, zo‘ravon, jallod, shafqatsiz, manman, razil, munofiq, qudratli, o‘z so‘zidan qaytmaydigan. 4-topshiriq. Matnni bayon qiling. Matnga sarlavha toping. O‘z taasavvuringizdagi voqealar (aynan dostondagi voqealar emas, o‘zingizni hayotingizdagi voqealar) bilan matnni davom ettiring. SHunDa Hakimbek yetti yoshga kirgan. Alpinbiy bobosidan qolgan o‘n to‘rt botmon birichdan bo‘lgan parli yoyi bor edi. Ana shunda yetti yashar bola 59 Hakimbek shul o‘n to‘rt botmon yoyni qo‘liga ushlab, ko‘tarib tortdi, tortib qo‘yib yubordi. Yoyning o‘qi yashinday bo‘lib ketdi. Asqar tog‘ining katta cho‘qqilarini yulib o‘tdi, ovozasi olamga ketdi. SHunda barcha xaloyiqlar yililib kelib aytdi: «Dunyodan bir kam tuqson alp utdi. Alplarning boshlishi Rustami Doston edi, oxiri bu Alpomish alp bulsin. Tuqson alpning biri bulib, sanaga utdi», - Dedi. Oxiri Alpomishbek alp bulib, tuqson alpning biri bulib, sanaga utib, alplik otini kutardi, etti yoshida Alpomish ot kuyildi. 5-topshiriq. Insondagi kaysi fazilatlarni ijobiy deb xisoblaysiz? Matnda kanday fazilatlar xakida fikr bildirilgan. Ijobiy xislatlarning tagiga chizing. YAna kanday misollar keltirishingiz mumkin. Ijobiy xislatlarni aks ettirgan xolda esse yozing. KunlarDan bir kun hakimbek kitob ukib utirib, baxilDan, saxiyDan gap chikib kolDi. Boyburibiy shunDa uzli AlpomishDan: «Kishi nimaDan baxil bulaDi, nimaDan saxiy bulaDi?»- Deb suraDi. SHunDa uzli turib aytDi: «Vakti- bevakt birovnikiga meumon kelsa, otini ushlab, joy bor bulsa, kunglini xushlab junatsa, bul uam saxiy agar joy bor turib, joy yuk, Deb kunDirmay junatsa, bul oDam baxil. Vakti-bevakt bir kishi mozorotning sabatiDan utsa, chap oyo^ni uzangiDan chitsarib, mozorDagi oDamlarning xatssiga Duo utsib utsa, bul xam saxiylik; agar xar kim mozorDan utganDa, chap oyoxini uzangiDan chitsarmay, mozorotning xatssiga Duo silmay utsa, bul uam baxil. Kishining moli zakotga etsa, zakot bersa, bul uam saxiy ekan. Agar zakot bermasa, bul uam baxil ekan». 6-topshiriq. Matnda anglashilgan mazmunni izohlang. KukalDosh boshlits salmotslar Boychiborning ilDamligi va poygaDa yutishi anitsligini bilib, nomarDlik yuliga kiraDilar. Kimsasiz toFDa Krrajonni bozlab tashlab, otning tuyoziga mix sotsishaDi. 7-topshiriq. “REKLAMA” usulida asardan olgan xulosalaringizni umumlashtiring. 60 “Alpomish” dostonining Foyasi, mazmun-moxiyatini, kaxramonlarini, uziga xosliklarini ukuvchilar aniklab, takdimot xilishlari kerak buladi. Reklamaga ajratilgan vaxt 5 daxixa, shu vaxt muobaynida maxsulot xaxida tulik ma’lumot berilishi kerak. Masalan,“Dam shu damdir, uzga damni dam dema, Boshing eson, davlatingni kam dema! Odamlari-u odamlar! Eshitmadim demanglar! Kokillari eshilgandir tol-tol, Xar toliga bersa etmas dunyo mol, deb ta’riflangan kizlar, Ot chopsa, gumburlar toFning darasi, Botirni ingratar nayza yarasi, deb ta’riflangan yigitlar xakida bilmokchimisiz?! Unda «Alpomish» dostonini uking va yakinlaringizga ma’naviyat ulashing!” 8-topshiriq.“O‘Z-O‘ZIGA REJISSYOR” usulida asardan olgan xulosalaringizni umumlashtiring. Bunda ukuvchilar asar kaxramonlarini xozirgi kunda yoki kelajakda kanday bulishini tasvirlab kichik saxna kurinishlari tayyorlashlari kerak buladi. Alpomishning kursatgan jasorati, Boysari va Boyburilarning soFinch bilan, jigarchilik tuYFulari bilan bir-biriga talpinish xolatlari, ruxiy kechinmalari, Boysarining ona-yurtga kadam bosishidagi xis-xayajonli fikr- muloxazalari, ota- bolaning uzok sukunatdan sung orzikib uchrashishlari bilan boFlik epizodik laxzalar ukuvchilar talkinida bugun, ertaga kanday bulishii tasvirlanishi kerak. 7- topshirik. “SINIX CHIZIX” usulida asardan olgan xulosalaringizni umumlashtiring. Ukuvchilar bilimini kay darajada esda kolganini tekshirish uchun “Sinik chizik” usulidan foydalanish mumkin. Bu usulda xar bir guruxda bitta ekspert tanlanadi. Ular uz guruxining tutri yoki notutri javob berayotganini javob varakasidan kuzatib boradi. Aloxida kismlarga bulingan yaxlit mavzu shu tarika takrorlanadi. Guruxlar birma-bir javob berganlaridan sung ekspertlarga suz beriladi. Ular okilona xulosa yasashlari kerak buladi. 1- topshirik varakasi. Dostonlar, ularning turlari. “Alpomish” dostoninig 61 bizgacha etib kelishi. 2- topshirik varakasi. Dostonning umumiy syujeti. 3- topshirik varakasi. Xdkimbekning yangi nomi. 4- topshirik varakasi . “Murodtepa”ning xususiyati. 10-topshirik. Xulosalaringizni kiskacha izoxlang. “SINKVEYN” usuli “Sinkveyn” metodi fransuzcha besh degan ma’noni bildiradi. Ukuvchiga 5 kator ok she’r yozish topshiriladi. K,ofiya bulmasa-da ukuvchi she’rning mazmunli va jarangdorligini ta’minlashi lozim. 1. (ot); 2. , _______ (sifat); 3. , _______ , __________ (fe’l); 4. , _______ , __________ , __________ (jumla); 5. (birinchi suzning ma’nodoshi); 1. X,akimbek 2. Sabrli, vafodor 3. Engadi, kurashadi, izlaydi 4. Oilasi l^ypFOHUHU suritslagan paulavon 5. Alpomish “LIMERIK” usuli “Limerik” metodi farnsuzcha oltilik degan ma’noni bildiradi. Ukuvchiga 6 62 qator ok she’r yozish topshiriladi. K,ofiya bulmasa-da ukuvchi she’rning mazmunli va jarangdorligini ta’minlashi lozim. 1) Kim? yoki Nima? 2) Q anday? Q ana q a? 3) Q a y erdan? 4) Nima q ilgan? 5) Nima B o ‘ lgan? 6) Nima bilan tamomladi? H akimbek Botir, qo ‘rq mas Qo ‘ng ‘irot elidan Bobosini kamonini otgan Dong taratgan Jasorat timsoliga aylanadi “DIAMANT” usuli “Diamant” metodi fransuzcha yettilik degan ma’noni bildiradi. O ‘quvchiga 7 qator oq she’r yozish topshiriladi. 1) (ot); 2) , _____ (sifat); 3) , ______ , __________ (fe’l); 4) , ______ , __________ , __________ (2 ta jumla yoki ibora biri 1 qator uchun 2 chisi 7 qator uchun); ___________ (ot); 63 5) , _____ (2- jumla uchun sifat); 6) , ______ , __________ (2- jumla uchun fe’l); 7) (birinchi So ‘zning qarama- qarshisi) Hakimbek Botir, qo‘rqmas Dong taratgan, kurashgan, sevgan Jasorat timsoli - Kungli qora botir Xudbin, dovyurak Kurashadi, yengiladi, chekinadi Ko ‘kaman Xullas, o‘quvchilarga ma’naviy-axloqiy tarbiya berishda zamonaviy innovatsion texnologiyalardan foydalanish orqali “Alpomish” dostoni o‘quvchilarning xalq dostonlarining boshqa namunalariga e’tibor hissini yanada rivojlantirish, o ‘zlarida ma’naviy-axloqiy tarbiya asoslarini o‘zlashtirish va yuksak ma’naviy fazilatlarni takomillashtirish, kundalik faoliyatlariga singdirishda muhim omil bo‘ldi. Bob bo‘yicha xulosa Zamon bilan hamnafas har qanday pedagog o‘z oldiga yangi-yangi g‘oyalar va metodlarni ta’limda qo‘llashni maqsad qilib qo‘yadi. Ayniqsa, texnika asrida bu mas’uliyat yanada ortmoqda. Xulosa qilib aytganda, dars jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni unumli va o‘z o‘rnida qo‘llash orqali ta’lim tizimidagi natijalar anchagina samarali bo‘ladi. Bunday ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari, vaqtning unumdorligini oshishi, ijobiy natijalar berishi, qolaversa, bir tomonlama dars o‘tishdan cheklanishni taqoza etadi. O‘qituvchi o‘z 64 ishida axborot texnologiyalari talabalarni mustaqil fikrlashgadars davomida zerikmasdan faol ishtirok etishiga zamin yaratishini ta’kidlaydi. Slayd, animatsiya, multemidiya, ovozli roliklar, interfaol o‘yinlardan o‘z vaqtida, dars davomida o‘rinli foydalanilsa kutilgan maqsadga erishiladi Bunda o‘qituvchi tomonidan ijodkorlik, tashabbuskorlik, bilimdonlik talab etiladi. 65 UCHINCHI BOB ISHNING AMALIYOTGA TATBIQI 3.1 Tajriba-sinov natijalari 3.2 Ochiq dars ishlanmasi III bob. BMI ning amaliyotga tatbiqi va tajriba-sinov ishlari natijalari 3.1. “Alpomish” mavzusi uchun dars ishlanmasi. Davlat ta’lim standartlari talabi bo‘yicha maktablarimizdagi hozirgi darsliklarning 5-6- sinflarida xalq og‘zaki ijodi kengroq o‘qitiladi. Darslikda maqol, hikoyat, ertak, afsona, topishmoq, latifa va askiyalar haqida keng ma’lumot beriladi. O‘rgatishdan maqsad ta’limning dastlabki bosqichlaridanoq, o‘zbek xalqining boy, ma’naviy-madaniy merosi - milliy qadriyatlari sifatida folklorning ijtimoiy-g‘oyaviy mazmuni, janr xususiyatlari va shakllarini, urf-odat va marosimlari, ularni ifodalash, ijro etish jarayonlarni o‘quvchi ongi - shuuriga singdirish, ularni e’zozlash ko‘nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat. Dasturning yuqori, 7- 9 -sinflarda, “Kuntug‘mish”, “Ravshan”, “Alpomish” dostonlari kiritilgan. Ilgari xalq og‘zaki ijodi haqida ma’lumot berishda ko‘pincha ishni xalq dostonlaridan boshlash an’ana tusiga kirgan edi. Haqiqatdan ham, doston o‘zbek xalq xazinasining bebaho durdonasi. Albatta, ilk dars mashg‘ulotlarini dostonlardan boshlash maroqli. Ammo kichik yoshdagi o‘quvchilarga yirik hajmdagi dostonlar bilan to‘liq tanishish biroz murakkablik qilar edi. Shuning uchun ham hozirgi kunda dostonlar haqida yuqori sinflarda ma’lumot beriladi. Har bir doston o‘qitilishiga kamida uch soatdan besh soatgacha vaqt ajratilgan. Yirik hajmdagi “Alpomish” dostonini o‘rganish uchun 9 -sinf adabiyot darsida 5 soat ajratilgan. Belgilangan vaqt oralig‘ida o‘qituvchi dostonda ilgari surilgan g‘oyalarni o‘quvchi tabiatiga yuqtirishi, lozim bo‘lgan o‘rinlarda 66 multimedia vositalari, interfaol metodlardan foydalanishi lozim. Ushbu ilmiy tadqiqot ishimizni 9-sinf o‘quvchilari uchun namunaviy dars mashg‘ulotlarini tashkil etish davomida amaliyotga tadbiq etdik. Tajriba-sinov ishlari natijalari shuni ko‘rsatdiki, dars mashg‘ulotlarini bunday tashkil etilish, o‘qituvchi va o‘quvchilarni ijodiy faollikka undash va ularning yaratuvchanlik salohiyatini rivojlantirishga dasturamal bo‘lib xizmat qildi. OCHIQ DARS ISHLANMASI Fan: “Alpomish”dostoni DARSNING SHIORI: Har kuni to‘ldirib borilmaydigan bilim har kuni o‘lib boradi... DARSNING MAQSADI: 67 Talimiy maqsad: O‘zbek xalq dostonlari, dostonchilik maktablari va ularning o‘ziga xos xususiyatlari haqida o‘quvchilarni chuqur bilimga ega bo‘lishga o‘rgatish. Tarbiyaviy maqsad: o‘quvchilarni o‘zbek xalq dostonlari, dostonchilik maktablari orqali vatanimizga bo‘lgan cheksiz muhabbat tuyg’ularini oshirish. Rivojlantiruvchi maqsad: o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash tafakkurni o‘stirish, o‘qigan dostonlar yuzasidan mustaqil fikrlar bera olish. O”tilgan mavzu yuzasidan mustaqil ishlash,malaka ko‘nikmalarni shakllantirish, xulosalar yuritish va takliflar kirita olishni rivojlantirish. Darsning jihozi: o‘zbek xalq dostonlari, ‘lakat, dostonlarning tasnifi tushirilgan ‘lakat, electron vositalar: slayd, dostonchilik an’analari tushirilganvedio lavha, darslik. DARSNING REJASI: 1 .Doston atamasiga izoh 2 . Doston kuylash tartibi 3 . Baxshi tayyorlash an’anasi 4 .Dostonchilik maktablari va ularning taniqli vakillari re’ertuariga xosmuhum belgilari. TASHKILIY QISM • Salomlashish, davomat • Xonaning tozaligi 68 • O‘quvchilarning diqqati darsga qaratib olinadi • O‘quvchilardan sana so‘raladi O ‘ quvchilarni raqamlash asosida guruhlarga bo ‘ lib olamiz va guruhlash asosida birlashgan ‘ artalarga o ‘ tqizamiz . O‘TGAN MAVZUNI TAKRORLASH • Biz o‘tgan darsda qanday mavzuni o‘tgan edik? • Biz o‘tgan darsda “Alpomish” dostonini o‘tgan edik. O‘tgan mavzuni takrorlashda quyidagi metodlardan foydalanildi: 1 .Klasster metodi 69 2 .To‘rtinchisi ortiqcha metodi 3 .Baliq sekleti metodi 4.To‘qirlik metodi O‘quvchilarni baholash maqsadida guruhlarga oldindan tayyorlangan blets o‘yinlar tarqatiladi: 1.Klasster 70 2.BALIQ SEKLETI 3.TO‘RTINCHISI ORTIQCHA METODI 1. Ravshan Zulxumor 2. Alpomish Barchinoy 3. Ultontoz Boysari 71 4. Qaldirg’och Qorajon Mazkur o ‘ yin texnalogiyalarini o ‘ quvchilar quyidagicha bajaradi : 1. Klasster Alpomish dostoniga oid ma ’ lumotlar bilan to ‘ ldiriladi ( to ‘ liq va ko ‘’ ma ’ lumot yozgan guruh a ’ lo baholanadi ) 2. Bunda baliqning har bir qiltanog ’ iga bittadan Alpomish dostonidagi qahramon va uning ostiga o ‘ sha qahramonning qisqacha ta ’ rifi yoziladi TO‘RTINCHISI ORTIQCHA METODI 3.Bu metodda guruhlarga kartochka tarqatiladi. Kartochkaning uch qatorida bitta doston qahramonlari va bitta qaysidir qatorida boshqa doston qahramonlari keltiriladi. Guruh a’zolari qaysi doston qahrasmonlari ortiqcha ekanligini aniqlashi lozim. YANGI MAVZU BAYONI: “Doston” atamasi qiziq voqealarni hikoya qilish degan ma’noni bildiradi. Dostonni kuylovchilr baxshilar deb ataladi. Baxshilar kechalari uylarida baxshilik kechalarini o‘tkazishadi. Bazan bir dostonni kuylash soat, kun va hattoki oylab cho‘zilishi mumkin. O‘zbekistonda baxshichilik rivojlangan hududlarga buxoro Samarqand Qaraqalpog’iston Surxandaryo Qashqadaryo va boshqalar kiradi. Dostonchilik maktablari 3ta ularga: Xorazim, Samarqand, Namangan( Farg’ona) dostonchilik maktablari kiradi. Xorazim dostonchilik maktablarining o‘ziga xos xususiyatlariga quyidagilar kiradi: ochiq ovozda va jo‘r bo‘lib kuylanishi, hajmi nisbatan kichik, e’ik ‘archalardan iborat. Samarqand dostonhilik maktablarida as’san katta hajmdagi lirik ‘archadan iborat dostonlar bo‘g’iz ovozda kuylanadi. Namangan dostonchilik maktablarida asosan katta hajmdagi e ’ik ‘archalardan iborat dostonlar kuylanadi. Samarqand dostonchilik maktablariga Bulung’ur, Sherobod, Xorazm, Qo‘rg’on, Turkmaniston, Nar’ay dostonchilik maktablari kiradi. Ushbu maktablar va 72 ularning eng taniqli ko‘zga ko‘ringan vakillari haqida ma’lumot beriladi. Maktab vakillari yuksak mahorat bilan kuylagan dostonlar slayd orqali ko‘rsatib o‘tiladi. Baxshilarning rasmlari ko‘rsatilib ularning hayoti va ijodiga oid ma’lumotlar aytib 73 yozdiriladi. Nazariy ma’lumot bayon qilingandan so‘ng o‘quvchilarga Olloberdi baxshining Alpomish dostonidan kuylagan ‘archasi vedio roligi namoyish etiladi. Yangi mavzuni mustahkamlash: Bolalardan mavzu yuzasidan tushunmagan savollari so‘raladi. So‘ng mavzuni mustahkamlash uchun Zinama-zina metodi o‘tkaziladi. 74 O‘quvchilar pog’onama pog’ona yangi mavzu bo‘yicha olgan bilimlarini yozadilar. Shu orqali mavzuni tushunganliklarini bilib olamiz. 75 VENN DIAGRAMASI o‘xshash jihati F arqli jihati Farqli jihati O ‘ uvchilarga Venn diagrammasi chizilgan qog ’ zlar tarqatiladi . Bunda ham guruhlar bilan ishlash mumkin. Har bir guruhga beshtadan diagramma chizilgan qag’oz tarqatiladi. Ushbu usulning sharti quyidagicha; Diagrammaning birinchi tomoniga malum bir asarning o‘ziga xos tarafi yoziladi, ikkinchi tamoniga esa keyingi malum bir asarning birinchi asarga o‘xshamagan, unga qarama-qarshi bo‘lgan o‘ziga xos tarafi yoziladi. O‘rtasiga esa ikkala asarning o‘xshash jihatlari, qarama-qarshi bo‘lmagan fikrlar yoziladi. Masalan, “ Alpomish” , “Ravshan” dostonlarini qiyoslash. 76 Talabalarni faollashtirish uchun savollar: Xalq dostonlari boshqa janrlardan qanday farq qiladi? Dostonchilik an'analari haqida gapiring. Dostonlar tasnifi haqida nimalar bilasiz? Xalq dostonlari ijtimoiy hayotni tasvirlashda qanday ahamiyatga ega? Doston haqida to’liq tasavvur hosil qilish uchun uning qanday tarkibiy qismlari o’lishi kerak? Doston kuylagan qaysi baxshilarni bilasiz? Ushbu savollarga o‘quvchilar hikoya doirasida olgan bilimlari va nutqiy faoliyatlari orqali javob beriladi. Barcha talablarni qoniqtirgan va qoniqtirilmaganliklariga qarab chuqur tahlil qilinadi. «Alpomish» dostoni «Ravshan» dostoni BIR -BIRIGA O'XSHASH VA FARQLIJIHATLARINI TOPING Darsni yakunlash: O‘quvchilardan yana bir bor tushunmagan savollari so‘raladi, so‘ng uyga vazifa qilib Dostonchilik maktablari va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘qib kelish aytiladi. Guruhni yig’gan rag’bat kartochkalari hisoblanadi va guruh a’zolari faolligiga qarab baholanadi.

Uzluksiz filologik ta’limda “Alpomish” dostonini o‘rgatish metodikasi (maktab, OO‘Y misolida)

Купить