Uzluksiz ta’limda o‘smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	303.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Uzluksiz ta’limda o‘smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlari

Купить

5210200 “Psixologiya” ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olish uchun “ Uzluksiz ta’limda o‘smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlari ” mavzusida yozgan “_____”____________ 2018 yil 1

Mundarija Kirish 2- 6 I BOB O’smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlari va ularning nazariy tahlili 1.1 Ijodiy qobiliyat-jaxon psixologlari tadqiqot muammosi sifatida. 7 -1 6 1.2 O‘smirlik yoshining itimoiy psixologik xususiyatlari . 1 7 -2 1 1.3 Komil inson muammosining sharq mutafakkirlari qarashlarida ifodalanishi 2 2 - 28 II BOB O‘smirlarni intellektual ijodiy rivojlantirishda qobiliyat va iste’dodning psixologik xususiyatlari 2.1 O‘smirlarning intelektual ijodiy saloxiyatini rivojlanishida qobiliyat va istedodning o‘rni. 29 - 39 2.2 Intelektual ijodiy salohiyatni rivojlantirishning psixologik mexanizmlari. 40 - 47 III-BOB O‘smirlarn ing ijodkorlik qobiliyatlarini baholash ning psixologik usullari 3.1 O‘smirlar ning ijodkorlik qobiliyatlarini baho

Kirish Mavzuning dolzarbligi: Istiqlolga erishgan O‘zbekistonning ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotida xalqimizning hayoti, davlatimizning siyosiy faoliyatida tub o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Mustaqillik bois, xalqimiz o‘zining buyuk kelajagini yaratmoqda. Uni yaratishda ulug‘ ajdodlarimiz – buyuk pedagog – faylasuflar, din arboblari, mutasavvif donishmandlar, ulug‘ allomalarning ta’limotlarini o‘rganish sari yo‘l ochildi. Asrlar mobaynida xalqimiz saqlab kelayotgan milliy, umuminsoniy qadriyatlarni ilmiy tadqiq qilib rivojlantirishga yangi imkoniyatlar yaratildi. Davlat taraqqiyoti va jamiyat ravnaqi ko‘p jihatdan uning intellektual potensiali bilan belgilanadi. Chunki, ilmiy potensiali yuqori darajada rivojlangan mamlakat barcha sohalarda doimo ilg‘or bo‘ladi. O‘zbekiston respublikasi

–uning rivojlanishining birinchi darajali ahamiyatga ega ekanligi, bilim, ta’lim va yuksak intellektning nufuzidir. “Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlama barkamol shaxs- fuqaroni shakllantirishni nazarda tutadi. Shu tarzda fuqaroning eng asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan biri bilim olish, ijodiy qobiliyatni namoyon etish, intellektual jihatdan rivojlanish, kasbi bo‘yicha mehnat qilish huquqi ruyobga chiqariladi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek, ma’naviy-ma’rifiy isloxotlar davlat siyosatining asosi va ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Milliy qadriyatlarni, urf-odatlarni, tarixiy, madaniy, ma’rifiy merosni

Bitiruv malakaviy ishning predmeti. O‘smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning nazariy va amaliy tahlillari asosida tadqiq etish. Bitiruv malakaviy ishning ob’ekti. Qashqadaryo viloyati, Shaxrisabz shahri 10- umumiy o‘rta ta’lim maktabining 8-9 sinf o‘quvchilari Bitiruv malakaviy ishning ilmiy farazi . Agar: O‘smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirish uchun ijtimoiy ta’sirlar bilan o‘z ustida ishlashning zamonaviy usullardan foydalanilib bola imkoniyatlarini oshirish uchun shart sharoitlar yaratilsa , ularning ijodiy faolligi yaqqol ko‘rinishi mumkin. Har bir o‘smir shaxsining individual psixologik xususiyatidan kelib chiqib ta’lim jarayoni takomillashtirilsa, ularning ijodiy qobiliyatlarining cho‘qqisi bo‘lgan iste’dodni rivojlantirish mumkin. Ijtimoiy shart sharoitlarning mavjudli

Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Intellektual ijodiy salohiyatni rivojlantirish ishlarini tartibga solish; yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantiruvchi psixologik-pedagogik tashkiliy uslubiy asoslarini yaratish. Bitiruv malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyati Tarbiya psixologiyasi yechimida ijtimoiy institutlar faoliyatida yoshlarda zaruriy xulq-atvor va odatni shakllantirish ilmiy- pedagogik muammo sifatida asoslandi, ijtimoiy muhit, ijtimoiy institut tushunchalari izohlandi, ularning rivojlanish tarixi o‘rganildi, rivojlanish darajalarini belgilovchi mezonlar aniqlandi va omillari ilmiy jihatdan bir tizimga keltirildi. Tadqiqot natijalari asosida, yoshlarda ijodiy qobiliyat va intelektual salohiyatni shakllantirish yuzasidan ilmiy- psixologik va metodik t

I BOB. O’smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlari va ularning nazariy tahlili 1.1. Ijodiy qobiliyat-jahon psixologlari tadqiqot muammosi sifatida Ijodiy qobiliyatlar muammosi psixologiya fanida qiziqarli va ma’lum darajada tadqiq qilingan muammolardan biridir. Bu muammo yuzasidan qadimdan to shu kunga qadar izlanishlar olib borganlar. Insonning imkoniyatlarini o‘rganishga sharq mutafakkirlari (Farobiy, Beruniy, Abu Ali ibn Sino),, Rossiya psixologlari (B.M.Teplov, B.G.Ananev, N.V.Kuzmina, S.L.Rubinshteyn, A.G.Kovalev, V.N.Myasishev), G‘arb olimlari (A.Bine, T.Simon, F.Galton, V.Shtern, U.Ollport, K.Rodjers) kabilar katta hissa qo‘shganlar. Ushbu muammo ustida Uzbekiston psixolog olimlari (E.G‘oziey, R.Gaynutdinov, M.G.Davletshin, B.R.Kodirov, V.A.Tok

masalani tizimini idrok etib, uni asosiy munosabatlarini ochadilar deb hisoblaydi. Matematikaga alohida iste’dodi bo‘lgan o‘quvchilar o‘ziga xos “matematik aql” bilan harakterlanadilar – ular borliqning mantiqiy va matematik mazmunini topa oladilar, ulardagi mantiqiy va matematik kategoriyani aniqlaydilar, ko‘pincha xodislarni matematik munosabatlar nuqtai – nazariyasi orqali qabul qiladilar.Tasviriy san’atga xos qobiliyatlarni V.I.Kirpenko o‘rgangan. Uning “Tasviriy faoliyat qobiliyatlari psixologiyasi” kitobida tasviriy qobiliyatning psixologik tahlili berilgan. Tasviriy faoliyatda idrokning xususiyatlarini o‘rganish jarayonida V.I.Kirpenko tasviriy san’atda qobiliyat xodisalarni yaxlit va sintetik ko‘rinishda idrok etishda namayon bo‘lib, u badiiy asosiy mazmuni ekanligi haqidagi xulosa

v) umumiy xususiyatlar (kirishimlilik, rivojlanishning umumiy darajasi, amaliy aql, kuzatuvchanlik, faollik, tashabbuskorlik, qat’iylik, tashkilotchilik, o‘z-o‘zini boshqara olishi). g) maxsus xususiyatlar tashkilotchlik hissi, psixologik kashfiyotchilik, psixologik takt: emotsional-irodaviy ta’sir etish, talabchanlik, tanqidiylik, tashkilotchilik faoliyatiga moillik): d)shaxsiy individual xususiyatlar. Biz bolalarni o‘qitish va tarbiyalashning eng muhim nazariy va amaliy jihatlarini bilishimiz kerak. Buning uchun avvalo, quyidagi psixologik- pedagogik muammolarni tushunib olmog‘imiz lozim; -o‘quvchi shaxsining psixologik rivojlanganlik darajasi; -o‘quvchi shaxsining shakllanishi va o‘quv-mehnat faoliyati mazmuni; -o‘quvchi shaxsi tabiatining tavsifnomasi va ijtimoiy-psixologik xususiyatla

tayyorlash samaradorligini oshirish yosh va pedagogik psixologiya, qobilyat psixologiyasi kabi masalalarini keng yoritib borish imkoniyatiga ega bo’ladilar. E.G’oziyev ta’lim jarayonida o’quvchilar tafakkurini rivojlanishi, ularning aqliy taraqqiyoti, o’quv faoliyatini boshqarish, komil inson tarbiyasining psixologik muammolarini, B.R.Qodirov yoshlarning individual xususiyatlari, ularning faoliyatga yo’nalishlari, layoqat va birlamchi qobilyatlarining shakllanishi, iqtidorli o’quvchilarning xususiyatlarini, kasb tanlash va boshqa katta muammoni ilmiy jihatdan asoslab berdilar. O’zbekistonlik psixologlar ham psixologoyaning rivojlanishida ko’pgina ilmiy tadqiqot ishlarini olib bordilar. P.I.Ivanov psixologiyaning umumiy masalalari, psixik hodisalarning bolalarda rivojlanishi, ta’lim psixolo

munosabatlarini to’g’ri yo’lga qo’yish maqsadida ochiladi. Xitoy, Koreya, Tayland va Singapurda iqtidorli bolalar uchun maxsus ta’lim ko’zda tutilmagan, lekin har bir universitet qoshida murakkablashgan dastur asosida o’qitiladigan maktablar mavjud. Iqtidorli o’quvchilar bilan ishlashda har bir maktab qoshida o’quvchilar iqtidorini rivojlantirishga qaratilgan to’garak ochilgan. Yosh olimlar guruxi tomonidan (D.J.Gilford, P.Torrens, F.Barron, K.Teylor)- iqtidor muammosini individual farqlarni o’rganish bo’yicha psixologiyada nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borib, ular bilan olib boriladigan ta’lim dasturlari va rejalar ishlab chiqdilar. O’tgan asrning 70-yillariga borib individual farqlar psixologiyasi psixologiya faning aloxida tarmog’iga aylandi. O’tkazilgan tadqiqotlar oz muddatlarda

maxsus o’quv kurslari tashkil etilgan. AQSH ta’lim tizimida differensial ta’lim chuqur o’zlashtirilishi kerak bo’lgan mavzularni bir necha variantda berilishi, amaliy masala va mashqlarning turli murakkablikda tuzilishi. O‘quvchi shaxsining psixologik rivojlanganlik darajasini to‘la yoritish uchun biz uning rivojlanish xususiyatlari borasida muayyan ma’lumotlarga ega bo‘lishimiz lozim. Insonning fiziologik va ruhiy rivojlanishi bola yoshini davriylashtirishning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Inson rivojlanishi – bu uning a’zolarini miqdor va sifat jihatidan o‘zgarish jarayonidir. Rivojlanish natijasi – kishining ham biologik ham ijtimoiy mavjudligidir. Biologik rivojlanish bu o‘zida inson a’zolarini bioximik, fiziologik va morfologik o‘zgarishlarini esa inson ongining ma’naviy va aqliy kamolo

5.Yozuvdan foydalanish turlari inson idrok etishdan tortib to fikrlay olish vazifalarini bajara boshladi. Odamlar tomonidan turli tarixiy davrlar ijtimoiy qurolning ikki turi bunyod etildi. U birining yordamida (mehnat quroli) tabiatga ta’sir ko‘rsatsa, boshqasi (belgilar tizimi) bilan o‘ziga yordam beradi. 6. Mehnat qurollari va tanish tizimlarning amaliy faoliyatda qo‘llanishi odamning bevosita ruhiy jarayonidan bevosita ruhiy jarayonga o‘tishining boshlanishidir. 7. Ta’lim olish bolaga o‘z hulqi (faoliyati) va ruhiy jarayonlar (xat xotirani yaxshilash, uning imkoniyatlarini kengaytirish, so‘z esa idrok va diqqatni boshqarish vositasi)ni qurol yoki belgilar yordamida boshqarishda tajribaday bo‘lib tuyuladi. 8.Qurollar va belgilar dastlab boshqalarning hulq-atvorini boshqarish vositasi bo

1. Faoliyat olib borayotgan mazkur tipning o‘z kuchini maksimal darajada sarflashi va eng yuqori darajaga ko‘tarilishi. 2. Faoliyatning muayyan rivojlanish davri. 3. Faoliyatning to‘yinishi va uning boshqa jihatlarining (ashyoviy va kommunikativ) faollashuvi. Agar o‘smirlar ijodiy qobiliyatlariniri vojlantirishdagi yetakchi faoliyatini aniqlab, unga ijtimoiy psixologik ta’sirlarning o‘ziga xosligidan kelib chiqib quyidagilarni asoslashimiz mumkin. 1. Bolaning ilk, ya’ni, bir-uch yoshlaridagi faoliyatida ijtimoiy-madaniy maqsadlarga to‘liq yo‘naltirilmagan turli o‘yinchoqlar va atrofdagi narsalar bilan ovunishi va kattalar bilan o‘zaro sust munosabati. 2. Voqeiy timsolli o‘yinlar – o‘yin faoliyatida ijtimoiy hodisalarni anglatuvchi va qatnashchilarning timsolli shakldagi harakterli jihatlar

o‘qish layoqati, odamlar bilan munosabat qila olish ko‘nikmalari yetarli darajada rivojlangan bo‘lishi kerak. Ruhiy jarayonlar va bola ruhiyatidagi o’zgarishlar, chunonchi, diqqat va xotira darajasi, tafakkur xususiyatlari so’z boyligi ҳamda nutқning rivojlanganlik darajasi va boshqalar ruhiy psixologik rivojlanishga ta’luqlidir. Texnik qobiliyatlari muammosi bilan M.G.Davletshin shug‘ullangan. Texnik qobiliyatlar tizimida muallif yordamchi, tayanch va yetakchi sifati ni ajratadi. Texnik qobiliyatlarning tayanch sifati - texnik kuzatuvchanlik bo‘lib hisoblanadi. Yetakchi sifatga texnik tafakkur va texnik xayolni kiritish mumkin (texnikani tushunish, texnik masalalarni tahlil qila olish, fazoviy tasavvurlarni aniqligi, forma va masofani esda olib qolish, konstruktiv fantaziya). Yordamchi si

amerikalik kashfiyotchi Tomas Edisonning buyuklik - bu 99 foiz mehnat va bir foiz ilhom degan so‘zlari mashhurdir. Amerikalik psixolog Artur Djensen ta’kidlashicha, har bir kishi qattiq mehnat jarayonida o‘z qobiliyatlarini muvaffaqiyatli rivojlantirishi mumkin. Lekin qobiliyatlarni faqat ma’lum bir chegaragacha, tabiat imkon berguncha rivojlantirish imkoniyati bor. Kishi qattiq va fidokorona mehnat natijasida buyuk bo‘lib qomaydi, buyuklik unga berilgan tabiat in’omi bo‘lib hisoblanadi. Mashhur ingliz psixologi Gans Ayzenk o‘zining ko‘p yillik tadqiqotlari natijasida shunday xulosaga keladi: - “Talant muvaffaqiyati tizimida genetik omillar 80 foizni tashkil etadi. Nutqiy qobiliyatlar, xotira, tasavvur, hisobga olish qobiliyatlari genetik asosga ega. 20 foizi ijtimoiy shart-sharoitlarga bo

muvaffaqiyatli shug‘ullanadi. Qobiliyatlar faqat faoliyatda namoyon bo‘ladi. Idrok etish paytida, masalan, ranglarning tovlanishidagi nozik farqlar, predmetlarning aniq ko‘rinishi, proporsional nisbatlarini tushunish (rassomlar ishida), absolyut eshitish (musiqa bilan shug‘ullanishda), kuzatuvchanlik (juda ko‘p faoliyat turlarida)va hakazolar ayon bo‘ladi. Ayrim qobiliyatlar xotiraning yaxshi ishlashi bilan bog‘liqdir (masalan, materialini tez va mustahkam o‘zlashtirib oladi, uni oson va aniq takrorlash qobiliyati).Kishining fikrlash faoliyati (materialni tushunish, murakkab masalalarni hal qilish, fikrining chuqurligi, tanqidiylik, mulohazakorlikda ) qobiliyatlar yaqqol namoyon bo‘ladi. 17

1.2 O‘smirlik yoshining ijtimoiy psixologik xususiyatlari O‘smirlarni h ali to‘la katta deb hisoblab bo‘lmaydi. Chunki ularning shaxsiy xususiyatlarida bolalikni kuzatish mumkin. Bu ularning fikrlarida berayotgan baholarida, hayotga va o‘z kelajaklari munosabatlarida ko‘zga tashlanadi. Ko‘pchilik o‘smirlar maktabni tugatish vaqtiga kelib ham kasb tanlashga nisbatan ma’suliyatsiz yondoshadilar. Bu davr o‘smirning axloqan o‘z –o‘zini anglashi shuningdek, axloqning yangi bosqichiga o‘tishi bilan harakterlanadi. Intelekti yaxshi rivojlangan o‘smirlar kattalarni tashvishga solayotgan masala muammolarini tushina oladilar va ularni muhokama eta oladilar. O‘smirlar juda ko‘p muammoli savollarga javob o‘ylaydilar. Ularning diqqatini ko‘proq axloqiy masalalar tortadi. Agar kichik maktab yoshidagi o‘

balki hayotga real, aqliy, amaliy qaraydigan, ko‘proq erkin va mustaqil bo‘lishga intiluvchi yoshlardir. O‘smirlar ongli ravishda egallangan axloq normalari asosida o‘z xatti- harakatlarini yo‘lga solishiga intiladilar. Bu esa, avvalo o‘smirning o‘zini anglashida o‘sishida namoyon bo‘ladi. O‘zini anglash murakkab psixologik struktura bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Birinchidan bolada tashqi olamdagi predmet tasiridan paydo bo‘lgan sezgilari o‘z tanasi bilan farq qila boshlaganda vujudga keladi. Ikkinchidan o‘zining shaxsiy "Men"ligini aktiv faoliyati asosida anglashi. Uchinchidan o‘zining psixik xususiyati va hislatlarini anglashi. T o‘ rtinchidan ijtimoiy, axloqiy o‘z-o‘ziga baho berishning ma’lum sistemasini anglashi. Mana shu elementlarni barchasi bir- biri bilan funksio

qobiliyatliman»-deydi. Axloqqa oid bunday xatti –harakatlar, o‘smirning o‘z katoiyligini sinashi hamdir. 2. Ijtimoiy taqqoslash, yani o‘zi haqidagi boshqa ishlarni fikrlarni solishtirishdan iboratdir. Masalan: o‘quvchilar tomonidan "mardlik" deb ma’qullangan xatti- harakatni o‘qituvchi "qalbaki o‘rtoqlik" deb aytadi. Bunda bolalar o‘z xatti – harakatlari to‘g‘sida uylab, bosh qotira boshlaydilar. Shaxsiy "men" obrazi, juda murakkabdir. Xatto kattalarning o‘zini anglashi qarama qarshiliklardan xoli emas. o‘smir larda yanada kuchliroq bo‘ladi. Ba ’ zi o‘s m irlar o‘zini kuzatish uchun kundalik daftarlar tutadi. Bu holat qizlarda ertaroq va ko‘proq uchraydi. Bu holat shunchaki o‘sishni bildirib qolmasdan, balki shaxsda mohiyat jihatidan tubdan b oshqacha tarzda o‘z sha

malakalarini ongli, rejali, tartibli, izchil va muntazam ravishda egallab borishga, shaxsning muayyan bir fazilatlari va hislatlarini hosil qilishga harakat qiladilar; o‘z-o‘zini tarbiyalash muammolarini, yaxlit ma’naviy–ruhiy qiyofani shakllantirishga intiladilar. O‘smir o‘quvchilarning o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayoni o‘quv muassasa jamoat tashkilotlari, pedagoglar jamoasining tarbiyaviy tasiri doirasida bo‘lmog‘i shart. Toki o‘z-o‘zini tarbiyalashning takomillashtirish jamoada munosib o‘rin egallashga, ijtimoiy burchni anglash, foydali mehnatga jalb etish ishiga xizmat qilsin. O‘z-o‘zini tarbiyalash to‘g‘ri izga solib yuborish uchun uyg‘un birlikni tashkil etgan tarbiyaviy chora-tadbirlar majmuasi tarzida tasir o‘tkazish jamoa majburiyati, o‘zaro yordam va nazorat qilish, o‘zaro baholash

yaxshi bilishi uchun nima qilish kerakligini anglashga harakat qiladi. Ma’lumki o‘smirlarning hamma savollari anglangan bo‘lmaydi. Ba ’ zan o‘smirlar o‘zlaridan hech qanoatlanmaydigan, o‘z oldilariga haddan tashqari ko‘p vazifalar qo‘yadigan, lekin uning uddasidan chiqa olmaydigan bo‘ladi. Mana bulardan ko‘rinib turibdiki, o‘smirlar o‘z-o‘zini analiz qilish teranligi va yuksak talablarni bajarish kerakligini o‘zida aks ettira boradi. Bu esa o‘smirlarning kelgusi yutuqlari shartlaridan biridir. O‘z-o‘zini hurmatlash va uning xususiyatlari quyidagilardan iborat. Demak, yuqorida ko‘rsatib o‘tilganidek, shaxsning o’rta o‘smirlikdagi eng muhim hislatlaridan biri o‘z- o‘zini hurmatlash, o‘z-o‘ziga baho berish hamda o‘zini shaxs deb tan olish yoki olmaslik darajasidir. O‘smirlar o‘zlarida shaxsni

murakkablashadi . Uydan chiqib ketadilar. Lekin siyosiy qarashlar, dunyoqarashlar, kasb tanlash ancha chuqur muammolarga kelganimizda shuni aytish mumkinki, ota-onalar obro‘si odatdagidek bolalarga o‘z tengqurlariga nisbatan ko‘proq tasir etadi. Gruppa hayot – erta o‘smirlik bu faqatgina o‘zini analiz qilish yoshgina bo‘lib qolmay, shu bilan birga eng yosh " jamoa " hamdir. Masalan: Ba ’ zi o‘smirlar sinfda masxarabozlik qilib, bolalarni jig‘iga tegadilar. Bunday paytda o‘smirlarda o‘zing gruppadagi holatiga qanoatsizlik paydo bo‘ladi. Katta yoshdagi bolalar hayoti murakkablasha boradi. Bunda birinchidan uyushgan maktab jamoalari, ikkinchidan maktabdan tashqari jamoalarlar, sport jamiyati klublar, tugaraklar, uchinchidan formal bo‘lmagan stixiyali guruh va kompaniyalar. Bular shaxs

va insonshunoslik zamirada yaratilgan. Bilim va tarbiyaning tabiatga uyg‘unlik tamoyillarini mutafakkirining barcha asarlarida kuzatish mumkin. U insonni tabiatning bir qismi deb ta’kidlaydi. Beruniy ta’lim jarayonining tabiatiga chuqur kirib borib, bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish asosiga qurilgan o‘qitsh tabiatga uyg‘unligini uqtiradi. Beruniy pedagogik ijodida inson va uning baxt–saodati, ta’lim–tarbiyasi, kamoloti bosh masala bo‘lgan. O‘rta asrda yashab, ijod etgan donishmand, tabobat ilmining dohiysi Abu Ali ibn Sino inson ruhiyati, jang va qalbning birligi, inson organizmining tuzilishi undaga nerv faoliyati va ularning tarmoqlanishi, holatlari haqidagi qimmatli ma’lumotlari hozirga qadar tibbiyotning muhim negizini tashkil etadi. Yusuf Xos Hojibning bosh masalalarida b

dostonida bukilmas iroda, qa’tiyatlilik, itoat, insonparvarlik tuyg‘ulari, ijodiy xayolot, insonning murakkab ichki kechinmalari mohirona yoritilgan. Shuningdek Mahmud Qoshg‘ariy, Ulug‘bek, Naqshbandiy, Ogahiyning yoshlar tarbiyasiga, axloq-odob, fe’l-atvor, oilaviy hayot, kishilararo munosabatlarga doir qarashlari ularning asarlarida ravon va ixcham bayon etilganligini ta’kidlash mumkin. Har tomonlama yetuk shakllangan, komil inson g‘oyasi insoniyatning azaliy orzusi bo‘lib hisoblanadi va ushbu darajaga erishish borliqni, jamiyatni bilishning muhim manbai sanaladi. Milliy model nuqtai nazaridan olib qaraydigan bo‘lsak, har tomonlama kamol topgan shaxs, o‘z sohasi bo‘yicha malakali mutaxassis darajasiga erishadi. Buning natijasida yetuk inson hayot va faoliyatida ijtimoiy – tarixiy psixolo

axloqiy yetuklik, siyosiy-huquqiy, iqtisodiy ong ko‘rinishlariga oqilona yondoshish. Komil inson shaxsining umum insoniy qadriyatlari yoxud ijobiy hislatlari, o‘zbek harakteridagi ijobiy hislatlarni shakllantirish va rivojlantirish texnologiyasi qanday tuziladi? Prof. B.Ziyomuhammadovning 1 fikriga ko‘ra to‘g‘ri tarbiyaga molik umuminsoniy ijodiy hislatlarni va fazilatlarii quyidagicha deb tasavvur etish mumkin: Birinchidan ishbilarmonlik hislatlar va fazilatlari : ishchanlik, tirishqoqlik, serhafsalalik, serharakatlik, mas’uliyatlilik, halollik, insoflilik, malakalilik, bekami ko‘stlik, sifatlilik, epchillik, uddaburonlik, saranjom- sarishtalik, botartiblilik, tadbirkorlilik, aniqlik, tejamkorlik, barkamollik, ta’masizlik va boshqalar. Ikkinchidan , zukkolik, idroklilik hislatlar va fazil

Oltinchidan, ehtiroslilik hislatlar va fazilatlari : nekbinlilik, ko‘tarinkilik, tantanavorlik, kulib turuvchanlik, hazinlik, ishonuvchanlik, hayolchanlik, kelajakka ishonch, ezgulik, kek saqlamaslik, mushfiqlik, olijanoblik, otashinlik, nozik tabiatlilik, uyatchanlik, hijolatlilik, iffatlilik va boshqalar. 27

Chizma- 1 Zehnlilik Yosh avlodni kelgusi hayoti uni inson qilib ko‘rsatuvchi ruhiy va ma’naviy jarayonning qay maqsadga yo‘naltirib, kelib chiqadigan muhim vazifalarni bajarishga bog‘liq. Pedagogika fanining maqsadi tarbiyachi - o‘qituvchilarning ongli faoliyatida o‘z oldiga aniq maqsad qo‘yib, uning o‘z ustida ishlashi, intilishi, izlanishi tanlangan vosita va usullarining qo‘llanishi natijasini ko‘ra bilish kabi tarbiyachilik san’atini o‘rgatishga qaratiladi. Bugungi kunda barkamol avlodni tarbiyalash borasida respublikamiz pedagogika fanining maqsadlari quyidagilar bilan belgilanadi: - barkamol insonni voyaga yetkazish muammolarini majmuaviy tadqiq etish; - Respublikamizda ta’lim-tarbiya samaradorligini uzluksiz oshirib borish va jahon talablari darajasida taraqqiy etishiga erishish; -

- uzluksiz ta’lim tizimini yanada rivojlantirish muammolarini hal qilish. Ushbu maqsadlarga erishish borasida quyidagi vazifalarni amalga oshirilishi taqozo etiladi: - komil inson tarkib toptirishning qonuniyat, qoida va zaruriy sifatlarini aniqlash; - pedagogika - tarbiyashunoslikdagi ta’lim-tarbiya nazariyasini hozirgi davr xususiy metodikasi bilan uzviylik muammolarini ishlab chiqish va pedagogik texnologiya qonunlariga amal qilish; - ta’lim-tarbiya nazariyasidagi qoida, qonun, tamoyil, metod va usullarini ta’lim muassasalari amaliy faoliyati bilan bog‘lab, bo‘lajak o‘qituvchilarga o‘rgatish; - Sharq va g‘arbda xalq yaratgan xalq og‘zaki ijodiyoti, pedagogikasi, mutafakkir, ma’rifatparvar, pedagog va olimlarning tarbiyashunoslikka doir ilg‘or g‘oyalarini o‘rganib, tahlil qilib, komil in

Hisoblash matematikasi va kibernetika metodlari – hozirgi zamon sanoat ishlab chiqarishi fani va texnikasining talab hamda manfaatlari turmushda sinalgan texnika vositalarini, hisoblash matematikasi va kibernetika usullarini maktab ishida va pedagogikada qo‘llanilishini talab qiladi. Pedagogika kibernetika o‘quv protsessini o‘qitish, bilim berish jarayonini boshqarishning alohida formasi sifatida o‘ziga xos xususiyatga ega. Shuning uchun pedagogik jarayon bilan ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish o‘rtasida katta farq bor. Pedagogik tadqiqotlardan kino ovoz texnikasi, foto, televidenie singari texnika vositalaridan ham keng foydalaniladi. Ular o‘quvchilarning bilish faoliyatini aktivlashtirishga yordam beradi. Bolalar uchun qo‘shimcha rag‘batlantirish omillarini hosil qiladi. B

II BOB. Yoshlarni inteleknyal salohiyatini rivojlantirishda qobiliyat va iste’dodning o‘rni 2.1 O‘smirlarning intelektual saloxiyatini rivojlanishida qobiliyat va istedodning o‘rni. O‘smilarning intellektual salohiyatini rivojlanishida ularning tug‘ma qobiliyat va iste’dodining o‘rni muhim ahamiyatga ega. Tug‘ma qobiliyatga ega bo‘lgan yoshlarimiz kattalarning har bir ta’limiy, tarbiyaviy va kasbiy ta’limotlarini tez ilg‘ab oladilar va tez o‘zlashtirib hayotga tadbiq eta oladilar. Lekin bu qobiliyat va iste’dod, barcha yoshlarimizga tug‘ma talant nasib etavermaydi. Shunday ekan, qobiliyatni shakllantirib borish, yoshlarning iste’dodini oshirib borish birinchi navbatda pedagoglarimizga va keng jamoatchilik zimmasiga ya’ni oila, mahalla, o‘quv muassasalari va korxona, tashkilot, ustaxona bos

faoliyatidan uncha qoniqmasada, lekin shunga qaramay yaxshi o‘zlashtirolmayotgan bola boshqa o‘rtoqlaridan ortda qolmay fanlarni yaxshi o‘zlashtirishga harakat qilishi bilan o‘qituvchini xursand qiladi. Pedagog o‘zining noroziligini o‘quvchi bilan yetarlicha shug‘ullanamasligini asoslab: o‘quvchining «qobiliyatiga e’tibor berib», o‘quvchi bilan ko‘proq shug‘ullansa bilimni yaxshi o‘zlashtira olish qobiliyati bor degan xulosa keladi. Har qanday o‘smirni faoliyati va bilimdonligi asosida tashkiliy ishga nomzodlikka ko‘rsatib va bu ko‘rsatishni «yaxshi tashkiliy qobiliyat» bilan asoslashadi, albatta, «tashkiliy qobiliyat»ga ega bo‘lish bu – «tashkiliy mahorat va ishbilarmonlik»ka ega degani emas ekanligi haqida o‘ylashmaydi. Balki aksincha bo‘lib chiqishi ham mumkin: hali tajribaga ega bo‘lma

o‘xshash so‘zlar bilan aytilganda - «tabiiy» tushunchasi, - qobiliyat tushunchasi bilan amaliy tahlilda bir-biriga bog‘liq. Ko‘p hollarda biz tabiiylikni iste’dod rivoji asosida yotgan qobiliyatni tushunamiz. Balki kimdir biror joyda amaliy so‘z ishlatishda, u yoki boshqa biror narsani - tabiiy xususiyatni qobiliyat deb ta’kidlashi mumkindir. Go‘dak tug‘ilgan vaqtda mavjud bo‘lgan «garmonik his» yoki «musiqaga bo‘lgan tuyg‘u» haqida o‘ylash dargumon. Ehtimol, har qanday idrokli inson, tug‘ilgan daqiqadan boshlab, muzikaga bo‘lgan tuyg‘u yoki o‘zaro his-tuyg‘uning rivoji asosida faqat iste’dod nishonalari, qiziqish yoki shunga o‘xshash tuyg‘u mavjud deb o‘ylash mumkin. Shuni alohida ta’kidlashimiz kerakki, tabiiy iste’dod nishonalari haqida gap ketganda, biz hali meros bo‘lib qolgan iste’do

qobiliyat o‘zining to‘la rivojiga yetib, o‘zining rivojlanishi to‘xtashi haqida so‘zlash aslo mumkin emas. Chunki qobiliyat doimiy rivojlanishda bo‘lishi kerak. Qobiliyat faqat rivojlanishda mavjud deb, biz bu rivojlanishni u yoki boshqa amaliy yoki nazariy faoliyat jarayonida amalga oshishini nazardan chetda qoldirshimiz mumkin emas, albatta. Bundan xulosa qilinadiki, qobiliyat aniq faoliyatdan tashqarida paydo bo‘lmaydi. Faqat uni psixologik tahlil yo‘li bilan biz ularni bir- biridan ajrata olamiz. Qobiliyatni aniq faoliyat boshlanishidan oldin mavjud va faqat uning yakunida qo‘llaniladi degan xulosaga kelish aslo mumkin emas. Go‘dakda absolyut eshitish qobiliyati tovush balandligini bilish birinchi bor dunyoga kelishidan oldin mavjud emas. Ungacha faqatgina anatomo-fiziologik haqiqatdek

aslo yo‘q emas. Bir shaxsda qobiliyatning yetishmasligi keng rivojlangan boshqa bir shaxs bilan o‘rtalarida juda katta chegara qoplangan bo‘lishi mumkin. Aynan chegaraning qoplashning imkoniyati har hil: masalan, musiqiy iste’dod va musiqaga yoki biror bir shunga o‘xshash sohaga bo‘lgan qobiliyat bilan bog‘langan faoliyat iste’dod bo‘lmasa har qanday urunishlar oqibatda omadsizlikka olib kelishi muqarrar. Bu fikrni tasdiqlab berishimiz uchun juda oddiy bir misol keltirib beramiz. O‘ziga xos musiqaga qobiliyati bo‘lib, bu qobiliyatga ega shaxsning alohida bo‘lgan ovozining balandligini ma’lum boshqa bir ovoz bilan tenglashtirmay to‘liq eshitish bo‘ladi. Absolyut eshitishda «tabiiy qobiliyatning» aniq ko‘rinib turgan misolni ko‘rishga jiddiy asoslar, ya’ni qobiliyat asosida yotgan tabiiy ist

u yoki bu boshqa faoliyatning bajarilishida katta yoki kichik muvaffaqiyatga erishish imkoniyatiga bog‘liq «iste’dod» hisoblanadi.«Iste’dod» va «qobiliyat» o‘ziga xos tushunchalarga ega, ulardagi inson hususiyatlari har qanday amaliy faoliyat taqdim etayotgan talablar nuqtai nazaridan ko‘riladi. Shuning uchun iste’dod haqida ham umuman gapirish mumkin. Iste’dod shaxsning faqatgina nimagadir, qandaydir faoliyatiga nisbatan aytiladi. Bu «umumiy iste’dod» haqidagi savolni ko‘rib chiqilishida hususan muhim ahamiyatga ega.Aynan "iqtidorlik" tushunchasining ichida zaruriy shart sifatida muayyan amaliy faoliyatdan iborat bo‘lgan o‘zaro bog‘liqlik ushbu tushunchaning tarixiy harakterini belgilab beradi. «Iste’dod» tushunchasi biologik xususiyat deb qaralganda o‘z mazmunini yo‘qotadi. Iste’

Quyidagi ikkita holat o‘rtasida katta farq mavjud "O‘smir o‘zining iqtidorligi bilan bunday faoliyat turlarini muvaffaqiyatli bajarish imkoniyatiga ega" va " O‘smir o‘zining iqtidorligi bilan bunday faoliyat turlariga moslashgan"ligidir. Iqtidorlik faoliyat tanlovini aniqlab beruvchi yagona faktor hisoblanmaydi, shuningdek u faoliyatning bajarilish muvoffakiyatini aniqlab beruvchi yagona faktor bo‘lib ham hisoblanmaydi. Maxsus qobiliyat (lotinchadan specialis - o‘zgacha) – shaxsning ma’lum turdagi faoliyatning muvaffaqiyatli bajarilgan imkonlari bo‘lgan psixologik holatning o‘ziga xosligi (musiqiy, sahnaga oid, adabiy) va shu kabilar. Ularning rivoji iste’dodga munosib bo‘lib, masalan, musiqiy xotira - qobiliyatga tayanadi. Voyaga yetish ya’ni yoshga oid shakllanish davri d

qobiliyatlarning o‘zi esa har doim rivojlanish natijasi o‘quv va tarbiya jarayonida birinchi navbatda amalga oshadi. Masalan, inson asliga muvofiq bo‘lgan ma’no so‘zida «tabiatdan berilgan» qobiliyatiga ega bo‘lishi mumkin emas, balki uning faqat «tabiatdan berilgan» rivojiga bo‘lgan nishonalarga ega bo‘lishi mumkin. “Tabiiy qobiliyat” haqida gapirib, biz har doim qobiliyatlarning o‘z tabiiyligini emas, balki ularning nishonalarini rivojlanish asosida bo‘lganini nazarda tutishimiz kerak. Qobiliyat faqat harakatda, rivojlanishda mavjud. Bu rivojlanish faqat u yoki boshqa aniq faoliyat jarayonida amalga oshadi. Bu insonning aniq faoliyatisiz qobiliyat mavjud emasligini ko‘rsatadi. Har qanday qobiliyatni zaruriyat bilan talab qiladigan, usiz amalga oshmaydigan faoliyat jarayonida rivojlanib p

Ikkinchidan, ko‘p bolalarda qobiliyat ilk bor faqat doimiy shug‘ullanish natijasida rivojlana boshlaydi va bu aslo qobiliyatning zaifligini ko‘rsatmaydi, aksincha, ba’zi bolalarda mazkur soha bo‘yicha mislsiz iste’dodga ega ekanligi keyinroq namoyon bo‘lishi mumkin. Yuqoridagilardan kelib chiqib, o‘smir qobiliyatini har qanday holatda tarbiyalab o‘stirishda, avval pedagogik-psixologik xulosa chiqarmasdan turib, salbiy xulosaga kelish mumkin emas. Har bir o‘smirga, uning shaxs xususiyatidan kelib chiqib, uning tarbiyaviy jarayoniga biror psixologik yoki pedagogik uslubni qo‘llash murakkab jarayondir. Lekin bu davr talabidir. Muayyan takomillashgan pedagogik yoki psixologik uslubni qidirib, uni mantiqiy-nazariy jihatdan to‘liq anglab olish va amaliyotga qo‘llashgacha bo‘lgan murakkab jarayon

O‘smirning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va tarbiyaviy jarayonini shakllantirishda quyidagi holatlar e’tiborga olinishi maqsadka muvofikdir.: 1. Tarbiya jarayoni maksimal darajada texnokratik bo‘lishi kerak. Buning uchun esa psixologik hamda pedagogik texnologiyalarni amaliyotga joriy etish kerak; 2. Tarbiyaviy jarayonga singdirilishi ko‘zda tutilayotgan tegishli texnologiyalani ilmiy asoslash va ishlab chiqish lozim; 3. Tarbiyaviy jarayonining dastlabki holatda ijtimoiy-psixologik muhitni aniq tahlil qilish hamda taktik jarayonni mukammal ishlab chiqish kerak. O‘smir shaxsining shakllanish jarayoniga – jamiyatda qabul qilingan ahloq normalari, hulq normalari, ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarni singdirish texnologiyalarini yaratish ko‘pgina jihatdan yakuniy natijani ta’minlashga xizma

- o‘smir o‘zida tashkilotchilik, yetakchilik, o‘zini ko‘rsatish kabi hislatlarni jilovlab, mavjud muhitga moslashish harakatiga tushadi. 2. Ijtimoiy faoliyat bosqichi. Bu bosqich inson balog‘atga yetgan davrdan boshlab, hayotining ohirigacha davom etadi. Shaxsning o‘zini-o‘zi tarbiyalash jarayoni mehnat bosqichida tashqi va ichki omillar ta’sirida shakllanib boradi. Bunda mehnat jamoasidagi ijtimoiy-psixologik muhit katta ahamiyatga ega. Yuqorida tarbiyaviy jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi barcha omillarni qarab chiqdik. Tabiiyki, tarbiya jarayoniga bunday texnologik yondoshuv o‘ziga xos savollarni keltirib chiqarishi mumkin. Jumladan, texnologik asosda uzluksiz ta’lim tizimida o‘smirlarning tarbiyaviy jarayonini qanday tashkil etish kerak q – degan savol yuzaga kelishi muqarrardir.

- yuzaga kelayotgan va yechimini kutayotgan muammolarni aniqlash. V) Tarbiyaviy jarayonning aniq reja va dasturini ishlab chiqish. Muhit tahlili asosida mazkur reja va dasturda 1-navbatda bajarilishi kerak bo‘lgan dolzarb ishlarni belgilab olish kerak. Bunda quyidagilar aniq ko‘rsatilishi lozim: - ta’lim tizimidaning bosqichlari orasidagi tarbiyaviy uzviylikni amalga o sh iradigan tarbiyaviy ishlar; - o‘smirlar uyida amalga oshiriladigan tarbiyaviy ishlar; - jamoat tashkilaotlari, turli jamg‘armalar va homiy tashkilotlar bilan amalga oshiriladigan ishlar; - maktablar, KXK va AK.litseylardao‘tkaziladigan tadbirlar; - o‘smirlar o‘zini-o‘zi boshqaruvi amalga oshiradigan ishlar; - o‘smirlarda g‘oyaviy immunitetni shakllantirish ishlari; - salbiy oqimlar, zararli g‘oyalarga qarshi kurash muhitn

- auditoriyadan tashqari tarbiya ishlarini takomillashtirish; - mustaqil fikrlash jarayonini rivojlantirish; o‘smirlarning bo‘sh vaqtini maqsadli rejalashtirish. 2.2.Intelektual ijodiy salohiyatni rivojlantirishning psixologik mexanizmlari Yoshlarni intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantirishda tarbiyaning ahamiyati muhim rol o‘ynaydi. Intellektual ijodiy salohiyatni oshirish uchun tarbiya jarayonining mohiyati shu jarayon uchun harakterli bo‘lgan va muayyan qonuniyatlarda namoyon bo‘ladigan ichki aloqa va munosabatlarni aks ettiradi. Yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantirish jarayonida o‘quvchilarda jamiyatga naf keltiradigan, shaxsga qo‘yiladigan axloqiy talablariga muvofiq keladigan xulqiy malaka va ko‘nikma hosil qilinadi. Bunga erishish uchun o‘quvchining ongiga,

Ta’lim-tarbiya berish jarayonida ta’limning ma’lum bir maqsadga qaratilishi muhim ahamiyatga ega. Ta’lim jarayoni yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirmasdan turib ularni ijodiy rivojlantirib bo‘lmaydi.Talabalarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantiruvchi har qanday maqsadga qaratilgan tarbiya jarayonining mohiyati va vazifalari tarbiyachi tomonidan rejalashtiriladi va ketma-ket bajariladigan usullar belgilab olinadi: 1.O‘quvchi-talabalarning intellektual ijodiy salohiyatini shakllantiruvchi hislatlarini uyg‘otish va rivojlantirish rejalashtiriladi. 2.Mana shu hislatlarni rivojlantirishni amalga oshiruvchi usullarni yaratish yoki intellektual ijodiy salohiyatni oshirib borishga xizmat qiluvchi manbalar izlab topiladi. 3.Belgilangan maqsad uchun xizmat qiladi

o‘rtasidagi kurashlarda namoyon bo‘ladi. Yoshlarning intellektual-ijodiy saloҳiyatini rivojlantirishni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish uchun o‘quvchi-talabalar ijodiy faoliyatini amalga oshiruvchi tadbirlarni belgilab ularni ikki guruhga ajratamiz: «Intellektuallar» guruҳi 1) « Zakovat », « Iqtidor », « Imkon » kabi intellektual o ‘ yinlarni o ‘ tkazish ; 2) « Eng yaxshi tarixchi , matematik , dasturlovchi , fizik , biolog , filolog ... va hokazo » nomlarda tanlovlar o ‘ tkazish ; 3) ilmiy yo ‘ nalishdagi ishlarni tashkil etish , ilmiy anjumanlar o ‘ tkazish ; 4) « Yosh dasturlovchilar », « Yosh astronomlar », « Yosh ixtirochilar », « Yosh konstruktorlar », « Yosh texniklar », « Yosh radiotexniklar », « Yosh iqtisodchilar » kabi klublarni tuzish . . «Ijodkor va iste’dodli yoshlar» guruhi 1) «Eng ya

Quyida yo shlarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantirish usullaridan foydalanish haqida namunalar keltiramiz: Aql charhi mashqlarini o‘tkazish: bunga turli rebuslar, krasovordlar yechish, shaxmat va shashka o‘yinlarini musobaqa shaklida tashkil etish kiradi. Yosh qalamkashlar to‘garaklarini o‘tkazish: bunga yoshlarning ijodiy mahoratini, iste’dodini oshirib borishga qaratilgan tadbirlari majmuasi kiradi. Masalan, yoshlar orasida yetishib chiqayotgan yozuvchi va jurnalistik mahoratga esa bo‘lgan yoshlar bilan ishlash. Chaqqonlar va epchillar sport o‘yinlarini o‘tkazish: bunga barcha turdagi sport musobaqalarini o‘tkazish kiradi. Mushoira, g‘azalxonlik ko‘rik tanlovlarini o‘tkazish: bu usulga yoshlarning she’r va g‘azallar orqali ijod qilishi kiradi. Bunga “She’r kechasi” tadbirla

hamda asabiy, jismoniy va aqliy jarayonlar muvofiqlashishi kabi nerv sistemasi xususiyatlariga bogliq bo‘lgan tabiiy iqtidor, iste’dod, shuningdek, tashqi ijtimoiy muxit ta’siri ostida rivojlanadi. Shaxsning barcha individual psixologik xususiyatlari kabi qobiliyatlar unga kandaydir tabiat tomonidan tugma ravishda, tayyor xolda berilmaydi, balki hayot va faoliyat jarayonida tarkib topadi. Kishi dunyoga hech kanday psixik xususiyatlarsiz, fakat ularni orttirishga karatilgan umumiy imkoniyatlar bilan keladi, xolos. Xozirgi paytda iste’dod nishonalarini miyaning va sezgi organlarining mikrostrukturasi bilan boglaydigan nazariya eng maxsuldor hisoblanadi. Miya xujayralarini chukur urganish iste’dodli kishining nerv turkumalarini kursatadigan morfologik va funksional xususiyatlarida fark borlig

morfologik uzgarishlari orkali amalga oshsa, insondat bu ijtimoiy-tarixiy yul bilan, ya’ni mehnat kuroli, til, san’at asarlari va shu kabilar bilan amalga oshadi. Kishi uzida muayyan faoliyatga qobiliyat bor yoki yukligini sezish yoki sezmaslmigini bildiradigan omil ta’lim metodikasi hisoblanadi. Ta’lim metodikasi kaerda ojiz bulsa, usha yerda qobiliyatlarning tugma ekanligi xakidagi gaplar paydo buladi. Uz-uzidan ma’lumki, metodika doim takomillashib boradi, bu esa «tugma qobiliyatlar» doirasini torayib borishiga olib keladi. Qobiliyatlar va iste’dodlarni shakllantirish muammosi katta ijtimoiy va davlat ahamiyatiga ega bulgan masaladir. Inson qobiliyatlarini rivojlantirishning muhim omillari – barkaror maxsus qiziqishlardan iborat. Maxsus qiziqishlar – bu insoniyat faoliyatining kandaydir

“Olimlar” ning chiqargan bu xulosalaridan hech qanday ilmiy narsa yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas. Lekin qobiliyatlar to‘g‘risida bunga butunlay qarama-qarshi bo‘lgan nuqtai nazar ham mavjud bo‘lib, bu nuqtai nazar tug‘ma sifatlarni to‘la-to‘kis inkor qiladi va hamma narsa faqat tarbiyaga hamda kishi voyaga yetib, rivojlanayotgan, ishlayotgan shart-sharoitga bog‘liq deb hisoblaydi. Xozirgi zamon psixolog olimlari qobiliyatlar miya va sezish organlarining tuzilishiga bog‘liq ular har xil kishilarda tug‘ilgan vaqtidayoq turlicha bo‘ladi deb hisoblaydilar. Har bir kishida tug‘ma layoqat nishonalari ya’ni miyaning oliy nerv faoliyatining analizatorlarining o‘ziga xos xususiyatlari bor bo‘ladi, binobarin, kelgusida biror qobiliyatni rivojlantirishga bo‘lgan muayyan moyillik anashunga bog‘liqdi

tegishli bilish jarayonlarining yuqori darajada bo‘lishi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shaxsdagi ko‘pgina jarayonlar va xususiyatlarning ayniqsa kuchli rivojlanishi kishining umumiy ravishda har tomonlama layoqatli bo‘lishga olib keladi. Kishi o‘z qobiliyatlarini rivojlantirish bilan shug‘ullanar ekan, bu rivojlanish quruq maqsaddan iborat bo‘lib, qolmasligiga intilish kerak. Qobiliyatlar-shaxsning faqat bir tomoni, uning psixik xususiyatlaridan biridir. Agar talantli kishi axloqiy jihatdan qat’iyatli bo‘lmasa, u ijobiy shaxs deb hisoblanishi mumkin emas. Aksincha, yuksak ma’naviy darajaga, prinspiallik, axloqiy his-tuyg‘ularga va kuchli irodaga ega bo‘lgan layoqatli kishilar jamiyatga juda katta foyda keltirganlar va foyda keltirmoqdalar. Testlarni tatbiq etish o‘quvchilarga o‘z shaxsiyatida

uning «Professional - diagnostik so‘rovnoma» deb atadi. Shunday qilib, u barcha kasblarni ularning yo’naltirilgan sohasiga ko‘ra 5 toifaga bo‘ldi: O(T) - tabiat (o‘simlik, xayvonlar, mikroogranizmlar); O(T) - texnika (mashina, materiallar, e nergiyaning turlari) ; O(O)- odam (odamlar guruxi, jamoalar); O(B)- belgilar (turli malumotlar, belgili simvollar); O (I)- badiiy, ijodiy obrazlar (tasviriy san’at, musiqa). So‘rovnoma shaxsni turli kasblarga moyilliqni aniqlaydi. Unga 20 juft savollar kiritilgan bo‘lib, tekshiriluvchi maxsus javob varaqasida qay darajada u yoki bu mashgulot turi bilan shugullanishga moyilligini belg i lashi kerakAmaliy psixologiyaning bugungi kundagi eng muhim va dolzarb vazifalaridan biri layoqat kurtaqlarini ilk yoshlikdan aniqlash, intellekt darajasiga ko‘ra shaxs

birgalikda Ul-Umaviy, Hofiz Sheroziy kabi musiqashunos olimlari, Nizomiy Ganjaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Ulug‘bek kabi mutafakkirlari bilanfaxrlanib qolmay, ularning ishlarini davom etishiga, fan sohasida yangiliklar yaratishga ham qodirdirlar. Shuningdek, mamlakatimizda nomlari jahon fani tarixiga kirgan olimlarimiz ko‘plab topiladi. Bizda madaniy saviyani oshirish, xalqimiz orasida ko‘plab bunyodga kelgan talant va salohiyatlarni kamol toptirish uchun barcha imkoniyatlar yaratilgan. Iste’dodning o‘sib kamol topishi uchun faqat muhit ta’sirining bir o‘zi kifoya qilmaydi. Bunda eng muhim narsa ta’lim va mahsus tarbiyadir. Qobiliyat ta’lim jarayonida, bilimlarni o‘zlashtirish jarayonida, bilimlarning ijodiy qo‘llanishida, tegishli ko‘nikma va malakalar hosil qilish jarayonida, i

ikki yoshdanoq, otasi pianinoda chalgan kuylarni to‘rt yoshida takrorlar, xirgoyi qilar edi va otasidan eshitgan kichik muzika asarlarini tez kunda fortepianoda o‘zi chala boshlagan. Motsart uch yoshdan boshlab klavesinani (pianinoga o‘xshash muzika asbobini) chala boshlagan, eshitgan muzika asarlarini hayron qolarli darajada darrov esida qoldirgan. To‘rt yoshida o‘zi ham muzika asarlari yarata boshlagan. Gaydida to‘rt yoshidayoq muzikaga bo‘lgan qobiliyat ko‘rina boshlagan. Prokofev sakkiz yoshida kompozitor bo‘lib tanila boshlagan. Rassomlik sohasida Rafaelning ijodiy qobiliyati sakkiz yoshida, Mikelanjeloda o‘n uch yoshida, I.Ye.Repin bilan V.A.Serovda to‘rt yoshida, V.I.Surikovda olti yoshida ko‘rina boshlagan. Aleksandr Ivanov o‘n bir yoshidayoq tasviriy san’at Akademiyasiga kirgan. I

o‘stirmog‘i mumkin. Kishining qobiliyatlari uning faoliyatini belgilabgina qolmay, balki kishining qobiliyatlari mana shu faoliyatda o‘sadi va tarkib topadi. Kishining o‘z faoliyatiga qanday munosabatda bo‘lishi katta ahamiyatga egadir. Agar kishi o‘z ishini sevib, mehr bilan qilsa, u vaqtda kishining bu sohadagi salohiyatlari kuchliroq yuzaga chiqa boshlaydi, uning qobiliyat va mahorati tezroq o‘sib boradi. Ishga muhabbat qo‘yish – u ishga qiziqish, havas qo‘yish demakdir. Shu sababdan kishining qobiliyati uning qiziqish-havaslari bilan mustahkam bog‘liq va qiziqishning o‘sib borishiga qarab, kishi qobiliyati ham o‘sib boradi. Qiziqishlar esa hammadan ko‘ra ko‘proq, faoliyat jarayonida va o‘sib borayotgan qobiliyatlarga bog‘liq ravishda o‘sadi. Yuksak va olijanob maqsadlar kishining barch

o‘qiyotganida adabiyotdan «3», inshodan esa «2» baho olar edi. Mendeleev gimnaziyada «o‘rta hol» o‘quvchilardan biri bo‘lib hisoblanishiga qaramasdan, keyinroq borib genial olim bo‘lib yetishdi. A’lochi bo‘lib o‘qiganlardan ko‘pchiligining oddiy xizmatchi bo‘lib qolganligi ham sir emas. Moskva matematika maktabiga asos solgan, hozirgi zamon matematikasida yangi oqim yaratgan atoqli olim, akademik Luzin maktabda o‘qigan davrlarida matematika fanidan «2» bahoga o‘qir edi, uyda matematikadan yordamchi o‘qituvchi bilan tayyorlanar edi. O‘sha o‘qituvchining so‘ziga qaraganda, Luzin fanga tamoman layoqatsiz edi. Taniqli kinorejissyor S.M.Eyzenshteyn maktabda o‘qigan vaqtida rasm darsidan faqat «3» baho olib o‘qir edi. Lekin keyinchalik u o‘z ustida tinimsiz ishlashi natijasida kinematografiya sa

bo‘lmay, balki, asosan, o‘zlarining bun dan keyingi o‘z ustilarida tinimsiz ishlashlari orqali yangi bilimlar hosil qilib borishlariga bog‘liq ekanligini ularga tushuntirish orkali biz ijodiy qobiliyatlarni rivojlatirishga ega bo‘lamiz. Ijodiy qobiliyatlar bilimlar, ko‘nikmalarda emas, balki ularni egallagan dinamikasida ya’ni bilim, ko‘nikmalar qanday sharoitda tez, chuqur va oson egallanishida namayon bo‘ladi. Bu tushunchadan bugungi kunda ham foydalaniladi.Va nihoyat, yana bir tushunchani ko‘rib chiqamiz. “Ijodiy qobiliyat – bu bilim ko‘nikma va malakalarni namayon bo‘lishi emas, balki ularni tez o‘zlashtirilishi va un amaliyotda samarali qo‘llanilishidir”.Ushbu tushunchaning yangiligi va to‘laligi nimadaq Ushbu tushunchada ijodiy qobiliyatlar bilim, ko‘nikma va malakalarga tenglashtiri

Ikkinchidan qobiliyat deganda har qanday individual psixologik xususiyatni emas biror bir faoliyatni muvaffaqiyatli bajarilishini ta’minlovchi xususiyat tushuniladi. Uchinchidan, “Qobiliyatlar” odamning bilimlari, ko‘nikmlari va malakalariga tenglashtirimasligi lozim.”. B.M.Teplovning fikricha qobiliyatlar doimiy rivojlanishdagina mavjud bo‘lishi mumkin. Rivojlanmagan, amaliyotda qo‘llanilmaydigan qobiliyat vaqt o‘tishi bilan yo‘qoladi. - Axborot texnologiyalari asrida va ayniqsa, talabalar misolida - O‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatini baholashning iqtisodiy samarali usuli – kompyuterdan foydalanish metodikasi IQ muammolarini tadqiq etishda ko‘plab ilmiy yondashuvlar mavjud. Ularning natijalarini umumlashtirib, kreativ psixologiya va u bilan bog‘liq intellektual qobiliyatlar haqida qu

2. Muammoning asosiy qirrasi va aloqalarini anglash, ko‘ra bilish. Fikrlashning serqirraligi. 3. An’anaviy qarashlardan voz kechish va yangicha fikrni olg‘a surish(Gibkiy mыshleniya). 4. Masalalarni yechishda bir qoliplilik va guruxning fikrlaridan chetlashishga harakat qilish. Real fikrlash. 5. Ko‘plab g‘oya va aloqalarni qayta guruxlash qobiliyati. Ko‘p variantli fikrlash. 6. Ijodkorlik talab qiluvchi muammoni tizimlashtirilgan holda aniq, ravshan tahlil etish qobiliyati. 7. IQ talab etuvchi muammolarni sun’iy, abstrakt tizimlashtirish qobiliyati. (Abstraktnoe mыshleniya) 8. G‘oyaning bir butunligi va uning strukturasini his etish qobiliyati. 9. Barcha yangi va g‘ayrioddiy holatlarni qabul qila olish qobiliyati. 10. Noaniq holatlarda konstruktiv aktivlik qobiliyati Ushbu aytib o‘tilgan m

Akliy iste’dod testlari mazmun jihatdan kator savollar va masalalardan tashkil topgandir. Ularni yechish muvaffakiyati (sarflangan vaktni hisobga olib) balllar yigindisi bilan hisoblanadi. Bolalar testlar to’plamini bajarib bo’lgandan keyin ularning natijalarini standartlashtirilgan yul bilan, ya’ni har bir sinaluvchi olgan ochkolar mikdorini hisoblash bilan shugullanishadi Endi qobiliyatlarning sifat va miqdor harakteristikasini ko‘rib chiqaylik. Qobiliyatlarning sifat harakteristikasi haqida gapirilganda kishining qaysi faoliyatda ishlayotganligi (konstruktorlik, pedagog, sport, iqtisod va h.k) qaysi faoliyat turida ishlab o‘zini topishi, muvaffaqiyatga erishish mumkinligi nazarda tutiladi. Qobiliyatlarning sifat harakteristikasi uning miqdor harakteristikasi bilan uzviy bog‘likdir. Qob

Agar ikki bola 100 balldan yiqqan bo‘lsa, lekin ularning birini yoshi 9,5 ikkinchisining yoshi 12 da bo‘lsa, u xalda Birinchi bolaning IQQ =____ = 99, 5 ga 9,5 Ikkinchi bolaning IQ =____ = 80,1 ga tengdir 14 ammo bu borada L.S.Vigotskiyning tanqidiy fikrlari mavjud, zero agar bola berilgan vazifani bajarmasa, uning qobiliyat darajasi aniqlanadi deb hisoblash notug‘ri. L.S.Vigotskiy iste’dodni aniqlaydigan tadqiqotlarni takroran o‘tkazish lozimligini aytadi, avval mustaqil, so‘ng kattalar yordamida. Iste’dod darajasi esa avval mustaqil, so‘ng kattalar yordami bilan o‘tkazilgan tajribalar natijalarini solishtirish asosidagi farq orqali aniqlanadi. Iste’dod darajasini aniqlashning ushbu usuli L.S.Vigotskiy tomonidan “bola rivojlanishinng yaqin zonasi” deb atalgan. Shaxsning barcha individual

xususiyatlari deb atalgan xususiyatlar bilan boglaydigan, ya’ni ayrim odamlarda kurish, boshka odamlarda eshitish, uchinchi bir xilida esa harakat sohasida namoyon buladigan uziga xos tipologik xususiyatlar bilan boglaydigan gipotezalar yana ham xakikatga yakinrokdir. Jiddiy statistika qobiliyatlar va iste’dodlarning irsiyat yuli bilan utishini isbotlaydigan hech kanday dalillar bermaydi. Qobiliyatlarning irsiyat yuli bilan utishi xakidagi ilmiy nazariyaga ham karama – karshidir.Psixologiya fani differensial qobiliyatlarning tug‘ma bo‘lishini inkor etmagan. Qobiliyatlarning rivojlanishiga tabiiy zamin bo‘luvchi xatti – harakat organlari va miya tuzilishidagi bu morfologik va funksional xususiyatlar layoqat deb ataladi. Layoqatlar turlicha yo‘nalishda bo‘ladi, bir layoqat zaminida turli qob

og‘irlikka ega. Shu jumladan, I.S.Turgenevning miya og‘irligi 2012, D.Bayronniki -1800g., N.Franeniki 1017, mashxur ximik Yu.Libixniki 1362 g. bo‘lganligi aniqlangan. Yana shu ham ma’lumki bir aqli zaif kishining miya og‘irligi katta bo‘lgan (2kg.ga yaqin). Demak yuqorida gapirilgan fikrlar o‘z isbotini topmadi. Fan esa izlanishlarni davom ettirmokda. Butungi kunda layoqatlarni miyaning mikrotizimi va sezgi organlari orasidagi bog‘liqligi haqidagi faraz o‘zining mahsuldorligini namoyon qilmoqda.Bu borada ONFning (umumiy) turlari, shuningdek, ONFning maxsus turlari, psixik faoliyati ustunlik qiluvchi birinchi signallar sistemasi (badiiy tur) va ikkinchi signallar sistemaining (fikrloviy tur) ustivorligi haqidagi ta’limotlari nazarda tutilgan.Shuni unutmaslik kerakki har qanday layoqat qobil

Shuni aloxida ta’kidlash lozimki, agar bajarilayotgan faoliyat yuqori kiyinchilikda bo‘lsa, u bolaning qobiliyatlarini rivojlanishiga asos bo‘ladi, buni L.S.Vigotskiy rivojlanishning yaqin zonasi deb atagan. Shuni unutmaslik kerak-ki bola uchun, uning qobiliyatlarini rivojlanishi uchun eng hal qiluvchi sharoit ta’lim va tarbiyadir. Bugungi kunda Respublikamizda qobiliyatlarni shakllantirish muammosi ijtimoiy va davlat muammosiga aylangan. Ushbu muammoni xal qilish maqsadida Respublika TAShXIS markazlari va barcha viloyat va tumanlarda shunday markazlar tashkil qilingan.Bugungi kunda maxsus qobiliyatlari aniqlangan uquvchilar o‘zlarini iqtidorini namoyon qilgan holda kasb-hunar kollejlari va akademik litseylarga ixtiyoriy-majburiy ravishda uz ishlarini davom ettirib, yullarini tanlamokdalar

3.3 O‘smirlar ijodiy qobiliyatlarini tadqiq etish va olingan Natijalarni qayta ishlash va umumlashtirish Neyrotizm va ekstraversiya darajasining namoyon bo‘lishiga oid Ayzenk testi 1. Yangi taassurotlarga, ko‘ngil ochishga, xayajonlanishga intilasizmiq 2. Sizni tushunadigan, tetiklashtira oladigan yoki tasalli beradigan do‘stlarga tez-tez ehtiyoj sezasizmiq 3. O‘zingizni beozor odam deb hisoblaysizmiq 4. O‘z maqsadlaringizdan voz kechishingiz juda qiyinmiq 5. Bir narsa qilishdan avval shoshmasdan o‘ylab ko‘rishni ma’qul ko‘rasizmiq 6. Uzingizga befoyda ekanligiga qaramay har doim va’dangizning ustidan chiqasizmiq 7. Kayfiyatingiz tez-tez ko‘tarilib va tushib turadimiq 8. O‘ylab o‘tirmay, tez gapirasizmiq 9. Qachondir, garchi buning uchun jiddiy sabab bo‘lmasa ham, o‘zingizni baxtsiz odam d

istaysizmiq 21. Ko‘p orzu qilasizmiq 22. Sizga baqirishsa, siz ham xuddi shunday javob qaytarasizmi q 23. Aybdorlik xissi sizni ko‘p qiynaydimiq 24. Odatlaringizning barchasi yaxshi va ma’qulmiq 25. Hissiyotlaringizga erk berib, sershovqin davrada ko‘ngil yozishga qodirmisizq 26. Siz haqingizda asablari ko‘pincha xaddan tashqari tarang bo‘ladi, deyish mumkinmiq 27. Tetik va quvnoq odamlardan o‘zingizni chetga tortasizmiq 28. Ishni bajarib bo‘lgandan so‘ng ko‘pincha xayolan yana ishga qaytib, yaxshirok, qilishim mumkin edi deb o‘ylaysizmiq 29. Davradaligingizda odatda o‘zingizni xotirjam xis etasizmiq 30. Mish-mish tashigan paytlaringiz bo‘lganmiq 31. Xayolingizga har xil fikrlar kelaverganidan uxlolmagan paytlaringiz bo‘lganmiq 32. Biror narsa haqida bilmoqchi bo‘lsangiz, bu xaqda do‘stlar

o‘zingizni baxtsiz deb xis qilasizmi? 47. O‘zingizni asabiy odam deb atay olasizmi? 48. Siz bilgan odamlar ichida sizga aniq yoqmaydigan kishilar bormi? 49. O‘zingiz xaqingizda o‘ziga ishongan inson, deb ayta olasizmi? 50. Kamchiliklaringiz yoki ishdagi nuqsonlaringizni tanqid qilib sizni ranjitish osonmi? 51. Bayram kechasida haqiqatdan xursand bo‘lish qiyin, deb hisoblaysizmi? 52. Boshqalarga nisbatan yomonroqman, degan fikr bezovta qiladimi? 53. Zerikarli davraga quvnoq rux olib kirish siz uchun osonmi? 54. Umuman tushunmagan narsalaringiz haqida gapirgan naytlaringiz bo‘lganmi? 54. O‘z sog‘ligangizdan tashvishlanasizmi? 55. Boshqalarga hazil qilishni yoqtirasizmi? 56. Uyqusizlikdan aziyat chekasizmiq Javoblar kaliti (birinchi jadval); E - ekstraversiya N -neyrotizm Yo - yolgon Birinchi

Shkala bo‘yicha ballar hisobida yolgon beshtadan ko‘p bo‘lsa, javoblar shubhali hisoblanadi va anketa javoblari ishonchsiz hisoblanadi. Javoblar omillar bo‘yicha jadvalga kiritiladi. Jadvalda neyrotizm o‘lchami vertikal o‘qda, ekstraversiya-intraversiya esa gorizontal o‘qda joylashgan. Har ikkala o‘q 0 dan 24 gacha bo‘lgan gradatsiyaga ega. Natijalarning tahlili 1-gurux nazoratQatnashuvchilar Togri echilgan savollar soni Noto’grii javoblar soni. Natijalar % da 1 35 22 52.1% 2 25 32 47% 3 23 34 45% 4 25 32 47% 5 3 54 15% 6 32 25 51.6% 7 3 54 15% 8 15 42 35% 9 12 45 35% 10 15 42 35% 11 12 45 35% 12 26 31 48% 13 32 25 51.6% 14 38 19 60% 15 40 17 62% 16 41 16 65% 17 42 15 70% 18 45 12 80% 19 45 12 80% 20 23 34 45% 21 45 12 80% 22 10 47 20% 23 12 45 25% 24 11 46 21.3 % 25 10 47 20% 67

2-gurux (tajriba)Qatnashuvch ilar Togri echilgan savollar soni Noto’grii javoblar soni. Natijalar % da 1 45 12 80% 2 45 12 80% 3 23 34 45% 4 25 32 47% 5 46 11 82% 6 35 22 52.1% 7 3 54 15% 8 32 25 51.6% 9 3 54 15% 10 15 42 35% 11 12 45 35% 12 25 32 32% 13 26 31 48% 14 32 25 51.6% 15 38 19 60% 16 40 17 62% 17 41 16 65% 18 42 15 70% 19 33 24 55% 20 12 45 35% 21 10 47 25% 22 15 42 32% 23 17 40 35% 24 30 27 59% 25 12 45 35% Tekshi riluvch ilar guruxi Olingan natijalarning o‘smirlar ijodiy qobiliyatlarining mavjudlik holati Tajribadan so‘ng holat olingan natijalarning qayta ishlanishi % hisobida. Nazo r at 25% ijodiy layoqati borlar 40% ijodiy qobiliyatlarning o‘sishi 40% Tajri b a. 40% ijodiy faollik 42%. ijodiy faollikning o‘sishi 45% Shaxsiyatdagi iroda xususiyati shakllanganlik darajasining

a -kasbiy maxoratni oshirish bo‘yicha 3-4 yil oldin mo‘ljallangan aniq istiqbolli maqsadga egaman; b - kelgusi yil uchun o‘qituvchim bilan hamkorlikda muvaffaqiyatlar darajasini rejalashtiryapman; tayyorgarlikning tegishli bosqichlari uchun aniq vazifalar qo‘yaman; v - navbatdagi mashgulot, sinov va imtixonlar uchun galdagi vazifalarni qo‘yaman. 2. O‘z faoliyatini muntazam amalga oshira olish: a - aloxida uy vazifalari rejalarini bajaraman; b -va imtixon topshirish rejalarini bajaraman; v - o‘tkazilgan mashgulotlar, o‘tgan sinov va imtihonlarni baholayman; belgilangan rejalarni tahrir qilaman. 3. Qo‘yilgan maqsadlarga yetishish uchun o‘zini yo‘naltira bilish: a - maqsadga erishish uchun qat’iy tartibga amal qilaman; b ~ kasbiy ko‘tarilish maqsadi va vazifasi men uchun kuchli faollik manbas

a - mas’uliyatli ishni (vazifani) bajarish haqida qaror qabul qilinganidan so‘ng zudlik bilan uni amaliy bajarishga kirinshmaya; b - murakkab epizod yoki pesani o‘ynay boshlasam, xatto xatolarga yo‘l qo‘ysam ham, bu ishni bajarishda davom etaman, me’yoriga yetkazaman, oxirigacha ijro etaman; v - murakkab narsalarni ijro etishdagi muvaffaqiyat-sizlik qayta harakat qilganda muvaffaqiyatga erishishga safarbar etadi. Sabot va o‘zini tuta bilish 10. Fikrlar tiniqligini saqlay bilish: a - sinov yoki imtixonda ijro paytida xayajonli sharoitga qaramay diqqatimni yaxshi jamlay olaman, e’tiborimni taqsimlab o‘zgartira olaman. b - sinov va imtixonlarda muvaffaqiyatsizlik va xatolar ta’siri ostida «marlubiyatchi» fikrlar va salbiy tasavvurlarga yo‘l qo‘ymayman; v - imtixondagi tarang sharoitda men bil

Xulosa Yuqorida bayon etilgan fikrlarga asoslanib quyidagi xulosalarga kelishimiz mumkin: Shuni ta’kidlash joizki, ijtimoiy muhitda ta’lim-tarbiyaga shaxsning o‘zi faol ishtirok etgandagina uning tug‘ma layoqatini uyg‘otadi, iste’dod, qobiliyatlarini o‘stira oladi. Agar kishi o‘z ishini sevsa, uning shu sohadagi iste’dodi tezroq va kuchliroq ro‘yobga chiqa boshlaydi. - o‘smir bilan munosabatda bo‘lishda sabr-toqat, vazminlik zarur. Unga mustaqillik berish, buyruq emas, aksincha, maslahat berish bu yoshdagi o‘quvchilarni to‘g‘ri tarbiyalashning garovidir. 1. Shaxs ongli faoliyat bilan shug‘ullanuvchi ijtimoiy mavjudot bo‘lib, ijtimoiy munosabatlar mahsuli sanaladi. 2. Shaxsning shakllanishi irsiy-ijtimoiy omillar hamda tarbiyaga bog‘liqdir. 3. Shaxsning shakllanishida faoliyat o‘ziga xos, m

4. Tarbiya yordamida hatto kishining ba’zi tug‘ma kamchiliklarini ham ijobiy tomonga o‘zgartirish mumkin. Chunonchi, ba’zi bir bolalar ayrim kamchiliklar bilan tug‘iladi (kar, ko‘r, soqov va hokazo). Lekin maxsus tashkil etilgan tarbiya yordamida ularning aqli to‘la taraqqiy qiladi, tug‘ma kamchiligi bo‘lmagan kishilar bilan barobar faoliyatda bo‘lishi mumkin. Qobiliyat va iste’dodning ro‘yobga chiqishida insonning muayyan faoliyatiga qiziqishi bilan bir qatorda uning o‘z ustida ishlashi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Iste’dodli kishilar o‘z iste’dodlari – iqtidor kuchini to‘la ro‘yobga chiqarish uchun o‘z ustlarida tinmay ishlashlari, mehnat qilishlari shart. 72

Tavsiyalar Tabiiyki, o‘quvchilarning o‘z maqsadlariga erishishlari uchun ta’lim maskanida olgan bilim, ko‘nikma va malakalari kamlik qiladi. Ular yuksak maqsad yo‘lida o‘z ustilarida tinmay izlanishlari, ijtimoiy munosabatlar jarayonida faol ishtirok etishlari lozim. Fanlarda o‘zlashtira olmagan o‘quvchilarni qobiliyatsiz deyish xato, o‘qituvchining birinchi galdagi vazifasi – har bir o‘quvchining yosh va psixologik xususiyatini chuqur o‘rganish, uning qiziqishi va istaklarini aniqlash, ularni hisobga olgan holda pedagogik chora-tadbirlarni ko‘rishdir. Umuman, pedagogik jihatdan to‘g‘ri uyushtirilgan har qanday faoliyat bola shaxsining aqliy, axloqiy, estetik, jismoniy hamda irodaviy rivojlanishiga ijobiy ta’sir etadi. Bola shaxsining rivojlanishi uchun faol kundalik faoliyat zarur. Faoliy

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi «Ta’lim to‘g‘risidagi qonun»: - Toshkent, 1997. 2.O‘zbekiston Respublikasi «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»: - Toshkent, 1997. 3.O‘zbekiston Respublikasi «Yoshlar yili davlat dasturi»: - Toshkent, 2008. 4.Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy taxlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - qar bir raxbar faoliyatining kundalik koidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga bagishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nutki. // Xalq so‘zi gazetasi, 2017.16 yanvar, №11 5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalkimiz bilan birga kur amiz. “O‘zbekiston”, 2017. 6. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha xarakatla

16. E.G‘oziev. Oliy maktab pixologiyai. T.O‘qituvchi,1997. 104 b. 1 7 .E.G‘oziev, G.To‘laganova. Pedagogik psixologiya asolari.(o‘quv metodik qo‘llanma) T.:Univeritet, 1997. 80 b. 18.Z.T.Nishonova .Ijodiy mustaqil fikrni tarbiyalashda o‘qituvchining rolini yanada oshirish // Ta’lim va tarbiya. – 2001. -№1-2 . -B. 40-42. 19.Z.T.Nishonova. Mustaqil ijodiy fikrlash. – T.: Fan.- 2003.-114 b. 20.Panasyuk A.Yu. Psixologicheskaya nauka na slujbe u rukovoditelya. M. 1990. (o'quv qo'llanma). 21. G'oziev E. Muomala psixologiyasi. T. 2001 . 22. G’oziev E. Tafakkur psixologiyasi. T. 1999. 23. G'oziev E E. Psixologiya. T. "O'qituvchi" nashriyoti. 2003. (darslik) 26.G'oziev E . Umumiy psixologiya. (ma'ruzalar matni) N. 2002. 75

Купить