Veb platformasi ma’lumotlar bazasini shakllantirish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	192.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Veb platformasi ma’lumotlar bazasini shakllantirish

Купить

1VEB P LA TFORMASI MA ’ LUMOTLAR BAZASINI SHAKLLANTIRISH
MUNDARIJA KIRISH …………………….
………………………………………………… 2
I BOB. ONLINE TA’LIM PLATFORMASINING MAQSADI VA
AFZALLIKLARI …………..……………………………………………..…. 4
1.1. Online ta’lim platformasi afzalliklari va kamchiliklari ..………..….……. 4
1.2 Online ta’lim platformasiga qo‘yiladigan minimal talablar va boshqa
masofaviy ta’lim obyektlarini o‘rganish………………….……….....………...7
1.3 Online ta’lim platformasini shakllantirishning asosiy tamoyillari……. ….10
Birinchi bob bo‘yicha xulosa…………………………………….……..…......12
II BOB. VEBSAYT YARATISHDA QO‘LLANILADIGAN
TEXNALOGIYALAR TALQINI …………………………………...………13
2.1 Zamonaviy veb ilova yaratish texnalogiyalari……………………..……...13
2.2 Python,Django, React js,Linux Ubuntu,Ma’lumotlar bazasi haqida asosiy
tushunchalar……………………………………………..…………….….…... 23
2.3 Python dasturlash tilida yaratilgan mashhur veb ilovalar...……...………...29
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa…..…………….……………………………..….31
III BOB ONLINE TA’LIM VEB PLATFORMASI UCHUN VEB ILOVA
ISHLAB CHIQISH …………………..………………………………..….… 30
3.1 Veb ilova backend qismini yaratish……...……………………...…….. …30
3.2 Veb ilova frontend qismini yaratish…………………………….…….….. 35
3.3 Veb ilovani ma’lumotlar bazasi………….…………….…………….……36
Uchinchi bob bo‘yicha xulosa…………….………………….……………… .39
YAKUNIY XULOSA ……….………………………………………………..40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………….………...41

2 KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi va zaruratlari. Jahon amaliyoti
telekommunikatsiya texnologiyalarini zamonaviy ta’lim berish jarayonining barcha
daraja va bosqichlariga kiritish lozimligini ko‘rsatmoqda. Ta’limga
telekommunikatsiya uzatish tizimlari texnologiyalarini tadbiq qilish va
foydalanishdan asosiy maqsad – ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilari, ya’ni
ta’lim oluvchi va beruvchilar uchun yangi imkoniyatlarni yaratib berishdan iborat.
Telekommunikatsiya texnologiyalarini ta’lim jarayoniga keng ko’lamda joriy
qilish imkonini beradi.
Dunyoda ma’lumki, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari salohiyati
o‘zaro muomala qilish va axborot ayirboshlashning prinsipial jihatdan yangi
shakllari va imkoniyatlarini ochadi. Davlat bosh qaruvida axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish va rivojlantirish jamiyatni axborot jihatidan keng
ko‘lamli qayta o‘zgartirishning ajralmas qismi hisoblanadi. Bu davlat boshqaruvi
samaradorligini jiddiy ravishda oshirish, davlatning umuman jamiyat bilan hamda
uning ayrim institutlari va fuqarolar bilan o‘zaro munosabatlarini optimallashtirish
imkonini beradi.
Yurtimizda axborotlashtirish sohasidagi islohotlar izchil olib
borilayotgani natijasida respublikamizning barcha tarmoqlari va davlat boshqaruvi
organlari oldiga qo‘yilgan vazifalardan kelib chiqib, zamonaviy axborot-
kommunikatsion texnologiyalari va telekommunikatsiya tizimlarini rivojlantirish
va ularni hayotga keng joriy qilinishiga erishilmoqda. Jumladan, mamlakatimizda
o‘tish davrini boshidan kechirayotgan bozor iqtisodiyotining ijtimoiy
yo‘naltirilgan. AKTni iqtisodiyotning turli sohalarida keng joriy qilish orqali
jamiyatimizning ichki mustahkamligi va ijtimoiy birligini tashkil etish, rivojlangan
davlatlar hayoti standartlariga chiqish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan bir qancha farmonlari va hukumat qarorlari qabul qilinib,
ular amalda tadbiq qilinmoqda.

3 .ReactJS.org - https://reactjs.org/
I BOB. ONLINE TA‘LIM PLATFORMASINING MAQSADI VA
AFZALLIKLARI
1.1 Online ta’lim platformasi afzalliklari va kamchiliklari
Ta’lim jarayoni sharoitga ko‘ra masofaviy bo‘lsa, har kim bundan biror
hikmatni,yaxshilikni izlashi kerak. Ta’limning har qanday turida ikki tomon
ishtirok etadi: muallim va talaba. Maqsad – talabaning biror bir sohada yetuk
mutaxassis bo‘lib yetishishi, albatta. Yuzma-yuz (oflayn) ta’limda yaxshi,
bilimli, talabchan muallim talabalarning diqqat-e’tiborini o‘ziga qaratib, ba’zan
tanbeh ham berib, saboq jarayonini mahorat bilan boshqarib turadi.
Qiziquvchan va ilmga chanqoq talabalar auditoriyada bemalol o‘zlari
tushunmay qolgan jumboqlarni, hatto shaxsiy savollarini istagan mahali
muallimdan so‘rab olishlari mumkin. To‘g‘risi, masofaviy ta’limda ba’zan
imkoniyatlar cheklangan va texnik muammolar bo‘lishi ham kuzatildi. Albatta,
bular umumiy bir manzara.
Holat. Aslini olganda, har qanday ta’lim yo‘sinida ham bilim olish
birinchi navbatda talabaning o‘z “men”ini, o‘zligini anglashi bilan bog‘liq, deb
o‘ylayman. Agar dars jarayoni yuzma-yuz bo‘lsa-yu, talabaning o‘zi loqayd,
beparvo va nima uchun o‘quv yurtiga kelganini anglamasa, auditoriyaga genial
olim, boringki, akademik kirib saboq bersa ham, ko‘pincha natija chiqmasligi
mumkin. O‘zini anglagan, o‘zi tanlagan soha mashg‘ulotlarini zavqli bir holatga
aylantira olgan talabalar masofaviy ta’lim jarayonida ham tirishib, izlanib,
ba’zan muallimlarga qo‘ng‘iroq qilib o‘ziga kerakli ozuqani oladi.Endi onlayn
ta’limning yutuqlarini sanab o‘tsak:Qulay texnologiyalardan foydalanish tufayli
yuqori samaradorlikka erishish mumkin. Taqdimotlar, testlar, video chat, ekran
almashish va darsni qayta-qayta ko‘rib chiqish imkoniyati taqdim etilishini
nazarda tutmoqdaman.

4Har bir o‘quvchining bilim samaradorligini kuzatish osonroq. Chunki
o‘quv dasturlari buning uchun qulay testlar va statistikani taklif qiladi.
O‘quvchilar kundalik yo‘l xarajatini sarf qilmasdan uyda ta’lim berish va ta’lim
olish imkoniyatini egallashi mumkin.Siz har qanday joyda mashg‘ulot
o‘tkazishingiz mumkin. Yoki kamerani butunlay o‘chirib qo‘yib ham dars
o‘taverasiz.Xulosa qilib aytishim mumkinki, masofaviy ta’lim an’anaviy ta’lim
o‘rnini bosolmaydi, lekin karantin yoki tabiiy ofat vaqtida o‘quvchilarning
bilim olishdan ortda qolmasliklari uchun yaxshi chora.Pandemiya sabab yaqin
ikki yilda onlayn ta’lim tushunchasi kirib keldi. Aslida bu tajriba jahonda
anchadan beri bor va o‘zini oqlamoqda. Rivojlangan ko‘plab mamlakatlarda
o‘quv dasturining 60-70 foizini mustaqil izlanish tashkil etadi. Qolaversa, yirik
internet platformalarida turli kasb va sohalarni chuqur o‘rgatadigan onlayn
kurslar talaygina.Afsuski, o‘zimizga xos va o‘zimizga mos shart-sharoit va
xususiyatlarimizni inobatga olmasak bo‘lmaydi. Birinchidan, onlayn kontent
sifati maqtanarli darajada bo‘lmasligi mumkin. Ikkinchisi va asosiysi, talabalar
unchalik mustaqil va mas’uliyatli emas. Aksariyatida onlayn ta’limga yengil
munosabatni ko‘ramiz.
“Semestr oxirida kirib, u yoq-bu yoq qilib, bahomni olib ketaman. Baribir,
yiqitishmaydi”, deb hisoblaydiganlar darslarga mas’uliyat bilan
qaraydiganlardan ko‘proq. Qishlog‘iga qaytib ketganlarning aksariyati “Zoom”
orqali o‘tiladigan mashg‘ulotlarga deyarli qatnasholmaydi. Chiroq va internetni
bahona qilishadi. Balki shu muammo barchasida rostdan ham bordir. Lekin
aloqa yaxshi bo‘lmagach, talabalarning ham, domlalarning ham masofaviy
ta’limdan hafsalasi pir bo‘lgan.Onlayn ta’limning yaxshi tomoni ob’yektiv va
sub’yektiv sabablarga bog‘liq. Ya’ni ta’lim oluvchi hamda ta’lim beruvchining
ishtiyoqi birinchi o‘rinda bo‘lsa, shart-sharoit ikkinchi o‘rinda ta’sir qiladi.
1. Effektivlik jihati. Onlayn ta’limda o‘qituvchida ko‘proq imkoniyat
bo‘ladi. Ma’lumotlarni turli shakllarda taqdim qila oladi. Video, audio, pdf
kabi. Bu esa talabaning qiziqishini oshirishi tabiiy.

52. Zamon va makon erkinligi. Onlayn darslarda o‘quvchi va o‘qituvchi
zamon va makonni ancha erkin tanlashi mumkin. Bundan tashqari, birdaniga
ko‘plab tinglovchilarni jalb qila olish imoniyati ham paydo bo‘ladi.
Shuningdek, onlaynma’ruzalarni yozib olib saqlash mumkin.
3. O‘rganishga mosligi. Har qanday o‘quvchining o‘rganish uslubi
turlicha. Onlayn ta’lim vizuallar uchun ham, audiolinguallar uchun ham,
o‘qirmanlar uchun ham birday takliflarni bera oladi. Ya’ni o‘ziga qulay usulda
o‘qish mumkin bo‘ladi. Guruh bo‘lib o‘qishni xushlamaydiganlarga ham onlayn
ta’lim ayni muddao.
Onlayn ta’limning muammoli tomonlari bizning sharoitda asosan
resurslarga kira olishning cheklangani (internet, texnikaning yetishmasligi)
hamda o‘quvchilarning ishtiyoqsizligiga borib taqaladi. Shunday bo‘lsada,
boshqa “minus”larni ham sanash mumkin.
1. Salomatlikka zarar. Onlayn ta’lim xohlaymizmi-yo‘qmi, bizni ekran oldiga
hamda stulga mixlab qo‘yadi. Bu ko‘z hamda umurtqaga zararli bo‘lishi
mumkin, ayniqsa, uzoq muddatli mashg‘ulotlar.
2. Fokus yo‘qolishi. Onlayn ta’lim jarayonida o‘quvchining ijtimoiy
tarmoqlarga, darsga taalluqli bo‘lmagan boshqa narsalarga chalg‘ich ehtimoli
keskin ortadi. Diqqatni jamlashga qiynaladiganlar uchun bu katta muammo.
3. Majburlashning yo‘qligi. Shunday o‘quvchilar borki, tepasida tergab
turadigani bo‘lmasa, umuman o‘qimay qo‘yadi. Onlayn ta’lim esa nazoratni
susaytiradi. Bunda o‘quvchi to‘la mustaqil harakat qilishi kerak bo‘ladi.
Jamiyatimizdagi eng katta muammo ham shunda – og‘ziga chaynab
solmaguningizcha ma’lumotni qabul qila olmaydiganlar juda ko‘p. Bu onlayn
ta’limning eng katta muvaffaqiyatsizligi deb o‘ylayman.
Onlayn ta’lim o‘qituvchilar uchun o‘quvchilarga dars berishning samarali
usulini taklif etadi. Onlayn ta’lim - video, PDF, podkast kabi bir qator
vositalarga ega, o‘qituvchilar ushbu vositalardan dars rejalarining bir qismi
sifatida foydalanishlari mumkin. Onlayn ta’limning yana bir afzalligi shundaki,

6u o‘quvchilarga xohlagan joyidan o‘qishga imkon beradi. Onlayn ta’limning
yana bir afzalligi bu moliyaviy xarajatlarni kamaytirishdir. Onlayn ta’lim
jismoniy o‘rganish bilan taqqoslaganda arzonroq. Buning sababi, onlayn ta’lim
yo‘l va ovqatlanish harajatlarini olib tashlaydi. Barcha darslar yoki o‘quv
materiallari onlayn rejimida mavjud bo‘lib, ular qog‘ozsiz ta’lim muhitini
yaratadi, bu esa arzonroq va atrofmuhit uchun foydali bo‘ladi. Onlayn darslarni
uydan yoki qulay joydan o‘qish mumkinligi sababli, o‘quvchilar dars qoldirish
ehtimoli kamroq. O‘quvchilar har xil o‘quv uslubni ma’qul ko‘rishadi. Ba’zi
o‘quvchilar vizual ravishda, ba’zi talabalar audio orqali o‘rganishni afzal
ko‘rishadi. Onlayn ta’lim ta’lim tizimi ko‘p jihatdan shaxsiylashtirishga va
talabaning ehtiyojlariga mos keladigan mukammal o‘quv muhitini yaratishga
imkon beradi. Ko‘pgina talabalar uchun onlayn ta’limning eng katta
muammolaridan biri bu uzoq vaqt davomida ekranga e’tibor berib o‘qishni
davom ettirish. Shu sababli, o‘qituvchilar o‘zlarining onlayn darslarini aniq,
qiziqarli va interaktiv tarzda o‘tkazib, o‘quvchilarning diqqatini darsga
qaratishga yordam berishlari shart. Onlayn darslarning yana bir eng muhim
muammosi — bu Internetga ulanish. So‘nggi bir necha yil ichida Internetning
aholiga kirib borishi o‘sib borayotgan bo‘lsa-da, kichik shahar va qishloqlarda,
hali ham internet bilan muammolar mavjud. Talabalar o‘z tengdoshlari
davrasida ko‘p narsalarni o‘rganishlari mumkin. Biroq, onlayn darsda talabalar
va o‘qituvchilar o‘rtasida minimal jismoniy shovqinlar mavjud. Bu ko‘pincha
talabalar uchun izolyatsiya tuyg‘usini keltirib chiqaradi. Ko‘pincha
o‘qituvchilar texnologiyani juda oddiy tushunishadi. Ba’zan, ular hatto onlayn
darslarni o‘tkazish uchun zarur manbalar va vositalarga ega emaslar. Ko‘pgina
otaonalar farzandlarini ekranga qarab shuncha soat sarf qilishlari sog‘liq uchun
zararli ekanligidan xavotirda. Ekran vaqtining ko‘payishi onlayn ta’limning eng
katta tashvishlari va kamchiliklaridan biridir. Ba’zan o‘quvchilar ekran oldida
o‘tirish tufayli yomon holat va boshqa jismoniy muammolarga duch kelishadi.
1.2 Online ta’lim platformasiga qo‘yiladigan minimal talablar va boshqa
masofaviy ta’lim obyektlarini o‘rganish

7Online ta’lim platformasiga qo‘yiladigan minimal talablar qanday bo‘lishi
mumkinligiga qarab o‘zgaradi, lekin umumiy talablar quyidagicha bo‘lishi
mumkin:Internet ulanishi: Foydalanuvchilarga online ta’lim platformasiga
kirish uchun internet ulanishi ta’minlanishi kerak. Stabil va tez internet ulanishi,
videolarni yuqori sifatda ko‘rish uchun muhimdir.Qurilma: Foydalanuvchilar
online ta’lim platformasiga qo‘shilish uchun o‘zlariga mos qurilmaga ega
bo‘lishlari kerak. Bu mobil qurilma, kompyuter yoki planshet bo‘lishi mumkin.
Qurilmaning yuqori sifatda ishlab chiqarilgan va yaxshi ekran qobiliyati bo‘lishi
muhimdir.Operatsiontizim va brauzer: Online ta’lim platformasiga kirish uchun
foydalanuvchining mos operatsion tizim va brauzerga ega bo‘lishi kerak.
Masalan, kompyuter uchun Windows, MacOS, Linux kabi operatsion tizimlari
va brauzerlar, mobil qurilmalar uchun Android yoki iOS.
Video o’rnatuvchi: Online ta’lim platformasi, dars videolarini ko‘rish
uchun bir necha video oynatuvchilarni qo‘llaydi. Foydalanuvchilarining mos
video formatni qo‘llash, videolarni yuqori sifatda ko‘rish va saqlash
imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.Tizim talablari: Online ta’lim platformalari
foydalanuvchilarning tizim talablari va plug-inlarga ega bo‘lishini talab qilishi
mumkin. Masalan, Flash, Java, Adobe Reader kabi tizim vositalariga ehtiyoj
bo‘lishi mumkin.Ro‘yhatdan o‘tish: Agar online ta’lim platformasi
foydalanuvchilar uchun tartibga solinsa, ro‘yhatdan o‘tish talab etilishi mumkin.
Bu talab, foydalanuvchilar uchun shaxsiy ma’lumotlarni kiritishni,
foydalanuvchi hisobini yaratishni va kirish ma’lumotlarini saqlashni talab
qilishi mumkin. Akkreditatsiya va sertifikatlar: Agar foydalanuvchilar online
ta’lim platformasi orqali sertifikat olishni istasalar, o‘sha platformaning
akkreditatsiya va sertifikatsiya imkoniyatlari mavjudligini tekshirish kerak.
Bunday platformalar talabalar uchun sertifikat berish, kurs yakunida sinovlar
o‘tish, va o‘qituvchilar tomonidan baholash imkoniyatlarini taklif qilishi
mumkin.Interaktivlik va ko‘nikmalar: Eng yaxshi online ta’lim platformalari
talabalarga interaktiv o‘qish tajribasi taqdim etishda jiddiyroq muhitlar
yaratishga intiladi. Bu, qo‘llab-quvvatlanadigan testlar, savollar va javoblar,

8chat va ko‘nikma havolalari, forumlar, vebinarlar kabi imkoniyatlarni o‘z ichiga
olgan bo‘lishi mumkin.Yordam va qo‘llab-quvvatlash tizimi: Online ta’lim
platformasining talabalar uchun yordam va qo‘llab-quvvatlash tizimi
mavjudligini bilish muhimdir. Bu, talabalar bilan aloqada bo‘lish, muammoni
hal qilish va masalalar uchun yordam berish imkoniyatlarini o‘z ichiga olgan
yechimlardan iborat bo‘lishi mumkin.O‘quv materiallari va ma’lumotlar: Online
ta’lim platformasi talabalarga o‘quv materiallarini, elektron kitoblarni,
maqolalarni va boshqa foydali ma’lumotlarni taqdim etishni talab qilishi
mumkin. Ushbu materiallarning yuqori sifatda, to‘liq va o‘qish uchun mos
formatda mavjud bo‘lishi kerak.O‘quvchi tajribasi va o‘quv natijalari:
Platformada o‘quvchilar uchun o‘quv natijalarini yig‘ish va saqlash
imkoniyatlarining mavjudligi talab qilinishi mumkin. Bu, sinov natijalari, baho,
amaliy ishlar va boshqa o‘quv jarayoniga oid ma’lumotlarni saqlashga imkon
berishni o‘z ichiga olgan bo‘lishi mumkin.To‘lov tizimi va narxlar: Online
ta’lim platformalarining to‘lov tizimi va narxlarini ham talablar ro‘yxatiga
kiritish mumkin. Talabalar uchun narxlar haqida ma’lumot olish, to‘lov usullari,
to‘lov muddatlari va qabul qilingan to‘lov shartlari haqida tushuntirishlar
taqdim etilishi kerak.O‘qituvchilar va o‘qitish metodlari: Online ta’lim
platformasining o‘qituvchilari va o‘qitish metodlari ham talablar ro‘yxatiga
kiritish mumkin. Talabalarning o‘qituvchilar bilan o‘zaro aloqani,
o‘qituvchilarning malakasi va o‘quv usullari talablar orasida muhim o‘rin
egallaydi.O‘quv yo‘nalishlari va kurslar: Online ta’lim platformasining turli
yo‘nalishlarda va kurslarda bo‘lgan burchaklarini bilish ham talablar orasida yer
tutadi. Talabalar o‘zlariga mos yo‘nalishlarda va kurslarda qatnashish va
o‘zlariga kerakli fanlarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lishlari
kerak.Foydalanuvchilar munosabatlari: Online ta’lim platformasida
foydalanuvchilar o‘rtasidagi munosabatlar va hamkorlik imkoniyatlari talablar
orasida muhim o‘rin egallaydi. Bu, forumlar, chat oynalari, jamoat platformalari
va boshqa kommunikatsiya vositalari orqali foydalanuvchilar o‘rtasidagi
aloqalarni yaxshilashga yordam berishi mumkin.Mobil ilovalar va portativ

9qurilmalar: Agar online ta’lim platformasi mobil ilovalar va portativ qurilmalar
orqali foydalanish imkoniyatini taklif qilsa, mos qurilma va mobil ilovalarga
ega bo‘lish talab etilishi mumkin. Bu, talabalarning darslarni mobil qurilmalar
orqali ham ko‘rish, yangiliklarni o‘qish va vazifalarni bajarish imkoniyatiga ega
bo‘lishlari demak.Tillar va lokalizatsiya: Agar online ta’lim platformasi turli
tillarda o‘qitish va talabalarga mos tillarda ma’lumotlarni taqdim etishni
qo‘llayotgan bo‘lsa, tilni tanlash va lokalizatsiya talablar orasida o‘rnini
egallaydi. Bu, talabalarga o‘ziga mos tilni tanlash, tarjimon va lokalizatsiya
imkoniyatlarini taqdim etish vaqtida talab qilinishi mumkin.Maxsus talabalarga
yo‘nalish: Online ta’lim platformalari bazi maxsus talabalarga yo‘nalishlar va
imkoniyatlarni taklif qilishi mumkin, masalan, maxsus talabalar uchun o‘quv
planlari, talabalar uchun katta proyektlar va boshqa maxsus tajriba va fursatlarni
taqdim etish. Bu holatda, maxsus talablar uchun qo‘shimcha talablar ham
bo‘lishi mumkin. O‘quv vaqti va jadvali: Online ta’lim platformasida o‘quv
vaqti va jadvali talablari ham muhimdir. Platforma talabalarga o‘quv vaqtlarini
to‘g‘ri kelishga yordam berishi, darslar vaqtlarini aniqlash, darslar orasidagi
qisqichbaqalar va qaydlarni taqdim etish imkonini taqdim etishi kerak.Sinovlar
va baholar: Agar online ta’lim platformasi talabalarga sinovlar o‘tkazish va
baholar berish imkoniyatini taklif qilsa, sinovlar tizimi va baholash jarayoni
haqida ma’lumotlarni bilish talab qilinadi. Bu talab, talabalarning sinov
topshirish, javoblarni berish, dars natijalarini ko‘rish va o‘qituvchilar tomonidan
baho berishning muhim qoidalari haqida bilishlarini taqdim etishga yordam
beradi.Suhbat va hamkorlik vositalari: Online ta’lim platformalari talabalarga
suhbat va hamkorlik vositalarini taqdim etishi mumkin. Bu, talabalarning guruh
ishlari uchun hamkorlik platformalari, video konferensiyalar, jamoatchilik
platformalari va boshqa vositalarni o‘z ichiga olishni talab qilishi
mumkin.Maqsad va murabbiylar: Talabalarning maqsadlari va murabbiylari
bilan bog‘liq talablar ham mavjud bo‘ladi. Ba’zi online ta’lim platformalari
talabalarga shaxsiy murabbiylar yordamini taqdim etishi mumkin, masalan,
shaxsiy mentorlik, maslahatlar va o‘qituvchilar bilan birebir munosabat

10imkoniyati. Bu talablar talabalarning shaxsiy rivojlanishiga va motivatsiyasiga
e’tibor berishni talab qiladi.
HTML5 и CSS3. Учебное пособие. — М.: Лань, 2019.
Platformaning xususiyatlari: Har bir online ta’lim platformasi o‘z
xususiyatlari, interfeysi va tajribasi bilan ajralib turadi. Bu talablar
platformaning foydalanishining intuitivligi, foydalanuvchilar uchun qulay
navigatsiya tizimi, videolarni yuklash va saqlash imkoniyatlari, interaktiv
vositalar va boshqa xususiyatlarni qamrab olishni talab qiladi.
1.3Online ta’lim platformasini shakllantirishning asosiy tamoyillari
Online ta’lim platformasini shakllantirishning asosiy tamoyillari
quyidagilar bo‘lishi mumkin: Muhitni shakllantirish: Online ta’lim platformasi
muhitining foydalanuvchilar uchun qulay, yorqin va intuitsiv bo‘lishi kerak.
Intuitsiya, yani foydalanuvchilar uchun platformani oson va ishonchli tarzda
tushunish, ko‘proq foydalanishga imkon beradi. Platforma oson va samarali
navigatsiya tizimiga ega bo‘lishi va foydalanuvchilarga kerakli bilimlarni
qidirish, erkinlik bilan kurslarga kirish va talabalarni qiziqtirishni oshirish
imkoniyatlarini taqdim etishi kerak.Interaktivlik va qatnashish: Online ta’lim
platformasida talabalar uchun interaktivlik va qatnashish imkoniyatlarining
bo‘lishi muhimdir.O‘quv materiallarini taqdim etish: Online ta’lim platformasi
talabalar uchun qulaylik bilan o‘quv materiallarini taqdim etishi kerak. Bu
materiallar yuqori sifatli, to‘liq va o‘qish uchun mos formatda bo‘lishi kerak.
Bu elektron kitoblar, video darslar, maqolalar, slaydlar, imtihonlar va boshqa
o‘quv vositalarini o‘z ichiga olishni talab qiladi. Platforma talabalarga o‘z o‘quv
materiallarini ham qo‘shish imkoniyatini taqdim etishi mumkin.O‘qitish usullari
va tajriba: Online ta’lim platformasi o‘qituvchilar uchun moslashtirilgan
o‘qitish usullarini taqdim etishi kerak. Bu, video darslar, interaktiv o‘qish
dasturlari, animatsiyalar, jadval va diagrammalarni o‘z ichiga olishni talab
qiladi. Platforma o‘qituvchilarga o‘quv materiallarini tuzish, sinovlar tashkil
qilish, talabalarni baholash va o‘quv natijalarini taklif qilish imkoniyatlarini

11taqdim etishi kerak.Qo‘llab-quvvatlash va yordam: Online ta’lim platformasi
talabalarga qo‘llab-quvvatlash va yordam imkoniyatlarini taqdim etishi kerak.
Bu, talabalar bilan aloqada bo‘lish, maslahat berish, shikoyatlarni qabul qilish
va yechish jarayonini tashkil etishni talab qiladi. Platforma talabalarni yonlash
va ularga o‘zlashtirilgan yordamni taqdim etishi, shuningdek, to‘g‘ridan-to‘g‘ri
foydalanuvchilar bilan online suhbat imkoniyatini taqdim etishi kerak.Tahlil va
monitoring: Online ta’lim platformasi o‘quv natijalarini, talabalarning o‘qitish
jarayonidagi rivojlanishlarini va tahlilini olib borishi va monitoring qilishi talab
qilinadi. Bunday tahlil va monitoring jarayonlariga yo‘naltirilgan ma’lumotlar
analitik vositalar yordamida yig‘iladi va bu ma’lumotlar asosida o‘qituvchilar
o‘quv jarayonini nazorat qilish, o‘quvchilarga yordam berish va o‘quv
dasturlarini yanada yaxshilash imkoniyatiga ega bo‘ladi.Bu tamoyillar online
ta‘lim platformasini samarali va yaxshi tajriba taqdim etishda keng qo‘llaniladi.

12Django Project - https://www.djangoproject.com/
Birinchi bob bo‘yicha xulosa
Men shuni bildimki online o‘rganish va ta’lim olish juda ko‘p
qulayliklarga ega va zamonaviy bir usul ekan. O‘qish vaqti va joyidan mustaqil
bo‘lish: Online o‘rganish, o‘quvchilar uchun o‘qish vaqti va joyidan mustaqil
bo‘lish imkonini beradi. Siz istalgan vaqtda, istalgan joyda o‘quvish imkoniga
ega bo‘lasiz. Bu sizga qulaylik va ozodlik beradi.Qo‘llab-quvvat tizimi: Online
o‘rganish platformalarining ko‘pida o‘quvchilarga qo‘llab-quvvat tizimi mavjud
bo‘ladi. Siz o‘qituvchilar bilan onlayn tarzda muloqot qila olasiz,
savollaringizni yuborish va yordam olish imkoniyatiga ega bo‘lasiz.Ko‘p
resurslar va materiallar: Online o‘rganish tizimlari o‘quvchilarga bir qancha
resurslar va materiallar taqdim etadi. Bu dars videolari, elektron darsliklar,
maqolalar, kitoblar, vazifalar, testlar va boshqalaridan iborat bo‘lishi mumkin.
Siz bu resurslardan o‘zlashtirilgan tarzda o‘qib, o‘rganish va bilimlaringizni
rivojlantirishingiz mumkin.Interaktiv o‘rganish: Online o‘rganishning bir
afzalligi interaktiv o‘rganish imkoniyatini berishi. Siz o‘quvchilar boshqa
o‘quvchilar bilan muloqot qila olasiz, guruh ishlari yuritishingiz va muloqotda
ishtirok etishingiz mumkin. Bu interaktivlik sizning o‘quv jarayoningizni
yanada samarali va qiziqarli qiladi.Monitoring va baholash: Online o‘rganish
platformalari o‘quvchilarning o‘quv jarayonini monitoring qilish va baholash
imkoniyatini beradi. Siz o‘quv natijalarini va yutuqlaringizni baho olishingiz va
rivojlanishingizni kuzatib borishingiz mumkin.Xalqaro xamkorlik: Online
o‘rganishning bir qulayligi xalqaro xamkorlik imkoniyatini berishi. Siz boshqa
mamlakatlardagi o‘quvchilar bilan aloqaga chiqishingiz, ulardan fikr olishingiz
va ularga tajribalarizni almashishingiz mumkin. Bu sizning dunyoqarashingizni
kengaytiradi va kulturasizlikni o‘rganishingizga imkon beradi.

13II BOB. VEB SAYTYARATISHDA QO‘LLANILADIGAN
TEXNALOGIYALAR TALQINI
2.1. Zamonaviy veb ilova yaratish texnalogiyalari
Bugungi kunda Internetning ommaviyligi haqida gapirish o‘rinsiz. Internet
hayotimizning bir bo‘lagiga aylandi, biz uning xizmatlaridan har kuni
foydalanishga odatlandik. Hozirda ixtiyoriy inson Veb-texnologiyalarning inson
hayotining talim, kommersiya, siyosat, ko‘ngil ochar va ho.ka, bo‘laklariga
kirib borganligini tasavvur eta oladi va uning guvohi va foydalanuvchisiga
aylanmoqda. Internet turli xil insonlarni yagona maqsad bilan birlashishiga
sabab bo‘lmoqda. Hamma Internet tarmog‘idan biror turdagi axborot olishga
harakat qiladi. Shunday vaqtlar keladiki, hujjatni Internetda chop etish malakasi
yozuv mashinasidan foydalanish kabi har bir, hatto o‘rta ma’lumotga ega
bo‘lgan insonning qo‘lidan keladi. So‘ngi paytda Internetni shiddat bilan
rivojlanishi va uning foydalanuvcxilari sonini kundan-kunga ortib borishi bois
Internetda turli yo‘nalishda veb sahifalar soni ham ortib bormoqda. Internet
orqali savdo-sotiq ishlarini olib borish , masofadan turib universitetlarga
o‘qishga kirish va nufuzli universitetlar diplomini olish ham mumkin. Turli
provayderlar nafaqat firma va kompaniyalar balki dunyo bo‘ylab millati, dini va
tilaidan qatiy nazar oddiy fuqarolar uchun ham internetda o‘z sahifalarini
joylashtirish imkoniyatini taklif etmoqda. Internetda o‘z sahifangizni yaratish
uchun siz albatta veb sahifa yaratish texnalogiyasi haqida dastlabki tushunchaga
ega bo‘lishingiz lozim. Ushbu qo‘llanma bilan tanishib chiqsangiz veb sahifa
yaratish usullari va uning uchun eng zarur bo‘lgan - HTML - hyper text markup
language (gippermatnlar belgilash tili) haqida dastlabki ma’lumotga ega
bo‘lasiz. HTML - bu dasturlash tili emas, balki veb safivada matn, tasvir va
boshqa ma’lumotlarni qanday ko‘rinishda joylashtirilishini belgilovchi vosita.

14URL nima? URL bu Uniform Resource Locators, ya’ni bu har bir site’ning
nomidir. Har bir site nomi hech yerda qaytarilmaydi va boshqa joyda
ishlatilmaydi. Buqaytarilmas site nomidir. Misol uchun http://www.mail.uz
faqatgina bittadir, boshqa hech qayerda shu nomli site ocxilishi mumkin
emasdir, va ocxilmaydi ham.URL to‘rt qismdan iboratdir.
Protocol://ServerName:PortNumber/FileName, Protocol: bu http protokolidir,
ServerName: mail.uz, PortNumber: 80, FileName: Ko‘pincha ko‘rsatilmaydi,
serverning ishlashiga bog‘liqdir. TEG tushunchasiHTML sahifa nima? - bu
oddiy text fayl bo‘lib, .html qisqartmasiga ega. HTML sahifani yaratish uchun
maxsus dastur shart emas. Matin tahrirlovchi har qanday dastur orqali HTML
sahifa yaratish mumkin. Ana shunday matn tahrirlovchi oddiy dasturlardan biri
bo‘lgan Notepad ( Блокнот ), Windows muhitida ishlovchi har bir kompuytreda
mavjud. HTML sahifaning asosiy elementlaridan biri bo‘lgan Teglar haqida
dastlabki tushunchaga ega bo‘lamiz. HTML TEG: Bu HTML hujjatdagi turli
elementlarni (matn, tasvir va boshqalar) veb sahifada qanday ko‘rinishda aks
etirish lozimligini brauserga ko‘rsatuvchi komandalar. Teglar malum o‘lcham
va vasifani bajaruvchi komandalardir. Teg quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:hujjat
elementi Ko‘rib turgasningizdek teglar ‘<>‘ uchburchaksimon qo‘shtirnoq
ichiga olib yoziladi. Uchbur-chaksimon qo‘shtirnoq ichiga Teg nomi va uning
o‘lchamlari yoziladi. Quyida teg va uning o‘lchamlari yozilishiga misol
keltirilgan: Hello World! Misolda keltirilgan teglar HTML hujjatga kiritilganda
Hello World! jumla qizil rangda, ajratilib yoziladi. Teglar orasida kiritilgan
matn, teg o‘lchamlarida qanday komandalar berilgan bo‘lsa shu komandalarga
bo‘ysingan holda ekranda hosil bo‘ladi. Bu misolda Hello World! jumlasiga
nisbatan ikkita teg ishlatilgan. 1 - teg va 2 - teg . Hello World! jumlasidan keyin
yana ikki teg va yozilgan. Bularning farqi shundaki, birinchi ikkita teg ochuvchi
va jumladan so‘ng yozilgan ikkita teg esa jumla oldida yozilgan teglarni davomi
ya’ni yopuvchi teglardir. Yopuvchi teglarning vazifasi ocxilgan teg ta’sir
maydoni tugaganligini belgilashdan iborat. HTML hujjatda deyarli barcha
teglarni yopish lozim. ‘/’ slesh belgisini qo‘shish orqali yopuvchi teg

15yasaladi.Dastlabki Veb-sahifalar juda sodda tuzilishga ega bo‘lib, ular matnni
formatlash va giperko‘rsatkichlardan tarkib topgan edi. Veb texnologiyalar
rivojlanishi natijasida Veb sahifalar tarkibida Plug-in dasturlar joylashtirila
boshlandi, natijada Veb sahifalarga inter faol xususiyati berildi. Veb
texnologiyalarning rivojlanishining oxirgi natijalaridan biri bu script tillaridir
(Script Languages). Ularni ishlatishdan maqsad Veb serverining ishini
yengillashtirish, xarxil ishlar uchun Veb serverini bezovta qilmasdan, bunday
masalalarni foydalanuvchi kompyuterining o‘zida yaratishdir. Veb
texnologiyasining oxirgi erishgan yutuqlaridan biri dinamik Veb sahifalardir.
Dinamik Veb sahifalar SGI dasturlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, SGI dasturlar
serverda joylashgan va server imkoniyatlarini ishlatuvchi dasturlardir. Ular
serverga kelgan so‘rovlarni qayta ishlaydi va qayta ishlash natijasida yangi Veb
sahifa hosil bo‘ladi. Veb sahifa Internet tarmoqlarida joylashgan fayllar
to‘plami bo‘lib, ularni soni soat sayin ko‘payib bormoqda. Bu fayllarda
ma’lumotlarni turli xillarini: matn, grafik, tasvir, video, audio ma’lumotlarni
uchratish mumkin.
Bugungi kunda Veb Internet resurslari ichida eng ommaviysi
hisoblanadi. Chunki, avvaldan tayyorlangan Veb sahifa orqali tegishli
ma’lumotlarni to‘ldirish foydalanuvchining qanchadan-qancha vaqtini tejash
imkonini beradi. Shu bois matematika va informatika yo‘nalishida tahsil
oluvchi talabalarga Veb texnologiyalarni alohida kurs sifatida o‘qitila
boshlandi.Veb-texnologiyaning (Internet-texnologiya) Veb-dizayn qismini
o‘rganishni razmetkali til tasnifi bilan boshlaymiz . HTML (HyperText Markup
Language)-Dastlab World Wide Veb tizimi matnli ma’lumotlarni va HTML
hujjatlarni ko‘rishga mo‘ljallangan, matnni taxrirlovchi tilga o‘xshash tizim
bo‘lgan. Ayni damda HTML tili WWW daga eng ommabop tillardan biri
hisoblanadi. HTML tilida yozilgan ma’lumotlar o‘z ichiga matn fayllar, grafik
ma’lumotlar va boshqalarni oladi. Hujjatlar orasidagi aloqani ta’minlash va
ma’lumotlarni formatlash vositalari teg (tag) deb ataluvchi vosita orqali amalga
oshiriladi.Veb-sahifaning matn va teglari aralash ravishda HTMLhujjat deb

16ataluvchi faylining ichiga joylashtiriladi. Qanday tegni qo‘llaganingizga qarab
brauzer oynasida ma’lumotlar turlicha ko‘rinadi. HTML hujjatga ma’lumotlarni
joylashtirish va tahrirlash uchun yuzlab teglar mavjud. Masalan,va teglari
abzastni tashkil etadi, va juft teglari esa, matnni yozma (kursiv) holda ko‘rsatish
uchun qo‘llaniladi. Shu bilan birga gipermatnli SSIlkalar teglari ham mavjud.
Ushbu elementlar foydalanuvchiga gipermatn ustiga sichqoncha kursori
bosilganda boshqa hujjatga bog‘lanish imkonini beradi. Butunjaxon o‘rgimchak
to‘rining asosiy va HTML ning tarkibiy qismini gipermatnlar va
gipermurojaatlar tashkil etadi. Maxsus komandalar yordamida matnning
ma’lum qismi shunday ajratiladiki, natijada o‘sha matn ustiga sichqon tugmasi
bosilsa boshqa matn yoki saxifa ochiladi. Bundan tashqari multimediya
vositalarining ishlab ketishi yoki bo‘lmasa, ma’lumotni diskda saqlash taklifi
ham berilishi mumkin.Quyida biz HTML tilida tuzilgan dastur kodi bilan
tanishib chiqamiz
2.1- rasm. HTML tilida tuzilgan dastur kodi.
2.2- rasm.
Bu dasturni ishga tushirish natijasida quyidagi oyna ochiladi.
Gipermatn yoki gipermurojaat biror bir tasvirga ham qo‘yilishi mumkinki
uning ustiga bosilganda ham yuqorida aytilgan holatlar ro‘y berishi mumkin.
Har bir Veb-saxifa o‘zida bir nechta gipermatn yoki gipermurojaatlarni
mujassam etishi mumkin.Gipermurojaatlar Veb-saytlar bo‘ylab xarakatning
asosi xisoblanadi. Murojaatni tanlaganda foydalanuvchi brauzer oynasiga

17yuklanuvchi yoki yordamchi programmani ishga tushuruvchi URL bilan
bog‘langan adresga «tushib» qoladi. Ba’zan gipermurojaat natijasi e-mail yoki
FTP serverga yo‘llanma beruvchi yangi Veb-saxifani ochilishiga olib
keladi.Foydalanuvchi murojaatni tanlab olishi uchun Veb-dizayner uni yaratishi
kerak. Gipermurojaat yaratish uchun (anchor, yakor) elementidan foydalaniladi.
U o‘zida yo‘llanma beruvchi URL adresni ko‘rsatuvchi href atributi bilan
to‘ldiriladi. Shuning uchun gipermurojaatni yaratish uchun URL adresni aniqlab
olish kerak. Gipermurojaat yaratish uchun (anchor, yakor) elementidan
foydalaniladi. U o‘zida yo‘llanma beruvchi URL adresni ko‘rsatuvchi href
atributi bilan to‘ldiriladi. Shuning uchun gipermurojaatni yaratish uchun URL
adresni aniqlab olish kerak. Gipermurojaatni yaratishda agar Internetdagi
xizmat yoki adresdan foydalanmoqchi bo‘lsak albatta uning to‘liq adresini
ko‘rsatish shart. Agar o‘zimizda bor bo‘lgan Veb-saxifalardan gipermurojatlar
yaratmoqchi bo‘lsak ba’zi bir ishni osonlashtiruvchi xolatlar mavjud(2.3-
rasm.):
2.3- rasm. Veb-saxifalardan gipermurojaatlar
(1) ning adresi : "Service/service.HTML"
Asosiy papkadan ixtiyoriy ichki papkadagi veb-saxifaga murojaat:
"Papka_nomi/fayl_nomi.HTML" ko‘rinishda beriladi.
(2) ning adresi : "../index.HTML"
Ixtiyoriy ichki papkadan asosiy papkadagi asosiy Veb-saxifaga murojaat:
"../asosiy_fayl.HTML" ko‘rinishda beriladi.

18(3) ning adresi : "Tovar2.HTML"
Bir papkadagi veb-saxifalardan bir-biriga murojaat : "fayl_nomi.HTML"
ko‘rinishda beriladiInternet xizmatlarining ko‘pchiligiga dostup (ruxsat, yo‘l)
adresastiya sxemasi (URL) yordamida qiziqtirilgan ixtiyoriy hujjatni topish
imkoniyatini beradi. Har bir tur boshqasidan farq qiluvchi o‘zining format
adresiga ega. URL dan foydalanib, Veb-brauzerlar yordamida ixtiyoriy hujjat va
xizmatlarga dostup olish mumkin.
2.4- rasm. XMLda tuzilgan dastur
XML (eXtensible Markup Language).XML tili ham HTML tiliga
o‘xshash til xisoblanadi. HTML dan farqli tomoni shundaki, XML da dasturchi
o‘zining shaxsiy teglarini yaratadi va ular orasiga ma’lumotlar joylashtiradi.
XML-teglar harflar katta kichikligini farqlaydi. HTML teglari hujjatni ekranda
ko‘rinishini ifodalaydi. Bugungi kunda kelib mobil aloqa vositalaridan
foydalanuvchilar uchun yangi til ishlab chiqilgan bo‘lib, u WML (Wireless
Markup Language) deb ataladi; CDF (Channel Definition Format) - Microsoft
ishlab chiqqan brauzerlarda push-kanal hosil qilishda qo‘llaniladi.Har qanday
sayt HTML (HyperText Markup Language), JavaScript, PHP kabi bir talay
tillarga oid kodlardan tashkil topgan sahifalar yig‘indisidan iborat bo‘ladi.
HTML – bu sayt sahifalarini tashkil etishda ishlatiladigan eng asosiy va eng
kerakli til hisoblanadi.Internet tarmog‘i endigina rivojlana boshlagan va ilk
saytlar yaratila boshlanga vaqtlarda barcha veb saytlar to‘liq HTML kodlar

19asosida yaratilgan. Bunday saytlar sahifalarida ko‘rish orqali ma’lumotga ega
bo‘lishdan boshqa hech qanday amaliyot bajarishning imkoni bo‘lmagan.
Shuning uchun to‘liq HTML yordamida tashkil etilgan saytlar
foydalanuvchilarga faqat ma’lumot berish, ya’ni ma’lumotlarni ko‘rsatib berish
imkoniyati bilan cheklangan.Bugungi kunda saytlar orqali faqat ma’lumot olish
bilan cheklanib qolmaysiz. Hozirgi zamonaviy saytlarda ma’lumot olish bilan
bir qatorda berilgan ma’lumotni tahrirlashingiz (masalan, Wikipedia), yangi
ma’lumot qo‘shishingiz (masalan, saytlarda fikr bildirish – Comment), bir
turdagi ma’lumotni uzatib, online tizimda boshqa bir turdagi ba’lumot shaklida
qabul qilib olish (masalan, video fayllarni online tizimda mp3 formatiga
o‘tkazish), soni cheklanmagan foydalanuvchilarning bir vaqtning o‘zida online
muloqotga kirishish (masalan, chat) va boshqa interaktiv amaliyotlarni
bajarishingiz mumkin. Bu, o‘z navbatida, faqat HTML ishlatilgan zamonga
nisbatan hozirgi paytda internetda saytlarning yaratilishi sezilarli
rivojlanganligini bildiradi.Hozirgi davrda, agar Siz sayt yaratmoqchi bo‘lsangiz,
HTML yoki boshqa biror murakkab veb dasturlash tilini bilishingiz majburiy
emas. Hatto birorta ham kodni yoza olmasangiz ham zamonaviyligi, dizayni,
murakkab amaliyotlarni bajara olishi jihatlaridan zamon talablariga to‘la javob
bera oladigan sayt yarata olish imkoniyatiga egasiz. Bunda Sizga CMS yordam
beradi!CMS (Content Management System – Kontentlarni Boshqarish Tizimi) –
bu maxsus veb dastur bo‘lib, bir necha oddiy bosqichlardagi amaliyotlarni
bajargandan so‘ng to‘la kuch bilan ishlay oladigan sayt yaratish imkoniyatini
beradi. Bunday turdagi veb dastur, huddi kompyuterlar uchun mo‘ljallangan
dasturlar singari, bir necha bosqichlarda foydalanuvchidan sayt haqida
boshlang‘ich ma’lumotlarni yig‘ib oladi va bosqichma-bosqich saytingizni
avtomatik tarzda tashkil etib beradi. Dasturni o‘rnatish jarayonining nihoyasida
Siz kiritgan ma’lumotlarda tayangan, o‘zingiz xohlagandek sayt avtomatik
tarzda yaratiladi.Quyida eng keng tarqalgan va bugungi kunda ko‘pchilik
saytlarning asosi hisoblangan CMS dasturlarini keltirib o‘tmoqchiman. Bu

20yerda faqat eng ko‘p foydalaniladigan, asosiy dasturlargina keltirilgan. Sayt
yaratishingiz mumkin bulardan boshqa yana ko‘plab dasturlar mavjud.
1. WordPress. Ushbu CMS asosan blog (biror shaxs, joy yoki alohida
mavzuga bag‘ishlangan, tez-tez yangilab turiladigan, qisqa maqolalar va
ma’lumotlar kiritib boriladigan o‘rta hajmdagi sayt) uchun mo‘ljallangan.
Ammo bugungi kunga kelib bu CMS shu qadar mukammallashib ketdiki,
hozirda uni hatto portal saytlar uchun ham ishlatishmoqda.WordPress –
foydalanish uchun juda oson, qulay va eng asosiysi 100% bepul bo‘lgan dastur.
Uni WordPressning rasmiy sayti www.wordpress.org orqali yuklab olishingiz
va foydalanishingiz mumkin. Asosiy CMS dasturdan tashqari WordPress uchun
millionlab shablonlar (sayt ko‘rinishlari) va plaginlar (dastur ichida ishlovchi
kichik qo‘shimchalar) yaratilgan.Agar Siz o‘zingiz uchun shaxsiy sahifa
ochmoqchi bo‘lsangiz, sevimli qo‘shiqchingizga bag‘ishlab sayt yaratmoqchi
bo‘lsangiz yoki o‘zingiz uchun qiziq bo‘lgan biror mavzuga oid
maqolalaringizni butun dunyo bilan bo‘lishmoqchi bo‘lsangiz WordPressni
tanlang!Hozir Siz ko‘rib turgan akmx.uz sayti ham WordPress CMS asosida
yaratilgan.O‘zbekistonliklar WordPressni ham egallashga ulgurishdi! Endi
WordPress CMSni o‘zbek tilida ham ishlatishingiz mumkin. Uning O‘zbekiston
uchun maxsus rasmiy sahifasi ham bor: uz.wordpress.org Joomla! Bu CMS
asosan katta saytlar va portallar uchun mo‘ljallangan. Ommaviyligi bo‘yicha
WordPressdan keyingi o‘rinda tursa ham, ishlatish juda qulay, ishonchli va
bepul CMS hisoblanadi. Dasturni rasmiy sayti www.joomla.org orqali yuklab
olishingiz mumkin.
2. Joomla! CMS uchun ham ko‘plab shablonlar, “extension” (kengaytma,
plagin)lar yaratilgan. Joomla! uchun ham saytni o‘zbek tiliga o‘tkazish
imkoniyati bor. Buning uchun dasturni o‘rnatib, o‘zbek tiliga o‘girish uchun
maxsus tayyorlangan kichik dasturni qo‘shishingiz kifoya!Agar Siz katta portal
yaratmoqchi bo‘lsangiz, saytingiz foydalanuvchilari ro‘yxatdan o‘tib,
saytingizda “foydalanuvchi-server” aloqasi ko‘rinishidagi murakkab

21amaliyotlarini bajara olishini xohlasangiz, juda keng qamrovli katta sayt
yaratmoqchi bo‘lsangiz Joomla! Siz uchun eng yaxshi tanlov bo‘la oladi.
3.Simple Machines. Forum tashkil etish uchun juda qulay CMS. Unda
foydalanuvchilar ro‘yxatdan o‘tishlari, mavzular yaratishlari, mavjud
mavzularda o‘z firklarini bildirish orqali qatnashishlari va boshqalarning
fikrlarini to‘ldirishlari mumkin. Bu CMS vBulletin kabi katta imkoniyat va
kuchga ega bo‘lmasa ham, oddiy darajadan yuqoriroq bo‘lgan katta forum
saytlarni bemalol boshqara oladi.Forum uchun o‘zbek tilini o‘rnatish imkoniyati
mavjud, ammo hozircha o‘zbek tilidagi rasmiy CMS ishlab chiqilmagan. Tilni
faqat dasturga qo‘shimcha kiritish orqali o‘zgartirish imkoni bor.Bugungi kunda
Simple Machines forum saytlar uchun yengil ishlashi, o‘rnatilishi uchun ko‘p
joy talab qilmasligi va eng asosiysi bepul bo‘lganli sababli ham ko‘p sonli
saytlarning tanloviga aylangan.Simple Machines CMSni dasturning rasmiy
sayti www.simplemachines.org orqali yuklab olishingiz mumkin.Agar Sayt
yaratishni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz va o‘z saytingiz uchun qaysi CMS
to‘g‘ri kelishini bilmayotgan bo‘lsangiz, saytingizning hajmi va u orqali
foydalanuvchilar qanday ma’lumotlarni olishini rejalashtirayotganingizga qarab
o‘zingizga ma’qul bo‘lgan CMSni tanlang.CMS tanlash jarayonida faqat Siz
tanlamoqchi bo‘lgan CMSning shablonlariga, saytning tashqi ko‘rinishini
belgilaydigan jihatlarigagina emas, balki saytning yengil ishlashi,
hostingingizda ko‘p joy olmasligi (agar buning zarurati bo‘lsa), qidiruv
mashinalarida oson ro‘yxatdan o‘ta olishi, foydalanuvchilar uchun qulayligi,
turli brauzerlarda bir hil ko‘rinishi kabi muhim jihatlariga ham e’tibor
bering.Veb-texnologiyani (Internet-texnologiya) o‘rganishni Veb-dizaynning
quyidagi uchta tushunchasini o‘rganishdan boshlash zarur:
1. Veb-sahifa
2. Veb-sayt
3. Veb-server

222.2. Python , Django, React js , Linux Ubuntu , Ma’lumotlar bazasi
haqida asosiy tushunchalar
Dasturlash tili - ma lumotlar (axborotlar)ni va ularni elektronʼ
mashinalarda ishlash algoritmlari (dasturlari)ni bayon qilish uchun
mo ljallangan rasmiy til, odamning elektron mashina bilan bog lanishi uchun
ʻ ʻ
ishlatiladigan shartli belgilar tizimi. Dasturlash tili tabiiy til bilan shartli
mashina tili orasidagi o rinni egallaydi. Dasturlash tilining asosiy vazifasi
ʻ
dasturlar tuzish (Dasturlash) vositasi bo lishi, ya ni ma lumotlarni ifodalash va
ʻ ʼ ʼ
ularni EHM (kompyuter) da ishlashda qo llanishidan iborat. Kompyuterda
ʻ
dasturlash bu – kompyuter mikroprotsessori uchun turli buyruqlar berish,
qachon, qayerda nimani o‘zgartirish va nimalarni kiritish yoki chiqarish haqida
buyruqlar berishdir. Ushbu maqolada, qanday dasturlash tillari borligi, eng keng
tarqalgan dasturlash tillari va ularning farqi. Hamda, Dasturlashni o‘rganish
yo‘llari haqida suhbatlashamiz Kompyuter dunyosida ko‘plab dasturlash tillari
mavjud bo‘lib, dasturlash va unga qiziquvchilar soni ortib bormoqda. Bir xil
turdagi ishni bajaradigan dasturlarni Basic, Pascal, Ci va boshqa tillarda yozish
mumkin. Pascal, Fortran va Kobol tillari universal tillar hisoblanadi, Ci va
Assembler tillari mashi tiliga ancha yaqin tillar bo‘lib, quyi yoki o‘rta darajali
tillardir. Algoritmik til inson tillariga qanchalik yaqin bo‘lsa, u tilga yuqori
darajali til deyiladi. Mashina tili esa eng pastki darajali tildir. Mashina tili bu
sonlardan iboratdir, Masalan: 010110100010101 Dasturlash tillari 2 ta katta
guruhlarga bo‘linadi, Quyi va Yuqori darajali dasturlash tili. Quyi darajali
dasturlash tili ancha murakkab bo‘lib ular juda maxsus sohalarda ishlatiladi va
ularning mutaxassislari ham juda kam. Chunki quyi dasturlash tillari (masalan:
assembler) ko‘pincha miktoprotsessorlar bilan ishlashda kerak bo‘lishi mumkin.
Odatda turli dasturlash ishlari uchun yuqori darajali dasturlash tilidan
keng foydalaniladi. EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) endi yuzaga kelgan
paytda programma tuzishda, faqat mashina tillarida, ya’ni sonlar yordamida
EHM bajarishi kerak bo‘lgan amallarning kodlarida kiritilgan. Bu holda

23mashina uchun tushinarli sanoq, sistemasi sifatida 2 lik, 6 lik, 8 lik sanoq
sistemalari bo‘lgan. Programma mazkur sanoq sistemasidagi sonlar vositasida
kiritilgan. Yuqori darajali dasturlashda, mashina tillariga qaraganda mashinaga
moslashgan (yo‘naltirilgan) belgili kodlardagi tillar hisoblanadi. Belgilar
kodlashtirilgan tillarning asosiy tamoyillari shundaki, unda mashina kodlari
ularga mos belgilar bilan belgilanadi, hamda xotirani avtomatik taqsimlash va
xatolarni tashhis qilish kiritilgan. Bunday mashina moslashgan til -
ASSEMBLER tili nomini oldi. Odatda dasturlash yuqori saviyali dasturlash
tillari (Delphi, Java, C++, Python) vositasida amalga oshiriladi. Bu dasturlash
tillarining semantikasi odam tiliga yaqinligi tufayli dastur tuzish jarayoni ancha
oson kechadi. Ko‘p ishlatiladigan dasturlash tillari. Biz hozir biladigan va
ishlatadigan tillarning barchasi shu guruhga mansub. Ular insonga "tushunarli"
tilda yoziladi. Ingliz tilini yaxshi biluvchilar programma kodini qiynalmasdan
tushunishlari mumkin. Bu guruhga Fortran, Algol, C, Pascal, Cobol va h.k. tillar
kiradi(ko`pchiligi hozirda deyarli qo`llanilmaydi). Eng birinchi paydo bo`lgan
tillardan to hozirgi zamonaviy tillargacha ishlatish mumkin. Lekin, hozirgi veb
texnologiya orqali ishlaydigan tillarda(PHP, ASP.NET, JSP) bunday dasturlar
tuzilmaydi. Chunki bunday dasturlarning ishlashi uchun yana bir amaliy dastur
ishlab turishi kerak. Hozirda, amaliy dasturlar, asosan, Visual C++, C#, Borland
Delphi, Borland C++, Java, Phyhon kabi tillarda tuziladi. O`zbekistonda
ko`pchilik Delphi dan foydalanadi. Buning asosiy sababi: soddaligi,
komponentlarning ko`pligi, interfeysining tushunarliligi va h.k. Delphida
birinchi ishlagan odam ham qanaqadir dastur tuzishi oson kechadi. Lekin,
Windows da dasturning asosiy ishlash mohiyatini ancha keyin
biladi(komponentlarning ko`pligi va API funksiyalari dasturda ko`rsatilmasligi
uchun). Yana bir tarafi, Delphi(Pascal) operativ xotirani tejashga kelganda
ancha oqsaydi. Unda o`zgaruvchilarni oldindan e’lon qilib qo`yish evaziga
ishlatilmaydigan o`zgaruvchilar va massivlar ham joy olib turadi. Eng keng
tarqalgan dasturlash tili(Windows OS ida) Microsoft Visual C tilidir. Ko`pchilik
dasturlar hozirda shu tilda tuziladi. Umuman olganda, C ga o`xshash(C-

24подобный ) tillar hozirda dasturlashda yetakchi. Deyarli hamma zamonaviy
tillarning asosida C++ yotadi.
Inson kabi kompyuter ham o ziga xos tilda muloqot qiladi. Bu til faqatʻ
kompyuter tushunadigan til bo lib, u cheklangan lug at va qat iy yozish
ʻ ʻ ʼ
qoidalaridan iboratdir. Kompyuter tushunadigan va muloqot olib boradigan til
DASTURLASH TILI deb ataladi. Istalgan dasturlash tilini bilgan shaxs óz
dasturini bemalol tuza oladi.Protsessor dasturlash tilida yozilgan dasturni
to g ridan - to g ri tushunmaydi. Buning uchun dasturni protsessor tiliga tarjima
ʻ ʻ ʻ ʻ
qiladigan (raqamli o tkazib beruvchi) tarjimon tili - translyatordan
ʻ
foydalaniladi. Tarjimon tilining ikkita turi mavjud: kompilyator va interpretator.
1)KOMPLIYATOR dasturlash tilida yozilgan dastur kodini tólaligicha o qib,
ʻ
mashina kodiga tarjima qiladi va tarjima natijalarini bajariladigan yaxlit bitta
faylga yig adi.
ʻ
2)INTERPRETATOR dasturlash tilida yozilgan kodni bosqichma -bosqich
mashina kodiga aylantirib, tahlil qiladi va berilgan buyruqlarni ketma- ketlikda
bajaradi. Agar xatolik sodir bólsa, ósha zahoti xabar beradi. Dasturlash tillari
juda ko l bo lib, ularning har biridan o ziga xos masalalarni yechishda
ʻ ʻ ʻ
foydalanish mumkin. Quyida ularning eng mashhurlari haqida ma lumotlar
ʼ
bilan tanishamiz.C kompyuter operatsion tizimlarini yozish uchun
mo ljallangan til.JAVASCRIPT interfaol veb- saytlarni yozish uchun
ʻ
mo ljallangan til.SCRATCH dasturlarni o rganish uchun eng mos vizuallashgan
ʻ ʻ
dasturlash tili. JAVA kompyuter, mobil telefon va planshetlar uchun
mo ljallangan dastur yozuvchi til. PHP dinamik vebsaytlar yaratish uchun
ʻ
mo ljallangan til. PYTHON turli masalalarni yechish, sun iy intellekt tizimlari
ʻ ʼ
uchun mo ljallangan dasturlash tili. Aksariyat dasturlash tillari, xususan, C++,
ʻ
Pascal, Java, Python va boshqalar integrallashgan dasturlash muhiti (IDE)ga
ega.IDE (Integrated Development Environment- integrallashgan dasturlash
muhiti) — dasturiy ta minot yaratish uchun dasturiy vositalar majmuasi. Dastur
ʼ
yaratish jarayonidaTizimli va amaliy dasturlarni yaratish uchun dasturlash

25tillaridan foydalaniladi. Dastur yaratish jarayoni katta hajmga ega bólib,
dasturlash tillarida Tizimli va amaliy dasturlarni yaratish uchun dasturlash
tillaridan foydalaniladi. Dastur yaratish jarayoni katta hajmga ega bo lib,ʻ
dasturlash tillarida dastur yozish shu jarayonning bir qismi sanaladi. Kompyuter
dasturlarini yaratish jarayoni ham kompyuterda masalani yechish jarayoniga
o xshash bo lib, bir necha bosqichni óz ichiga oladi, dastur yozish shu
ʻ ʻ
jarayonning bir qismi sanaladi.
Kompyuter dasturlarini yaratish jarayoni ham kompyuterda masalani
yechish jarayoniga o xshash bólib, bir necha bosqichni o z ichiga oladi. Dastur
ʻ ʻ
yaratish bosqichlari.Birinchi bosqichda dastur uchun talab aniqlanadi. Ushbu
jarayonda dasturning qanday maqsadda qo llanilishi, kirish va chiqish
ʻ
ma lumotlari aniqlanadi. Dastur va resurslarni ishlab chiqish, uni joriy etishning
ʼ
narxi baholanadi. Ikkinchi bosqichda dastur loyihasi ishlab chiqiladi.
Dasturchilar uchun texnik topshiriq va vazifalar shakllantiriladi. Ishchi hujjatlar
hamda ish rejasining grafigi tuziladi Uchinchi bosqichda dastur kodi yoziladi.
Bu kodlash (dasturlash) jarayoni bo lib, tuzilgan algoritm dasturlash tilida
ʻ
yoziladi. To rtinchi bosqichda kodlash jarayoni tugab, dasturdagi xatoliklarni
ʻ
aniqlash va testlash boshlanadi. Bu jarayonda dasturning o g ri tuzilganligi,
ʻ ʻ
ishlash samaradorligi va boshqa parametrlariga aniqlik kiritiladi. Beshinchi
bosqichda dastur amaliyotga joriy etiladi. Agar dastur aniq buyurtmachi talabiga
muvofiq yaratilgan bólsa, u holds bu bosqich eng muhim bosqich sanaladi.
Bunda avvalgi dasturda foydalanilgan qurilma va ma lumotlar yangi dasturga
ʼ
moslanadi. Ushbu dastur bilan ishlovchi mutaxassislar óqitiladi. Oltinchi
so nggi bosqichda qo llab- quvvatlash amalga oshiriladi. Bu bosqichda
ʻ ʻ
foydalanuvchilarga tavsiyalar beriladi. Pythonni tarixi.Python Guido van
Rossum tomonidan sakson va sakkizinchi yillarda Niderlandiyadagi
Matematika va informatika ilmiy tadqiqot institutida ishlab chiqildi.Python
ABC, Modula-3, C, C ++, Algol-68, SmallTalk va Unix shell kabi boshqa
ko‘plab tillardan va boshqa skript tillaridan olingan.Python mualliflik huquqi
bilan himoyalangan. Perl kabi, Python manba kodi endi GNU General Public

26License (GPL) ostida mavjud.Python Artificial Intelligence (Sun’iy intellekt) va
Data Science (Ulkan ma’lumotlar bilan ishlash) sohalarining tili hisoblanadi.
Bugungi kunda keng ommalashib borayotgan sun’iy intellekt asosida
ishlovchi dasturlarning aksari Pythonda yozilgan. Bu sohalardagi mutaxassislar
bugungi kunda eng noyob va qimmatbaho kadrlar hisoblanadi.Keng qamrovli
va universal til. Python dasturlari deyarli barcha operativ tizimlarda va
platformalarda ishlaydi. O‘rganish uchun ham, tushunish uchun ham juda qulay
va sodda kod. Quyidagi ikki tilda yozilgan kodlargaga e’tibor bering, va ulardan
qay biri tushunarliroq ekanini ko‘ring (ikkisi ham bir vazifani
bajaradi):Moslashuvchanlik-Python dasturlash tili ma’lum bir masalalarni
yechish bilan chegaralanmagan. Bu til dasturchilarga yangi va yangi
yo‘nalishlarga ki’rish imkonini beradi. Python quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:
Veb va Internet dasturlash, kompyuter o‘yinlarini yaratish, ma’lumotlar bazasi
bilan ishlash (DB), computer vision, foydalanuvchilar uchun grafik interfeys
(GUI), juda tez rivojlanayotgan buyumlar interneti (IoT) texnologiyasi va
hokazo.Django frameworki python dasturlash tilida ishlab chiqilgan
frameworklardan hisoblanadi, django frameworkni asosiy sayti
djangoproject.com hisoblanadi. Ushbu framework doimiy tarizda o‘zgarib
boradigan frameworklar sirasiga kiradi. Django MVT moduliga asoslangan
framework hisoblanadi. MVT(Model, View, Template) bu sizga loyiha
yaratishizda juda avfzallik beradi. Nima uchun Django?Django MVT dizayn
namunasiga amal qiladi (Modelni ko‘rish shabloni). Model -Siz taqdim
qilmoqchi bo‘lgan ma’lumotlar, Ma’lumotlar bazasi bilan o‘zaro ishlashda
qo‘laylik beradi. View - foydalanuvchi so‘rovi asosida tegishli shablon va
tarkibni qaytaradigan so‘rovlar ustida ishlash uchun. Template- matn fayli
(HTML fayli kabi), veb-sahifaning tartibini o‘z ichiga olgan, ma’lumotlarni
qanday ko‘rsatish kerakligini ta’minlash uchun. Django 2003 yilda Lawrence
Journal-World tomonidan tajribali veb-ishlab chiquvchilarning talablariga javob
beradigan framework ishlab chiqilgan. Dastlabki versiyasi ommaga 2005 yil
iyul oyida chiqarildi.Ma lumki, veb-saytlar yaratish bir necha bosqichdan iboratʼ

27bo lgan murakkab jarayon bo lib, turli xil dasturiy vositalarni talab qiladi. Engʻ ʻ
avval yaratilajak saytning dizayni yaratiladi. Bunda dizayner photoshop
dasturini ishlatib, saytning maketini ishlaydi. Keyin esa frontend mutaxassisi
ushbu saytning html kodini yozadi, turli vizual effektlar beradi. Kerakli
sahifalar va tugmalarni yaratadi. Shundan so ng estafeta tayoqchasini backend
ʻ
mutaxassisi oladi. U server va foydalanuvchi o rtasidagi muloqotni hamda
ʻ
ma’lumotlar bazasi ishini yo lga qo yadi. Aynan mana shu bosqichda
ʻ ʻ
djangoning yordamidan foydalanishimiz mumkin. Ya ni server bilan aloqani
ʼ
yo lga qo yish, ma lumotlar bazasidan kerakli ma lumotni chiqarish yoki biron
ʻ ʻ ʼ ʼ
ma lumotni bazaga kiritish kabi vazifalarni bajaradi. Django o‘rnatish - Django
ʼ
frameworkdan foydalanish uchun biz avval python muhitini kompyuterimizga
o‘rnatib olishimiz zarur bo‘ladi.Python dasturlash tili muhitini tekshirishimiz
uchun quyidagicha tekshiramiz yoki sizda python3 sifatida o‘rnatilgan bo‘lishi
ham mumkin bu uchun siz python3 --version deb yozsangiz bo‘ladi va
quyidagiga o‘xshash natijaga duch kelasiz. python -m pip install Django Bizda
WARNING degan yozuv sariq rangda namayon bo‘ladi bu holda biz pip
versiyasini yangilashimizga to‘g‘ri keladi. python -m pip install --upgrade pip
python -m pip install Django Bu bilan siz kompyuteringizga django
frameworkining zarur kutubxonalarini yuklab olasiz. Freymvorkning ishlash
prinsplaridan biri bu - DRY (Don’t repeat yourself- "o‘z-o‘zingni takrorlarma").
Bu degani, siz sayt yozish davomida siz "velosiped"ni qaytadan ixtiro
qilmaysiz, u siz uchun tayyor. Ya’ni bir kodni qaytadan yozishga hojat yo‘q, bu
esa veb ilovaning yaratilish protsessini tezlashtiradiBoya aytib o‘tganimdek,
Django 2005-yilda ishlab chiqildi va shu vaqtdan boshlab bosqichma-bosqich
eng yaxshi freymvorklar qatoridan o‘rin egalladi. Freymvork dasturchilarning
muammolarini bir necha daqiqa mobaynida hal etib bermoqda. Django veb
ilovalarning yozilish jarayonini sezilarli darajada yengillashtirdi va veb ilovalar
yaratish uchun ajoyib, soddalashtirilgan yo‘lni taqdim eta oldi. Djangoda ORM
tushunchasiDjangoda ma’lumotlar ombori(ma’lumotlar bazasi) bilan ishlash
uchun o‘zining ORMini ishlatadi va obyektning modelini pythondagi klasslar

28yordamida aniqlaydi, shu orqali ma’lumotlar ombori sxemasi
shakillanadi.Djangoda ORMning ishlash sxemasi.ORM - "ObjectRelational
Mapping". Dasturlashning bu texnologiyasi ma’lumotlar omobori bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tilllari konsepsiyasi asosida
ishlaydi va virtual "obyektlar ma’lumotlar omborini" yaratadi.Shuni
quvonarliki, freymvorkdagi ORM sababli dasturchi uchun ma’lumotlar ombori
bilan ishlay oladigan maxsus tilni bilish talab etilmaydi! ORM kodni minimal
ravishda o‘zgartirgan holatda ma’lumotlar omboriga kirish imkoniyatini beradi.
2.3. Python dasturlash tilida yaratilgan mashhur veb ilovalar
Python dasturlash tili, veb ilovalarni yaratish uchun juda mashhurdir.
Quyidagi mashhur veb ilovalar Python tilida yaratilgan:
1. Django: Django, Python tilida yozilgan veb ilovalar uchun kuchli va
ommabop bir karkasdir. Uning o‘rnatish va ishlatish oson, shuningdek, bir qator
qulay funktsiyalarga ega bo‘lishi bilan ham mashhur. Django qulaylik va ish 40
qulayligi uchun ko‘p sayyoralanadi va bir necha mashhur tarmoqlar tomonidan
ishlatiladi.
2. Flask: Flask, minimal, lekin kuchli bir mikrokarkasdir. U oson tarkibiy veb
ilovalarni yaratish imkonini beradi. Flask bilan veb ilovalarini o‘rganish oson,
va uni o‘zgartirish va kengaytirish ham oson.
3. Pyramid: Pyramid, Python tilida yozilgan kuchli va kengaytiriladigan bir
veb karkasdir. U osonlik va to‘liq qurilishga ega bo‘lishi bilan mashhurdir.
Pyramid yordamida, katta va kichik veb ilovalarini yaratish va boshqarishning
ham oson bo‘lgan so‘rovlari.
4. TurboGears: TurboGears, Python, JavaScript va CSSni qo‘llaydigan qulay
karkasdir. Bu turli modullarni birlashtirgan turli yondoshlar va kutubxonalarga
ega.

295. Plone: Plone, Python tilida yozilgan bir CMS (Content Management
System) karkasidir. U ommabop veb sahifalarini boshqarish uchun kuchli
funktsiyalarga ega.
6. Zope: Zope, Python tilida yaratilgan katta shaffoflikda veb ilovalarni
boshqarish uchun platformadir. U yuqori darajadagi skalyar tizimlarni
ta’minlaydi va kompleks veb ilovalarini yaratish uchun kuchli funktsiyalarga
ega.Ushbu mashhur Python veb ilovalari foydalanuvchilar tomonidan keng
qo‘llaniladi va ularga katta tashvishsiz veb ilovalarini yaratish imkonini
beradi.Python, bir necha mashhur kompaniyalar tomonidan foydalaniladi.
Quyidagi mashhur kompaniyalar Python dasturlash tili bilan ishlaydiganlardan
faqat bir nechasi:
1. Google: Google, Python tilini intensiv ravishda ishlatadi. Bunday xizmatlar
va platformalar Python orqali yaratilgan, masalan, YouTube, Google Search,
Gmail, Google Docs, Google Drive va hokazo.
2. Instagram: Instagram, Python tilida yozilgan, butun dunyodagi eng
mashhur fotosharing tizimidir. Instagram asosan Django frameworki bilan
yaratilgan.
3. Facebook: Facebook, Python tilini ishlatib yaratilgan va qo‘llanuvchilarga
global ijtimoiy tarmoq, mesajlar va ko‘p qo‘llanmalar qo‘llash imkonini beradi.
4. Spotify: Spotify, musiqi streaming xizmati, Python tilida yaratilgan. U,
Python karkaslaridan foydalanib, musiqi to‘plamlarini boshqaradi va istalgan
qo‘llanmaga kirish imkonini beradi.
5. Netflix: Netflix, dunyoning eng katta video streaming platformalaridan biri
hisoblanadi va Python tilini intensiv ravishda ishlatadi. Ushbu platforma, katta
ma’lumotlar bazasi va ishlov berish uchun Python tilida yozilgan keng
modullardan foydalanadi.
6. Dropbox: Dropbox, ommabop fayl ombori va aloqador xizmatni taqdim
etadi. U Python tilida yozilgan va korporativ, tashqi va individual mijozlar

30uchun foydalanishga imkon beradi. Bu, faqat bir nechta mashhur
kompaniyalardan faqat bir qismini bildiradi. Python, ommabop tizimlardan
xususan mahalliy serverlar va keng tarqalgan veb ilovalarga qadar turli
sohalarda foydalaniladi.
7. Ruby: Ruby backend dasturlash uchun ham ishlatiladigan mashhur bir til
hisoblanadi. Ruby ning asosiysi, Rails frameworki (Ruby on Rails) bilan
hamkorlik qiladi. Rails, tez va qulay backend yaratishni ta’minlaydigan bir
framework hisoblanadi.

31PostgreSQL Official Documentation - https://www.postgresql.org/docs/
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
Django Python tilida yaratilgan yuqori darajadagi bir veb frameworkidir.
Bu veb ilovalarni yaratishda kuchli qulayliklar va imkoniyatlar taqdim etadi.
Django foydalanuvchilar uchun autentifikatsiya, sessiyalar, admin panel
yaratish, RESTful API yaratish va boshqalar kabi keng qo‘llaniladigan
funktsiyalarni o‘z ichiga olgan. Python tilida yaratilgan bo‘lgani uchun
o‘rganishi va ishlashida osonlik beradi.C++: C++ dasturlash tili,
yomonlashmaydigan va ishonchli dasturlar yaratish uchun keng qo‘llaniladigan
bir tildir. Bu til yuqori darajadagi samaradorlik va tezkor ishlov berish bilan
ajralib turadi. C++ ilova yaratishda, sistemani nazorat qilish, mobil ilovalarni
yaratish, oyinlar va sistem dasturlarini ishga tushirish uchun
qo‘llaniladi.Python: Python oson syntaksisga ega bo‘lgan yuqori darajadagi
amaliyot tilidir. U dasturlashga kirish uchun o‘rgatishga va ishlashga oson ega
bo‘lgani uchun ko‘p talabalar tomonidan tanlanadi. Python o‘rnatish va ishlatish
osonligi, qulay va qiziqarli xususiyatlari, ma’lumotlar analizi, mashina o‘qitish,
vebsaytlar, o‘yinlar va turli sohalar uchun kutubxonalar mavjudligi bilan
mashhurdir.Python hozirgi kunda juda tez rivojlanib bormoqda va katta hisob
kitoblarni bajarish uchun pythondan foydalanish juda qulay va katta tezlikka
ega.Sun’iy intellekt sohasida ham juda muhim o’ringa ega va rivojlanib
bormoqda.

32III BOB. VEB PLATFORMASI UCHUN VEB ILOVA ISHLAB
CHIQISH
3.1. Veb ilova backend qismini yaratish
Backend yozish uchun bir nechta dasturlash tillari mavjud, va har bir
tilning o‘zining afzalliklari va foydalanish sohalariga ega. Ba’zi asosiy backend
dasturlash tillari quyidagilardir:
1. Python: Python backend dasturlash uchun juda mashhur va ommabop bir til
hisoblanadi. Uning oson sintaksisi va yorqin o‘qilishi uning afzalliklaridan
biridir. Python o‘zining kuchli foydalanuvchi jamaatiga ega bo‘lgan
ekosistemiga ham ega. Python, keng qo‘llaniladigan frameworklarga (masalan,
Django, Flask) ega bo‘lib, ma’lumotlar bazalari bilan integratsiya qilish
imkonini ham beradi.
2. JavaScript: JavaScript frontend dasturlash tilidan tashqari, u backend
dasturlash uchun ham ishlatiladi. JavaScript, brauzerlar orqali ishlaydigan
asosiy skript tilidir. Backendda JavaScript ishlatilganda, Node.js ishlatiladi.
Node.js, JavaScriptni server tomonida ishlatish imkonini beradi va ko‘p modulli
muhitni taminlaydi.
3. Ruby: Ruby backend dasturlash uchun ham ishlatiladigan mashhur bir til
hisoblanadi. Ruby ning asosiysi, Rails frameworki (Ruby on Rails) bilan
hamkorlik qiladi. Rails, tez va qulay backend yaratishni ta’minlaydigan bir
framework hisoblanadi.
4. PHP: PHP backend dasturlash uchun eng ko‘p ishlatiladigan tillardan
biridir. PHP ning asosiy afzalligi uning vebga moslik qilishi va HTML bilan
qulay integratsiyasidir. Ko‘p serverlar PHP-ni o‘rnatgan bo‘lib, bu tilni backend

33loyihalarni yaratish uchun ishlatishga qo‘llanish qilganlar.Python backend
dasturlashning afzalliklari quyidagilar bo‘lishi mumkin:
1. Oson va yorqin sintaksis: Pythonning sintaksisi oson va yorqin bo‘lib,
o‘rganishi va yozishi ham oson. Bu dasturlash tilini iste’mol qilish, kodning
yetarli bo‘lgan vaqtda yozish imkonini beradi.
2. Keng tarqalgan ekosistema: Python, keng tarqalgan bir ekosistemaga ega
bo‘lib, ko‘p modulli kutubxonalari va frameworklari mavjud. Bu
kutubxonalardan va frameworklardan foydalanish orqali backend loyihalarini
tez va samarali yaratish mumkin.
3. Django va Flask frameworklari: Python backend dasturlash uchun Django
va Flask kabi mashhur frameworklar mavjud. Django, kompleks va katta
miqdordagi loyihalarni yaratish uchun to‘g‘ri keladi, Flask esa oson va
minimalistik backend Pythonni Windows operatsion tizimiga o‘rnatish uchun
quyidagi qadamleri izohlashim mumkin:
1.Rasmiy Python veb-saytini oching: Pythonni o‘rnatish uchun
https://www.python.org veb-saytini oching.
2. Python versiyasini tanlang: Pythonning yangi versiyalarini tanlash tavsiya
etiladi. Veb-saytda eng so‘nggi versiyani tanlang. Unga mos keladigan
"Download" tugmasini bosing.
3. O‘rnatuvchini yuklab oling: Saytda, o‘rnatish uchun mavjud bo‘lgan
Python o‘rnatuvchisini (installer) yuklab oling. Agar Windows 64-bit
versiyasidan foydalanmoqchi bo‘lsangiz, "Windows x86-64 executable
installer"ni tanlang.
4. O‘rnatish jarayoni: Yuklab olingan .exe faylini oching va o‘rnatish
jarayonini boshlang. "Add Python to PATH" ni belgilang, bu Pythonning
komandalarini terminalda ishlatish imkoniyatini beradi. O‘rnatishni davom
ettirish uchun "Install Now" tugmasini bosing.

345. O‘rnatishni tekshirish: O‘rnatish yakunlandi. Pythonni tekshirish uchun
terminal
yoki komandalar chiqarish oynasini oching va quyidagi komandani kiritib
Python versiyasini ko‘rishni tekshiring: python –version.
Agar komanda to‘g‘ri ishlasa, Python versiyasini terminalda ko‘rasiz.
Pythonning muvaffaqiyatli o‘rnatilganligini va to‘g‘ri ishlashi uchun bir ozroq
imkoniyatlardan foydalanishingiz mumkinDjango backend uchun juda mashhur
va kuchli bir framework hisoblanadi. Unga qulaylik va osonlik taqdim etadigan
ko‘p modulli muhitni taminlaydi. Agar siz Python tilini yaxshi bilasiz va
tajribaga ega bo‘lsangiz, Django backend uchun o‘zaro mos keladi.Django bilan
backend yaratish uchun quyidagi jarayonlarni amalga oshirishingiz mumkin.
1. Django o‘rnatish: Django o‘rnatish uchun Python’ning pip paket
boshqaruvchi dasturidan foydalanishingiz mumkin. Terminal yoki komandalar
chiqarish oynasida quyidagi komandani ishga tushiring: pip install Django
2. Django loyihasini yaratish: Django loyihangiz uchun yangi direktoriya
yaratib olasiz. Terminal yoki komandalar chiqarish oynasida quyidagi
komandani ishga tushiring: django-admin startproject myproject
3. Bu komanda "myproject" nomli yangi direktoriya yaratadi. 46 Django
ilovasini ishga tushirish: Loyiha direktoriyasida, manage.py nomli fayl mavjud
bo‘ladi. Terminal yoki komandalar chiqarish oynasida quyidagi komandani
ishga tushiring: python manage.py runserver
4. Bu komanda ilovani boshlash va o‘zgartirishga tayyorlaydi. Ilova 8000-
portida ishga tushadi (mumkin bo‘lsa, portni o‘zgartirishingiz mumkin).Django
loyihasini tahrirlash: Ilovaning asosiy sozlamalarini settings.py faylida
o‘zgartirishingiz mumkin. Bu faylda loyiha nomi, ma’lumotlar bazasi
sozlamalari va qo‘shimcha parametrlar kabi qo‘shimcha o‘zgaruvchilar mavjud.

355. Django modelini yaratish: models.py faylida, loyihangiz uchun obyektlarni
tavsiflash uchun modellarni yarating. Bu modellar, ma’lumotlar bazasidagi
jadvallarni ifodalaydi.
6. Django ma’lumotlar bazasi migratsiyalari: Modellarni o‘zgartirganingizda
yoki yangi modellarni qo‘shganingizda, ma’lumotlar bazasini yangilash uchun
migratsiya skriptlarini yaratishingiz kerak. Terminal yoki komandalar chiqarish
oynasida quyidagi komandani ishga tushiring:
python manage.py makemigrations
python manage.py migrate
7. Django admin paneli: Django sizga avtomatik ravishda admin paneli
taqdim etadi, bu panel orqali ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlarni tahrir
qilishingiz mumkin.Endilikda ushbu tildan foydalanish uchun o‘zimiz uchun
qulay dastur yuklab olamiz.PyCharm, Python va Django kabi texnologiyalar
bilan ishlash uchun kuchli bir integrlangan ishlab chiqarish muhiti (IDE)
hisoblanadi. PyCharm orqali Python va Django loyihalarini yaratish, kodni
tahrirlash, ishga tushirish va boshqalarini bajarish imkoniyatiga egasiz.
Quyidagi qadamlar orqali PyCharm ni o‘rnatishingiz mumkin:
1.PyCharm o‘rnatish: Rasmiy JetBrains PyCharm veb-saytini oching
(https://www.jetbrains.com/pycharm/) va kerakli versiyani tanlang (Professional
yoki Community).
2. O‘rnatuvchi yuklab olish: Saytda, tanlagan versiya uchun mos keladigan
o‘rnatuvchini yuklab oling. O‘rnatuvchi faylni oching va o‘rnatish jarayonini
boshlang.
3. O‘rnatishni boshlash: O‘rnatuvchi faylini ishga tushiring va o‘rnatishni
boshlang. O‘rnatish jarayoni sizga o‘zgaruvchilar, to‘lovlar va o‘rnatish joyini
tanlash imkonini beradi.

364. PyCharm ni boshlash: O‘rnatish yakunlandi. PyCharm ni oching va yangi
proyektni yaratish uchun "Create New Project" yoki mavjud proyektni ochish
uchun "Open" tugmasini bosing.
5. Python va Django loyihalarini PyCharm da ishlatish: PyCharm orqali
Python va Django loyihalarini yaratishingiz va tahrirlashingiz mumkin. Yangi
proyekt yaratish uchun "New Project" bosish va loyihani Python yoki Django
loyihasi sifatida belgilash mumkin.
PyCharm, Python va Django ga mo‘ljallangan yangi fayllar yaratish, ularni
tahrir qilish, Python paketlarini o‘rnatish, deploysizlik va boshqalar kabi
imkoniyatlarni taqdim etadi. Unga oid ko‘plab imkoniyatlar, ko‘rsatgichlar va
vositalar mavjud bo‘lib, dasturchilar uchun samarali bir ishlab chiqarish muhiti
hisoblanadi.Django proyektini yaratish uchun quyidagi qadamlarni
izohlashingiz mumkin:
1. Django o‘rnatish: PyCharm ni oching va yangi proyekt yaratish oynasini
oching. "Create New Project" yoki "New Project" tugmasini bosing.
2. Proyekt nomini va joylashuvni tanlash: Yangi proyekt nomini kiriting va
saqlash joyini tanlang. Keyin "Create" tugmasini bosing.
3. Virtual muhit yaratish: PyCharm, virtual muhit yaratishni taklif qiladi. Bu,
loyihangiz uchun alohida muhit yaratish va unga ajratilgan Python interpreter
bilan ishlash imkonini beradi. Virtual muhitni yaratishni tasdiqlang.
4. Django loyihasini qo‘llab-quvvatlash: Virtual muhit yaratildikdan so‘ng,
PyCharm loyihani yaratish uchun sizga bir nechta variantlar taklif qiladi.
Django loyihasini tanlashingiz mumkin.
5. Django proyektini sozlash: Django proyektini sozlash oynasida, proyekt
nomini va joylashuvni kiritishingiz talab qilinadi. Sozlash tugmasini bosing va
Django proyekti yaratiladi.

376. Loyiha fayllarini ko‘rish: PyCharm, Django proyekti uchun standart
loyihani generatsiya qiladi. Proyektning "Project" va "App" nomli papkalari
mavjud. "Project" papkasida asosiy proyekt konfiguratsiyasi, URL
konfiguratsiyasi va boshqa fayllar joylashgan. "App" papkasida esa Django
ilovalarini tuzishda ishlatiladigan ilova tomonidagi fayllar joylashadi.Shunday
qilib, siz "Academia" nomli Django proyektini yaratgan bo‘lasiz. Bundan keyin,
siz loyihangiz uchun model, URL-lar, shablonlarga va boshqa dasturiy
qismlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozishni boshlashingiz mumkin.
3.2. Veb ilova frontend qismini yaratish
Biz veb ilova front end qismini yaratish uchun zamonaviy
frameworklardan biri ReactJs dan foydalanamiz. Reactjs hozirgi kundagi
zamonaviy framevorklardan bo’lib ko’plab kompaniyalar ushbu frameworkdan
foydalanishadi.Bu framevorkni Facebook kompaniyasi ishlab
chiqqan,ishlatishga juda qulay va sodda.Bundan tashqari ReactJs da Html, Css,
Json, Js, Jsx va boshqa kengaytmali fayllar ochib kodlar yozish
mumkin.Bularning barchasi bir-biriga muttanosib integratsiya qilingan.
Shuningdek ReactJS tezligi va dinamikligi bilan ajralib turadi.Loyiha qismlarini
bo’laklarga bo’lgan holda yaratish mumkin. Frontend yozish uchun React.js va
VebStorm IDE dan foydalanish uchun quyidagi qadamlarni izohlashingiz
mumkin:
1. Node.js o‘rnatish: React.js ishlatish uchun Node.js o‘rnatilishi kerak.
Rasmiy Node.js veb-saytini oching (https://nodejs.org/en/) va kerakli versiyani
yuklab oling. O‘rnatuvchi faylni oching va o‘rnatish jarayonini boshlang.
Node.js o‘rnatilgandan so‘ng, npm (Node Package Manager) ham o‘rnatiladi.
2. VebStorm o‘rnatish: JetBrains VebStorm IDE ni rasmiy veb-saytini oching
(https://www.jetbrains.com/vebstorm/) va kerakli versiyani yuklab oling.
O‘rnatuvchi faylni oching va o‘rnatish jarayonini boshlang.

383. Yaratish va o‘rnatish: VebStorm ni oching va yangi proyekt yaratish uchun
"Create New Project" yoki "New Project" tugmasini bosing. Proyekt nomini
kiritishdan so‘ng, "Create" tugmasini bosing.
4. React.js yaratish: Proyekt yaratilgandan so‘ng, terminal oynasini oching
(o‘ng tomondagi bo‘yincha tugmasi yoki "View" -> "Tool Windows" ->
"Terminal") va terminalda quyidagi komandani kiriting:
npx create-react-app my-app
Bu komanda "my-app" nomli React.js loyihasini yaratadi. Lekin siz
loyihangiz uchun boshqa nom belgilashingiz mumkin.
5. Proyektni ochish: React.js loyihasini yaratgandan so‘ng, VebStorm IDE da
"File" -> "Open" orqali yaratilgan loyiha papkasini oching.
6. Npm kutubxonalarni o‘rnatish: Terminal oynasida loyiha papkasida turib
quyidagi komandani kiriting:
npm install
Bu komanda, loyihaga bog‘liq package.json faylda belgilangan barcha npm
kutubxonalarni o‘rnatadi.Shunda siz Windowsga React.js loyihasi yaratish va
npm kutubxonalarni o‘rnatish uchun kerakli jarayonlarni tugatgansiz. Endi siz
React.js komponentlarini yaratish, veb sahifalarni tahrirlash va qo‘llab-
quvvatlash uchun VebStorm IDE dan foydalanishingiz mumkin.
3.3. Veb ilovani ma’lumotlar bazasi
Biz ma’lumotlar bazasini shakllantirish uchun postgres dan
foydalanamiz.PostgreSQL ni Windowsga o‘rnatish uchun quyidagi qadamlarni
izohlashingiz mumkin:
1.Rasmiy PostgreSQL veb-saytini oching (https://www.postgresql.org) va
yuklab olish sahifasiga kirib, yuqoridagi "Download" tugmasini bosing.

392.PostgreSQL versiyasini tanlash: Yuklab olish sahifasida, sizga mos keluvchi
versiyani tanlang. U holda "Windows" bo‘limiga o‘ting.
3.Yozuvni o‘rnatish faylini yuklab oling: "Windows x86-64" bo‘limida
o‘zining versiyasiga mos keluvchi yozuvni yuklab oling. O‘rnatuvchi faylni
oching va o‘rnatish jarayonini boshlang.
4. PostgreSQL ni o‘rnatish: O‘rnatuvchi faylni ochgandan so‘ng, "Setup
Wizard" ochiladi. U orqali o‘rnatish jarayonini boshlang. Bu o‘rnatish jarayoni
sizga sozlashlarni tanlash imkonini beradi.
5. O‘rnatish parametrlarini tanlash: O‘rnatish jarayonida sizdan muhim
parametrlarni tanlash so‘raladi. Ma’lumotlarni saqlash uchun direktoriyani,
portni, admin parolini va boshqalarini tanlang. Sozlangan parametrlarni
tasdiqlang va o‘rnatishni davom ettiring.
6. O‘rnatishni yakunlash: O‘rnatish jarayoni yakunlanadi va PostgreSQL
muvaffaqiyatli o‘rnatilganligi haqida xabar olinadi. PostgreSQL o‘rnatildikdan
so‘ng, uni ishga tushirish uchun quyidagi qadamlarni izohlashingiz mumkin:
7. PostgreSQL ni boshlash: Start menyu orqali "PostgreSQL" nomli bo‘limni
toping va "pgAdmin" yoki "SQL Shell" ni ishga tushiring.
8. PgAdmin orqali ishlatish: pgAdmin, PostgreSQL ma’lumotlar bazasini
boshqarish uchun grafik interfeys taqdim etadi. Uni oching va ma’lumotlar
bazasini yaratish, tablitsalarni tuzish, so‘rovlar yaratish va boshqalarini bajarish
imkoniyatiga egasiz.
9. SQL Shell orqali ishlatish: PostgreSQL komandasi orqali ma’lumotlar
bazasiga so‘rovlar yuborish va boshqarish uchun terminal yoki komandalar
qatori orqali ishlatishingiz mumkin.
Shunda siz Windowsga PostgreSQL ni o‘rnatgan bo‘lasiz va ma’lumotlar
bazasini boshqarish uchun pgAdmin yoki SQL Shell dan foydalanishingiz

40mumkin.pgAdmin dasturida ma’lumotlar bazasini ochish uchun quyidagi
qadamlarni izohlashingiz mumkin:
1. PgAdmin dasturini oching: Start menyu orqali "PostgreSQL" nomli
bo‘limni toping va "pgAdmin" ni tanlang. Dastur ochilgandan so‘ng, sizga
ma’lumotlar bazasini boshqarish uchun grafik interfeys taqdim etadi.
2.Yangi ma’lumotlar bazasini ochish: pgAdmin ochilgach, chap tomondagi
panel orqali "Servers" nomli qismni toping. "Servers" bo‘limining ichida
sizning o‘rnatgan PostgreSQL serveringizni ko‘rasiz.
Keyin esa Django loyiha Ichida .env faylini ochamiz va xavfsizlik uchun
quyidagilarni yozamiz:
# Django settings
SECRET_KEY=lmxnjalskmxlsamxlsmmlk&A^T^&^$%
$^&YGJKHNKJ^&T&
DEBUG=1 DJANGO_SETTINGS_MODULE=core.settings.base
ALLOWED_HOSTS=‘*’ # Database settings
DB_ENGINE=django.db.backends.postgresql_psycopg2
DB_NAME=postgres
DB_USER=postgres DB_PASSWORD=postgres DB_HOST=localhost
DB_PORT=5432 # redis and celery settings
Endilikda veb ilovamiz uchun djangoda model yaratamiz.Keyin esa veb
ilovamizga kerakli bo‘lgan modellarni o‘ylab olamiz va optimal variantini
tanlab olib models.py fayliga yozamiz.
Endi quyidagi kodlar orqali ma’lumotlar bazasida jadvallar yaratish uchun
pycharm terminalida quyidagi buyruqlarni yozamiz:
python manage.py makemigrations

41python manage.py migrate
Keyin esa ilovani backend qismini ishlatamiz,bu uchun terminalga quyidagi
buyruqni yozamiz:
Python manage.py runserver
Ushbu komanda loyihani lokal serverda ishga tushiradi.Komanda
bajarilgandan keyin , terminalda quyidagi yozuv chiqadi:
Performing system checks…
System check identified no issues (0 silenced).
June 23, 2023 - 15:30:45
Django version 3.2.5, using settings 'project.settings' Starting development
server
at http://127.0.0.1:8000/ Quit the server with CONTROL-C.

42Google Chrome - https://fayllar.org/
Uchinchi bob bo‘yicha xulosa
Django, kuchli bir backend freymvorkidir va veb ilovalarni tezkor,
samarali va ma’mul qilib yaratish imkonini beradi. U quyidagi katta
afzalliklarga ega:Model asosida ma’lumotlar bazasini boshqarish:
Django, ORM (Object-Relational Mapping) orqali ma’lumotlar bazasini
obyektlar ko‘rinishida boshqarish imkonini beradi. Model orqali ma’lumotlar
strukturasini ta’rifi va ma’lumotlar bazasiga ulash imkonini beradi.URL-routing
va view funksiyalar: Django, URL-routingni va view funksiyalarini ta’rifi
qilishga imkon beradi. URL-routing, tashqi URL larni ilova funksiyalariga
bog‘lash uchun muhimdir. View funksiyalari, tashqi so‘rovlar bilan bog‘liq
tashqi logikani boshqarishga imkon beradi.Shablonlar va matnlar: Django,
shablonlar orqali dinamik veb sahifalarini yaratish imkonini beradi. Shablonlar
orqali veb sahifalarida ma’lumotlarni chiqarish va foydalanuvchidan
ma’lumotlarni qabul qilish mumkin.Django Admin: Django, avtomatik tuzilgan
admin paneli orqali ma’lumotlar bazasini boshqarishni osonlashtiradi. Bu admin
panelida ma’lumotlar bazasidagi modellarni tahrirlash, qo‘shish va o‘chirish
imkoniyatlari mavjud.Avasiyalar va saqlanganlik: Django, avasiyalarga,
foydalanuvchi autentifikatsiyasiga, sessiyalarga, formalar bilan ishlashga va
boshqalariga yordam beradi. Bu, sizning ilovangizga tashqi foydalanuvchilar
uchun xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi.Django, keng qo‘llaniladigan
freymvorkdir va loyihalarni boshqarishni, ma’lumotlarni boshqarishni,
foydalanuvchilar bilan o‘zaro amalga oshirishni osonlashtiradi. Uning ko‘p
xususiyatlaridan foydalanish orqali siz ilovangizni kuchli backend asosida
ishlab chiqarishingiz mumkin.

43 YAKUNIY XULOSA
1 O nline ta’lim platformasining maqsadi va afzalliklari haqida
gaplashildi. Online ta’lim platformalari, masofaviy ta’limni o‘rganishga
imkoniyat yaratadi va o‘quvchilar uchun qulayliklar ta’minlaydi. Bu bo‘limda
online ta’lim platformalarining afzalliklari va kamchiliklari haqida ma’lumotlar
ham berilgan.
2 V ebsayt yaratishda qo‘llaniladigan texnologiyalar talqini keltirilgan.
Zamonaviy veb ilova yaratish uchun Python, Django, React js, Linux Ubuntu,
ma’lumotlar bazasi va boshqa texnologiyalar keng qo‘llaniladi. Bu
texnologiyalar veb ilovalarini yaratishda va ishga tushirishda yordam beradi.
3 V eb platformasi uchun veb ilova ishlab chiqish haqida ma’lumotlar
berilgan. Bu bo‘limda veb ilovasining backend va frontend qismlarini yaratish,
ma’lumotlar bazasini qo‘llash va boshqalar kabi mavzularni o‘rganish
imkoniyatlari ko‘rsatilgan.

44FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I.Normativ-huquqiy hujjatlar.
1. Mirziyoev SH.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak.
Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy
yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining
kengaytirilganmajlisidagi ma’ruza, 2017 yil 14 yanvar’ –Toshkent,
O‘zbekiston, 2017. 104-b.
2. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali
marosimdagi ma’ruza. 2016 yil 7 dekabrь- Toshkent, O‘zbekiston, 2017. 48-b
3. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. Mazkur kitobdan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat
Mirziyoevning 2016 yil 1 noyabrdan 24 noyabrga qadar Qoraqalpog‘iston
Respublikasi,viloyatlar va Toshkent shaxri saylovchilari vakillari bilan
o‘tkazilgan saylovoldi uchrashuvlarida so‘zlagan nutqlari o‘rin olgan.-

45Toshkent, O‘zbekiston, 2017. 488-b.
4. Normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish huquqiga ega bo‘lgan organlar
yoki mansabdor shaxslar O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
palatalari, O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi, vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar, mahalliy 70
davlat hokimiyati organlari normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish huquqiga
ega bo‘lgan organlar yoki mansabdor shaxslardir (bundan buyon matnda
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish huquqiga ega bo‘lgan organlar deb
yuritiladi). https://lex.uz/docs/-5378966.
5. Normativ-huquqiy hujjat qabul qilinganligi munosabati bilan
o‘zgartishlar, qo‘shimchalar kiritilishi yoki o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilishi
lozim bo‘lgan, teng yuridik kuchga ega normativ-huquqiy hujjatlarning yoki
ular qismlarining soni ancha ko‘p bo‘lgan taqdirda, mazkur o‘zgartish va
qo‘shimchalar, shuningdek o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilishi lozim bo‘lgan
normativ-huquqiy hujjatlar ro‘yxati alohida hujjat sifatida rasmiylashtiriladi.
Bunday hujjat loyihasi ishlab chiquvchi tomonidan tayyorlanadi va normativ
huquqiy hujjat loyihasi bilan bir vaqtda taqdim etiladi. https://lex.uz/docs/-
5378966.
6. SH.M.Mirziyoev, tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik
– har bir rahbar faoliyatining kundalik faoliyati bo’lishi kerak. 2017.
7. SH.M.Mirziyoev, Erkin va farovon, demokratik o’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. 2017.

46II.Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar
1.O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 3 iyuldagi “O zbekistonʻ ʻ
Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida”gi
ʻ ʻ
PQ-3832-son qarori (Hujjat matni rus tilida berilgan).
2.O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 14 maydagi “Elektron tijoratni
ʻ
jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida”gi PQ-3724-son qarori.
ʻ ʻ
3.O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 18 apreldagi “Innovatsion
ʻ
loyihalarni amalga oshirish va idoraviy axborot tizimlarini jadal
integratsiyalashuvining tashkiliy chora-tadbirlari to g risida”gi PQ-3673-son qarori
ʻ ʻ
(Hujjat matni rus tilida berilgan).
4.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 19 fevraldagi PF-5349-son
Farmoni.
5. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 12 fevraldagi “O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasida kosmik tadqiqotlar va texnologiyalarni rivojlantirish chora-
tadbirlari to g risida”gi f-5209-son farmoyishi (Hujjat matni rus tilida berilgan).
ʻ ʻ
6.Respublikada axborot texnologiyalari sohasini rivojlantirish uchun shart-
sharoitlarni tubdan yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida.
7.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ayrim hujjatlariga o‘zgartirish va
qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida.

478.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ba’zi hujjatlariga o‘zgartish va
qo‘shimchalar kiritish, shuningdek ayrimlarini o‘z kuchini yo‘qotgan deb
hisoblash to‘g‘risida.
9. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida loyiha boshqaruvi tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
10. Toshkent axborot texnologiyalari universitetining faoliyatini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining ijro etuvchi tuzilmasiga qisman o‘zgartirish kiritish to‘g‘risida»
2016 yil 10 sentyabrdagi PQ-2584-sonli qaroriga o‘zgartish kiritish to‘g‘risida.
12. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston respublikasi
prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ijro etuvchi
tuzilmasiga qisman o‘zgartirish kiritish to‘g‘risida» 2016 yil 10 sentabrdagi PQ-
2584-sonli qaroriga o‘zgartish kiritish to‘g‘risida”gi qarori. 2016 yil 9 noyabr,PQ-
2656-son.
13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining ayrim hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi
qarori. 2016 yil 2 noyabr, PQ-2651-son.
14. “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining «Radiochastota spektrini boshqarishni tashkil qilish va
foydalanishni takomillashtirish to‘g‘risida» 2013 yil 22 oktyabrdagi PQ-2053-sonli
qaroriga o‘zgartishlar kiritish to‘g‘risida”gi qarori. 2015 yil 8 sentyabr, PQ-2403-
son.
15.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligining faoliyatini
tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori. 2015 yil 4 fevral, PQ-2293-son.

4816. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston respublikasi
prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ijro etuvchi
17.tuzilmasiga qisman o‘zgartirish kiritish to‘g‘risida» 2016 yil 10 sentabrdagi PQ-
2584-sonli qaroriga o‘zgartish kiritish to‘g‘risida”gi qarori. 2016 yil 9 noyabr,PQ-
2656-son.
III. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari va me’yoriy-huquqiy
hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining, 05.10.2020 yildagi “Raqamli
O‘zbekiston - 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish
chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PF-6079-son Farmoni
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 17.02.2021 yildagi “Sun’iy
intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish
choratadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4996-son qaror i
IV. Asosiy adabiyotlar
1. Гарретт Д. Веб-дизайн. Элементы опыта взаимодействия / Д. Гарретт. —
СПб.: Символ-плюс, 2015. — 192 c.
2. Диков А. В. Клиентские технологии веб-дизайна. HTML5 и CSS3.
Учебное пособие. — М.: Лань, 2019. — 188 c.
3. Боженюк А. В., Котов Э. М., Целых А. А. Интеллектуальные интернет-
технологии; Феникс - Москва, 2009. - 384 c.
4. Акперов, И.Г. Информационные технологии в менеджменте: Учебник /
И.Г. Акперов, А.В. Сметанин, И.А. Коноплева. - М.: НИЦ ИНФРАМ, 2019.
- 400 c.

495. Боженюк А. В., Котов Э. М., Целых А. А. Интеллектуальные интернет-
технологии; Феникс - Москва, 2009. - 384 c.
6. Акперов, И.Г. Информационные технологии в менеджменте: Учебник /
И.Г. Акперов, А.В. Сметанин, И.А. Коноплева. - М.: НИЦ ИНФРАМ, 2019.
- 400 c.
7. Боженюк А. В., Котов Э. М., Целых А. А. Интеллектуальные интернет-
технологии; Феникс - Москва, 2009. - 384 c
8. Акперов, И.Г. Информационные технологии в менеджменте: Учебник /
И.Г. Акперов, А.В. Сметанин, И.А. Коноплева. - М.: НИЦ ИНФРАМ, 2019.
- 400 c.
9. Боженюк А. В., Котов Э. М., Целых А. А. Интеллектуальные интернет-
технологии; Феникс - Москва, 2009. - 384 c.
10. Акперов, И.Г. Информационные технологии в менеджменте: Учебник /
И.Г. Акперов, А.В. Сметанин, И.А. Коноплева. - М.: НИЦ ИНФРАМ, 2019.
- 400 c.
11. Минник Крис, Титтел Эд. HTML5 и CSS3 для чайников. — М.:
Диалектика, 2019. — 400 c.
12. Дэвид Макфарланд. Новая большая книга CSS. — М.:Питер, 2018. —
720c.
13 . Гаврилов, М.В. Информатика и информационные технологии: Учебник
/ М.В. Гаврилов, В.А. Климов. - Люберцы: Юрайт, 2016. - 383 c. 68
14 . Мишенин, А.И. Информационные технологии в вопросах и ответах:
Учебное пособие/ А.И. Мишенин. - М.: Финансы и статистика, 2005.-
320c.
15 . Hayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya. Sapaev M.S., Qodirov F.M. O‘quv
qo‘llanma, Toshkent-“Aloqachi”-2019, 276 b.

5016. Hayot faoliyati xavfsizligi. Ekologiya. O.D.Raximov, I.X.Siddiqov,
M.O.Murodov. Oliy ta’lim bakalavriyat yo‘nalishlari uchun darslik. T.:
“Aloqachi”, 2017-332 b
17. Hayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya menejmenti (chizmalar,
tushunchalar, faktlar va raqamlarda): darslik / A.Nigmatov, Sh.Muxamedov,
N.Xasanova. – T.: Navro‘z. 2014. – 199 b .
V . Internet saytlari
1.Python.org - https://www.python.org/
2 .Django Project - https://www.djangoproject.com/
3 .ReactJS.org - https://reactjs.org /
4 .PostgreSQL Official Documentation - https://www.postgresql.org/docs/
5 .Real Python - https://realpython.com/
6.Google Chrome - https://fayllar.org/

Veb platformasi ma’lumotlar bazasini shakllantirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish