Vasiylik v ahomiylik faolyatini amalga oshiruvchi davlat organlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Vasiylik v ahomiylik faolyatini amalga oshiruvchi davlat organlari

Купить

Mavzu: Vasiylik v ahomiylik faolyatini amalga oshiruvchi davlat organlari
Reja:
1)Vasiylik tushunchasi
2) Homiylik tushunchasi
3) Bolalarni oila tarbiyasiga olish
Vasiylik va homiylik sohasidagi faoliyatni amalga oshiruvchi davlat organlari
haqida ma’lumot davlatning jamiyatdagi zaif qatlamlarni himoya qilish va ularning
huquqlarini ta'minlash uchun joriy etilgan muhim tizimni o'z ichiga oladi. Quyida
ushbu sohada faoliyat yurituvchi davlat organlari va ularning funksiyalari haqida
batafsil ma’lumot keltirilgan.
Vasiylik va homiylik tizimi tushunchasi Vasiylik va homiylik — bu huquqiy
institut bo‘lib, unda davlat nogironlar, yetim bolalar, ota-onasining qaramog‘idan
mahrum bo‘lgan bolalar va qariyalar kabi shaxslarning huquqlarini himoya qilish
maqsadida maxsus organlar orqali nazoratni ta’minlaydi. Ushbu institut davlat va
jamiyatning ijtimoiy himoya siyosatining bir qismi hisoblanadi.
Vasiylik va homiylik faoliyatini amalga oshiruvchi asosiy davlat organlari
1. Mahalliy hokimliklar Funksiyalari:Vasiylik va homiylikka muhtoj bo‘lgan
shaxslarni aniqlash.Vasiy va homiylarni tayinlash bo‘yicha qaror qabul
qilish.Vasiy va homiylarning faoliyatini nazorat qilish. Mahalliy hokimliklar
qoshida vasiylik va homiylik ishlari bilan shug‘ullanuvchi maxsus bo‘limlar
faoliyat yuritadi.
2. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi Funksiyalari:Yetim va ota-
onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni internat-maktablarga
joylashtirish.
Tarbiyaviy muassasalarda vasiylik va homiylikni tashkil etish.Bola huquqlarini
ta’minlash bo‘yicha ta'lim muassasalari bilan hamkorlik qilish.
3. O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va ijtimoiy himoya
vazirligiFunksiyalari:Nogiron va yoshi ulug‘ fuqarolarni ijtimoiy himoya

qilish.Ijtimoiy yordam ko‘rsatish va xizmatlar tashkil etish.Vasiylikka muhtoj
yoshi ulug‘ shaxslarni ro‘yxatga olish va ularga yordam ko‘rsatish.
4. Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyalar Funksiyalari:Ota-onasining
qaramog‘isiz qolgan bolalar huquqlarini himoya qilish.Bolalarning vasiylikka
ehtiyojini aniqlash.Vasiylik va homiylik masalalarida boshqa davlat organlari bilan
hamkorlik qilish.
5. Sog‘liqni saqlash vazirligiFunksiyalari:Ruhiy yoki jismoniy nogironligi sababli
vasiylikka muhtoj bo‘lgan shaxslarning tibbiy holatini aniqlash.Tibbiy ko‘rik va
maslahat xizmatlarini taqdim etish.Maxsus parvarish talab qiladigan shaxslar
uchun sharoit yaratish.Vasiylik va homiylik organlarining huquqlari va
majburiyatlari1. Huquqlari:Vasiy va homiylar faoliyatini to‘xtatish yoki
o‘zgartirish.Vasiylik ostidagi shaxslarning mol-mulkini nazorat qilish.Zarurat
tug‘ilganda sudga murojaat qilish.
2. Majburiyatlari:Vasiylik ostidagi shaxslarning huquq va manfaatlarini
ta’minlash.Yashash sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rish. Yillik
hisobotlarni taqdim etish.Normativ-huquqiy asos O‘zbekiston Respublikasining
Fuqarolik kodeksi (222-229-moddalar): Vasiylik va homiylik institutining asosiy
tamoyillari.Oila kodeksi: Bola va voyaga yetmaganlar huquqlarini ta’minlash
borasida qoidalar.Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risidagi qonun:
Nogironlar uchun maxsus xizmatlar va yordam ko‘rsatish tartibi.
Vasiylik o‘n to‘rt yoshga to‘lmagan yetim bolalarni va ota-onasining qaramog‘idan
mahrum bo‘lgan bolalarni, shuningdek sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb
topilgan fuqarolarni ularga ta’minot, tarbiya va ta’lim berish, ularning mulkiy va
shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida
belgilanadi.
Homiylik o‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan yetim bolalarni va ota-
onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni, shuningdek sud tomonidan
muomala layoqati cheklangan fuqarolarni ularga ta’minot, tarbiya va ta’lim berish,
ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya
qilish maqsadida belgilanadi. Sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra mustaqil ravishda o‘z
huquqlarini amalga oshira olmaydigan va o‘z majburiyatlarini bajara olmaydigan

voyaga yetgan muomalaga layoqatli fuqarolarga bu shaxslarning iltimosiga ko‘ra
homiylik belgilanishi mumkin.
Vasiylik va homiylik tuman, shahar hokimining qarori bilan belgilanadi.
Vasiylik yoki homiylik vasiylik yoki homiylik belgilanishiga muhtoj bo‘lgan
shaxsning doimiy yashash yoki vaqtincha turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tgan
joyga ko‘ra, agar shaxs muayyan yashash joyiga ega bo‘lmasa, vasiyning yoki
homiyning doimiy yashash yoki vaqtincha turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tgan
joyga ko‘ra belgilanadi.
Vasiylik va homiylikni belgilash va tugatish, davlat organlarining vasiylik va
homiylik sohasidagi vakolatlarini amalga oshirish, vasiylar va homiylar
huquqlarini amalga oshirish hamda majburiyatlarini bajarish, o‘zlariga nisbatan
vasiylik yoki homiylik belgilangan shaxslar huquqlarini amalga oshirish hamda
mulkiy huquqlari himoya qilinishini ta’minlash yuzasidan kelib chiqadigan
huquqiy munosabatlar “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonuni va boshqa qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi.
O’zb е kist о n R е spublik а si О il а k о d е ksid а k о nstitutsiyaviy n о rm а l а rg а
muv о fiq b о l а ning о il а d а t а rbiyal а nishi о il а q о nunchiligining ustuv о r
t а m о yill а rid а n biri sif а tid а t а n о ling а n.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 64-moddasi 2-qismiga binoan,
davlat va jamiyat yetim bolalarni va ota-onalarning vasiyligidan mahrum bo'lgan
bolalarni boqish, tarbiyalash va o'qitishni ta'minlaydi, bolalarga bag'ishlangan
xayriya faoliyatlarni rag'batlantiradi.
Oila kodeksining maxsus 6-bo'limi ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan
bolalarni joylashtirish shakllariga bag'ishlangan (19-bob, 148-150-moddalar).
Oila kodeksining 148-moddasiga muvofiq, ota-ona vafot etganda, ota-onalik
huquqidan mahrum etilganda, ularning ota-onalik huquqi cheklanganda, ular
muomalaga layoqatsiz deb topilganda, kasal bo'lganda, uzoq muddat bo'lmaganda,
ota-ona bolalarni tarbiyalash yoki ularning huquq va manfaatlarini himoya
qilishdan bo'yin tovlaganda, shu jumladan ona tarbiyalash, davolash, aholini
ijtimoiy himoyalash muassasalari va shunga o'xshash boshqa muassasalardagi
bolasini olishdan bosh tortganda, shuningdek, ota-ona qaramog'idan mahrum

bo'lgan boshqa hollarda bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish vasiylik
va homiylik organlari zimmasiga yuklatiladi.
Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarni aniqlash va hisobga olish
qoidalari  shuningd е k bu b о r а d а gi m а ’lum о tl а rni t а qdim etish t а rtibi O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 12-apreldagi 171-sonli qarori bilan
tasdiqlangan «O'zbekiston Respublikasida vasiylik va homiylik to'g'risida» v а
2008 yil 26 m а yd а gi 110-s о nli «V а siylik v а h о miylik о rg а nig а о t а - о n а sining
q а r о visiz q о lg а n b о l а l а r to’g’risid а gi m а ’lum о tl а rni t а qdim etish t а rtibi h а qid а
Niz о m»d а belgilab qo'yilgan.
Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarning huquq va manfaatlarini
himoya qilish vasiylik va homiylik organlari zimmasiga yuklatiladi.
Oila kodeksining 149-moddasi 3-qismiga binoan quyidagilar ota-ona
qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalar haqida vasiylik va homiylik organlariga
xabar berishga majburlar:
maktabgacha tarbiya muassasasining mansabdor shaxslari;
umum ta'lim muassasalarining mansabdor shaxslari;
davolash muassasalarining mansabdor shaxslari;
aholini ijtimoiy himoyalash muassasalarining mansabdor shaxslari;
fuqarolarning o'zini-o'zi boshqarish organlari (fuqarolar yig'ini, mahalla qo'mitalari
va boshqalar)ning mansabdor shaxslari;
qarovsiz qolgan bolaning yaqin qarindoshlari;
fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish bo'limlari (FHDYO) ning mansabdor
shaxslari (agar shaxsning o'lganligini yoki o'lgan deb e'lon qilinganligini qayd
etishda bolaning qarovsiz qolganligi ma'lum bo'lib qolsa);
sud ota-onalik huquqidan mahrum qilish yoki ota-onalik huquqini cheklash,
muomalaga layoqatsiz deb topish haqida va bolaning ota-ona qaramog'idan
mahrum qilinishiga sabab bo'lgan holatlar haqida hal qiluv qarori chiqarganda;
o'z faoliyati turiga muvofiq oila va bolalar bilan bog'liq boshqa muassasalarning
mansabdor shaxslari;
shunday bolalar haqida ma'lumotga ega bo'lgan boshqa mansabdor shaxslar va
fuqarolar.

Oila kodeksining 150-moddasiga ko’r а , ota-ona qaramog'idan mahrum
bo'lgan bolalar oila (farzandlikka olinishi, vasiylik, homiylik belgilanishi yoki
tutingan oila)ga berilishi, bunday imkoniyat bo'lmaganda esa, yetim bolalar yoxud
ota-onalar qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalar uchun tayinlangan muassasalar
(tarbiya, davolash, aholini ijtimoiy himoyalash muassasasi va shunga o'xshash
boshqa muassasalar)ga tarbiyaga berilishi lozim.
Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarni joylashtirish shakllari har
xil bo’lib  а maldagi oila qonunchiligi bolalarni joylashtirishda ularni oilaga
tarbiyaga olinishini ta'minlovchi shakllari  ya’ni farzandlikka olinishi, vasiylik,
homiylik belgilanishi yoki tutingan oilaga berish q о id а l а rini n а z а rd а tut а di.
2. Farzandlikka olish tushunch а si  t а rtibi
Farzandlikka olish Oila kodeksining 20-bobi, 151-172-moddalari bil а n 
shuningd е k O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 12-
apreldagi 171-son qarori bilan tasdiqlangan «Voyaga yetmagan bolalarni
farzandlikka va oilaga tarbiyaga olish (patronat) to'g'risida Nizom» bilan tartibga
solinadi.
O’z R О il а k о d е ksining 151-m о dd а sig а ko’r а f а rz а ndlikk а о lishg а f а q а t
v о yag а yetmagan b о l а l а rg а nisb а t а n v а ul а rning m а nf аа tl а rinigin а ko’zl а b yo’l
qo’yil а di.
F а rz а ndlikk а о lish b о l а ni f а rz а ndlikk а о lishni ist а g а n sh ах sl а rning
(sh ах sning) а riz а sig а ko’r а v а siylik v а h о miylik о rg а nl а rining f а rz а ndlikk а
о lin а yog а n b о l а m а nf аа tl а rig а to’g’ri k е lishi h а qid а gi х ul о s а si his о bg а о ling а n
h о ld а sud t о m о nid а n а m а lg а о shiril а di.
F а rz а ndlikk а о lish instituti о t а - о n а q а r а m о g’id а n m а hrum bo’lg а n
b о l а l а rning huquq v а q о nuniy m а nf а ttl а rini him о ya qilishning а s о siy
k а f о l а tl а rid а n biri his о bl а nishini n а z а rd а tutg а n h о ld а ushbu m а s а l а ni h а l etish
v а k о l а ti sudl а rg а b е rilishi о il а institutini yan а d а must а hk а ml а sh  jism оа n s о g’l о m 
m а ’n а n y е tuk а vl о dni t а rbiyal а shd а о il а ning а h а miyatini kuch а ytirish h а md а
о il а viy mun о s а b а tl а rd а q о nuniylikni t а ’minl а shd а sud h о kimiyatining nufuzini
о shirishg а х izm а t qil а di 1
.

Bu b о r а d а gi ishl а r а l о hid а ish yuritish t а rtibid а f а rz а ndlikk а о luvchil а r 
v а siylik v а h о miylik о rg а nl а ri v а kill а ri  shuningd е k pr о kur о r ishtir о kid а ko’rib
chiqil а di.
О d а td а а k а –uk а l а r v а о p а -singilll а rni turli sh ах sl а r t о m о nid а n f а rz а ndlikk а
о lishg а yo’l qo’yilm а ydi.
Q о nung а ko’r а v о yag а yetgan erk а k yoki а yol fuq а r о l а r f а rz а ndlikk а
о luvchil а r bo’lishi mumkin  а mm о f а rz а ndlikk а о lishni хо hl а g а n h а r q а nd а y sh ах s
h а m b о l а ni f а rz а ndlikk а о l о lm а ydi  juml а d а n  quyid а gi sh ах sl а rg а f а rz а ndlikk а
о lishg а ru х s а t etilm а ydi:
- о t а - о n а lik huquqid а n m а hrum qiling а n yoki о t а - о n а lik huquqi
ch е kl а ng а nl а r;
- q о nun bil а n b е lgil а ng а n t а rtibd а mu о m а l а g а l а yoq а tsiz yoki mu о m а l а
l а yoq а ti ch е kl а ng а n d е b t о pilg а nl а r;
- а s а b k а s а llikl а ri yoki n а rk о l о giya mu а ss а s а l а rid а ro’y ха td а turuvchil а r;
- f а rz а ndlikk а о lg а nligi b е k о r qiling а n s о biq f а rz а ndlikk а о luvchil а r;
- q а sdd а n s о dir qilg а n jin о yatl а ri uchun ilg а ri hukm qiling а nl а r.
Shuningd е k f а rz а ndlikk а о luvchi v а f а rz а ndlikk а о linuvchil а r yoshid а gi
f а rq o’n b е sh yoshd а n k а m bo’lm а sligi sh а rt, o’g а y о t а v а o’g а y о n а t о m о nid а n
f а rz а ndlikk а о lish h о ll а ri bund а n must а sn о dir.
F а rz а ndlikk а о lishd а tur а r j о yid а n q а t’i n а z а r f а rz а ndlikk а о linuvchining
q а rind о shl а ri; f а rz а ndlikk а о linuvchi b о l а о il а sid а yash а yotg а n sh ах s; а k а -uk а ,
о p а -singill а rni ul а r o’rt а sid а gi q а rind о shlik а l о q а l а rini buzm а sd а n f а rz а ndlikk а
о l а yotg а n sh ах sl а r; o’g а y о t а v а o’g а y о n а ; O’zb е kist о n R е spublik а si fuq а r о l а ri;
k а s а llik, b ах tsiz h о dis а о qib а tid а f а rz а ndl а rid а n а jr а lg а n sh ах sl а r ustunlik
huquqig а eg а bo’l а dil а r. О il а k о d е ksining 155-m о dd а sig а ko’r а o’n yoshg а
to’lg а n b о l а ni f а rz а ndlikk а о lish uchun uning r о ziligi t а l а b etil а di. А g а r b о l а
f а rz а ndlikk а о luvchil а rning о il а sid а t а rbiyal а n а yotg а n bo’ls а v а ul а rni o’z о t а -
о n а si d е b e’tir о f ets а f а rz а ndlikk а о lish b о l а ning r о ziligisiz а m а lg а о shirilishi
mumkin. Shuningd е k f а rz а ndlikk а о lishd а er- хо tinning h а r ikk а l а si t о m о nid а n
b о l а f а rz а ndlikk а о linm а yotg а n bo’ls а bung а er yoki хо tinning r о ziligi t а l а b
etil а di. Bund а y r о zilik er- хо tin о il а viy mun о s а b а tl а ri tug а g а n  bir yild а n о rtiq
birg а yash а m а yotg а n v а er ( хо tin)ning tur а r j о yi n о m а ’lum bo’lg а n h о ll а rd а t а l а b
etilm а ydi.

Oila kodeksining 159-moddasiga binoan, bolani farzandlikka olish uchun
farzandlikka olinayotgan bola ota-onasining h а m roziligi talab etiladi. О t а - о n а
b о l а ning mu а yyan bir sh ах s (sh ах sl а r) t о m о nid а n f а rz а ndlikk а о linishig а r о zilik
bildirishl а ri yoki f а rz а ndlikk а о luvchil а rni t а nl а sh i х tiyorini v а siylik v а h о miylik
о rg а nig а h а v о l а qilishl а ri mumkin. 1
Quyidagi hollarda es а ota-onaning roziligisiz farzandlikka olishga yo'l
qo'yiladi;
ota-onaning kimligi noma'lum bo'lsa;
ota-ona ota-onalik huquqidan mahrum qilingan bo'lsa;
ota-ona muomalaga layoqatsiz, bedarak yo'qolgan deb topilgan yoki vafot etgan
deb e'lon qilingan bo'lsa;
ota-ona bir yildan ortiq muddat davomida bolalar yoki davolash
muassasalaridagi bolalaridan uzrli sabablarsiz xabar olmagan bo'lsa.
F а rz а ndlikk а о lish mu а yyan huquqiy о qib а tl а rni k е ltirib chiq а r а di 
juml а d а n  f а rz а ndlikk а о ling а n b о l а l а r b а rch а sh ах siy v а mulkiy huquql а rd а
f а rz а ndlikk а о luvchining o’z b о l а l а rig а t е ngl а shtiril а di shuningdеk f а rz а ndlikk а
о ling а nl а r v а ulаrning о t а - о n а si  q а rind о shl а ri bir-birl а rig а nisb а t а n sh ах siy v а
mulkiy huquql а rini yo’q о t а dil а r h а md а m а jburiyatl а rd а n о z о d bo’l а dil а r  b о l а ning
m а nf аа tl а ri bil а n b о g’liq h о ll а r bund а n must а sn о .
Farzandlikka olish quyid а gi h о ll а rd а bekor qilinishi mumkin:
farzandlikka oluvchilar o'z zimmalariga yuklatilgan majburiyatlarini
bajarishdan bo'yin tovlayotgan yoki ularni lozim darajada bajarmayotgan bo'lsalar;
ota-onalik huquqini suiiste'mol qilayotgan bo'lsalar;
farzandlikka olinuvchilarga nisbatan shafqatsizlik bilan muomalada
bo'lsalar;
muttasil ichkilikbozlikka yoki giyohvandlikka mubtalo bo'lgan bo'lsalar
bekor qilinishi lozim.
O’zbekiston Respublikasining 2016 yil 23 sentabrdagi qonuni 1
ga ko’ra,
161-1-modda kiritildi va chet el fuqarosi yoki fuqaroligi bo’lmagan shaxs bo’lib,
boshqa davlat hududida doimiy yashayotgan bolani O’zbekiston Respublikasi
fuqarolari tomonidan farzandlikka olish tartibi belgilandi.

O’zb е kist о n R е spublik а si О il а k о d е ksining 153-m о dd а sig а ko’r а ,
«F а rz а ndlikk а о lishni sir 2
s а ql а sh q о nun bil а n him о ya qilin а di» d е b must а hk а ml а b
qo’yilg а n. O’z n а vb а tid а , fuq а r о lik h о l а ti d а l о l а tn о m а l а rini q а yd etish d а ft а rid а gi
v а b о shq а hujj а tl а rd а gi f а rz а ndlikk а о ling а nl а rning о t а - о n а si em а sligini
bildir а dig а n m а zmund а gi yozuvl а r bil а n t а nishtirish, bu yozuvl а rd а n ko’chirm а l а r
v а b о shq а m а ’lum о tl а rni f а rz а ndlikk а о luvchil а rning r о ziligisiz, а g а r ul а r v а f о t
etg а n bo’ls а , v а siylik v а h о miylik о rg а nining r о ziligisiz b е rish t а qiql а n а di.
M а ’lumki, b о l а l а rni f а rz а ndlikk а о lg а n sh ах sl а rg а d а vl а t а l о hid а а h а miyat
b е r а di. D а vl а tning bund а y g’ а m х o’rligining b о isi shund а ki, f а rz а ndlikk а о lish
jud а kuchli h а yaj о n v а ruhiy h о l а t bil а n b о g’liq bo’lib, f а rz а ndlikk а о lg а n sh ах sl а r
о ling а n b о l а ning h а qiqiy о t а si v а h а qiqiy о n а si bo’lish m а qs а did а f а rz а ndlikk а
о l а dil а r.
Sirni о shk о r bo’lishi f а rz а ndlikk а о ling а n b о l а ning ха r а kt е rig а , f а rz а ndlikk а
о ling а nl а rg а nisb а t а n bo’lg а n mun о s а b а tl а rig а s а lbiy t а ’sir qilishi mumkin.
B о l а l а r ruhiyati jud а о s о n t а ’sirl а n а di, а yrim chuqur t аа ssur о tli b о l а l а r
f а rz а ndlikk а о lg а nl а r bil а n а l о q а sini uzib k е tishl а ri yoki bo’lm а s а ul а r k а mg а p,
b е g о n а sir а b q о lishl а ri, h а tt о ki o’zl а rini o’ldirishl а ri mumkin. Shu tuf а yli
f а rz а ndlikk а о lishni sir tutilishining, q о nun bil а n him о ya qilinishi k а tt а а h а miyatg а
eg а dir.
O’zb е kist о n R е spublik а sining а m а ld а gi Jin о yat k о d е ksid а f а rz а ndlikk а о lish
sirini о shk о r qilg а nlik uchun j а v о bg а rlik b е lgil а ng а n bo’lib  juml а d а n, Jin о yat
k о d е ksining 5 b о b, 125-m о dd а sid а , ya’ni « О il а g а , yoshl а rg а v а ах l о qq а q а rshi
jin о yatl а r» tizimid а o’z а ksini t о pg а n.
T а ’kidl а sh k е r а k, о il а g а q а rshi jin о yatl а r tizimid а jin о yatning ushbu turi
MDH d а vl а tl а rining d е yarli b а rch а sid а jin о yat sif а tid а n а z а rd а tutilg а n. Juml а d а n,
R о ssiya F е d е r а tsiyasi Jin о yat k о d е ksining 155-m о dd а sid а , А rm а nist о n Jin о yat
k о d е ksining 169-m о dd а sid а , Gruziya JK ning 175-m о dd а sid а , Qirg’izist о n JK
ning 160-m о dd а sid а , О zarb а yj о n JK ning 175-m о dd а sid а , Q о z о g’ist о n JKning
135-m о dd а sid а , M о ld о v а JK ning 204-m о dd а sid а , T о jikist о n R е spublik а si Jin о yat
k о d е ksining 172-m о dd а sid а , Ukr а in а JKning 168-m о dd а sid а ushbu jin о yat uchun
j а v о bg а rlik q о id а l а ri n а z а rd а tutilg а n.
Ushbu d а vl а tl а r Jin о yat q о nunining а ks а riyat qismid а f а rz а ndlikk а о lish
sirini k а sb f ао liyati yoki х izm а t m а vq е ig а ko’r а f а rz а ndlikk а о lishni sir s а ql а shi
sh а rt bo’lg а n sh ах s t о m о nid а n s о dir etilg а n h о l а tl а rd а mu а yyan huquqd а n m а hrum
qilish j а z о si m а jburiy t а rtibd а qo’ll а nil а di. D е m а k:

- f а rz а ndlikk а о lishning q о nun bil а n qo’riql а n а dig а n sirl а rini о shk о r qilish
jin о iy j а z о l а n а dig а n qilmishni vujudg а k е ltir а di;
- jin о iy j а v о bg а rlikni vujudg а k е ltiri а dig а n f а rz а ndlikk а о lish sirini о shk о r
etish, f а rz а ndlikk а о lg а n sh ах sl а rni h а qiqiy о t а - о n а si em а sligini ( о g’z а ki, yozm а
t а rzd а yo х ud m а tbu о t v а b о shq usull а r о rq а li) о shk о r etish, m а zkur ах b о r о t
f а rz а ndlikk а о lg а n sh ах sning erkig а q а rshi о shk о r qiling а nd а yoki ul а r m а vjud
bo’lm а g а nd а h о miylik v а v а siylik id о r а l а rining ru х s а tisiz о shk о r qiling а n
h о l а tl а rd а o’z if о d а sini t о p а di;
- о il а g а q а rshi jin о yatl а r tizimid а jin о yatchilikning ushbu turig а yashirinlik
(l а t е ntlik) хо s, ya’ni fuq а r о l а rning jin о yat s о dir etilg а nligi f а kti to’g’risid а gi
m а ’lum о tl а rni huquqni muh о f а z а qiluvchi о rg а nl а rg а t о pshirishd а gi f ао lligi yetarli
d а r а j а d а em а s, ko’pgin а h о ll а rd а ushbu turd а gi jin о yatl а rni s о dir etg а n sh ах sl а r
j а v о bg а rlikk а t о rtilm а y q о l а dil а r, shuning uchun h а m umumiy jin о yatchilikd а
ushbu turd а gi jin о yatl а rning ko’rs а tkichi k а m.
T а ’kidl а sh k е r а kki  O’zb е kist о n R е spublik а si K о nstitutsiyasi (45-m о dd а ),
B о l а huquql а ri to’g’risid а gi ха lq а r о K о nv е ntsiya (3, 11,12, 21, 35–m о dd а l а r) v а
O’zb е kist о n R е spublik а sining «B о l а huquql а rining k а f о l а tl а ri to’g’risid а »gi (11-
m о dd а ) h а md а «Sudl а r to’g’rsid а »gi (9-m о dd а ) q о nunl а ri t а l а bl а rid а n k е lib
chiqib, f а rz а ndlikk а о lish m а s а l а sining bugungi kund а must а qil , хо lis v а о dil
sudl о v о rg а nl а rig а b е rilishi, b о l а huquql а rining to’liq him о yal а nishi v а h а r q а nd а y
n о q о nuniy f а rz а ndlikk а о lish h о l а tl а ri, shuning ushbu sirni о shk о r bo’lish
h о l а tl а rini о ldini о lishg а v а bu bil а n о il а must а hk а mligini t а ’minl а shg а х izm а t
qilm о qd а .
3. Voyaga yetmagan bolalar uchun vasiy va homiy tayinlash
M а ’lumki  O’zb е kist о n R е spublik а sining «V а siylik v а h о miylik
to’g’risid а »gi q о nuni 1
а l о hid а g’ а m х o’rlikk а shuningd е k o’z huquql а ri 
erkinlikl а ri v а q о nuniy m а nf аа tl а ri him о ya qilinishig а muht о j bo’lg а n yetim
b о l а l а r v а о t а - о n а sining q а r а m о g’id а n m а hrum bo’lg а n b о l а l а r uchun  oilaviy
tarbiyaga yaqin bo'lgan tarbiyani ta'minlashd а х izm а t qil а dig а n m е ’yoriy hujj а t
bo’lib his о bl а n а di.
V а siylik – o’n to’rt yoshg а to’lm а g а n yetim b о l а l а rni v а о t а - о n а sining
q а r а m о g’id а n m а hrum bo’lg а n b о l а l а rni  shuningd е k sud t о m о nid а n mu о m а l а g а
l а yoq а tsiz d е b t о pilg а n fuq а r о l а rni ul а rg а t а ’min о t  t а rbiya v а t а ’lim b е rish 

ul а rinng mulkiy v а sh ах siy n о mulkiy huquql а ri v а q о nuniy m а nf аа tl а rini him о ya
qilish m а qs а did а j о yl а shtirishning huquqiy sh а kli bo’lib his о bl а n а di.
H о miylik - 14 yoshd а n o’n s а kkiz yoshg а ch а bo’lg а n yetim b о l а l а rni v а
о t а - о n а sining q а r а m о g’id а n m а hrum bo’lg а n b о l а l а rni  shuningd е k sud t о m о nid а n
mu о m а l а l а yoq а t ch е kl а ng а n fuq а r о l а rni ul а rg а t а ’min о t  t а r’lim t а rbiya b е rish 
ul а rning mulkiy v а sh ах siy n о mulkiy huquql а ri v а q о nuniy m а nf аа tl а rini him о ya
qilish m а qs а did а j о yl а shtirishning huquqiy sh а kli bo’lib his о bl а n а di.
V а siylik v а h о miylik о rg а nl а ri o’z f ао liyatl а rini q о nuniylik  ins о np а rv а rlik
v а m е hr-sh а fq а t  individu а l yond а shuv  b о l а l а rni о il а d а t а rbiyal а sh sh а klining
ustuv о rligi  v а siylik v а h о miylikk а d о ir m а jburiyatl а rni q а bul qilishning v а r а d
qilishning i х tiyoriyligi t а m о yill а rig а а s о sl а ng а n h о ld а о lib b о r а dil а r.
Quyid а gil а r v а siylik v а h о miylik s о h а sid а gi f ао liyatni а m а lg а о shiruvchi
d а vl а t о rg а nl а ri his о bl а n а di:
- O’z R V а zirl а r M а hk а m а si;
-O’z R S о g’liqni s а ql а sh v а zirligi;
-O’z R Ха lq t а ’limi v а zirligi;
-O’z R M е hn а t v а zirligi;
-m а h а lliy d а vl а t h о kimiyat о rg а nl а ri.
V а siylik v а h о miylik tum а n sh а h а r h о kimining q а r о ri bil а n v а siylik v а
h о miylik b е lgil а nishig а muht о j bo’lg а n sh ах sning yash а sh j о yi bo’yich а а g а r
mu а yyan yash а sh j о yi bo’lm а s а v а siyning yoki h о miyning yash а sh j о yi bo’yich а
b е lgil а n а di. Tum а n  sh а h а r h о kimi v а siy yoki h о miy bo’lish ist а gini bildirg а n
sh ах sning yozm а а riz а sig а muv о fiq v а siy yoki h о miy t а yinl а ydi.
O’z R ning «V а siylik v а h о miylik to’g’risid а »gi Q о nunining 22-m о dd а sig а
ko’r а quyid а gil а r v а siy yoki h о miy etib t а yinl а nishi mumkin em а s:
- о t а - о n а lik huquqid а n m а hrum etilg а n yoki о t а - о n а lik huquql а ri ch е kl а ng а n
sh ах sl а r;
- sud t о m о nid а n mu о m а l а g а l а yoq а tsiz yoki mu о m а l а l а yoq а ti ch е kl а ng а n
d е b t о pilg а n sh ах sl а r;
- s о biq f а rz а ndlikk а о luvchil а r  а g а r f а rz а ndlikk а о lish ul а rning o’z
zimm а sig а yukl а tilg а n m а jburiyatl а rni b а j а rishd а n bo’yin t о vl а g а nligi yoki l о zim
d а r а j а d а b а j а rm а g а nligi  о t а - о n а lik huquql а rini suiist е ’m о l qilg а nligi 

f а rz а ndlikk а о ling а nl а r bil а n sh а fq а tsiz mun о s а b а td а bo’lg а nligi  surunk а li
а lk о g о lizm yoki giyohv а ndlikk а mubt а l о bo’lg а nligi о qib а tid а b е k о r qiling а n
bo’ls а ;
-v а siy yoki h о miy m а jburiyatl а rini b а j а rishd а n Chetl а shtirilg а n sh ах sl а r;
- q а sdd а n s о dir etg а n jin о yati uchun ilg а ri hukm qiling а n sh ах sl а r.
Q о nung а ko’r а v а siylik v а h о miylik b е lgil а nishig а muht о j bo’lg а n
sh ах sning q о nuniy m а nf аа tl а rid а n k е lib chiqq а n h о ld а ung а tum а n  sh а h а r
h о kimi q а r о ri bil а n bir n е cht а v а siy yoki h о miy t а yinl а nishi mumkin.
V а siylik  v а siylikd а gi sh ах s v а f о t etg а nd а v о yag а yetmagan 14 yoshg а
to’lg а nd а v о yag а yetmagan о t а - о n а sig а q а yt а rilg а nd а f а rz а ndlikk а о ling а nd а
fuq а r о ning mu о m а l а l а yoq а ti sud t о m о nid а n tikl а ng а nd а tug а til а di.
Х uddi shund а y, h о miylik h а m h о miylikd а gi sh ах s v а f о t etg а nd а sh ах s
v о yag а yetgand а о t а - о n а sig а q а yt а rilg а nd а f а rz а ndlikk а о ling а nd а mu о m а l а
l а yoq а tini ch е kl а sh h а qid а gi sudning h а l qiluv q а r о ri b е k о r qiling а nd а v о yag а
yetmagan to’l а mu о m а l а g а l а yoq а tli d е b e’l о n qiling а nd а (em а nsip а tsiya) v а
h о miylikd а gi sh ах s nik о hg а kirg а nd а s о g’lig’i ya х shil а ng а nd а tug а til а di.
4. Bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat)
Bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat), Oila kodeksining 22-bobi, 194-
200-moddalari, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 12-
apreldagi 171-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Voyaga yetmagan bolalarni
farzandlikka va bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patronat) to'g'risidagi
Nizomi»ning ikkinchi bo'limi bilan huquqiy tartibga solinadi.
O’z R Oila kodeksining 194-moddasiga ko’r а ota-ona qaramog'idan
mahrum bo'lgan voyaga yetmagan bolalar, tarbiya va davolash muassasalarida,
shuningdek, aholini ijtimoiy himoyalash muassasalaridagi bolalar oilaga tarbiyaga
beriladi.
B о l а l а rni о il а g а t а rbiyag а b е rish ul а rning хо hishini his о bg а о lg а n h о ld а
а m а lg а о shiril а di. O’n yoshg а to’lg а n b о l а l а rni ul а rning r о ziligi bil а n о il а g а
t а rbiyag а b е rish mumkin.
B о l а l а rni о il а g а t а rbiyag а о lish to’g’risid а gi k е lishuvd а b о l а l а rni
t а ’minl а sh, t а rbiyal а sh v а ul а rg а t а ’lim b е rish, t а rbiyag а о lg а n tuting а n о t а -

о n а ning huquq v а m а jburiyatl а ri, v а siylik v а h о miylik о rg а nl а rining b о l а l а rni
t а rbiyag а о lg а n о il а g а nisb а t а n m а jburiyatl а ri, shuningd е k bund а y k е lishuvni
b е k о r qilish а s о sl а ri v а о qib а tl а ri ko’rs а tilishi k е r а k.
K е lishuv tuzilishid а n о ldin b о l а ni t а rbiyag а о l а yotg а n sh ах sning turmush
sh а rt-sh а r о itl а ri v а о il а а ’z о l а rining s о g’lig’i t е kshiril а di.
B о l а l а rni о il а g а t а rbiyag а b е rishd а v а siylik v а h о miylik о rg а nl а ri ul а rg а
bir yo’l а kiyim-b о sh v а p о y а bz а l b е r а di, b о l а ni о il а g а t а rbiyag а о lg а n sh ах sg а
es а , о il а g а t а rbiyag а о ling а n b о l а ning t а ’min о ti uchun q о nun hujj а tl а rid а
b е lgil а ng а n miqd о rd а h а r о yd а n а f а q а to’l а b tur а di 1
.
B о l а l а rni t а rbiyag а о lish to’g’risid а gi k е lishuv uzrli s а b а bl а r (k а s а lligi,
о il а viy yoki mulkiy m а vq е ining o’zg а rishi, t а rbiyasid а gi b о l а l а r bil а n o’z а r о bir-
birini tushunm а slik v а b о shq а s а b а bl а r) m а vjud bo’ls а , b о l а l а rning tuting а n о t а -
о n а si t а sh а bbusi bil а n, shuningd е k v а siylik v а h о miylik о rg а nl а rining t а sh а bbusi
bil а n yoki b о l а о t а - о n а sig а q а yt а rilg а n yo х ud b о l а f а rz а ndlikk а о ling а n t а qdird а
mudd а tid а n ilg а ri b е k о r qilinishi mumkin  bu b о r а d а niz о l а r k е lib chiqq а n а sud
t а rtibid а h а l etil а di.
O’z R Oila kodeksining 197-moddasiga ko’r а oilaga tarbiyaga olingan
bolalar quyidagi huquqlarga ega:
o'zlariga tegishli bo'lgan aliment shuningdek, pensiya, nafaqa va boshqa ijtimoiy
to'lovlarni olish;
uy-joyga bo'lgan mulk huquqi yoki uy joylardan foydalanish;
qolgan hujjatlariga muvofiq uy-joy olish huquqlarini saqlab qoladilar 2
.
Oilaga tarbiyaga berilgan bolalar o'z huquq va manfaatlarini himoya qilish,
ota-onasi va qarindoshlari bilan ko'rishish huquqiga ham egadirlar.
Bolaning manfaatiga daxldor har qanday masala oilada hal qilinayotganida
bola o'z fikrini bildirishga haqli.
Oila kodeksining 198-moddasiga binoan, voyaga yetgan har ikki jinsdagi
shaxslar tutingan ota-ona bo'lishlari mumkin  quyid а gil а r bund а n must а sn о :
sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb
topilgan shaxslar;
sud tomonidan ota-onalik huquqidan mahrum qilingan yoki ota-onalik huquqi
cheklangan shaxslar;

qonun bilan o'z zimmasiga yuklatilgan majburiyatni lozim darajada bajarmaganligi
uchun vasiylik yoki homiylik vazifalarini bajarishdan chetlashtirilgan shaxslar;
farzandlikka bola olgan, lekin keyinchalik o'z zimmalariga yuklatilgan
majburiyatlarni bajarishdan bo'yin tovlagan yoki ularni lozim darajada
bajarmaganhgi uchun sud tomonidan farzandlikka olish bekor qilingan shaxslar;
qasddan qilgan jinoyatlari uchun ilgari hukm qilingan shaxslar;
sog'lig'ining holatiga ko'ra bolani tarbiyalash majburiyatini bajara olmaydigan
shaxslar.
V а siylik v а h о miylik о rg а nl а ri о il а g а t а rbiyag а b е rilg а n b о l а l а rning
turmush sh а r о itl а rini v а ul а rning t а rbiyal а nishini kuz а tib b о rishl а ri l о zim.
Juml а d а n  а g а r b о l а l а rni t а rbiyag а о lg а n sh ах sl а r o’z huquql а rid а n g’ а r а zgo’ylik
yoki b о shq а p а st niyatl а rd а , t а rbiyasid а gi b о l а l а rg а z а r а r k е ltirg а n h о ld а
f о yd а l а ns а l а r, shuningd е k ul а rni n а z о r а tsiz h а md а z а rur m о ddiy yord а msiz
q о ldirs а l а r, v а siylik v а h о miylik о rg а ni b о l а l а rni t а rbiyag а о lg а n sh ах sl а rni
q о nund а b е lgil а ng а n t а rtibd а j а v о bg а rlikk а t о rtish m а s а l а sini qo’zg’ а tishg а h а qli
his о bl а n а di.

Vasiylik v ahomiylik faolyatini amalga oshiruvchi davlat organlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish