Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 3.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Velikan zotli quyonlarning gematologik ko‘rsatkichlarining fasliy dinamikasini o‘rganish

Купить
Velikan zotli quyonlarning gematologik ko`rsatkichlarining fasliy dinamikasini o`rganish M U N D A R I J A Kirish…………………………………………………………………………… 3 1.BOB. Adabiyotlar sharhi…………………………………………………….. 5 1.1.Quyonlarning kelib chiqishi va fiziologik xususiyatlari…………...…......... 5 1.2.Turli zotga mansub quyonlar qon tizimining fiziologik-biokimyoviy xususiyatlari……………………………………………………………………. 10 1.3.Quyonlar organizmining biologik va fiziologik xususiyatlari……...……… 18 2.BOB. Tadqiqot sharoitlari, ob`ekti va uslublari……………………………... 24 2.1. Tadqiqot sharoitlari ……………………………………………………….. 24 2.2.Tadqiqot ob`ekti …………………………………………………………… 24 2.3. Tadqiqot uslublari ........................................................................................ 24 2.3.1. Eritrotsitlarni sanash uslubi..................................................................... 25 2.3.2. Goryaev kamerasi (sanoq to’ri) da qon tarkibini o`rganish uslubi…….. 26 2.3.3. Tajriba natijalarini sarhisob qilish uslublari……………………………. 32 3-BOB.Tadqiqot ishining natijalari................................................................... 33 3.1. Eritrositlarning umumiy miqdorini va mavsumiy o`zgaruvchanligini aniqlash................................................................................................................. 33 3.2. Leykotsitlarning umumiy miqdorini va mavsumiy o`zgaruvchanligini aniqlash................................................................................................................ 43 3.2.1. Leykotsitlar va limfotsitlarni ajratish…………………………………… 43 3.2.2.Leykotsitlarning funksiyalari va ularning ahamiyati……………………. 45 3.3. Ona quyonlar qoni tarkibidagi leykotsitlarning umumiy miqdoriga va leykogrammaga turli oziqlantirishning ta`siri...........………………………….. 49 3.3.1.Oziqa rasionlarining to`la qimmatligiga bog`liq holda ona quyonlar spesifik immun tizimining funksional holati………………………..…………………. 52 Xulosalar………………………………………...……………………………. 56 1 Ishlab chiqarishga tavsiyalar……………......…………………………………. 57 Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati…..…………………………………………. 58 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Quyonchilik chorvachilikning tarmoqlari orasida eng sеrdaromad, kеlajagi porloq tarmoqlaridan biri bo'lib, yuqori sifatga ega bo`lgan parhеzbop go`sht va mo`yna mahsulotlari olish imkonini bеruvchi sohalardan biri hisoblanadi. Hayvonlarni parvarishlashning turli tiplarida ular organizmining fiziologik holati haqidagi to`liq ma'lumotga ega bo'lish ham nazariy ham amaliy ahamiyatga ega. Hozirda mamlakatimizda quyonlarni biologik xususiyatlarini o`rganish va ularni parvarishlash bo`yicha tegishli chora-tadbirlar rejasi samarali tarzda tuzib chiqilgan. Kеyingi yillarda quyonlar organizmining immun tizimini kuchaytirishga yo`naltirilgan vositalarni topish va takomillashtirish bo`yicha bir talay tadqiqotlar olimlarimiz tomonidan olib borilmoqda. Tadqiqotning ob`ekti va predmeti. Tadqiqot ishining ob`ekti velikan zotli quyonlar bo`lib hisoblanadi. Tadqiqot ishining predmeti sifatida quyonlar qonidagi shaklli elementlar, ularni mavsumiy dinamikasini aniqlash uchun Goryaev sanoq to`ri, Sali gemometri va gematologik analizatordan foydalanildi. Tadqiqot ishining maqsadi va asosiy vazifalar i : Mazkur bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi yilning turli fasillarida velikan zotli quyonlar qoni tarkibidagi gematologik va ayrim biokimyoviy ko`rsatkichlarning fasliy denamikasini o`zgarishini o`rganishdan iborat bo`ldi. Bu muammoni hal qilish uchun quyidagi vazifalar qo`yildi: - mazkur mavzu bo`yicha tegishli adabiyotlar ma`lumotlarini to`plash; - eritrositlarning miqdoriy ko`rsatkichlarini fasliy dinamikasini o`rganish; - leykositlarning miqdoriy ko`rsatkichlarini fasliy dinamikasini o`rganish; - trombositlarning miqdoriy ko`rsatkichlarini fasliy dinamikasini o`rganish; 2 - turli fasillar ning harorat (C°) o’zgarishiga qarab quyonlar immun tizimini o`rganish; Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Mazkur bitiruv malakaviy ishida velikan zotli quyonlarni parvarishlash, mahsuldorligini oshirishda muhim omil sanaladigan ularning gematologik ko`rsatkichlari o‘rganildi va tahlil qilindi. Uning natijalari olingan ma’lumotlar bilan qiyoslanib yuz bergan o‘zgarishlar sababini ilmiy asosda tush i ntirishga harakat qilindi. Tadqiqot ishining ilmiy va amaliy ahamiyati. Olingan ma'lumotlar asosida quyonchilik xo`jaliklarida oziqlantirishning olinadigan gematologik ko`rsatkichlarga ta'siri haqida tavsiyalar bеriladi. Bundan tashqari, olingan ma'lumotlar ma'lum darajada «Quyonchilik» fanini nazariy bilimlar bilan boyitadi. Malakaviy bitiruv ishining strukturasi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish 6 1 bеtda komipyutеrda chop qilingan hajmda bo'lib u kirish, adabiyotlar sharhi, tadqiqot ishining matеrial iva usullari, olingan ma'lumotlar tahlili, xulosa va adabiyotlar ro'yhatidan iborat. 3 1 BOB. Adabiyotlar sharhi 1.1.Quyonlarning kelib chiqishi va fiziologik xususiyatlari Velikan quyonlar kemiruvchilar turkumining eng yirik vakillaridan hisoblanadi. Velikan quyonlar o`rtacha vazni 5-6 kg bo`ladi, yiriklarining vazni 10 kg gacha yetishi mumkin. Quyonlarning oq va kulrang turlari ko`proq tarqalgan. Chunki ularni parvarish qilish va boqish oson hamda yaxshigina iqtisodiy foyda keltiradi. Katta jussali quyonlar 2 turga bo`linadi: 1. velikanlar — oq va kulrang velikan quyonlar kiradi; 2. gigantlar — bu turga sovet shinshillasi, beligiya flandri, kapalak, gigant angora, nemis qo`chqori zotlari kiradi. Oq va kulrang velikan quyonlari flandr zoti va yashovchan rus zotlari chatishishidan kelib chiqqan. Shuning uchun oq va kulrang quyonlarning ajralib turuvchi tomonlari quyidagilar:  serpushtlik;  tez ko'payish imkoniyati;  tana vaznining tez oshishi (ulg`ayogan quyon vazni 4,5-6,5 kg gacha yetadi);  yuqori yashovchanlik;  noqulay sharoitlarga ko`nika olish qobiliyati. Oq va kulrang velikan quyonlarga donli mahsulotlar, sabzavotlar, pichanni o`z ichiga olgan turfa hil ozuqa ratsioni mos keladi. Ularning o`ziga xos jihati shundaki – ular boshqa zotlardan ko`ra kam suv iste`mol qiladi, suyuqlik yetishmasligini berilgan ozuqadan olishi kerak. Ulg`aygan quyonlarga ozuqa sifatida sabzavotlardan – kartoshka, qovoq; mevalardan – olma, nok; donli ekinlar, maysa, makkajo`xori poyasi va yana qotgan non berish mumkin. Gigant quyonlar velikanlardan ham kattaroq bo`lib yetiladi. Flandr zotiga mansub Ralif quyoni Ginnesning rekorlar kitobiga o`zining 19 kg vazni bilan eng og'ir quyon sifatida kirgan [1, 36]. 4 1.1-rasm. Flandr zoti Bu zot ko`proq go`shtlikka boqiladi, ammo terisining sifati pastligi bilan boshqa turlardan ajralib turadi. O`zining katta jussasi va mustahkam gavda tuzilishiga qaramay ular tashqi muhit o'zgarishiga chidamsizlar. Shuning uchun bunday turdagi quyonlar tez-tez infeksion kasalliklarga duchor bo`ladilar. Ularni issiq to`shamali to`liq polga ega kataklarda boqish tavsiya etiladi. Panjaralar bilan o`ralgan o`rada boqish mumkin emas [23, 35]. 1.2 - rasm. Sovet shinshillasi zoti 5 Shinshinlla gigant quyonlar ichida eng qimmatlisi hisoblanadi, chunki undan go`sht mahsulotidan tashqari qalin, yumshoq, kumushrang tusga ega teri ham olish mumkin. Bu turdagi quyonlar maxsus iqlim sharoitlarini talab etmaydi. O`zining qalin terisi hisobiga quyonlar past haroratga ham yaxshi moslashishadi. Lekin yilvizak va quyosh nurlari quyonlarga yomon ta`sir ko'rsatadi: tez-tez kasal bo`lishadi, nimjon bo`lib o`sishadi, vazni ortishi sekinlashadi [5, 9, 34]. 1. 3-rasm. Nemis qo`chqori zoti Bu turdagi quyonlarning o`ziga xosligi shundaki ular uzun, shalpang quloqlari va kattagina peshona egalaridir. Terisi qalin va yungli bo`lmaganligi uchun quyonlar faqat go`shtlikka boqiladi. Bu quyonlar ko`proq dekorativ maqsadlarda ishlatish uchun qo`l keladi, saqlash sharoitlari juda injiq hisoblanishadi. Ularni issiq tushishidan va namli joylardan ehtiyot qilish zarur. Quyonlarni vaksinasiyasini ham doimo o`z vaqtida qilib borish maqsadga muvofiq [4, 11, 23, 30]. 6 1. 4-rasm. Gigant angora zoti Bu turdagi quyonlar go`shti yoki terisi uchun emas, balki yingil va mayin juni uchun boqiladi. Shuning uchun bunday quyonlarni boqish alohida e`tibor talab etadi. Agar parvarishlashda yaxshi qaralmasa ularning qimmatli juni jingalak bo`lib, sifatsiz ahvolga kelib qoladi. Har 3 oyda bir marta quyonlarning qimmatbaho junini qirqib olsa bo`ladi. 1.5 –rasm. Kapalak zoti 7 Bu turdagi quyonlarni alohida belgilari bu ularning terisida ajoyib joylashgan qora dog`laridir. Ular ham go`shtlikka, ham teri olish uchun boqiladi. Bunday g`ayri oddiy tusga ega quyon zoti ingliz kapalagi zotini flandr va oq velikan zotlarining o`zaro chatishishi natijasida paydo bo`lgan. Gigant quyonlar saqlash uchun katakni qazilgan chuqurlarga (yama) qurib bo`lmaydi. Terisi uchun boqiladigan quyonlar kataklarini toza havo aylanadigan joyga o`rnatish maqsadga muvofiq. Go`shtlikka boqiladigan quyonlarni esa yerto`lada saqlagani ma`qul. Chunki yozda u yerda anchagina salqin bo`ladi, qishda esa yilvizaklardan holi bo`ladi. Velikan quyonlar tiqilinchda o`zlarini yomon his qilishadi, shuning uchun ularga baland va enli kataklab yasab berish kerak [7, 9, 22]. Gigant quyon saqlanadigan kataklarga bo`lgan talablar: erkak quyon saqlanadigan katak o`lchamlari – 80x100x65 sm bo'lishi kerak; urg`ochi quyon va bolalari saqlanadigan katak o`lchamlari – 100x150x65 sm bo'lishi kerak; kataklar toza, quruq, yomon hidlardan holi bo`lishi kerak; isib ketish va yelvizak holatlari bo`lmasligi ta`minlanishi kerak. Har bir quyon janjal va o`lim holatlari ro`y bermasligi uchun alohida-alohida saqlanishi kerak. Quyonlarni oziqlantirish Hozirda zoomagazinlardan gigant quyonlar boqish uchun istalgan turdagi ozuqani sotib olish mumkin. Faqat oddiy quyonlarga beriladigan kombikormlar ozuqa sifatida berilmaydi, chunki ularda katta jussali quyonlar o`sishi uchun zarur bo`lgan unsurlar bo`lmaydi. Oddiy quyonlar kabi velikan quyonlarni ham sabzavotlar – karam, sabzi; bug`doy, pichan bilan oziqlantirish mumkin. Lekin ularga chirigan ozuqalar, aynigan mahsulotlar berish yaramaydi [1, 3, 11]. Quyonlarni ko`paytirish Gigant zotli quyonlarni ular jinsiy balog`atga yetgachgina chatishtirish mumkin. Oddiy quyonlar 4-5 oyda balog`atga yetsa, gigant quyonlar 7-8 oyda tayyor bo`ladi. Yitilish davri uzoqroq davom etsa ham, ko`payish davrida urg`ochi quyon 7-10 ta bola dunyoga keltirib boquvchini xursand qiladi. Urg`ochi gigant quyonlar 8 hech qachon o`z bolalarini yib qo`yishmaydi. Ularning suti ham barcha quyonchalarni boqishga yetadi. Agar barcha quyonchalarni asrab qolish imkoni bo`lsa, ular 1,5 oyligida 2 kg gacha vaznga ega bo`lishadi va ancha mustaqil bo`lib qolishadi. Ozuqaga protein qo`shimchalari qo`shib berilsa, quyonchalar yanada tez katta bo`lishadi. Ona quyon 1,5 oy o`tgach sut bilan oziqlantirishni to`xtatadi. Keyin bolalarishi boshqa katakka olib, urg`ochi quyonni yana chatishtirish mumkin [2]. Quyonlarni sotib olishda ularning sog`lomligini ko`zi, burni, terisi rangiga qarab aniqlash mumkin. Yodda tutish kerakki ulg`aygan gigant quyon vazni 5-7 kg atrofida bo'ladi. Vazni og`ir bo`lgan quyonlarni tanlash ham yaramaydi. Chunki ularni ko`paytirish ancha qiyin bo`ladi [4]. 1.2.Turli zotga mansub quyonlar qon tizimining fiziologik-biokimyoviy xususiyatlari V.P.Terentiev, V.B.Dubinin, G.A.Novikovlarning (1992) ma`lumotlariga ko`ra quyonlarda, qonning umumiy miqdori 32-67 ml (vaznining 4,5 dan 6,7% tashkil etadi) qonning faol reaksiyasi pH-7,25-7,73 molekulyar og`irligi 1,0425 ni tashkil etadi. Yangi tug`ilgan quyonchalarning 1 mm 3 . qoni tarkibidagi eritrositlarning soni 4,5 mln.ni tashkil etsa, voyaga yetgan quyonlarda esa 5 mln.ni tashkil etadi (2,76 dan 6,32 mln.gacha) erkak quyonlarda esa uning miqdori urg`ochi quyonlarga nisbatan 7-8% ga ko`k. (ml qon tarkibidagi leykotsitlarning soni o`rtacha 8800 (600 dan 10000 gacha), trombositlar bitta avtor bo`yicha 300-800 ming, boshqasi bo`yicha 126480-251140 ming Nikitin bo`yicha esa 243 ming.Leykotsitar formula juda o`zgaruvchanlikcha ega: limfotsitlar 20-90% (o`rtacha 63%) psevdoeozinofillar10-67% (o`rtacha 32%) eozilofillar 0,2-5% (o`rtacha 2%): Nikitin bo`yicha bazofillar 5%; eozilofillar 1%; segmentyadrolilar 30%; mimfotsitlar 60%; monotsitlar 4% ni tashkil etadi.100 ml qon tarkibida 8,4- 12,4 g gemoglobin (Sali bo`yicha aniqlanganda 63-79,3%) saqlanadi, erkak quyonlarda 2 3% yuqori bo'ladi.Qonning ivish vaqti tashqi muhitning haroratiga bog`liq; harorat 50C ni tashkil etganda 48 daqiqani tashkil etadi, harorat 150C 9 bo`lganda 10 dan, 250C – 4 dan va 30-350C da esa 2 daqiqani tashkil etadi. Quyonlarda pulis son va yelka arteriyalarida va pastki jag`ning oldingi qismida (iyagi tagidagi teshikdan) yaxshi aniqlanadi [5, 10]. Leykotsitlarning funksiyalari va ularning ahamiyati.Leykotsitlar organizmga tushgan begona organzmlarni fagositoz qiladi, viruslar va mikroblar ajratgan toksinlarni neytrallaydi, turli kasalliklarga qarshi immun tanachalar hosil qilib, organizmning faol yoki sust turdagi immunitetlarini hosil qiladi. Shuning uchun yil fasllariga qarab xayvonlar organizmidagi leykotsitlarning umumiy miqdorini va leykotsitlarning o`zgarishini kuzatish muhim ahamiyatga ega ekanligini hisobga olib, yil davomida quyonlar qonidagi leykotsitlarni umumiy miqdori va leykotsitlar turlarining foizli nisbatini o`rgandik. Oq qon xujayralarning eng diqqatni tortadigan xususiyati uning o`zicha alohida harakatlanishidir. Bu xususiyati bilan ular kapillyarlarning yupqa devorlaridan amyobasimon harakat qilib to`qimalar aro bo`shliqlarga o`tadilar [7]. Leykotsitlar ikkita katta guruhga bo`linadi donador- granulositlar va donasiz- agranulositlar. Granulositlarga-eozinofillar, bazofillar, neytrofillar kiradi, ular qizil ilikda mieloblastlardan hosil bo`ladi. Eozinofillar (E) harfi bilan belgilanib barcha leykotsitlarning 1-4% ni tashkil etadi. Ular oqsiliy kelib chiqishga ega bo`lgan toksinlar va begona oqsillarni parchalash va zararsizlantirishda katta rol o`ynaydi. Yuqoridagi begona oqsillar va oqsilli toksinlar ta`sirida qon tarkibidagi eozinofillarning miqdori ortadi. Bazofillar (B)-harfi bilan belgilanib oqsilli bo`yoqlar, masalan metilin kuki bilan bo`yaladi. Sitoplazmasida geparin saqlovchi granulalar joylashgan bo`ladi. Bazofillar qon tarkibidagi umumiy leykotsitlarning 1%- gacha bo`lgan qismini tashkil etadi. Neytrofillar (N) - harfi bilan belgilanib umumiy leykotsitlarning 70 % ni tashkil etadi va neytral bo`yoqlar bilan bo`yaladi. Ularning asosiy fuksiyasi -fagositoz va mikroblarni rivojlanishini tormozlovchi va to`qima xujayralarning ko`payishini stimullovchi faol moddalar ajratishdan iboratdir. Musbat xemotoksisga ega bo`lishi va amyobasimon harakatlanishi hisobiga neytrofillar to`qimalarning jarohatlangan joyida katta miqdorda 10 jamlanadi. Mikroblar bilan to`qnash kelib uchrashganida ularni ushlab oladi, xazmlaydi va yo`qotadi. Bu xodisa I.I.Mechnikov tomonidan kashf yetilgan bo`lib, u fagositoz deb ataladi.(fago-yutaman). Bitta leykotsit 15-20 tagacha mikroblarni ushlab olishi mumkin va bu paytda ularni o`zi ham o`ladilar [20, 31]. Hayvonlar qonida ma`lum miqdorda faqatgina yetilgan (sigment yadroli-S) neytrofillar bo`lmasdan balki, ma`lum miqdorda ularning hosil bo`lishida ishtirok yetuvchi-yitilmagan hujayralar: tayoqcha yadrolilar (T) 3-5% ni va yosh hujayralilar (E) 1% gacha ham bo`ladi. Neytrofilli leykotsitozda bu shaklldagi leykotsitlarning miqdori ortadi, hattoki yosh hujayralilar xosil bo`lishida ishtirok yetuvchi leykotsitlarni xam miqdori ortishi kuzatiladi. Agranulositlarga monotsitlar va limfotsitlar (katta, kichik va o`rta) kiradi. Monotsitlar (M) harfi bilan belgilanib umumiy leykotsitlarning 40- 45 % ni tashkil yetadi va ular qizil ilikda, limfa tugunlarida xamda biriktiruvchi to`qimalarda hosil bo`ladi. Qondan chiqib yallig`langan joyga tushadi va u yerda fagositoz qiluvchi gigant xujayralarga aylanadi (makrofaglar). Monotsitlar katta yadroga ega, yadrosi esa atrofi oq bo`yalmagan perinuklyar zonaga ega bo`lgan sitoplazmaning orasida yotadi. Limfotsitlar (L) -harfi bilan belgilanib umumiy leykotsitlarning 21-35 % ni tashkil yetadi [12]. Limfotsitlar odam va hayvonlar qonida ikkita mustaqil T va B hujayraiar shaklidagi populyasiyalarga farqlanadi. Ularning dastlabki shakli qizil ilikda xosil bo`lib T-hujayralar timusda B-hujayralar yesa limfoid to`qimalar va ichaklar devorlarida o`zlarining rivojlanishini tugatadi. Agarda ayrisimon bez olib tashlansa qon tarkibida faqat V-hujayralar qoladi. Mu`tadil holatda T va B- hujayralar o`zaro uzviy bog`langan bo`ladi. Limfotsitlar to`qimalarning fiziologik yangilanishida jarohatlangan organlar yoki teri qoplamalarining regenerasiyasi (tiklanish) paytida katta miqdorda jamlanadi, hamda yallig`langan joyda uchraydilar. Ularni hamma joyda kuzatish mumkin, lekin ayrim hollarda ularni faoliyatini tushinib bo`lmaydi. Masalan, eozinofillar, neytrofillar, bazofillar va monotsitlar yallig`lanish o`chog`idagi bakteriyalarni, hujayralarni bo`laklarini yutsa, proteolitik fermentlarni 11 ajratsa, atrofiyaga uchragan to`qimalarni hazmlanish bilan bir vaqtda, limfotsitlar esa xuddi tomoshabin singari atrofga qarab turgani singari ko`zga tashlanarli faollik namoyon qilmaydi. Xaqiqatda esa bu unday emas ekan. Aslida ular barcha organizmda kechadigan himoyaviy immun reaksiyalarning bosh tashkilotchisi va faol ishtirokchilaridir. Leykotsitlar qatorini tashkil qiluvchi barcha xujayralarning soni va ularning ixtisoslashuvini ta`min etilishi jiddiy darajada limfotsitilarga bog`liq ekanligi tadqiqotlar natijasida aniqlangan. Ular, organizmga begona oqsillarni kirganligini qayd qiladilar va xabar beradilar. Organizmga tushgan genetik jihatidan begona agentlarni (antigenlarni) aniqlash va tanish funksiyasini va ularni bostirib kirishi haqidagi ma'lumotlarni berish limfotsitlar zimmasidagi vazifadir [3, 13]. Limfotsitlar butun organizmni barcha genetik jixatdan begona bo`lgan komponentlardan himoyalanishini ta`minlaydi. Ular organizmga o`tkazilgan begona to`qimalarning ham moslashib yashab ketishiga yo`l qo`ymaydilar. Limfotsitlar hattoki o`z organizmidagi turli patologik jarayonlar natijasida yuzaga kelgan yoki favqulodda mutasiya tufayli uning gen apparati o`zgargan to`qimalar uchun ham ayovsiz kurash olib boradi. Hujayralarning bo`linish o`chog`ida doimiy ravishda limfotsitlarni ishtirok etishi, barcha mutantlarni yo`q qilnishini ta`min etadi. Limfotsitlar uchun morfologik funksiya ham xosdir. Agarda organizmda jadal ravishda jigarning tiklanishi (regenrasiya) jarayoni ketayotgan hayvon qonidagi limfotsitlarni, sog`lom hayvonlar qoniga kiritilsa,ma`lum muddat o`tgandan keyin normal holatdagi ikkinchi hayvon jigari xujayralarining buzilishi kuzatiladi. Agarda gipoksiya holatidagi hayvonning limfotsiti olinib, kislorodga taqchillik sezmagan hayvon organizmiga kritilsa eritrositlar ishlab chiqarilishi uchun stimullyasiya boshlanganini kuzatish mumkin. Begona to`qimalarni chiqarib tashlanishida hattoki limfoitlar muhim rol o`ynasada, bu funksiya bilan faqatgina limfotsitlar shug`ullanmaydi, balki hozirda to`qimalar bir-biriga mos kelishi uchun o`ttizga yaqin belgilar bo'lishi aniqlangan [11, 28]. 12 Limfotsitlarning hosil bo`lish joyi bo`lib qizil ilik hisoblanadi. Aniqrog`i qizil ilik kelajakda limfotsitlar hosil bo`luvchi dastali hujayralarni hosil qiladi, ya`ni limfa tugunlarida yoki timusda yetilib turli yo`nalishdagi himoya reaksiyalarini bajarish qobilyatiga ega bo`lgan immunokomponentli hujayralarga aylanadi. Har bir limfotsit immunokomponentli xujayralarga aylanadi. Har bir limfotsit o`zining rivojlanishida ikki bosqichni o'taydi: tolerogenli va immunogenli. Agar limfotsitlar bilan antigenlarni uchrashuvi birinchi bosqichda yuz bersa, aynan shu turdagi antigenga bo`lgan reaksiya- negativ bo`ladi,ikkinchi bosqichda yuz bersa aksincha- pozitiv bo`ladi. Homiladagi juda ko`plab limfotsitlar tolerogenli bosqichda bo`ladi. Shu sababli, uning mikrodunyosida bo`lgan barcha antigenlarga negativ xotira shakllanadi, ya`ni o`z antigenlariga tolerantligi ortadi [24, 32]. Lekin postnatal rivojlanishning dastlabki kunlaridan boshlaboq limfotsitlar har ikkala, tolerantli va immunogenli bosqichlarda xam bo`ladi. Ana shundan keyingina o`zining tanasidan farq qiluvchi har qanday antigen begona sifatida qabul qilinadi va pozitiv javob ya`ni immunologik reaksiya chaqiradi. Begona antigenlar paydo bo`lishi bilan o`sha antigenlar bir necha kecha-kunduz mobaynida bo`linish yo`li bilan ko`paya boshlaydilar. Nisbatan uncha katta bo`lmagan miqdordagi limfotsitlardan bir necha million limfotsitlar hosil bo`ladi [1]. Eritrotsitlar qizil qon hujayralari. Aksariyat issiq qonli hayvonlarda, odamlarda diskasimon shaklida bo`ladigan yadrosiz hujayralardir. Qishloq xo`jalik hayvonlari eritrotsitlarining o `rtacha diametri 4-7 mikronga teng). Tarkibida 60% suv va 40% quruq modda saqlaydi. Quruq moddasining 90% ni gemoglobin, 5,8% ni oqsillar, qolgan qismini esa lipoidlar, glyukoza, mineral tuzlar tashkil qiladi. Eritrotsitlarda katalaza, karboangidraza kabi fermentlar bor. Eritrotsitlar organizm uchun benihoya katta ahamiyatga ega bo`lgan hujayralardir. Chunki ular o `z tarkibidagi gemoglobinga kislorodni biriktirib olib, organizmdagi hamma organ va to`qimalarga tashib beradi. Eritrotsitlar kislorod tashishdan tashqari karbonat angidrid va ayrim ozuqa moddalarni (aminokislotalarni) ham tashiy oladi. Eritrotsitlar qonning aktiv reaksiyasini gemoglobin yordamida bir m e`yorda 13 ushlab turadi. Qonning ion tarkibini me`yorida ushlab turishda, suv va tuzlar almashinuvida ham ishtirok qiladi. Eritrotsitlar o`z yuzalari bilan har xil zarrachalarni ushlab olib, zararsizlantirishda va gormonlar tashishda ham ishtirok qiladilar. Eritrotsitlar ari uyasiga o`xshash katakchali tuzilishga ega. Gemoglobin ana shu katakchalarda joylashadi va eritrotsitlarga qizil rang bag`ishlaydi. Ularning qizil qon hujayralari deb atalishiga ham sabab shu. Qonning bu hujayralari yonidan qaralganda ikki tomonlama botiq bo`lib ko`rinadi (kulchaga o`xshash). Ularning bunday tuzilishi bajaradigan funksiyasiga juda mos bo`lib, tarkibidagi gemoglobinning kislorod bilan yaxshi birikishiga qulaylik tug`diradi. Chunki eritrotsitdagi gemoglobinning 3% yaqin qismigina uning sirtqi yuzasida, qolgan qismi esa ichida joylashgandir. Eritrotsitlar ikki tomonlama botiq shaklida bo`lmaganida edi, ularning ichki tomonidagi gemoglobinning kislorod bilan birikishi qiyin bulur edi. Eritrotsitlar sirtdan oqsil-lipoidli po`st bilan o`ralgan. Bu po`st yarim o`tkazgich xususiyatiga ega bo`lib, moddalarni tanlab o`tkazadi. U glukoza, suv, anionlarni, kationlardan “ H +”ni, gazlar va mochevinani o`tkazgani holda, oqsillar, metall kationlarni o`tkazmaydi. Eritrotsitlar hayot uchun juda zarur hujayralar b`lgani uchun qon shaklli hujayralarining asosiy qismini tashkil qiladi. Qonning yarmidan sal kamroq qismi ana shu hujayralarga to`g`ri keladi [6]. Gemoglobin. Gemoglobin — murakkab tuzilgan oqsil-xromoproteiddir. Molekula og`irligi 70000 ga teng. Eritrotsitlarning kislorodni o `ziga biriktirib tashish xususiyati ularning tarkibidagi gemoglobin moddasiga bog`liq. Gemoglobinning tarkibiga 96% globin degan oqsil va shu oqsil bilan gistidin bog` orqali bog`langan 4% gem(rangli modda- pigment) kiradi. Turli hayvonlar gemoglobinining tarkibidagi globin oqsilining aminokislotalar tarkibi turlicha bo`ladi. Shuning uchun ham turli hayvonlarning gemoglobini o`zaro farq qiladi. Gemoglobinning aktiv(prostetik) guruhsi-gem barcha hayvonlar uchun bir xildir. Hozirgi vaqtda gemoglobinni o`rganishda izotoplar metodi katta rol o`ynamoqda. Bu metod yordamida qonning organizmda glicin degan aminokislotadan sintezlanishi isbotlangan. Gemoglobin organizmda O 2 bilan birikib oksigemoglobin 14 hosil qiladi. Bu jarayon o `pkada yuz beradi. O`pkada hosil bo`lgan oksigemoglobin kapillyar qon tomirlaridan to`qimalarga yetib borganida osonlik bilan gemoglobinga va kislorodga parchalanadi. Bu vaqtda ajralib chiqqan kislorod to`qima va hujayralarning nafas olishi uchun sarflanadi. Oksigemoglobin hosil bo`lganda gemoglobinning o `zi ham, uning tarkibidagi temir atomi ham oksidlanmaydi temirning valentligi o`zgarmaydi. Kisloroddan tashqari, gemoglobin karbonat angidridi va is gazi bilan ham birikmalar hosil qila oladi. Gemoglobinning to`qima kapillyarlarida karbonat angidridini biriktirib hosil qilgan birikmasiga karbogemoglobin deyiladi. Gemoglobinning is gazi (CO) bilan hosil qilgan birikmasiga karboksigemoglobin deyiladi, bu birikma organizm uchun juda havflidir. Gemoglobin is gazi bilan kislorodga ko`ra 300 marta tez birikadi. Hayvon nafas olayotgan havoda 0,07% is gazi bo`lsa, havoning tarkibidagi kislorod odatdagidek (20,9%) bo`lganida ham qon tarkibidagi gemoglobinning 50% ga yaqini is gazi bilan birikadi. Gemoglobinning is gazi bilan birikib, hosil qilgan birikmasi ancha turg`un bo`lib oksigemoglobinga qarganda juda sekin parchalanadi. Shu sababli gemoglobin — is gazi bilan birikkandan keyin kislorod bilan birika olmaydi. Natijada organizm to`qimalari kislorodga yolchimay qolib, hayvon halok bo`lishi mumkin. Gemoglobinning kislorod bilan birikib, hosil qilgan oksigemoglobinga qaraganda ancha turg`un bo`ladigan birikmasiga metgemoglobin deyiladi. Metgemoglobinning hosil bo`lishi organizmning fenocitin, autipirin, amilnitrit, sulfanilamid kabi dorivor moddalari bilan zaharlanishi oqibatida yuz beradi. Bu moddalar kuchli oksidlovchilar rolini o`ynaydi va kislorodning gemoglobin bilan kimyoviy reaksiyasiga kirishuviga sabab bo`ladi, bunda gemoglobin tarkibidagi ikki valent temir oksidlanib uch valentli temirga aylanadi va gemoglobin bilan kislorod birikmasi hosil bo`ladi. Qondagi gemoglobinning hosil qilgan turli birikmalarini spektral analiz yordamida aniqlash mumkin. Oksigemoglobin uchun spektrning sarig`-yashil qismlari D, E nuqtalar orasida ikki qaramtir chiziq, qaytarilgan gemoglobin uchun esa spektr shu qismdagi D nuqta tomonida bitta keng qaramtir chiziq bo`lishi xosdir. Qondagi gemoglobinning miqdori Sali gemometri yordamida aniqlanadi. Bu usul 15 tekshiriladigan qon eritmasining rangini standart eritma rangi bilan solishtirib ko`rishga, ya`ni kalorimetrik yo`l bilan aniqlashga asoslangan. Bundan tashqari, qonning kislorod sig`imini, rang ko`rsatkichini aniqlash yo`li bilan ham qon tarkibidagi gemoglobin miqdori to`g`risida fikr yuritish mumkin. Qonning rangi ko`rsatkichini aniqlash bilan biz qondagi har bir eritrotsitning tarkibidagi gemoglobin to`g`risida muloxaza yurita olamiz. Masalan: 1mm 3 qonda 5mln eritrotsit bor deb faraz qilaylik. 100ml. qon tarkibida 16,67gr. gemoglobin bo`lsin. Bu vaqtda 1mm 3 qon tarkibida 0,000166 yoki 166mg. gemoglobin bo`ladi. Demak har bir eritrotsit tarkibida 166/5mln=33mg gemoglobin bor. 33mg. gemoglobin, ya`ni bitta eritrotsit tarkibidagi gemoglobin miqdori shartli ravishda lgr.ga teng deb olinib, normal qon rang ko`rsatkichining darajasi deb xisoblanadi. Qondagi gemoglobin miqdori organizmning turli holatlariga bog`liqdir. Yosh hayvonlar hayotining dastlabki davrida qondagi gemoglobin miqdori katta hayvonlardagiga nisbatan ko`proq bo`ladi. Yangi tug`ilgan qorako`l qo`zilarining qonida gemoglobin miqdori o`rtacha 16-18 gr.% ni tashkil qilishi kuzatishlarimizdan ma`lum, keyinchalik, bir necha kun o`tishi bilan ularning qonidagi gemoglobin miqdori biroz kamayib, 10-12gr.% ga teng bo`lib qoladi [14, 29]. Trombotsitlar — qon plastinkachalari. Qonning bu shaklli hujayralariga xos belgilarni birinchi marta 1882 yilda italiyalik olim Bikosera yozib qoldirgan. Trombotsitlar va taloq hujayralari - mega kariotsitlarining sitoplazmatik parchalaridir. Laboratoriya sharoitida trombotsitlarning qondagi miqdori Fomo usuli yordamida aniqlanadi. Trombotsitlarning kattaligi 2-4mk. keladigan, oval, o`roqsimon shakldagi hujayralar bo`lib, o`rtacha 5-8 sutka davomida yashaydi. Yuqori taraqqiy etgan hayvonlarda yadrosiz donachalardir. Turli hayvonlarning 1mm 3 qonida 100000-600000 donagacha bo`ladi. Yosh hayvonlarning qonida trombotsitlarning miqdori katta hayvonlarnikiga nisbatan kamroqdir. Trombotsitlarning miqdori turli kasalliklarda (jumladan, anofilaktik shokda), hamda organizm dorivor moddalar va radiatsiya ta`sirida zaharlanganda kamayadi. Aksincha simpatik nerv sistemasi qo`zg`alganda, organizmga adrenalin gormoni 16 yuborilganda, turli jarohatlar paytida trombotsitlarning soni ko`payadi. Ularning soni sutka davomida ham o`zgarib turadi. Jumladan, kunduzi kechagidagiga qaraganda ko`proq bo`ladi. Jismoniy ish bajarilayotganda ham bu hujayralar soni ko`payadi. Trombotsitlar taloq va retikula—endotelial sistema hujayralarida parchalanadi. Trombotsitlar organizmda qonning ivish jarayonida katta ahamiyatga ega. Tomirlar shikastlanib, trombotsitlari parchalanganda, ulardan qon ivishida muhim rol o`ynaydigan bir qator moddalar bilan birgalikda serotonin degan modda ham ajralib chiqadiki, bu modda tomir devorini toraytirib qon ivishiga sharoit yaratilishida ishtirok etadi [19]. 1.3.Quyonlar organizmining biologik va fiziologik xususiyatlari Quyonlar sut emizuvchilar sinfiga, quyonlar turi, yovvoyi quyonlar oilasiga, ikkita kesuvchi tishlilar kenja oilasiga ta`luqli hayvon (E.A.Vagin, R.P.Svetkova, 1991). Quyonlar qator biologik va fiziologik xususiyatlari bilan ajralib turadi, ularni o`rgatish va bilish quyonlardan to`g`ri foydalanish va ular organizmidagi ayrim patologik jarayonlarni rivojlanishini tushinishda katta ahamiyatga ega. Bular orasidan, jadal rivojlanish, serpushtlilik, tez ko`payish, jinsiy siklni fasllarga bog`liq emasligi, sut berish davri bilan bug`ozlikning birgalikda kechishi va boshqalarni ajratish mumkin. Ona quyonlar tuqqan kunidan, bir kun o`tganidan keyinoq yetalanishi mumkin. Bunaqa holatdagi fiziologik jarayonlarning birga ketishi ona quyonlarning organizmiga va kelgusi avlodiga salbiy ta`sir ko`rsatmaydi. Bir yilda 10 martagacha bola olish mumkin. Ammo eng qulayi bir yilda 5 marta bola olishi hisoblanadi [22]. K.S.Esenbaevaning (2003) ma`lumotiga ko`ra bir yilda 30-40 ta quyon bolasi olish mumkin. Yuqorida qayd etilgan quyon zotlari orasida kaliforniya zoti eng samaralisi hisoblanadi. Ushbu zot murakkab qayta chatishtirish usuli yordamida AQSh da oq yangi zelandiya, rus gorkastaev, yirikshinshilla zotlarini chatishtirish natijasida olingan ma`qul tiplardagi duragaylarni o`zaro chatishtirish yo`li bilan olingan. Ona quyonlardan har bir tug`ishida 8 dan 10 tagacha quyon bolasi olish mumkin, shu bois quyonlar orasida ushbu zot bir muncha serpusht hisoblanadi. 17 Bir yilda bitta ona quyon 5-6 marta bolalashi mumkin. Urg'ochi quyonlarda odatda to`rt juft sut bezlari, ayrim hollarda 3 juftdan 6 juftgacha sut bezlari bo`lishi mumkin. Rangi oq, qulog`i, burni, oyoqlari va dumi mustasno. Ular qo`ng`ir yoki qora rangda bo`lishi mumkin. (S. N. Aleksandrov, T. I. Kosova, 2007). Quyon bolalari 17-20 kunlik yoshgacha faqat ona suti bilan oziqlanadilar. Ona quyon esa bir kecha-kunduzda 50 g.dan 200 g. gacha sut ajratishi mumkin. Quyon suti juda quyuq, shu bois quyon bolasi 1 g kunlik o`sishga erishishi uchun 2 g. ona sutini, emsa kifoya. Qish payti quyon sutining tarkibida 10-13% oqsil va 15-22% (ayrim hollarda 27% gacha) yog` saqlansa, yoz oylarida bu ko`rsatkichlar o`zaro mos holda 13-15% va 11-15% ni tashkil qiladi. Sutning tarkibida bulardan tashqari 1,8- 2,2% sut qandi va 1,5-2,5% mineral moddalar saqlanadi. Ona quyon laktasiya davrida har kuni 50 dan 270 gacha sut beradi, ayrim hollarda 100-200 grammni tashkil etadi. (V. V. Kester, A. G. Utkin, 1993). S.K.Aleksandrov va G.I.Kosovalarning (2007) ma`lumotlariga ko`ra quyonlar tug`ilishiga bir necha kun qolganida boshlanadi, sut berish davrining 20 kunligacha qadar orta boradi, sut berishining 21-25 kunlari o`zgarmay qoladi, so`ngra esa sekin-asta kamaya boradi. Ayrim hollarda ona quyonlarda sut ajralishi sut berishi davrining 60 kun o`tganidan keyin ham tugamaydi. Bu esa o`z navbatida bolasi ajratilgan ona quyonlardan boshqa quyon bolalarini emizish imkonini beradi. Rivojlanishning eng yuqori ko`rsatkichlari bilan qish yoki erta bahorda tug`ilgan quyonchalar ajralib turadi. (A.K.Kalashnikov, 1987).Quyonlarning hayoti davomiyligini 5-7 yil eng uzog`i bilan 12 yil foydalanish muddati esa odatda 3-4 yil, ayrim hollarda biroz ko`proq maxsuldorligiga qarab davom etishi mumkin. (A.I.Makarov, 2002, K.A.Komilova, 2003).Quyon bolalari jun qoplamisiz va ko`r tug`iladi lekin ularning rivojlanishi juda jadal kechadi. Quyonchalar 10-14 kun bo`lganida ularning ko`zlari ochiladi, 16-20 kundan boshlab inlaridan chiqa boshlaydi va mustaqil ravishda oziqlana boshlaydilar. Dastlabki yigirma kungacha [21, 27, 30]. 18 Bir necha kunduzlik o`sishi o`rtacha 15 g dan, 21 dan 56 kungacha 41,5 g, 56 kundan 90 kungacha 33 g, 90 kundan boshlab esa kecha kunduzlik o`sish pasayadi. (16 g. gacha) Ikki oylik quyonchalar 1,8 – 2,3 kn tashkil etadi, uch oyligida esa 2,7-3,4 kn.ni so`yadigan yoshda esa 3,4-4,5 kn.ni tashkil eatdi. (D.Niyut, 1993). Birlamchi jun qoplamining to`liq rivojlanishi quyonchalarning bir oyligida yetiladi, undan keyin uning almashinishi boshlanadi. Quyonlarning o`sishi 8-10 oyligida tamom bo`ladi va ulardan xo`jalik maqsadlarida joydalanishi 3-4 yilgacha davom etadi, qaysiki aynan shu davrdan boshlab, ularning maxsuldorligi keskin pasayadi. (V.S.Sisoev, 1990).V.P.Terentiev, V.B.Dubinin, G.A.Novikovlarning (1992) ma`lumotlariga ko`ra quyonlarda, qonning umumiy miqdori 32-67 ml (yirik vaznining 4,5 dan 6,7% tashkil etadi) qonning faol reaksiyasi pH-7,25-7,73 molekulyar og`irligi 1,0425 ni tashkil etadi. Yangi tug`ilgan quyonchalarning 1 mm. 3 qoni tarkibidagi eritrositlarning soni 4,5 mln.ni tashkil etsa, voyaga yetgan quyonlarda esa 5 mln.ni tashkil etadi (2,76 dan 6,32 mln.gacha) erkak quyonlarda esa uning miqdori urg`ochi quyonlarga nisbatan 7-8% ga ko`k. (ml qon tarkibidagi leykotsitlarning soni o`rtacha 8800 (600 dan 10000 gacha), trombositlar bitta avtor bo`yicha 300-800 ming, boshqasi bo`yicha 126480-251140 ming Nikitin bo`yicha esa 243 ming [2, 28]. Leykotsitar formula juda o`zgaruvchanlikcha ega: limfotsitlar 20-90% (o`rtacha 63%) psevdoeozinofillar10-67% (o`rtacha 32%) eozilofillar 0,2-5% (o`rtacha 2%): Nikitin bo`yicha bazofillar -5%; eozilofillar -1%; segmentyadrolilar 30%; mimfotsitlar -60%; monotsitlar 4% ni tashkil etadi.100 ml qon tarkibida 8,4- 12,4 g gemoglobin (Salibo`yicha aniqlanganda 63-79,3%) saqlanadi, erkak quyonlarda 2-3% yuqori bo`ladi. Qonning ivish vaqti tashqi muhitning haroratiga bog`liq; harorat 50C ni tashkil etganda - 48 daqiqani tashkil etadi, harorat 150C bo'lganda 10 dan, 250C – 4 dan va 30-350C da esa 2 daqiqani tashkil etadi. Quyonlarda pulis son va yelka arteriyalarida va pastki jag`ning oldingi qismida (iyagi tagidagi teshikdan) yaxshi aniqlanadi. Adabiyotlarda keltirilgan ma`lumotlarga ko`ra (F.I.Mizgerev, N.N.Maksimyuk, 1997; V.G.Skopichev, 2003; 19 V.G.Skopichev, V.V.Shumilov, 2004)quyonlar nafas olish organlarining og`irligi ularning umumiy og`irligining 1,28% ni tashkil etadi. Quyon bir soat ichida 1 kg tirik vazniga 478-690 sm 3 kislorod yutsa, 451-632 sm 3 karbonat angidrid ajratadi. O`rtacha haroratlarda quyonlar bir daqiqada 50-60 marta nafas oladi, agar harorat 350C ni tashkil etsa u 282 martacha ortadi. Quyonlar terisi orqali 100-500 marta kam kislorod qabul qilsa va 60-300 marta karbonat angidridni, nafas organlariga nisbatan kam chiqaradi. Qarong`ida va ochlik paytida teri orqali nafas olish pasayadi [3, 20]. Quyonlarning tana harorati, tashqi muhit haroratiga bog`liq holda o`zgarib turadi: tashqi muhit harorati 50C bo`lganida 37,50C, 100C bo`lganida 380C; 200C da – 38,70C; 30-350C da – 40,50C ni va 400C bo`lganida – 41,60C ni tashkil etadi (A.N.Golikov, 1991; V.G.Skopichev, 2003; V.G.Skopichev, B.V.Shumilov, 2004). Och qolgan quyonlar bir necha kunduzga 1 kg tirik vazniga, tashqi muhit harorati +250C bo`lganida -46,04; +150C da -78,89; -50C da -60,77 va -9,70C da -121,64 kkal sarflayli. Yuqorida keltirilganlardan ko`rinib turibdiki, harorat 15-250C bo'lganida tana harorati isitish uchun hech qanday energiya sarflanmaydi, tashqi muhit harorati pasayganida esa uncha qo`shimcha xarajatni o`rnini to`ldirish uchun, 30-35% qo`shimcha oziqa yedirilishi kerak. Tashqi muhit harorati 12-250C orasida bo`lganida quyonlar organizmida issiqlik muvozanatini saqlab turish uchun issiqlik hosil bo`lishi va uning ajratilishi darajalarining o`zgarishi talab qilinmaydi. Issiqlik hosil bo`lish darajasi hayvonlarni yoshi va moddalar almashinuvining jadalligiga bog`liq bo`ladi [16]. Quyonlarni yoshi kichik bo`lganida va moddalar almashinuvini kechishi jadal bo`lganida yuqoridagi ko`rsatkich yuqori bo`ladi: 1 oylik quyonchalarda 1 kg tirik vazniga 1 soatda 4,5; 3-8 oylik yoshida 3,5-4,4; voyaga yetgan quyonlarda 2,3-2,8 katta kaloriya hosil bo`ladi. (L.G.Utkin, 1987; V.S.Sisoev, 1990; A.N.Golikov, 1991; V.G.Skopichev, 2003; V.G.Skonichev, B.V.Shumilov, 2004). Shunday qilib, quyonlar organizmining biologik hususiyatlarni hisobga olgan holda oziqlantrish va saqlash uchun maqbul sharoit yaratish mumkin, chunki, tashqi muhitning turli 20 omillari, fiziologik jarayonlarga, shu jumladan hayvonlarning maxsuldorligiga kuchli ta`sir qiladi. Masalan, quyonlarning serpushtliligi, domiy omil bo`lsada, ko`pchilik hollarda hayvonlarning oziqlantirishi, saqlash va parvarishlash sharoitlari bilan ta`min etiladi. Quyonlar ancha qo`rqoq, shu bois, ular uchun o`sish, rivojlanishi va ko`payish davrlarining barcha etaplarida tinch va qulay sharoit yaratish zarur. Doimiy ravishda qo`rquv ostida bo`lgan quyonlarning asab tizimiga jiddiy darajada yuklama (stres) beradi. Quyonxonalar havosining ammiak bilan to`lib ketishi, shovqin, oziqalarning sifatini yomon bo`lishi quyonlar organizmining turli funksiyalariga, jumladan qayta ko`payish funksiyasiga keskin ta`sir ko`rsatadi va organizmining chidamliligini (rezistentligini) pasaytiradi. Barcha hayvonlar singari, quyon ham o`z fiziologiyasiga ega va siz buni bilishingiz uchun biz uni quyida ko`rsatamiz: Voyaga etgan quyonning vazni: Uning normal o`lchami 1,5 dan 6 kg gacha. Bu zotga qarab o`zgaradi va urg`ochilar erkaklarnikidan kattaroq bo`ladi. Teri: U 38,5 dan 40 darajagacha bo`lgan haroratni rivojlantiradi. Nafas olish: Bir daqiqada 30 dan 60 tagacha nafas oladi. Yurak urishi: Ular daqiqada 180 dan 250 gacha hisoblanadi. Quyon hayoti: Bu 5 yoshdan 9 yoshgacha, ko`pi bilan 10 yoshda sodir bo`ladi. Uning xulq-atvori ancha xotirjam, jang qilishni yoqtirmaydi, agar u qayerda bo`lmasin, u jonli bo`ladi, qo`rquvdan azob chekadi va qo`rqib ketadi. Agar u noma`lum shovqinni eshitsa, u darhol qafasi tomon yuguradi va agar u o`z yashash joyida bo`lsa, u o`z chuquriga yuguradi. Ular boshqa hayvonlar kabi odamlar bilan yaxshi munosabatda bo`lishadi. U bu jarayonni o`ziga ishonganini his qilganida va ijtimoiy aloqalarni o`rnatganida amalga oshiradi, shundan so`ng u doimo his qilish uchun ajoyib sentimental aloqaga ega bo`lgan odamlar bilan bu aloqani yaxshilash yo`lini izlaydi, hamrohlik qiladi va u seviladi [10]. Quyon o`zining tabiiy muhitida bo`lganida qanday U o`zining haqiqiy yashash joyida bo`lganida, uning terisi zich va juda yumshoq bo`ladi, rangi dono bo`lib, tanasining ko`p qismida qumga o`xshash rangga ega bo`ladi. Qorin va tomoq sohasi biroz ochroq rangga ega bo`lib, uning vazni 21 taxminan 3 kg, uzunligi 30 dan 45 santimetrgacha. U o`z yashash joyida bo`lganida, u kattaligi kichikroq quyonga o`xshaydi, uning quloqlari doimo tik turadi va sezgilari ancha rivojlangan, bu esa uni xavf-xatarlardan ogohlantiradi [11, 31]. 22 2.BOB. Tadqiqot sharoitlari, ob`ekti va uslublari 2.1. Tadqiqot sharoitlari Tadqiqotga oid tajribalar Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti hayvonlar bilan tajriba o‘tkazishga mo‘ljallangan vivariyda tajriba variantlari bo‘yicha ajratilgan alohida alohida katakchalarda olib borildi. Tadqiqot uchun ajratib olingan quyonlar 60 kunlik bo‘lib, ularning o‘rtacha og‘irligi 4-5 kg atrofida edi. Bizning tajribalarimiz quyonchilikda an’anaviy ravishda qo‘llanilib kelinadigan rasiondan foydalangan holda amalga oshirildi. 2.2.Tadqiqot ob`ekti va predmeti Tadqiqot ishining ob`ekti velikan zotli quyonlar bo`lib hisoblanadi. Tadqiqot ishining predmeti sifatida quyonlar qonidagi shaklli elementlar, ularni mavsumiy dinamikasini aniqlash uchun Goryaev sanoq to`ri, Sali gemometri va gematologik analizatordan foydalanildi. 2.3. Tadqiqot uslublari Tadqiqot olib borishda qon tarkibi Goryayev sanoq to`rida shaklli elementlarni sanash usuli orqali, qondagi gemoglobin Sali gemometri orqali, oziqlantirish Kalashnikov usulida, statistik hisoblar N.A. Ploxinskiyning «O‘rtacha arifmetik qiymat (X), uning xatosi ( C x ), o‘zgaruvchanlik koeffitsienti ( C v ), ishonchlilik kriteriylari (t d ) va bo‘sag‘alari (R)» usullaridan , foydalanilgan. Tajriba davomida quyonlarning fiziologik holatini doimiy baholab borishni ularning qonini morfologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlarni aniqlash asosida amalga oshirdik. Qonni barcha tajriba variantlarida quyonlarning qulog‘ini chekka venasidan eksperimentni boshida va nihoyasida olindi va tegishli tahliliy amaliyotlar o‘tkazildi. Quyonlarning asosiy ratsioni to`la qimmatli granulirlargan omuxta yemdan tashkil topdi va suv ta’minoti doimiy bo`ldi. Quyonlarni boqishda biz foydalangan asosiy oziqa granulirlangan omuxta-yem bo`lib, uning tarkibi: maysa uni -23,0 %, bug‘doy -17,0%, bug‘doy kepagi-15 %,makkajuxori va arpa- 13,7 %, suli-10,0%,kungaboqar shroti-10,3%, soya shroti 4,8 %, baliq uni-1,0%, 23 oziqaviy xamirturish-1,8 %, kalsiy fosfat (o‘rta tuz)-2,0 %, osh tuzi-0,4%, dan tashkil topgan. Bu omuxta-yemning har 100 g tarkibida: quruq modda 87,6 g ni, sof protein 18,6 g ni hazmlanuvchi protein-15,0 g ni, yog‘-3,0 g ni, xl klechatka- 11,0 g ni, kalsiy-1,12 g ni, fosfor-0,87 g ni, temir- 0,0355g ni, mis—0,00275 g ni, rux-0,00893 g ni, marganes-0,0745 g ni, karotin-0,00456 g ni, D 3 vitamini -205 xalqaro birlikni, E vitamini-0,00185 g ni tashkil topgan va bu miqdordagi oziqaning almanishuv energiyasi 0,93 MDj ga teng bo`ladi. 2.3.1. Eritrotsitlarni sanash uslubi Eritrotsitlar qonning muhum yadrosiz hujayralari bo`lib u insonlar sog`lig`iga qarab o`zgarib turadi. Eritrotsitlarni kamayishi kam qonlik deb yuritiladi, organizmni kislorod bilan taminlaydi.Yangi tug’ilgan bolaning 1mm 3 qonida 5 250 000 taqacha eritrotsitlar bo’ladi ularning umri qisqa 2-3 kunlik chaqoloqda 12 kun, 10 kunlikda 35-40 kun, kattalarda 120 kun yashaydi. Eritrotsitlar ikki qavat membranali bo’lib disksimon bo’ladi, uning diametri 7-8 mikron, chetlarining qalinlligi 1,9-2,0 mikrondir. 2.1-rasm. Eritrotsitlarning tuzilishi Diametrining kattaligiga qarab turlicha bo’ladi, Prays-Djonsa ko’rsatgichi bo’yicha umumiy eritrotsitlar qo’ydagicha taqsimlanadi: Mikrositlar -15,3% ±0,42%. Normasitlar- 68,0% ±0,4%. Makrositlar -16,7%±0,47%. 24 Eritrotsitlarning ko’payishi eritrotsitoz, kamayishi eritropeniya deb ataladi. Eritrotsitlarni kamayishi anemiyani kelib chiqishiga sabab bo’ladi. 2.3.2. Goryaev kamerasi (sanoq to’ri) da qon tarkibini o`rganish uslubi Goryaev kamerasi qonning shaklli elementlarini sanash uchun mo’ljallangan, uning ikkita katta va kichik kattakchalari mavjud bo’lib, leykotsitlar va eritrotsitlarni sanash imkonini beradi. Bu kamera qalin shishadan tayyorlangan. Ikki cheti keng yassi bo’lib dastak vazifasini bajaradi o’rta qismida ko’ndalang chiziqlar orqali 3 ta bo’lakka ajratilgan (2 ta yonlanma, 1ta o’rta). O’rta plastinkasi chetdagilaridan balandligi jihatidan 0,1mm pastroq, bu markaziy qismdan 2 ga ajratilgan. Kameraning chuqurligi 0,1mm to’r maydoni 9 mm 2 Kameraning 2 ta yonlanma bo’lagiga qoplag’ich oyna yopishtriladi. To’r 25 ta to’rttalik jami 100 ta leykotsitlarni sanash uchun katta kattaklarga bo’lingan, ulardan 15 tasi gorizantal 15 tasi vertikal joylashgan. Goryaev to’rida bundan tashqari eritrotsitlarni sanash uchun mo’ljallangan 25 ta har biri 16ta kichik kattakchalarga ajratilgan kattaklar mavjud. 2.2-rasm. Goryayev sanoq to`ri A- Goryaev kamerasi. B-Eritrotsitlarni aralashtirgich, C-Leykotsitlarni aralashtirgich. Chap qo’lning efir va spirt yordamida tozalanadi(dezinfiksiya). So’ngra Jenner perosini(skarifekator) ingichka uchi botguniga qadar (3-4mm oshmasligi kerak) jarohatlanadi. Birinchi chiqqan tomchi qon toza paxta bilan artib tashlanadi. 25 Keyingi chiqqan tomchi qon esa aralashtirilgichning 0,5 belgisigacha so’rib olinadi, darhol aralashtirgichning 101 belgisigacha 3% li NaCl eritmasidan ustiga olinadi va sekinlik bilan o’ng qo’lning 2ta barmog’i orasiga gornizantal holatda joylashtirilib sekinlik bilan silkitilgan holda qon va eritma 3-daqiqa davomida chayqatiladi. Bu aralashmada qoning suyulish darajasi hajmi 200 martani tashkil etadi. Bu oraliqda mikroskopning yorug’ligi topiladi. Goryaev kamerasini joylashtirishda yopqich oynaning ikki cheti namlanib kameraning ikki yonlanma bo’lagiga ishqalash orqali yopishtiriladi bunda yopg’ich oynaning 2 chetida Nyuton halqa (kamalak) hosil bo’ladi va mikroskopga joylashtiriladi. So’ngra kameraning kattaklari topilib yaxshilab kuzatiladi. Kattaklar topilgandan so’ng aralashtirgichdagi birinchi tomchi qon tashlab yuboriladi, keyingisi esa kameraning markaziy chetki qismidan har ikkala tomoniga tomiziladi. Yopg’ich oyna osti ochiq bo’lganligi uchun tomchi qon sizib kiradi va bir xil tekislikda tarqaladi. Oyna tagida havo bo’lmasligi yoki ustiga qon tushmasligi kerak bu esa sanashga halal beradi. Qon kameraga joylashgandan so’ng oldin kichik 20 obektivlikda keyin esa katta 40 obektivlikda 5 ta katta 16 talik kichik bo’laklarga ajralgan jami 80 ta kichik kattakchalarda ilon izi shaklida sanaladi. Sanash davomida chiziqlar ustida joylashgan eritrotsitlarni ko’proq qaysi tomonda joylashgan bo’lsa shu tomonda hisobga olish kerak bo’ladi. 26 2.3-rasm. Goryaev sanoq to’rida eritrotsitlar sonini sanash tartibi Natija quyidagi formula orqali hisoblanadi. Bu yerda, A- sanalgan eritrotsitlar soni V- suyultirish darajasi B – sanalgan kichik kattaklar soni X – 1 mm 3 qondagi eritrotsitlar soni 27 4000- 1 ta kichik kattakchaning hajmi(20x20x10). Har safar formuladan foydalanmasdan sanalgan eritrotsitlar sonini 10 000 ga ko’paytirish mumkin. Eritrotsitlarni sanash uchun mo’ljallangan aralashtirgichni qavariq qismida qizil shisha tayoqcha bo’ladi va tepa qismida 101 belgisi mavjud. Leykotsitlarni sanash Leykotsitlar yoki oq qon tanachalari organizmning tiklanish va himoya jarayonlarida muhum rol o’ynaydi. Leykotsitlarning organizmdagi asosiy vazifalari: 1. Fagositoz - yod moddalarni, antigenlarni yeb-yemirish. 2. Antitelolar ishlab chiqarish. 3. Oqsil tabiatli toksinlarni parchalash va chiqarib tashlash. Leykotsitlar organizmda bo’lib turadigan fiziologik jarayonlarning o’zgarishiga juda sezgir hujayralardir. Shuning uchun ham leykotsitlarning soni organizmning turli holatlarida o’zgarib turadi. Katta yoshli insonlarda 1 mm 3 qonida 6000-8000 leykotsit mavjud, ularning ortishi leykotsitoz, kamayishi lekopeniya deb ataladi. Masalan qiyin imtihonlar paytida talabalardagi leykotsitlar 11 000 tagacha ortgani qayt qilingan. Leykotsitlar 2 ta katta guruhiga bo’linadi, ularning nisbati qo’ydagicha taqsimlanadi. 1. Granulotsitlar A) Eozinofillar 2-12%. B) Bazofillar. 0-7%. C ) Neytrofillar 18-60%. 2 . Agranulotsitlar. A) Monotsitlar 1-7%. 28 B) Limfotsitlar. 20-65%. Yirik hayvonlardan qon olish lozim bo’lsa quloq suprasining uchki qismi tuklari qirib tozalanadi va spirt yoki efir paxta yordamida tozalanadi. So ` ngra qaychi bilan kesilib kichik jarohat solinadi, oqayotgan qon tozalanib keyingi chiqqan qondan foydalaniladi. Qon olish amalga oshirilgach birilyant ko ' ki surtiladi.Laboratoriya hayvonlari sichqonlar va kalamushlardan quloq suprasidan tashqari dumining uchki qismidan ham olish mumkin.Ko’proq hajmda qon olish kerak bo’lsa yirik hayvonlarni bo’yintiriq venasi topiladi (ularni bo’yin qismini bir tomonga bursa va oyoq kuraklarini oldingi qismi biroz bosilsa vena tomiri bilinadi) va o’sha joy tuklari ustara bilan qirilib tozalanib spirt yoki efir surtilib mikroblardan holi qilinadi. So’ng shu holatda shpris ignasi sanchiladi va ignadan sizib chiqqan qon probirka yoki stakanga idish devoridan oqizib olinadi qon ivimasligi uchun natriy sitratning 5% li eritmasidan foydalanish mumkin. Qon olish tugallangach jarohat joyiga spirt, birilyant ko’ki surtiladi. Sichqon va kalamushlardan ko’proq miqdorda qon olish biroz qiyinroq bo’ladi, lekin ular nobud bo’ladi. Kalamushlar va sichqonlar efir hidlatilishi orqali karaxt (holsiz) holatga keltiriladi. So’ngra ular dekapitasiya usuli bilan ko’krak qafasi ochilib to’g’ridan-to’g’ri shpris yordamida yuragidan olinadi va darhol tahlil qilinadi . Aralashtirgichdagi qon ustiga 3% li sirka kislatasining metilen ko’kidagi eritmasidan 11 belgisigacha tortib olinadi. Bu qon erimasi 20 marta suyultirilgan hisoblanadi. So’ngra aralashtirgich o’ng qo’lning barmoqlari orasiga gorizantal joylashtirilib bir teksda harakatlantirilib, suyuqlik bilan 2-3 daqiqa davomida aralashtiriladi. Bu vaqt mobaynida mikroskop yorug’ligi topilib, Goryaev kamerasi sanoq to’rini katta-kichik kattaklari o’rganiladi. Mikroskopni kattaligini oldin 20 obe’ktivda keyin 40 obektivga o’tkaziladi. Tubusni ko’tarib, kamerani sanoq to’ri joylashgan o’rta plastinkasi chetiga aralashtirgichdan bir tomchi qon tomiziladi. Kapellyar xususiyatiga ko’ra tomizilgan qoplag’ich oyna tagiga oqib kiradi. Sanoq to’rida havo pufagi yoki ustki qismiga qon tomchisi tushishiga yo’l qo’ymaslik kerak. Bu esa sanashni qiyinlashtirib halal beradi. Leykotsitlar 100 ta katta 29 kattaklarda sanaladi. Mikroskopni kattaligini oldin 20 obe’ktivda keyin 40 obektivga o’tkaziladi. Natija quyidagi formula orqali hisoblanadi. Bunda A- sanalgan l eykotsitlar soni V- suyultirish darajasi B – sanalgan kichik kattaklar soni X – 1 mm 3 qondagi l eykotsitlar soni 4000- 1 ta kichik kattakchaning hajmi(20x20x10). Leykotsitlarni sanash uchun mo’ljallangan aralashtirgichni hajmi jihatdan eritrotsitlarnikidan farq qiladi, qavariq qismida oq shisha tayoqcha bo’ladi va tepa qismida 11 belgisi mavjud. 30 2.4-rasm. Leykotsitlarni sanash 1- Goryaev kamerasini tayyorlash, 2- Eritma tayyorlash, 3- leykotsitlarni sanash chegarasi Trombotsitlarni sanash Trombo t sitlar kichik qon hujayralar hisoblanadi, ular birinchi bo’lib Donne tomonidan o’rganilgan. Trombotsitlar diametri 2-5 mikron bo’lib membranasi 3 qavatdan iborat qalinligi 8nm. Trombotsitlar ikki qismdan iboratdir donali va donasiz bo’lib, donachali trombotsitlar-granulomer, donasiz trombotsitlar- gialomer deb yuritiladi. Trombotsitlar shaklli elementlar ichida eng kam 10-12 kun umr ko’radi. Hajmi 2,5 mikrondan katta bo’lgan trombotsitlar yosh bo’lib, funksional faol hisoblanadi, kichiklari esa qarri va passiv hisoblanadi. 2 .3.3. Tajriba natijalarini sarhisob qilish uslublari Izlanish tajribalari asosida olingan ma’lumotlar Lakin G.F. Merkureva Ye.K. va N.A. Ploxinskiylar taklif qilgan statistik sarhisob qilish uslubida sarhisob qilindi. Bunda o‘rtacha arifmetik qiymat (X), standart kvadrat cheklanish (α), o‘rtacha arifmetik xato(m), ishonchlilik ko‘rsatkichi (t) isbot topildi. Shuningdek tahlil qilingan ko‘rsatkichlarning o‘zaro bog‘liqligi sarhisob qilindi, bunda korrelyasiya koeffitsienti (r) va regressiya (x/y) qiymatlarida aniqlandi. Olingan tahliliy ma’lumotlar ilmiy manba ma’lumotlari negizida muhokama qilib mulohaza yuritish uchun farqli jihatlarning ishonchlilik ko‘rsatkichlari 0,05 ga teng yoki undan past bo‘lgan hollardagina jalb qilindi. 31 3. BOB.Tadqiqot ishining natijalari 3.1. Eritrositlarning umumiy miqdorini va mavsumiy o`zgaruvchanligini aniqlash Aksariyat issiq qonli hayvonlarda, odamlarda duskasimon, tuya va lamalarda esa oval shaklida bo`ladigan yadrosiz hujayralardir; amfibiya, reptiliya, baliqlarda va qushlarda yadroli, oval shaklida bo`ladi. Qishloq xo`jalik hayvonlari eritrotsitlarining o`rtacha diametri 4-7 mikronga teng. Tarkibida 60% suv va 40% quruq modda saqlaydi. Quruq moddasining 90% ni gemoglobin, 5,8% ni oqsillar, qolgan qismini esa lipoidlar, glyukoza, mineral tuzlar tashkil qiladi. Eritrotsitlarda katalaza, karboangidraza kabi fermentlar bor. Eritrotsitlar organizm uchun benihoya katta ahamiyatga ega bo`lgan hujayralardir. Chunki ular o`z tarkibidagi gemoglobinga kislorodni biriktirib olib, organizmdagi hamma organ va to`qimalarga tashib beradi. Eritrotsitlar kislorod tashishdan tashqari karbonat angidrid va ayrim ozuqa moddalarni (aminokislotalarni) ham tashiy oladi. Eritrotsitlar qonning faol reaksiyasini gemoglobin yordamida bir me`yorda ushlab turadi. Qonning ion tarkibini me`yorida ushlab turishda, suv va tuzlar almashinuvida ham ishtirok qiladi. Eritrotsitlar o`z yuzalari bilan har xil zarrachalarni ushlab olib, zararsizlantirishda va gormonlar tashishda ham ishtirok qiladilar. Eritrotsitlar ari uyasiga o`xshash katakchali tuzilishga ega. Gemoglobin ana shu katakchalarda joylashadi va eritrotsitlarga qizil rang bag`ishlaydi. Ularning qizil qon hujayralari deb atalishiga ham sabab shu. Qonning bu hujayralari yonidan qaralganda ikki tomonlama botiq b`lib ko'rinadi (kulchaga o`xshash). Ularning bunday tuzilishi bajaradigan funksiyasiga juda mos bo`lib, tarkibidagi gemoglobinning kislorod bilan yaxshi birikishiga qulaylik tug`diradi. Chunki eritrotsitdagi gemoglobinning 3% yaqin qismigina uning sirtqi yuzasida, qolgan 32 qismi esa ichida joylashgandir. Eritrotsitlar ikki tomonlama botiq shaklida bo`lmaganida edi, ularning ichki tomonidagi gemoglobinning kislorod bilan birikishi qiyin bo`lar edi. Eritrotsitlar sirtdan oqsil-lipoidli po`st bilan o`ralgan. Bu po`st yarim o`tkazgich xususiyatiga ega bo`lib, moddalarni tanlab o`tkazadi. U glyukoza, suv, anionlarni, kationlardan “H + ”ni, gazlar va mochevinani o`tkazgani holda, oqsillar, metall kationlarni o`tkazmaydi. Eritrotsitlar hayot uchun juda zarur hujayralar bo`lgani uchun qon shaklli hujayralarining asosiy qismini tashkil qiladi. Qonning yarmidan sal kamroq qismi ana shu hujayralarga to`g`ri keladi. Odam qonidagi barcha eritrotsitlarni umumiy miqdori o`rtacha 27 trillionga yaqin deb hisoblaydilar. Bu raqamni tasavvur qilish uchun bir necha obrazli ifodalarni keltiramiz. Qondagi eritrotsitlarni bir minutda 100 tadan sanab chiqiladigan bo`lsa, organizmdagi barcha eritrotsitlarni sanab chiqish uchun 475000 yil kerak bo`lardi. Organizmdagi eritrotsitlar hosil qiladigan umumiy yuza juda keng bo`lib, odamlarda 3000 m 2 ga teng, ya`ni tana yuzasidan 1500 barobar katta keladi. Keltirilgan raqamlar qonda eritrotsitlar sonining haddan tashqari ko`p bo`lishini isbotlab turibdi. Qonda eritrotsitlar ko`p bo`lganligi uchun, eritrotsitlarni sanayotgan qon tegishli ravishda, 100-200 marta suyultiriladi, so`ngra 1mm 3 hajm qondagi eritrotsitlarning miqdori millionlar bilan xisoblanadi. Har xil turdagi hayvonlarning qonida eritrotsitlar miqdori bir xil emas. Buni quyidagi jadvaldan ham ko`rish mumkin. Eritrotsitlar soni to`g`risida jadvalda keltirilgan raqamlar mutloq bo`lmasdan, quyonning yoshi, jinsi, organizmning holati, yilning fasli, harorat va boshqa bir qator omillarga qarab o`zgarib turadi. 33 3.1.1-jadval Quyonlarda eritrotsitlar ko`rsatkichining haroratga bog`liq holda o`zgarishi (n=4) Qon ko`rsatkichlari -10 + 10 ( 0 C ) qish +10 +30 ( 0 C ) bahor +30 +50 ( 0 C ) yoz +10 +25 ( 0 C ) kuz Eritrotsitlar 10 6 /mkl 4,4 ± 0,11 5,2 ± 0,35 4,6 ± 0,50 4,9 ± 0,33 Jadval ma`lumotlariga qarasak endigina tug`ilgan hali onasini emagan quyonlarning 1mm 3 qonida 14,5-18 mln. eritrotsit bo`lishi kuzatishlarimizda aniqlandi. Tug`ilishidan so`ng 24-48 soat o`tishi bilan eritrotsitlarning soni 10,5-12 mln. tagacha kamayadi. Quyonlarning bug`ozlik davrida eritrotsitlar bir muncha kamayadi. Tuqqanidan so`ng bir oy chamasi o`tishi bilan eritrotsitlarning miqdori bug`ozlikdan oldingi darajasiga qaytib qoladi. Jismoniy ish paytida eritrotsitlar ko`payadi. Eritrotsitlarning miqdori hayvonlarning zotiga ham bog`liq. Velikan zotli quyonlarda eritrotsitlar miqdori shinshila zotli qo`ylarnikidan ko`proq bo`lishi tekshirishlarda aniqlandi. Eritrotsitlarning ko`payib ketishiga eritrotsitoz, kamayib ketishiga esa eritropeniya deyiladi. Eritrotsitozlar yoshlik davrida ovqat yegandan keyin, bug`ozlik davrida, jismoniy ish bajarganda, dori-darmonlar qabul qilganda kuzatiladi, ko`pincha turli kasalliklar kechish davrida kuzatiladi. Ayrim hollarda, turli kasalliklar paytida hajmi, kattaligi, shakli o`zgargan eritrotsitlar uchrashi mumkin. Agarda qonda odatdagi, normal eritrotsitlardan katta yohud kichik eritrotsitlar uchrasa bu hodisa anizatsitoz deyiladi. Shakli turli-tuman xilda 34 o`zgargan eritrotsitlar uchrasa bunga poykilotsito z deyiladi (butilka, taqa, giri, uzum shingili va hokazolar). Ba`zi paytlarda eritrotsitlar yuzasida havo halqachalari va jonli tanachalari ham uchraydi. Tomirlardagi oqayotgan qon eritrotsitlar kavsh qaytaruvchi hayvonlarda va cho`chqalarda 1-1,5 oy, boshqa hayvonlarda esa 120-160 kun atrofida yashaydilar. Umri bitgan eritrotsitlar taloq va jigarda parchalanadi. Taloq eritrotsitlar mazori deb ataladi. Eritrotsitlar yemirilgach, ulardan ajraluvchi temir jigarda zahira holida to`planib so`ngra ishlatiladi. 3.1 -rasm. Quyonlarda tadqiqotlar olib borish jarayonlari Eritrositlarning chidamliligi (rezistentligi) Eritrotsitlarning oqsil-lipoid po`sti ma`lum darajada chidamli bo`ladi, ta`sir qilayotgan belgili bosimga, kuchga bardosh bera oladi. Ammo ta`sir qilayotgan bosim, kuch po`stning chidamlik me`yoridan oshib ketsa, bu vaqtda u yorilib, eritrotsit parchalanadi. Oqibatda ichidagi gemoglobin tashqariga chiqadi. Gemoliz deb shunga aytiladi. Eritrotsitlarning chidamligi yaxshi yetilganlarida balandroq, 35 yosh, to`la yetilmaganlarida esa pastroq bo`ladi. Bundan tashqari, eritrotsitlarning chidamligi ularning shakliga va plazmaning tarkibiga ham bog`liq. Ko`p hollarda eritrotsitlarning osmotik bosimga chidamligi aniqlanadi. Buning uchun turli konsentratsiyali gipotonik eritmalardan foydalaniladi. Gap shundaki, eritrotsitlarning po`sti yarim o`tkazgich parda bo`lib o`zidan metall kationlarining o`tkazmaydigan bo`lgani uchun, ular gipotonik eritmalarga solinganda ichiga eritmadan suv kiradi. Bu vaqtda gipotonik eritmaning konsentratsiyasi qancha past bo`lsa, kirayotgan suv miqdori shuncha ko`p bo`ladi. Eritrotsitga kirayotgan suv uning po`stiga ma`lum bosim bilan bosadi. Oqibatda bosim belgili darajada yitgandan keyin po`st yoriladi, gemoliz yuz beradi. Odatda turli konsentratsiyali gipotonoik eritmalar foydalanib, eritrotsitlarning maksimal va minimal chidamlisi aniqlanadi. Qon konsentratsiyasi izotonik eritma konsentratsiyasiga naqadar yaqin bo`lgan gipotonik eritmada gemolizga uchragan eritrotsitlar minimal chidamlikka ega bo`lgan eritrotsitlar bo`lib xisoblanadi. Konsentratsiyasi izotonik eritma konsentratsiyasidan naqadar past gipotonik eritmada gemolizga uchragan eritrotsitlar maksimal chidamlikka ega bo`lgan eritrotsitlardir. Eritrotsitlar chidamliligini aniqlash tibbiiyot va veterinariya amaliyotida ma`lum amaliy ahamiyatga ega. Eritrotsitlarning cho`kish tezligi Stabillashtirilgan, antikoagulyantlar qo`shib, ivimaydigan holga keltirilgan qon biror idishga solinib tik turg`azib qo`yilsa, bir necha vaqtdan so`ng eritrotsitlarning idish tubiga cho`kib qolganligining guvohi bo`lamiz. Eritrotsitlarning cho`kish tezligi asosan plazmaning tarkibiga va xossalariga bog`liq. Buni quyidagi misolda ko`rsak bo`ladi: tajribalarda bir erkak kishining eritrotsitlari ikkinchi erkak kishidan olingan qon plazmasiga solib qo`yilganida bir soatda 8mm, o`sha eritrotsitlar homilador ayol qon plazmasiga solib qo`yilganida esa 54mm tezlikda cho`kkan. Homilador ayol eritrotsitlari o`z plazmasida 45 mm., erkak kishining qon plazmasida esa atigi 9 mm. cho`kkan. Umuman olganda eritrotsitlar quyidagi sabablarga ko`ra cho`kadi. Birinchidan, eritrotsitlarning solishtirma og`irligi 36 plazmanikidan balandroq. Ikkinchidan, qon solingan probirka tik qoldirilganida uning eritrotsitlari agglyutinatsiyaga uchrab, bir-biri bilan yopishadi. Oqibatda ular vazni oshib, cho`ka boshlaydi. Cho`kayotgan eritrotsitlarning agglyutinatsiyaga uchrashiga plazmaning globulinlari, kalsiy ionlari sababchi bo’ladi. Gap shundaki odatda tomirlarda oqayotgan qondagi eritrotsitlarning hammasi bir – manfiy zaryad bilan zaryadlangan. Shu sababli ular bir-birini itarib harakat qiladi, natijada, qonda mutloq holda suzib yuradi. Cho`kayotgan eritrotsitlar po`stiga globulin oqsillari, ayniqsa fibrinogen va kalsiy ionlari o`tirib qolishi, ulardan ayrimlarining zaryadi o`zgarib, musbat bo`lib qoladi. Oqibatda qarama-qarshi zaryadlangan eritrotsitlar tezda bir-biriga yopishib agglyutinatsiyaga uchraydi va tez cho`kib tusha boshlaydi. Eritrotsitlarning cho`kish tezligiga qarab hayvonlar ikki guruhga bo`linadi: eritrotsitlari tez cho`kadigan hayvonlar – bir tuyoqlilar va eritrotsitlari sekin cho`kadigan hayvonlar – juft tuyoqlilar. Har qaysi guruhga kiruvchi turli hayvonlarda ham eritrotsitlarning cho`kish tezligini aniqlash uchun Panchenkov apparati (eritrotsitlari sekin cho`kuvchilar uchun) va Nevodov probirkasidan (eritrotsitlari tez cho`kuvchilar uchun) foydalaniladi. 3.1.2-jadval Hayvonlar eritrotsitlarining cho`kish tezligi (R.Xayitov, B. Zaripov, Z.Rajamurodov, 2005) Vaqt Eritrotsitlar cho`kish tezligi (mm). ot qoramol Qo`y Cho` chqa it Quyon 15 minutda 38 0,1 0,2 3,0 0,2 0,1 30 minutda 49 0,25 0,40 8,0 0,9 0,3 45 minutda 60 0,40 0,60 20,0 1,7 0,9 60 minutda 64 0,58 0,80 30,0 2,5 1,5 37 Eritrotsitlarning cho`kish tezligiga bir qancha omillar ta`sir ko`rsatadi. Jumladan qonda yirik disperslangan oqsillar-globulinlar ko`payganda, qon yopishqoqligi pasayganda, qonda eritrotsitlar kamayganda eritrotsitlarning cho`kish tezligi ortadi. Plazma bilan eritrotsitlar solishtirma og`irligi o`rtasidagi tafovut kamayganda, qon yopishqoqligi oshganda, qonda CO 2 ko'payganda eritrotsitlarning cho`kishi sekinlashadi. Gemoglobin Gemoglobin – murakkab tuzilgan oqsil-xromoproteiddir. Molekula og`irligi 70000 ga teng. Eritrotsitlarning kislorodni o`ziga biriktirib tashish xususiyati ularning tarkibidagi gemoglobin moddasiga bog`liq. Gemoglobinning tarkibiga 96% globin degan oqsil va shu oqsil bilan gistidin bog` orqali bog`langan 4% gem(rangli modda- pigment) kiradi. Turli hayvonlar gemoglobinining tarkibidagi globin oqsilining aminokislotalar tarkibi turlicha bo`ladi. Shuning uchun ham turli hayvonlarning gemoglobini o`zaro farq qiladi. Gemoglobinning faol(prostetik) guruhi-gem barcha hayvonlar uchun bir xildir. Hozirgi vaqtda gemoglobinni o`rganishda izotoplar usuli katta rol o`ynamoqda. Bu usul yordamida qonning gemoglabini organizmda glitsin degan aminokislotadan sintezlanishi isbotlangan. Gemoglobinning tuzilishi Globin tarkibidagi polipeptid zanjirlarining turli xilda joylashganligi sababli odatda normal fiziologik gemoglobinlarning uch xili farq qilinadi: 1. birlamchi embrional gemoglobin – HbP; 2. fetal gemoglobin – HbF; 3. katta yoshlilar gemoglobini – HbA. Birlamchi embrional gemoglobin organizmning embrional taraqqiyotida, sariq xaltada qon hosil bo’lish davrida, fetal gemoglobin embrionning jigarida qon hosil bo`lish davrida vujudga keladi. Katta yoshli hayvonlardagi gemoglobin ko`mikda qon ishlab chiqarila boshlagandan keyin hosil bo`la boshlaydi. Fetal gemoglobin katta hayvonlar gemoglobiniga qaraganda kislorod bilan yaxshi 38 birikadi. Gem ikki valentli temir atomi bilan birikkan to`rtta pirrol halqasidan tashkil topgan. Bu halqalarning ikkitasi kislotali, ikkitasi ishqoriy xususiyatga ega. Gemdagi temir atomi gemni globin bilan biriktiradi. Gemoglobinga osh tuzi, konsentrlangan toza sirka kislota bilan ta`sir qilinganda, globindan gem oksidlangan gemin holida ajraladi. Mikroskopda ko`zatilganda gemin o`ziga xos kristallar shaklida ko`rinadi. Gemoglobin organizmda O 2 bilan birikib oksigemoglobin hosil qiladi. Bu jarayon o`pkada yuz beradi. O`pkada hosil bo’lgan oksigemoglobin kapillyar qon tomirlaridan to`qimalarga yetib borganida osonlik bilan gemoglobinga va kislorodga parchalanadi. Bu vaqtda ajralib chiqqan kislorod to`qima va hujayralarning nafas olishi uchun sarflanadi. Oksigemoglobin hosil bo`lganda gemoglobinning o`zi ham, uning tarkibidagi temir atomi ham oksidlanmaydi temirning valentligi o`zgarmaydi. Kisloroddan tashqari, gemoglobin karbonat angidridi va is gazi bilan ham birikmalar hosil qila oladi. Gemoglobinning to`qima kapillyarlarida karbonat angidridini biriktirib hosil qilgan birikmasiga karbogemoglobin deyiladi. Gemoglobinning is gazi (CO) bilan hosil qilgan birikmasiga karboksigemoglobin deyiladi, bu birikma organizm uchun juda havflidir. Gemoglobin is gazi bilan kislorodga ko`ra 300 marta tez birikadi. Hayvon nafas olayotgan havoda 0,07% is gazi bo`lsa, havoning tarkibidagi kislorod odatdagidek (20,9%) bo`lganida ham qon tarkibidagi gemoglobinning 50% ga yaqini is gazi bilan birikadi. Gemoglobinning is gazi bilan birikib, hosil qilgan birikmasi ancha turg`un bo`lib oksigemoglobinga qarganda juda sekin parchalanadi. Shu sababli gemoglobin – is gazi bilan birikkandan keyin kislorod bilan birika olmaydi. Natijada organizm to`qimalari kislorodga yolchimay qolib, hayvon halok bo`lishi mumkin. Gemoglobinning kislorod bilan birikib, hosil qilgan oksigemoglobinga qaraganda ancha turg`un bo`ladigan birikmasiga metgemoglobin deyiladi. Metgemoglobinning hosil bo`lishi organizmning fenocitin, autipirin, amilnitrit, sulfanilamid kabi dorivor moddalari bilan zaharlanishi oqibatida yuz beradi. Bu moddalar kuchli oksidlovchilar rolini 39 o`ynaydi va kislorodning gemoglobin bilan kimyoviy reaksiyasiga kirishuviga sabab bo`ladi, bunda gemoglobin tarkibidagi ikki valent temir oksidlanib uch valentli temirga aylanadi va gemoglobin bilan kislorod birikmasi hosil bo`ladi. Metgemoglobin turg`un birikma, to`qima kapilyarlarida parchalanmaydi. Natijada to`qima va hujayralar yetarli miqdorda kislorod ololmaydi va organizmda anoksiya – kislorod tanqisligi yuz beradi. Qonda metgemoglobin miqdori haddan tashqari ko`payib ketsa, organizm halok bo`ladi. Metgemoglobin ko`payib ketganda organizmga metilin sinka (metil ko`ki) eritmasini yuborib davolash mumkin. Qondagi gemoglobinning hosil qilgan turli birikmalarini spektral analiz yordamida aniqlash mumkin. Oksigemoglobin uchun spektrning sarig`-yashil qismlari D, E nuqtalar orasida ikki qaramtir chiziq, qaytarilgan gemoglobin uchun esa spektr shu qismdagi D nuqta tomonida bitta keng qaramtir chiziq bo`lishi xosdir Qondagi gemoglobinning miqdori Sali gemometri yordamida aniqlanadi. Bu usul tekshiriladigan qon eritmasining rangini standart eritma rangi bilan solishtirib ko`rishga, ya`ni kalorimetrik yo`l bilan aniqlashga asoslangan. Bundan tashqari, qonning kislorod sig`imini, rang ko`rsatkichini aniqlash yo`li bilan ham qon tarkibidagi gemoglobin miqdori to`g`risida fikr yuritish mumkin. Qonning rangi ko`rsatkichini aniqlash bilan biz qondagi har bir eritrotsitning tarkibidagi gemoglobin to`g`risida muloxaza yurita olamiz. Masalan: 1mm 3 qonda 5mln eritrotsit bor deb faraz qilaylik. 100ml. qon tarkibida 16,67gr. gemoglobin bo`lsin. Bu vaqtda 1mm 3 qon tarkibida 0,000166 yoki 166mg. gemoglobin bo`ladi. Demak har bir eritrotsit tarkibida 166/5mln=33mg gemoglobin bor. 33mg. gemoglobin, ya`ni bitta eritrotsit tarkibidagi gemoglobin miqdori shartli ravishda 1gr.ga teng deb olinib, normal qon rang ko`rsatkichining darajasi deb xisoblanadi. 40 Qondagi gemoglobin miqdori organizmning turli holatlariga bog`liqdir. Yosh hayvonlar hayotining dastlabki davrida qondagi gemoglobin miqdori katta hayvonlardagiga nisbatan ko`proq bo`ladi. Yangi tug`ilgan quyonlar qonida gemoglobin miqdori o`rtacha 16-18 gr.% ni tashkil qilishi kuzatishlarimizdan ma`lum, keyinchalik, birnecha kun o`tishi bilan ularning qonidagi gemoglobin miqdori bir oz kamayib, 10- 12gr.% ga teng bo`lib qoladi. 3.1.3-jadval Quyonlar qonidagi gemoglobinning fasllardagi (haroratga nisbatan) o`rtacha miqdori (n=4) Qon ko`rsatkichlari -10 +10 ( 0 C ) Qish +10 +30 ( 0 C ) bahor +30 +50 ( 0 C ) yoz +10 +25 ( 0 C ) kuz Gemoglobin g/l 103.0 ± 3.56 112.0 ± 3.52 110.6 ± 3.18 111.2 ± 3.45 Organizm muskullaridagi gemoglobinning mioglobin deb ataluvchi xili bor. Uning prostetik guruhsi – gem gemoglobin tarkibidagi shunday guruhga o`xshaydi. Oqsil qismi – globin gemoglobin globiniga qaraganda pastroq molekulyar og`irlikka ega: odam mioglobini organizmdagi jami kislorodning 14% ini biriktira oladi. U faol ishlayotgan muskul, suvga shumg`uvchi odam va hayvonlar muskulining kislorod bilan ta`minlanishida katta ahamiyatga ega, shuning uchun ham bu modda 41 otlarning muskulida, ko`pchilik suv hayvonlarining muskulida ayniqsa ko`proq bo`ladi. 3.2-rasm. Gematologik analizatori(mindray c-5000)da qon tahlillarini olib borish jarayonlari 3.2. Leykotsitlarning umumiy miqdorini va mavsumiy o`zgaruvchanligini aniqlash 3.2.1. Leykotsitlar va limfotsitlarni ajratish Qon tarkibida leykotsitlarning miqdori eritrositlarga nisbatan 800-1000 martaga kam. Qon tarkibidagi leykotsitlarni ajratish uchun qonni seritrifuga qilish yo'li bilan yupqagina ko`kimtir eritrositlar ustida joylashgan parda shaklidagi chukma ajratib olinadi. Tabiiyki, odatiy yo`l bilan toza xoldagi leykotsitlarni ajratib olish juda qiyin, chunki Paster pipetkasi bilan leykotsitlar qatlami so`rilganida albatta ularga qo`shib eritrosularni so`rib olish mumkin Adgeziya texnikasiga tayangan xolda leykotsitlar va limfotsitlarni ajratib olish usuli ishlab-chiqilgan (F.Kaudert, 42 I.Rixard,1985). Mualliflar granulositlar va monotsitlarni turli so`ruvchi (adsorbentlar) moddalarga yopishish xususiyatidan foydalanganlar (shisha munchoqlar, shisha pona, paxta). Taklif qilingan usul texnikasi bo`yicha ishlar ikki bosqichda bajariladi. Birinchi bosqichda sintetik fibrin o`lchami 12,5 x 0,8 sm bo'lgan shisha kolonkaga joylashtiriladi, fibrinning massasi kolonka xajmiga nisbatan 0,2 xisobida olinadi. Geparinlangan qon kolonka yuzasiga qon suyuqligini tezligini boshqargan xolda tomchilab tomiziladi. Uning miqdori kam bo`lishi kerak, aks holda xujayralarning tamoman adgeziyasi kuzatilmasligi mumkin. Bu jarayon +37°C haroratda bajariladi. Kolonkadan plazma bilan eritrositlar ya limfotsitlar ajralib chiqadi, boshqa xujayralarning aralashmasi juda kam bo`ladi. Ikkinchi bosqich eritrositlarning ajratilishi bilan xarkterlanadi. Buning uchun qon fraksiyasi kolonkadan filtrlangan filtrat 37 °C xaroratda 2-3 soat mobaynida karboksimetilsellyuloza eritmasida (0,3% fiziologik eritmada) qoldiriladi. Qon fraksiyasi bilan karboksimitilsellyuloza eritmasining nisbati 2:1 bo'lishi kerak. Supernatant ma`lum darajada eritrositlarni qolishi mumkin, shu sababli konus shaklidagi probirkaga solib 25 minut sentrifuga qilinadi. Eritrositlar probirka tubiga cho`kmaga cho`kadi, limfotsitlar yesa lineyka shaklida chiqariladi kolonkada yesa plazma qoladi. Leykotsitlarni, eritrositlar va trombositlardan tozalash uchun ayrim paytlarda gradientli sentrifuga qilish usulidan foydalaniladi. Bu usul qon xujayralarining umumiy og`irligining bir- biridan farqini aniqlashda asos qilib olingan va ularni turli qalinlikdagi muhitga tarqalishi xamda yopishishi natijasida erishiladi. 3.2.1-jadval Quyonlar qonidagi leykotsitlarning fasllardagi o`rtacha miqdori (n=4) Qon ko`rsatkichlari -10 +10 ( 0 C ) Qish +10 +30 ( 0 C ) bahor +30 +50 ( 0 C ) yoz +10 +25 ( 0 C ) kuz 43 Leykotsitlar 10 3 /mkl 7.5 ± 0.96 7.2 ± 0.87 7.8 ± 0.15 7.3 ± 0.85 Limfotsitlar % 60.8 ± 3.99 58.2 ± 4.17 56.0 ± 4.41 57.1 ± 4.13 Monotsitlar % 5.0 ± 0.57 5.5 ± 0.12 5.7 ± 0.20 5.4 ± 0.10 Bazofillar % 7.6 ± 0.45 7.8 ± 0.22 7.2 ± 0.14 7.7 ± 0.20 Eozinofillar % 2.2 ± 0.09 2.0 ± 0.01 1.9 ± 0.12 2.0 ± 0.02 Neytrofillar % 24.4 ± 1.07 26.5 ± 0.65 29.2 ± 0.72 26.4 ± 0.60 3.2.2. Leykotsitlarning funksiyalari va ularning ahamiyati Leykotsitlar organizmga tushgan begona organzmlarni fagositoz qiladi, viruslar va mikroblar ajratgan toksinlarni neytrallaydi, turli kasalliklarga qarshi immun tanachalar hosil qilib, organizmning faol yoki sust turdagi immunitetlarini hosil qiladi.Shuning uchun yil fasllariga qarab xayvonlar organizmidagi leykotsitlarning umumiy miqdorini va leykotsitlarning o`zgarishini kuzatish muhim ahamiyatga ega ekanligini hisobga olib, yil davomida quyonlar qonidagi leykotsitlarni umumiy miqdori va leykotsitlar turlarining foizli nisbatini o`rgandik. Oq qon hujayralarning eng diqqatni tortadigan xususiyati uning o`zicha alohida harakatlanishidir. Bu xususiyati bilan ular kapillyarlarning yupqa devorlaridan amyobasimon harakat qilib to`qimalararo bo`shliqlarga o`tadilar. Leykotsitlar ikkita katta guruhga bo`linadi donador- granulositlar va donasiz-agranulositlar. Granulositlarga- eozinofillar, bazofillar, neytrofillar kiradi, ular qizil ilikda mieloblastlardan hosil bo`ladi. Eozinofillar (E)-harfi bilan belgilanib barcha leykotsitlarning 1-4% ni tashkil etadi. Ular oqsiliy kelib chiqishga ega bo`lgan toksinlar va begona oqsillarni 44 parchalash va zararsizlantirishda katta rol o`ynaydi. Yuqoridagi begona oqsillar va oqsilli toksinlar ta`sirida qon tarkibidagi eozinofillarning miqdori ortadi. Bazofillar (B)-harfi bilan belgilanib oqsilli bo`yoqlar, masalan metilin kuki bilan bo`yaladi. Sitoplazmasida geparin saqlovchi granulalar joylashgan bo`ladi. Bazofillar qon tarkibidagi umumiy leykotsitlarning 1%- gacha bo`lgan qismini tashkil etadi. Neytrofillar (N) - harfi bilan belgilanib umumiy leykotsitlarning 70%.ni -tashkil etadi va neytral bo`yoqlar bilan bo`yaladi. Ularning asosiy fuksiyasi -fagositoz va mikroblarni rivojlanishini tormozlovchi va to`qima xujayralarning ko`payishini stimullovchi faol moddalar ajratishdan iboratdir. Musbat xemotoksisga ega bo`lishi va amyobasimon harakatlanishi hisobiga neytrofillar to`qimalarning jarohatlangan joyida katta miqdorda jamlanadi. Mikroblar bilan to`qnash kelib uchrashganida ularni ushlab oladi, xazmlaydi va yo`qotadi. Bu xodisa I.I.Mechnikov tomonidan kashf yetilgan bo`lib, u fagositoz deb ataladi. (fago-yeyman). Bitta leykotsit 15-20 tagacha mikroblarni ushlab olishi mumkin va bu paytda ularni o`zi ham o`ladilar. Hayvonlar qonida ma`lum miqdorda faqatgina yetilgan (sigment yadroli-S) neytrofillar bo`lmasdan balki, ma`lum miqdorda ularning hosil bo`lishida ishtirok yetuvchi-yetilmagan hujayralar: tayoqcha yadrolilar (T) -3-5% ni va yosh hujayralilar (E) 1% gacha ham bo`ladi. Neytrofilli leykotsitozda bu shaklldagi leykotsitlarning miqdori ortadi, hattoki yosh xujayralilar xosil bo`lishida ishtirok yetuvchi leykotsitlarni xam miqdori ortishi kuzatiladi. Agranulositlarga monotsitlar va limfotsitlar (katta, kichik va o`rta) kiradi. Monotsitlar (M) -harfi bilan belgilanib umumiy leykotsitlarning 40- 45 % ni tashkil yetadi va ular qizil ilikda, limfa tugunlarida hamda biriktiruvchi to`qimalarda hosil bo`ladi. Qondan chiqib yallig`langan joyga tushadi va u ferda fagositoz qiluvchi gigant hujayralarga aylanadi(makrofaglar). Monotsitlar katta yadroga ega, yadrosi esa atrofi oq bo`yalmagan perinuklyar zonaga ega bo`lgan sitoplazmaning orasida yotadi. Limfotsitlar (L) -harfi bilan belgilanib umumiy 45 leykotsitlarning 21-35 % ni tashkil yetadi. Limfotsitlar odam va hayvonlar qonida ikkita mustaqil T va B hujayralar shaklidagi populyasiyalarga farqlanadi. Ularning dastlabki shakli qizil ilikda xosil bo`lib T-hujayralar timusda B- hujayralar yesa limfoid to`qimalar va ichaklar devorlarida o`zlarining rivojlanishini tugatadi. Agarda ayrisimon bez olib tashlansa qon tarkibida faqat B-hujayralar qoladi. Mo`tadil holatda T va B- hujayralar o`zaro uzviy bog`langan bo`ladi. Limfotsitlar to`qimalarning fiziologik yangilanishida jarohatlangan organlar yoki teri qoplamalarining regenerasiyasi (tiklanish) paytida katta miqdorda jamlanadi, hamda yallig`langan joyda uchraydilar. Ularni hamma joyda kuzatish mumkin, lekin ayrim hollarda ularni faoliyatini tushinib bo`lmaydi. Masalan, eozinofillar, neytrofillar, bazofillar va monotsitlar yallig`lanish o`chog`idagi bakteriyalarni, hujayralarni bo`laklarini yutsa, proteolitik fermentlarni ajratsa, atrofiyaga uchragan to`qimalarni hazmlanish bilan bir vaqtda, limfotsitlar esa xuddi tomoshabin singari atrofga qarab turgani singari ko`zga tashlanarli faollik namoyon qilmaydi. Xaqiqatda esa bu unday emas ekan. Aslida ular barcha organizmda kechadigan himoyaviy immun reaksiyalarning bosh tashkilotchisi va faol ishtirokchilaridir. Leykotsitlar qatorini tashkil qiluvchi barcha hujayralarning soni va ularning ixtisoslashuvini ta`min etilishi jiddiy darajada limfotsitilarga bog`liq ekanligi tadqiqotlar natijasida aniqlangan. Ular, organizmga begona oqsillarni kirganligini qayd qiladilar va xabar beradilar. Organizmga tushgan genetik jihatidan begona agentlarni (antigenlarni) aniqlash va tanish funksiyasini va ularni bostirib kirishi haqidagi ma`lumotlarni berish limfotsitlar zimmasidagi vazifadir. Limfotsitlar butun organizmni barcha genetik jixatdan begona bo`lgan komponentlardan himoyalanishini ta`minlaydi. Ular organizmga o`tkazilgan begona to`qimalarning ham moslashib yashab ketishiga yo`l qo`ymaydilar. Limfotsitlar hattoki o`z organizmidagi turli patologik jarayonlar natijasida yuzaga kelgan yoki favqulotda mutasiya tufayli uning gen apparati o`zgargan to`qimalar uchun ham ayovsiz kurash olib boradi. 46 Hujayralarning bo`linish o`chog`ida doimiy ravishda limfotsitlarni ishtirok etishi, barcha mutantlarni yo`q qilinishini ta`min etadi. Limfotsitlar uchun morfologik funksiya ham xosdir. Agarda organizmda jadal ravishda jigarning tiklanishi (regenrasiya) jarayoni ketayotgan hayvon qonidagi limfotsitlarni, sog`lom hayvonlar qoniga kiritilsa,ma`lum muddat o`tgandan keyin normal holatdagi ikkinchi hayvon jigari xujayralarining buzilishi kuzatiladi. Agarda gipoksiya holatidagi hayvonning limfotsiti olinib, kislorodga taqchillik sezmagan hayvon organizmiga kritilsa eritrositlar ishlab chiqarilishi uchun stimullyasiya boshlanganini kozatish mumkin. Begona to`qimalarni chiqarib tashlanishida hattoki limfoitlar muhim rol o`ynasada, bu funksiya bilan faqatgina limfotsitlar shug`ullanmaydi, balki hozirda to`qimalar bir-biriga mos kelishi uchun o`ttizga yaqin belgilar bo`lishi aniqlangan. Limfotsitlarning hosil bo`lish joyi bo`lib qizil ilik hisoblanadi. Aniqrog`i qizil ilik kelajakda limfotsitlar hosil bo`luvchi dastali hujayralarni hosil qiladi, ya`ni limfa tugunlarida yoki timusda yetilib turli yo`nalishdagi himoya reaksiyalarini bajarish qobilyatiga ega bo`lgan immunokomponentli hujayralarga aylanadi. Har bir limfotsit immunokomponentli hujayralarga aylanadi. Har bir limfotsit o`zining rivojlanishida ikki bosqichni o`taydi: tolerogenli va immunogenli. Agar limfotsitlar bilan antigenlarni uchrashuvi birinchi bosqichda yuz bersa, aynan shu turdagi antigenga bo`lgan reaksiya- negativ bo`ladi, ikkinchi bosqichda yuz bersa aksincha-pozitiv bo`ladi. Homiladagi juda ko`plab limfotsitlar tolerogenli bosqichda bo`ladi. Shu sababli, uning mikrodunyosida bo`lgan barcha antigenlarga negativ xotira shakllanadi, ya`ni o`z antigenlariga tolerantligi ortadi. Lekin postnatal rivojlanishning dastlabki kunlaridan boshlaboq limfotsitlar har ikkala, tolerantli va immunogenli bosqichlarda xam bo`ladi. Ana shundan keyingina o`zining tanasidan farq qiluvchi har qanday antigen begona sifatida qabul qilinadi va pozitiv javob ya`ni immunologik reaksiya chaqiradi. Begona antigenlar paydo bo`lishi bilan o`sha antigenlar bir necha kecha-kunduz mobaynida bo`linish yo`li 47 bilan ko`paya boshlaydilar. Nisbatan uncha katta bo`lmagan miqdordagi limfotsitlardan bir necha million limfotsitlar hosil bo`ladi. Ulardan biri (birinchi guruh) antigenlar bilan o`zlarining fermentlari xamda spesifik omillari yordamida limfokoinlar kurashga tushib, parchalay boshlaydilar. Ikkinchi gurux-bular plazmatik hujayralar. Bu hujayralar o`zlari antigenlar bilan uchrashmaydilar, lekin qon va limfaga tushuvchi globulinli molekulalar-ya`ni antitanachalar hosil qiladi. Uchinchi guruh limfotsitlari antigenlar bilan to`g`ridan- to`g`ri kurashmaydilar. Bular o`sha antigenlarni xotirasida saqlanib qoluvchi hujayralar. Begona antigen yo`qotilganidan keyin effektorli va plazmatik hujayralar sekin-asta o`z faolligini va faoliyatini tugata boshlaydilar, lekin xotirali hujayralar qoladi. Yuqoridagi antigenlar qaytadan organizmga kirganida, xotirali hujayralar qisqa muddat ichida organizmni haddan tashqari kuchli himoya qiluvchi katta miqdordagi effektorli hujayralar ishlab chiqaradi. Xotira hujayralarining muhim xususiyatlaridan biri, ularning uzoq muddat yashovchanligidir. Ammo boshqa turdagi limfotsitlarning hayoti kunlar yoki soatlar bilan o`lchanadi. Ularning juda tez parchalanib ketishiga, juda jadal faoliyati va juda ko`p marta bo`linishi sabab bo`ladi. Yuqoridagilardan farqli ravishda xotira hujayralari antigenlarga ta`sir qilgandan keyin ham bo`linib ketmasdan organizmda bir yildan ortiq saqlanadi, juda kam hollarda ular ham bo`linishi mumkin, lekin o`z funksiyasini irsiy yo`l bilan o`zidan keyingi avlodiga qoldiradi. Immunologik xotira doimo ham musbat omil sifatida rol bajarmaydi. Masalan, allergik reaksiyalarda antigenlarga qarshi ishlangan turg`un immunologik organizimni, o`sha antigen bilan qayta uchrashishida kelib chiqadigan reaksiyalarning juda og`ir kechishini ta`min etadi. Periferik qon tarkibidagi leykotsitlarning ayrim turlarining, leykotsitlarning umumiy miqdoriga nisbatan foyizli nisbati undagi leykotsitar formula deb ataladi. 3.3. Ona quyonlar qoni tarkibidagi leykotsitlarning umumiy miqdoriga va leykogrammaga turli oziqlantirishning ta`siri 48 Rezistentlik, bu – organlar va tizimlarining funksiyalarning fiziologik holati sifatida u gormonal va vegetativ asab tizimi bilan boshqariladi. Rezistentlikning holatini spesifik va spesifik bo`lmagan himoya omillari aniqlaydi. Immunitetning spesifik bo`lmagan tizimi, spesifik tizimga nisbatan filogenetik jihatdan ancha qadimgidir. Spesifik bo`lmagan immunitetning funksiyasi bir muncha ko`p yo`nalishli bo`lib u bir necha qoida yoki vazifalarga bo`ysunadi: har qanday tabiatli ekzogenli agentlarni odam va hayvon organizmiga tarqalishiga yo`l qo`ymaslik, agar maboda agentlar makro organizga kirib qolsa, ularni organizmdan – elimentasiya qilish. Immunitetning spesifik bo`lmagan kichik tizimi tuzilishi jahatidan hujayraviy vino hamda kimyoviy suyuqliklar holida nomoyon bo`ladi. Ushbu tizimning hujayraviy vakillari sifati-ekitelial elementlar, fagositozlovchi hujayralar (monotsitlar, makrofaglar, gistiositlar, metkositlarli granulositlar) retikulyar va endotelial to`qimalar qamrab oladi. (N.T.) Immunitetning spesifik tizimi o`zining markaziy va periferik organlariga ega, qaysiki ularda spesifik immunitetning asosiy omillarining har bir kloni ma`lum antigenlarga qarshi spesifik ta`sir ko`rsatadigan limfosetlar hosil bo`ladi va yetiladi. Shunday qilib, tirik organizmlarda evolyusiya jarayonida rezistentlikning uchta asosiy tizimlari – konstitusional, fagositar va limfoidli yuzaga keldi. Konstitusional omilar va fagositozlovchi xujayralar nasldan-naslga o`tuvchi va tug`ma biologik xususiyatlari bilan ta`minlanuvchi rezistentlikning tabiiy omillariga (spesifik bo`lmagan) ta`luqlidir, limfoidli tizimini esa odatda spesifik odam va hayvonlar organizmida hayoti davomida orttirib olinadigan o`tmaydigan individual spesifik immunitetning namoyon bo`lishi uchun ma`suldir. To`g`riroq aytadigan bo`lsak, limfoidli tizim ham nasldan naslga o`tadi, ammo lipikni o`zi emas, balki unda faqatgina spisifik immunitet hosil qilish qobilyatigina o`tadi. (E.S.Voronin, 2002) Rezistentlikning konstitusional tizimi mexanik (teri va shilliq barierlar) va kimyoviy (shilliq sekretlardagi anoitonalar, laktoferrin, interferonlar, mezosim, komplimentlar tizimi va boshqalar) omillar bilan taqdim etiladi (V.E.Chumachenko, 1990; R.E.Hallwell, 1995).Jarohatlanmagan teri va 49 shilliq parda faqatgina mexanik qalqon bo`lmasdan, balki juda ko`plab mikroorganizmlar nisbatan yana sterillovchi samara ham nomoyon qiladi. Teri, ter va yog` bezlaridan ajraladigan, hamda teridagi yog` kislotalarida saqlovchi moddalar bilan moddalarni biriktirib olib bakterisidlik ta`sir ko`rsatish qobiliyatiga ham egadir. Shilliq pardalarning sekretlarida doimiy ravishda bakterisidli moda – mezosim saqlanadi, va bu moda kokklar guruhiga mansub ayrim turdagi bakteriyalarni mezis qilish qobiliyatiga ega. Fagositarli tizim. Fagosioz – endositozning maxsus shakli bo`lib, unda eukariot hujayralar tomonidan fagosomlarda jamlangan (mikroblar, o`lgan endogenli hujayralar) yirik qismlarini yutadi yoki keyinchalik xazmlaydilar (fagolazasomlar ichida).Yuqori darajada rivojlangan hayvonlarda fagositoz spesifik bo`lgan hujayralarda (nitrofillar va makrofaglarda) qaysiki bitta boshlovchi (predshestvennik) kelib chiqadigan, odam va hayvonlarni organizmga kirib qolgan mikroorganizmlarni ular eski jarohatlangan xujayralarni yoki xujayra qobiqlarini organizmlar o`zlashtirilishi ta`min etadi. (A.D.Ada, 1961; Ye.S.Voronin, 2002; R.M.Xashov, 1995).Makrofaglar organizmning barcha qismlarida: - biriktiruvchi to`qimalarda va mayda qon tomirlarining bazalli membranasi atrofida, ayniqsa ular katta miqdorda o`pkada (aliveolyar makrofaglar) va jigarda (Kupfer hujayralari) joylashadi. Bundan tashqari ular taloq seliusoidlari va limfa tugunlarini medulyarli sinuslarini ko`plab oladi (N.T.Vinnekov, 2003). Fagositozning asosiy bosqichlari bo`lib, xemotaksis (yallig`lanish o`chog`iga leykotsitlarning bevosita migrasiyasi), adgeziya (fagositlar yuzasiga mayda bo`lakchalarning yopishishi), sekin – asta mayda bo`lakchalarning hujayra ichiga botishi natijasida avval fagosomlar so`ngra esa fagolizosomlar shakllanishi (fagosomlarni lizisomlar bilan qo`shilishidan keyin) mayda bo`lakchalarning hazmlanishi va «chiqindilarni» chiqarib tashlanishlar hisoblanadi (E.S.Voronin, 2002).Agar sochilgan mikroblar va hujayralar fagosomlarda sitolizga uchrasa bu paytda fagositoz «tamomlangan» deb ataladi. Juda ko`pchilik bakteriyalar uchun fagositning xujayra ichidagi muhit xavfli emas va ularni u yerda lizisi kuzatilgan – 50 bu esa «tamomlanmagan» fagositoz deb ataladi. (N.T.Vinnikov,2003). Fagositlarning funksiyasi komplimentning komponentlari, yallig`lanishi o`tkir fazasi oqsillari va qaysiki fagositlar yuzasidan riseptorlari bo`lgan antitanalarning o`zaro ta`siri natijasida tezlashishi kuchayishi mumkin. Bundan tashqari, makrofaglar o`zlaridan immun reaksiyalarni boshqarilishida ishtirok etuvchi eruvchi oqsil-manokinlarni va boshqa biologik aktiv moddalarni ajratadi. Leykotsitlarning fagositlar faolligi turli fiziologik va patologik holatlarda o`zgarishi mumkin, u hayvonning genotipi hayvonning turi, zoti, yoshi, yil fasli, bug`ozlik va boshqa omillarga bog`liq bo`ladi. (N.T.Vinnikov,2003). Bundan tashqari organizmning sovuqqa qotishi jadal ionlanuvchi nurlanish, leykotoksip moddalar ta`sirida, milefoldli hujayralarni hosil bo`lishiga va tomirlar devorlariga litkositlarni yopishib olish qobiliyatini pasaytiruchi kirozon tasirida fagositoz to`xtalishi mumkin, bularning barchasi kasalliq qo`zg`atuvchi bakteriyalar bilan organizmning himoya kuchi bilan kurash boradigan yallig`lanish o`chog`iga leykotsitlarni deapedezi va migrasiyasiga qarshilik ko`rsatiladi. 1.3.1. Oziqa ratsionlarining to`la qimmatligiga bog`liq holda ona quyonlar spesifik immun tizimining funksional holati Quyonlarning spesifik immun tizimining funksional holatini baholash maqsadida leykotsitlar, limfotsitlarning umumiy midori va immuniteti T va B tizimlari ko`rsatkichlari aniqladik.Olib borilgan kuzatishlarimizni, ko`rsatishicha, to`la qimmatsiz oziqlantirilgan quyonlar qonidagi leykotsitlarning miqdori sut berish davrida nazorat guruhi quyonlarinikiga nisbatan 0,26-0,34∙109/l ga kam bo`lishi aniqlandi (jadval). Butun sut berish davrida nazorat guruhi quyonlari qonidagi leykotsitlari miqdori jiddiy darajada o`zgarishga uchramadi, ammo tajriba guruhi quyonlarida esa bu ko`rsatkich bo`yicha kamayishiga moyillik kuzatildi.Limfotsitlarning miqdori bo`yicha kam farqlar aniqlandi, aynan tajriba guruhi quyonlarida limfotsitlarning miqdori butun sut berish davri davomida nazorat guruhi quyonlaridagiga nisbatan kam bo`lishi kuzatildi. Bu farqlar 0,67- 0,80∙109/l chegarasida o`zgarib turdi. Xuddi shunday farqlar foizli ko`rsatkichlarda 51 ham aniqlandi. Shuni qayd qilish muhimki, ham tajriba, ham harorat guruhi quyonlarida limfisitlarning miqdori sut berish davrida jiddiy darajada o`zgarishga uchramadi va ular o`rtacha 0,08-0,10∙109/l chegarasida o`zgarishga uchrashi mumkin.Ma`lumki, turli turdagi leykotsitlarning funksiyalari bir xil emas. Masalan granulositlar va manositlarning asosiy funksiyasi fotosioz hisoblansa limfotsitlarning esa spesifik immunitetni shakllantirishdan iboratdir.Yuqoridagidan ko`rinib turibdiki, to`la qimmatsiz rasionlar bilan oziqlantirilgan nazorat guruhi quyonlari organizmdagi leykotsitlar va limfotsitlarni km miqdorda saqlash, ushbu quyonlar organizmining rezistentligini pasayishini ko`rsatdi. To`la qimmatli va to`la qimmatsiz oziqlantirishlarni qon tarkibidagi B limfotsitlarni miqdoiy jihatdan o`zgarishini o`rganishni ko`rsatishicha nazorat guruhi quyonlari qonidagi B – limfotsitlarning miqdori butun sut berish davrida, tajriba guruhi hayvonlaridagiga nisbatan 0,17-0,21∙109/l. Bundan tashqari, tajriba va nazorat guruhlari quyonlari qonidagi B – limfotsitlarning miqdori butun sut berish davrida jiddiy darajada o`zgarishga uchramadi va 0,01-0,03∙109/l chegarasida o`zgarib turdi. 3.3.1-jadval Quyonlar qonidagi leykotsitlar, limfotsitlar va B-limfotsitlar miqdori (M±m) Tuqqandan keying muddat Leykotsitlar 10 9 /l Limfotsitlar B-Limfotsitlar % 10 9 /l % 10 9 /l 3 kun 1 7,68±0,05 61,60±0,05 4,73±0,10 22,00±0,63 1,04±0,05 2 7,40±0,13 53,50±1,56 3,96±0,11 21,50±0,56 0,85±0,02 5 kun 1 7,66±0,05 60,80±1,02 4,66±0,08 22,00±0,63 1,03±0,04 2 7,40±0,06 52,83±1,72 3,91±0,12 21,67±0,49 0,85±0,03 7 kun 1 7,64±0,07 61,20±0,73 4,68±0,08 21,80±0,28 1,02±0,05 52 2 7,30±0,08 53,16±1,68 3,88±0,12 21,67±0,42 0,84±0,03 10 kun 1 7,58±0,05 62,00±0,71 4,71±0,07 21,80±0,58 1,03±0,04 2 7,32±0,07 53,34±1,49 3,90±0,11 21,00±0,45 0,82±0,02 15 kun 1 7,62±0,02 61,00±0,63 4,65±0,04 21,80±0,58 1,01±0,03 2 7,28±0,08 54,67±1,53 3,98±0,11 21,17±0,43 0,84±0,02 20 kun 1 7,62±0,02 61,20±1,07 4,67±0,08 22,00±0,45 1,03±0,04 2 7,32±0,07 54,00±1,56 3,95±0,10 21,17±0,48 0,84±0,02 Hujayraviy immunitetni tekshirish natijasida tajriba va nazorat guruhlari qonidagi T – limfotsitlarning miqdori bo`yicha farqlar bo`lishini namoyon qildi. (jadvalga qarang). To`la qimmatsiz rasional bilan oziqlantirilgan nazorat guruhi quyonlari qonidagi T – limfotsitlarning miqdori butun sut berish davrida tajriba guruhi hayvonlari qonidagi T-limfotsitlar miqdoridan 0,64-0,75∙109/l ga ko`p bo`lishi kuzatildi.Yana shuni qayd qilish zarurki, har ikkala solishtirilayotgan guruhlar hayvonlari qonidagi T- limfotsitlarning miqdori jiddiy darajadagi o`zgarishlar kuzatilmadi (o`zgarishlar atigi 0,01-0,06∙109/l chegarasida bo` ldi). Bundan tashqari, nazorat guruhi hayvonlari qonidagi T – limfotsitlarning subpopulyasiyalari bo`yicha farqlar aniqlandi. Butun sut berish davrida T- xelperlar, T-supressorlar va T-faol limfotsitlar tajriba guruhi quyonlaridagi nisbatan o`zaro mos holda 0,35-0,47; 0,22-0,36 va 0,47-0,56∙109/l kam bo`ldi.Tajriba davomida yana bir ko`zga tashlanuvchi o`zgarish bu sut berish davrining o`tish muddati bilan bog`liq bo`ldi. Sut berish davrining oxirida nazorat guruhi hayvonlari qonidagi xelperlar miqdorining ortishi (1,41±0,02 dan 1,54±∙109/l gacha) va supressorlar subpopulyasiyalar miqdorini esa kamayishi 53 (1,57±0,05) dan 1,40±0,03∙109/l gacha kuzatildi. Xudi shunday qonuniyatlar tajriba guruhi hayvonlarida ham kuzatildi. Ammo, u unchalik yaxshi ko`rinishda bo`lmasada (T-xelperlar 1,06±0,06 dan 1,12±0,03∙109/l gacha, ortsa, T- supressorlar 1,21±0,03 dan 1,12±0,03∙109/l gacha kamaydi).Immunitetning spesifik tizimining funksional holatini baholashda organizmdagi immunogenez funksional faolligini aks ettiruvchi kelpeli-supressorli nisbat muhim roli o`ynaydi. Xelperli-supressorli nisbatni hisoblashning ko`satishicha to`la qimmatli oziqlantirilgan quyonlar tuqqanidan keyinoq ularda nazorat guruhiga nisbatan 1,5 barobar kam bo`lishi kuzatildi. Keyinchalik, butun sut berish davomida xelperli- subressorli nisbat jiddiy darajada o`zgarib turli (1,1-1,3 martagacha nazorat guruhi foydasiga).Ammo shuni qayd qilish kerakki, nazorat guruhi hayvonlarning xelper- subressorli nisbati sut berish davrining oxiriga kelib 1,7 ga ortsa, tajriba guruhi hayvonlarida esa 1,5 martagacha ortdi.Sut berish davrida hayvonlar qonidagi T- limfotsitlar subpopulyasiyalarida kuzatiladigan o`zgarishlar bizning nazarimizda hayvonlarning bug`ozlik davrida T-supressorlarning giperfunksiyasi va immun javobning boshqarilishidagi qayta qurilish va uning to`xatilishi bilan tushuniladi.Leykotsitlar T-limfotsitar indeksi tahliliga ko`ra, tajriba guruhi hayvonlari qonidagi leykotsitar T-limfotsitar nisbatidan tuqqanidan to sut berish davrining oxiriga qadar nazorat guruhiga nisbatan 1,2-1,3 barobar yuqori bo`ladi. Sut berish davri davomida tajriba guruhi va nazorat guruhi hayvonlari qonidagi leykotsitlar va T-limfotsitlarning nisbatida jiddiy darajadagi o`zgarishlar kuzatilmadi. Yuqorida qayd qilinganlarga ko`ra, T va B – limfotsitlar va ularning subpopulyasiyalarini to`la qimmatsiz oziqlantirilgan quyonlar qonida past darajada bo`lishini aniqlanishi, immunitetning spesifik tizimining past darajada bo`lishini, hujayraviy va gumoralli immunitelarni to`la qonli faoliyat ko`rsata olmasligini, demak organizmning past immun statusga ega ekanligini ko`rsatib turibdi.To`la qimmatli rasionlar bilan boqilgan quyonlar organizmidagi imunitetning spesifik tizimining faoliyat ko`rsatishi va holati bir muncha qon tarkibida leykotsitlarni, ularning, katta miqdorda T va B-limfotsitlarni, ularning subpopulyasiyalarini, xelper-supressor va leykotsitar T-limfotsitarli nisbatlarni dalolatlaydi. 54 X U L O S A L A R 1. Quyonchilik chorvachilikning tarmoqlari orasida eng sеrdaromad, kеlajagi porloq tarmoqlaridan biri bo`lganligi bois, bu sohani yanada rivojlantirish muhim deb hisoblaymiz. 2. Velikan quyonlari o`zining tana massasining yirikligi, serpushtligi va tez yetilishi bilan boshqa zotlardan ajralib turadi. 3. Velikan zotli quyonlarda gematologik ko`rsatkichlari ya`ni eritrositlar, leykositlar, trombositlar yilning fasllariga va albatta haroratga qarab o`zgarib borishi o`rganildi. 4. Harorat -10 C dan +10 C gacha bo`lganda gemoglobin ko`rsatkichi 103.0 ± 3.56 g/l ga, harorat +10 dan +30 C gacha bo`lganida esa 112.0 ± 3.52 teng bo`lishi aniqlandi. 5. Velikan zotli quyonlarni gematologik ko`rsatkichlarini yil fasllariga mos holda o`zgarish dinamikasini o`rganish muhim hisoblanib, mamlakatimizda quyonchilikni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 55 Ishlab chiqarishga tavsiyalar Qishloq xo`jaligida velikan zotli quyonlarning gemotologik ko’rsatkichlarini fasliy dinamikasini o’rgangan holda ularni turli infeksion va yuqumli kasalliklarga chidamliligini oshirish, immunitetining spesifik tizimining past darajada bo`lishi oldini olish, hujayraviy va gumoralli immunitetlarni to`la qonli faoliyat ko`rsata olishini ta`minlash maqsadida velikan zotli quyonlarni yil davomida to`la qimmatli oziqlantirilishini va haroratni optimalligini ta`minlash zarur. 56 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati 1. Адилова А., Холматов А. “Фермер хўжалигида қуёнчилик” Ўзбекистон қишлоқ хўжалик журнали. № 11. 2010 й. 13 б. 2. “Аҳоли томорқа хўжалигида қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотлари етиштириш“ бўйича қўлланма 2015 й. 3. Александрова В.С. К технологии изготовления гранулированных комбикормов / В.С. Александрова // Кролиководство и звероводство. – М., 1978. №1, - С. 13-14. 4. Андреева В.С. Вииамины в рационах самцов / В.С. Андреева, К.Н. Морозова // Кролиководство и звероводство. – М., 1997. №6. – С. 20. 5. Бабунидзе О.Е. об использовании крупинки в кормлении кроликов / О.Е. Бабунидзе, В.С. Александрова // Кролиководство и звероводство. – М., 1996. №1, - С. 8-9. 6. Балакирев Н.А. Цеолиты в кормлении кроликов / Н.А. Балакирев, В.С. Александрова // Кролиководство и звероводство. –М., 1997. №2, - С. 16. 7. Балакирев Н.А. Современное состояние животноводство России / Н.А. Балакирев // Вестник ОрелГАУ. – Орел, 2008. - №5 (14). – С. 30-31. 8. Беседина Г.Г. // Труды НИИПЗиК, - 1969. №8. – С. 213 (цит. По Калугину Ю. А., 1980). 57 9. Будная М.В. Активность целлюлоза расщепляющей микрофлоры рубца крупного рогатого скота при кормлении животных рационами различного состава. Автореф. дисс...канд. биол. наук. – Краснодар, 1963. – 23. 10. Вакуленко И.С. Методические особенности проведения обменных опытов по кормлению кроликов. Новое в методах зоотехния. Доел. – Харьков, 1992. – Ч. 2. – С. 91-97. 11. Георгиевский В.И. Физиология селькохозяйственных животных В.И. – М.: Агропромиздат. – 1991. – 512 с. 12. Георгиевский В.И. // Известие ТСХА. – М., 1975. № 1. – С. 164 (цит. По Калигину Ю.А., 1980). 13. Калашников А.П. Кормление молочного скота - М.: Колос, 1978. – 255 с. 14. Калашников А.П., В.И.Фисинин, В.В.Щеглов, Н.И.Клейменов и другие “Нормы и рационы кормления сельскохозяйственных животных» Справочное пособие, Москва, 2003 г. 15. Манина И. С, Майоров А.И.– Всё о кроликов. – Москва. 1988 г. 16. Поммытко В.Н., Зусман Н.С. и др. Кролиководство. М. «Колос»- 1975 г. 17. Сысоев В.С, Александров В.Н – Кролиководство. М-1985 г. 8. Тинаев Н.Н – Продукция кролиководства – М. Колос. 2004 г. 18. Калугин Ю.А. Физиологическое значение копрофаги зайцеобразных и грызунов Зоол. Журн. – М., 1974. – Т. 53. – Вып. 12. – С. 1840-1847. 19. Калугин Ю.А. Копрофагия. Кролиководство и звероводство. – М.: 1995. №;. – С. 11-12. 20. Клесов А.А. Ферменты, гидролизующие целлюлозу: Активность и компонентный состав целлюлазных комплексов из различных источников Биоорг. Химия. – М. – 1980. т. 6 – С. 1225-1242. 58 21. Ковалевский К.Ж.Л // Ветеринария. – М.: 1974. №6 – С. 46 (цис. По Калугину Ю.А., 1980). 22. Козлов А.С. Обмен азотистых веществ и пути повышения их использования у кроликов– Бишкул, 1991. – 453 с. 23. Курилов Н.В. Физиология и биохимия пищеварения жвачных животных - М.: Колос., 1971 – 432 с. 24. Лактионов К.С. Активност. Микроорганизмов – симбионтов у кроликовЖ-л. Кролиководство и звероводство. – М.: 2000. №3. – С. 7-8. 25. Лебедев П.Т. Методы исследования кормов, органов и тканей животных - М.: Россельхозиздат. – 1969 – 476 с. 26. Макарова Г.В. Стимуляторы роста кроликов. Кролиководство и звероводство. М., 1978. №1. – С. 12. 27. Меркурьева Е.К. Биометрия в селекции и генетике сельскохозяйственных животных - М.: Колос. – 1970. 28. Икромов Т. Ўзбекистонда қуёнчиликнинг ривожланиши. - Т.: Фан, 1983 й. 29. Ритце В. Разведение, кормление и содержание свиней - М.: Колос. – 1968. 30. Синельноков Е.И. Физиологическое значение червеобразного отростка у кролика. Труды Одесского госс. ун-та. – 1950. – Т. 3. - №2. – С. 33-39. 31. Синельников Е.И. Бактерицидное действие лимфоцитов, полученных из лимфы и лимфатических образований ва бактериальную флору кишечника. Труды Одесского гос. ун-та. – 1953. – Вып. 6. – С. 177-191. 32. Синещеков А.Д. Биологические основы повышения использования кормов – М.Колос.1965. 59 33. Справочник по клиническим лабораторным методам исследования. – М.: Медицина. – 1975. 34. Сысоев В.С. Приусадебное кролиководство - М.: Росагропромиздат. 1990. – 190 с. 35. Ҳамроқулов Р., Карибаев К.К. Қишлоқ хўжалик ҳайвонларини озиқлантириш, Тошкент, 1999 й. 36. Элмуродов Б.А., А.К.Турдиев, Н.Набиева “Қуёнчилик” монография Самарқанд - 2018. “Зарафшон” нашриёти. 60

Velikan zotli quyonlarning gematologik ko‘rsatkichlarining fasliy dinamikasini o‘rganish

Купить