Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 51.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Versal tizimidagi ziddiyatlarning keskinlashuvi. sevr shartnomasining bekor qilinishi (1921-1923)

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI «JAHON TARIXI» KAFEDRASI “XALQARO MUNOSABATLAR TARIXI”FANIDAN KURS ISHI Mavzu: “VERSAL TIZIMIDAGI ZIDDIYATLARNING KESKINLASHUVI. SEVR SHARTNOMASINING BEKOR QILINISHI (1921-1923)” Bajardi: 1-kurs magistranti Altibayev. H. Ilmiy rahbar: dots. Hamroqulova. Sh Topshirgan sanasi: 29.01.2022 Baho: Samarqand-20022 VERSAL TIZIMIDAGI ZIDDIYATLARNING KESKINLASHUVI. SEVR SHARTNOMASINING BEKOR QILINISHI (1921-1923) Reja: 1. Versal-Vashington tizimining yaratilishi 2. XX asr 20-yillari boshlarida dunyodagi xalqaro jarayonlar 3. XX asr 20-yillari o`rtalarida xalqaro munosabatlardagi ziddiyatlar 4. Sevr shartnomasining barbod bolishi 1. Versal-Vashington tizimining yaratilishi. Birinchi jahon urushida g’olib chiqqan AQSh, Angliya, Fransiya, Italiya, Yaponiya va boshqa davlatlarning taslim bo’lgan Germaniya, Avstriya, Vengriya, Turkiya va Bolgariya bilan sulh shartnomalarini ishlab chiqish uchun 1919 yil 18 yanvarda Parijda sulh konferensiyasi ochildi. Bu konferensiya 1920 ysl 21 yanvargacha davom etdi. Konferensiyada Antanta tomonida turib urushda qatnashgan 27 davlat vakillari ishtirok etdi. Germaniya va mag’lubiyatga uchragan boshqa davlatlar faqat konferensiyaning so’nggi bosqichida, tayyorlangan sulh shartnomasini toppshrish vaqtida qatnashtirildi. Konferensiyada kichik davlatlarning fikrlari e’tiborga olinmadi. Konferensiyada AQSh (prezident Vilson), Angliya (bosh ministr Lloyd Jorj), Fransiya (Klemanso, konferensiya raisi) va Italiya (Orlando asosiy rol o’ynadilar. Ulardan tashkil topgan «To’rtlar soveti» eng asosiy organ bo’lib, bir qancha yashirin kengashlar o’tkazdi hamda ular xalqlar va davlatlarning taqdiri yuzasidan surbetlarcha savdolashdilar. Asosiy davlatlarning tutgan mavkelari bir- biriga zid, ko’pincha tamomila qarama-qarshi edi. Eng muhimi, Antanta ittifoqi avval boshdan maxfiy shartnomalar, yashirin bitimlar asosiga qurilgan bo’lib, yangi vaziyatda bu kelishuvlarni amalga oshirib bo’lmasdi. Ana shu shartnomalarga ko’ra, Rossiya Istambulni olishi va Dardanell bo’g’ozi ustidan nazorat o’rnatishi, buning evaziga Fransiyaning Elzas-Lotaringiyaga egalik qilish huquqini hamda Angliyaning Misr ustidan nazoratini e’tirof etishi zarur edi. Ruminiyaga Transilvaniyani berish va’da qilingan, ammo bu Vengriya manfaatlariga mos kelmasdi. Angliya arab xalqlariga Usmonli imperiyasidan chiqish va arab davlatlari tuzinshi taklif etdi. Ayni paytda bu taklif Angliya va Fransiyaning Yaqin Sharqni bo’lib olish haqidagi kelishuvlariga zid edi. G’olib mamlakatlarning manfaatlari ham bir-biriga tamomila zid edi. Fransiya Germaniyadan o’zining kuchsizligini anglagan holda bu mamlakatni batamom kuchsizlantiradigan va Yevropada Fransiyaning ustunligini ta’minlaydigan tinchlik o’rnatilishini istar edi. Italiya Adriatika dengizi sohillari va orollarni qo’lga kiritishdan umidvor edi. Angliya o’zining imperiyasi hududlarini kengaytirishni o’ylardi. Yaponiya Osiyoda ustun mavqyega erishishni orzu qilardi. AQSh dengizlarda suzish erkinligini ta’minlashni talab etar, shu yo’l bilan o’zining okean floti ustunligidan foydalanishni mo’ljallardi. Konferensiya qatnashchilarining doimo diqqat markazida turgan muammo «rus masalasi» edi. Bolshevizm g’oyalarining yoyilishi qarshisidagi qo’rquv Versal konferensiyasining qarorlariga ham o’z muhrini bosdi. G’arb mamlakatlari rahbarlari konferensiya boshlangan kundanoq Rossiyaga qarshi intervensiyani tashkil qilish bilan shug’ullandilar. Ular Rossiyadagi bolsheviklar hukumatini yuqotiga o’z mamlakatlaridagi inqilobiy harakatni va sharqdagi milliy-ozodlik xarakatini bostirishda muxim ahamiyatga ega bo’ladi, deb hisoblardilar. Parij sulh konferensiyasi Germaniya va uning sheriklarining mag’lubiyatini, Avstriya-Vengriya va Turkiya imperiyasining parchalanishini, Yevropa va Yaqin Sharqda yangi davlatlar tashkil topganligini, mustamlakalarning Antanta foydasiga sayta taqsimlanishini aks zttirgan xujjatlarni ishlab chiqdi va qabul qildi. Bu xujjatlarni ishlab chiqishda va o’ljani taqsimlash masalasida konferensiya qatnashchilari o’rtasida jiddiy kurash hamda talash-tortishlar bo’lib o’tdi. G’olib yirik davlatlarning har biri ikkinchisi hisobiga o’z pozisiyasini kuchaytirib olishga intildi. Fransiya reparasiyaning yarmidan ko’pini o’ziga berilishini talab qildi, boshqalar bunga qarshi chiqdilar. Fransiya davlati Germaniyani zaiflashtirish va bo’lib yuborish uchun, Bavariyani Germaniya tarkibidan chiqarish hamda Reynning so’l qirg’og’idagi yerlarda Reyn respublikasini tuzish uchun kurashdi va uni o’z protektoratiga olish niyatida bo’ldi. Lekin Angliya va AQSh bunga yo’l qo’ymadi. Ular Fransiyaga, ayniqsa Sovet Rossiyasiga qarshi tura oladigan kuchli Germaniyaning bo’lishini istar edilar. Fransiya Sovet Rossiyasiga va Germaniyaga qarshi o’z itgifoqchisi Polshaning hududini ancha kengaytirish tarafdori bo’ldi. Angliya bilan AQSh esa, Germaniyani juda ham zaiflashtirmaslik maqsadida Polshani ancha kengaytirishga qarshi chiqdi. Yirik davlatlar o’zaro ba’zi yon berishlar asosida bitimga kela oldilar. Angliya va Fransiya Yaponiyaiing va urushda Antanta tomonidan qatnashgan boshqa davlatlarning qo’llab-quvvatlashi bilan AQSh ning jahonda hukmron bo’lib olish rejalariga yo’l qo’ymadilar. Shu bilan birga, ular o’zlarining zaif sheriklarining manfaatlariga e’tibor bermadilar. Tuzib chiqilgan sulh shartnomalarining hammasi Parij yonidagi shaharlarda, saroy va qasrlarda imzolandi. 1919 yil 28 iyuvda Germaniya bilan Versal sulh shartnomasi, 1919 yil 10 sentyabrda Avstriya bilan Sen-Jermen, 1919 yil 27 noyabrda Bolgariya bilan Neyi, 1920 yil 4 iyulda Vengriya bilan Trianon, 1920 yil 10 avgustda, Turkiya bilan Sevr sulh shartnomalari tuzildi. Bu shartnomalarning hammasi «Versal sistemasi» deb ataldi. 1 Versal sulh shartnomasiga muvofiq, Germaniya va uning ittifoqchilari urushning aybdorlari, deb hisoblandi. Germaniyaning hamma mustamlakalari tortib olinib, Angliya, Fransiya, Belgiya va Yaponiya o’rtasida taqsimlandi, Fransiya va Angliya Afrikadagi Togo va Kamerunni taqsimlab oldilar» Germaniya janubi- g’arbiy Afrikasi Janubiy Afrika Ittifoqiga, Germaniya sharqiy Afrikasi Angliyaga, 1 История Первой Мировой войнь. 1914–1918 года. В 4-х т. // Под. ред. 98-104 P Yangi Gvineyaning Germaniyaga qarashli qismi Avstraliya ittifoqiga berildi. Germaniyaning Tinch okeandagi Karolina, Mariana va Marshall orollari hamda Germaniyaning Shandun yarim orolidagi (Xitoy) ijaraga olgan territoriyasi va imtiyozlari Yaponiyaga o’tdi. Germaniya Yevropada ham anchagina territoriyadan mahrum bo’ldi. Fransiya ilgari qo’ldan ketgan Elzas va Lotaringiyani qaytarib oldi; u 15 yil davomida Saar oblasti ko’miriga egalik qiladigan bo’ldi; bu davrda shu oblast Millatlar itgifoqi tomonidan idora qilinadigan bo’ldi. Reyn viloyati zonasi esa demilitarizasiya silindi. Eypen va Malmedi okruglari hamda Morene hududi Belgiyaga, Shimoliy Shlezvig plebissit natiyasasida Daniyaga o’tdi. Ilgari bosib olingan Polsha yerlarining juda oz qismi, ya’ni Poznanning sharqiy qismi, g’arbiy va Sharqiy Prussiyaning bir qismi (Polsha koridori), Yuqori Sileziyaning bir qismi yangi tashkil topgan Polshaga qaytarildi. Germaniyani Gdansk (Dansig)dan voz kechishga majbur qilindi. Gdansk Millatlar ittifoqi huzuridagi, «Erkin shahar»ga aylantirildi. Klaypeda (Memel) ham Germaniyadan ajratib olinib, keyinchalik Litvaga topshirildi. Lekin Germaniya-Polsha chegarasi Polsha zarariga hal qilindi. Polshaning 100 000 kv.km. yeri va ancha polyak aholisi Germaniya tarkibida qoldi. Polsha Boltiq dengizi bilan Polsha koridori orqali tutashdi, xolos. Germaniya Polsha, Chexoslovakiya, Avstriya va Finlyandiyaning mustaqilligini tanidi. Elba, Oder, Neman va Dunay (Germaniya doirasida) xalqaro suv yo’li, deb e’lon qilindi. Bu yo’llarni nazorat qilish uchun xalqaro komissiyalar tuziladigan bo’ldi. Germaniya harbiy tomondan cheklab qo’yildi: Germaniyada umumiy harbiy majburiyat bekor qilindi.; german armiyasining sonini 100 ming kishidan oshirmaslik shart qilib qo’yildi. Germaniyaning harbiy dengiz floti ham qisqartirildi. Unda og’ir artilleriya va harbiy aviasiya bo’lishiga ruxsat qilinmadi. Armiya bosh shtabi tugatildi. Biroq Reyxsver ministrligi doirasida umum qo’shinlar boshqarmasi tuzilishiga ruxsat berildi. Versal — Vashington tizimi urushdan keyingi keskinlikni yumshatishga ma’lum darajada xizmat qildi. Uning bu xizmati xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi huquqining hamda urushga nizo- li masalalarni hal etish vositasi sifatida qaramaslik tamoyillarining tan olinishida o‘z ifodasini topdi. Bundan tashqari, Millatlar Ittifoqining tuzilishi hamda qator Yevropa davlatlari mustaqilligining tan olinishi katta ahamiyatga molik tarixiy voqealar edi. Biroq Versal — Vashington tizimi mustahkam tinchlikning qaror topishiga asos bo‘la olmadi. Xo‘sh, nega? Birinchidan, Antanta davlatlari urushdan keyingi qayta qurishlarning barcha og‘irliklarini yengilgan davlatlar hisobidan hal etishga urindilar. Ular yengilgan davlatlar xalqlarining urush chiqarishda aybdor bo‘lgan hukmron sulolalari va hukumatlarini ag‘darib tashlaganliklarini inobatga olmadilar. Bular, o‘z navbatida, yengilgan davlatlar fuqarolari ongida milliy xo‘rlanish tuyg‘usini qo‘zg‘atdi. Bu esa shovinizm va milliy mustaqillik g‘oyalarining keng ildiz otishiga yo‘l ochdi. Ikkinchidan, xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi qoidasidan kelib chiqib, milliy davlatlar tuzishda tuzatib bo‘lmas suiiste’molliklarga yo‘l qo‘yildi. Yangi davlatlar chegaralari shunday belgilandiki, natijada 19 mln ga yaqin kishi o‘zi mansub bo‘lgan millat nomi bilan atalgan davlat fuqarosi bo‘la olmay qoldi. Ular boshqa davlatlarda «milliy kam sonli xalqlar» atamasi ostida yashay boshladilar. Binobarin, bu 19 mln ga yaqin kishining mavjud ahvoldan noroziligi tinchlikka tahdid solmay qolmas edi.  Uchinchidan, yangi tashkil etilgan davlatlar chegarasi shunday belgilan- diki, ular bir-biriga chegara da’vosi bilan istalgan paytda chiqishi mumkin edi. Bu omil ham tinchlikni xavf ostida qoldirardi. To‘rtinchidan, Versal — Vashington tizimi shartnomalarining amalda bajarilishini ta’minlovchi kuchli mexanizm (vositalar) vujudga keltirilmagan edi. Tuzilgan yangi xalqaro tashkilot — Millatlar Ittifoqiga bunday vakolat berilmagan edi. Antanta davlatlari ham bunda qodir emas edilar. Chunki kecha ittifoqchi bo‘lgan bu davlatlar o‘rtasida urushdan keyin vujudga kelgan ziddiyatlar amalda ittifoqchilik majburiyatlarini yo‘qqa chiqargan edi. Beshinchidan, sobiq Germaniya va Turkiya imperiyalari xalqlariga mustaqillik amalda mandat tizimining vasiylik tamoyili bilan niqoblandi, xolos. Yirik mustamlakachi asosiy davlatlar Buyuk Britaniya va Fransiya «buyuk vasiy»lar ham bo‘lib oldilar. Mustamlaka xalqlar milliy-ozodlik ku- rashini davom ettirdilar. Oltinchidan, Versal — Vashington tizimi Sovet Rossiyasining ishtirokisiz yaratildi. Antanta sovet davlatiga dushman Germaniya bilan separat sulh tuzgan sotqin deb, bolshevizmga esa dushmanlik ko‘zi bilan qaradi. Versal — Vashington tizimiga kiruvchi birorta ham shartnomani imzolamagan Sovet davlati bu tizimga nisbatan muxolifat bo‘lib qoldi. 2. XX asr 20-yillari boshlarida dunyodagi xalqaro jarayonlar Uzoq Sharq va Tinch okeanidagi bahsli muammolarni hal qilish va dengizdagi qurollarni cheklash maqsadida 1921-yil 12-noyabrdan 1922-yil 6-fevralgacha to'qqiz davlat vakillari ishtrokida Vashington konferensiyasi bo'lib o'tdi. Konferensiyada asosiy rolni AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya va Yaponiya o'rtasidagi shartnoma imzolanib, ushbu davlatlarning Tinch okeani havzasidagi o'z orollariga egalik qilish huquqlari kafolatlandi. 1923-yili Lozanna tinchlik shartnomasi imzolanib, unda Turkiyaning urushdan keyingi chegaralari belgilab berildi va mustaqilligi tan olindi. U Birinchi jahon urushidan keyin yuzaga kelgan hududiy o'zgarishlarga qonuniy tus bergan so'nggi yirik shartnoma bo'ldi. 1919 - 1923-yillari Lozanna tinchlik shartnomasi imzolanib, unda Turkiyaning urushdan keyingi chegaralari belgilab berildi va mustaqilligi tan olindi. U Birinchi jahon urushidan keyin yuzaga kelgan hududiy o'zgarishlarga qonuniy tus bergan so'nggi yirik shartnoma bo'ldi. 1919 - 1923-yillarda imzolangan shartnomalar va jahondagi kuchlarning yangi nisbati xalqaro munosabatlarning Versal-Vashington tizimi nomini oldi. Versal- Vashington tizimi bir guruh davlatlarning dunyoga hukmronligini o'rnatdi, dunyo siyosatida AQSH ta'sirining sezilarli kuchayganligini aks ettirdi. Shu tariqa g'oliblar va mag'lublar o'rtasidagi ziddiyatlar tizimi shakllanib, bu mag'lublarning o'ch olish, adolati tartib o'rnatish uchun intilishga, yangi urushga olib keldi. Birinchi jahon urushidan so'ng G'arbning bir qator mamlakatlarida o'ng radikal, ekteremestik harakatlar vujudga kelib, umumiy nom bilan fashizm deb ataladi. Fashistik harakatning liderlari ijtimoiy safsatabozlikdan keng foydalanadilar, kishilarning millatchilik hissiyotiga ta'sir o'tkazishga harakat qildilar, o'z millati uchun ijtimoiy adolatni, "yangi jamiyat"ning o'zlariga ma'qul shaklini qurishni va'da qildilar . Germaniya o’zining urush aybdori ekanligini tan oldi va g’olib davlatlar foydasiga reparasiya to’lab turish majburiyatini oldi. Reparasiya to’lovlari miqdorini maxsus komissiya 1921 yil 1 maygacha aniqlaydigan bo’ldi. Shunga qadar Germaniyaning reparasiya to’lovlari hisobidan g’olib davlatlarga 20 milliard marka miqdorida oltin va turli mollar to’lash majburiyati yuklandi. Germaniya majburiyat yuzasidan g’olib davlatlarga deyarli butun savdo flotini, 8 ming paravoz, 230 ming vagon, 40 ming ot, 140 ming bosh qoramol va hokazolarni topshirdi. Yuklatilgan majburiyatlarning Germaniya tomonidan bajarilishini ta’minlash uchun Reynning so’l qirg’og’i (Reyn zonasi) 1935 yilgacha Antanta qo’shinlari tomonidan ishg’ol qilib turiladigan bo’ldi. Bu qo’shinlar uchun bo’ladigan xarajatlar Germaniya zimmasiga yuklandi. Bu ochiqcha talonchilikni oqlash uchun ittifoqchilar Versal shartnomasiga 231-bandni qo’shdilar Unda shunday deyilgandi: «Ittifoqchilar va ularga qo’shilgan davlatlar shuni ta’kidlaydilarki, Germaniya va uning ittifoqchilari tajovuzi tufayli ro’y bergan urushda ittifoqchilar va ularga qo’shilgan davlatlar fuqarolariga yetkazilgan talafot va zarar uchun butun mas’uliyatni Germaniya o’z zimmasiga oladi». Nemislar o’z hududlarining 10 foizini yo’qotdilar, bu hududda millionlab odam yashar, ularning bir necha yuz mingi uy-joysiz qolgan, o’nlab shaharlar vayron qilingan, millionlab odamlar nogiron bo’lib qolgan edi. Bunday vaziyatda ulkan miqdorda tovon to’lash aqlga sig’masdi. Ammo Germaniyaning boshqa chorasi yo’q edi. U ikki mushkul imkoniyatdan birini tanlashi: qo’yilgan shartlar asosida tinchlikka erishishga yoki urushga kirib, shaksiz mag’lubiyat va inqilobiy tartibsizlik alamini totishi lozim edi. Sen-Jermen sulh shartnomasiga muvofiq, Avstriya o’zining deyarli hamma janubiy slavyan territoriyalaridan voz kechdi: Yuliy Krayna, Triyest bilan birga Istriya, Karintiyaning bir qismi, Trentino oblasti va Janubiy Tirol Italiyaga berildi. Avstriya, Yugoslaviya va Chexoslovakiyaning’ mustaqilligini tanidi, Chexoslovakiya tarkibiga kirgan Bogemiya va Moraviyadan voz kechdi. Galisiya Polshaga, Bukovina Ruminiyaga qaytarildi. Sulh shartnomasi Avstriyaning mustaqil davlat bo’lib yashash xalqaro huquqiga asos soldi; Avstriyani Germaniyaga qo’shish (anshlyuya)ni taqiqladi. Lekin bu shartnoma bir qancha xalqlarning huquqlarini poymol qildi. Avstriyada xam umumiy harbiy majburiyat bekor qilindi. Lekin uning 30 ming kishidan iborat yollanma qo’shin saqlashiga ruxsat berildi. Avstriya reparasiya to’laydigan bo’ldi. Avstriya reparasiya hisobiga g’olib davlatlarga o’zining butun savdo va baliq ovlash flotini topshirish majburiyatini oldi. Sen-Jermen sulhida janubiy slavyan xalqlari yashaydigan hududlarning bir qismini Italiyaga, ukrainlar yashaydigan Bukovinani Ruminiyaga topshirish ko’rsatildi. Trianon sulh shartnomasiga muvofiq, Vengriya hududining deyarli 70%i dan ajraldi. Transilvaniya va Banat Ruminiyaga, Zakarpat Ukrainasi va Slovakiya Chexiyaga, Xorvatiya va Sloveniya Yugoslaviyaga, Burgenland Avsgriyaga berildi. Vengriya Chexoslovashsh va Yugoslaviya mustaqilligini tanidi. Vengriyada umumiy harbiy majburiyat bekor qilindi. Vengr armiyasining soni 35 ming kishidan iborat qilib belgilandi. Vengriya ham reparasiya hisobiga toshko’mir, parovoz, vagon va shu kabilarni beradigan bo’ldi. Neyn sulh shartnomasiga muvofiq, G’arbiy Frakiya Gresiyaga berildi. Bolgariya Egey dengiziga chiqish yo’llaridan mahrum qilindi. Bolgariyadan 1913 yilda tortib olingan Janubiy Dobrudja Ruminiyada qolaberdi. Bir necha shaharlar (Saribrod, Bossilegrad va boshqalar) Yugoslaviyaga o’tkazildi. Bolgariya floti g’olib davlatlarga berildi. Bolgariyaga faqat 20 ming kishidan iborat armiya saqlashga ruxsat berildi. Bolgariya ham reparasiya (2,2 milliard oltin frank) to’laydigan bo’ldi. Bundan tashqari Bolgariya minglab parovoz va vagonlar, topsho’mir, chorva mollari va hokazolarni topshirish majburiyatini oldi. Sevr sulh shartnomasiga muvofiq, Turkiya o’ziga qarashli hududining 75%idan mahrum bo’ldi. Turkiya hududi Kichik Osiyo, Konstantinopol va uning atrofi bilan cheklab qo’yildi. Turkiyaga qarashli Falastin va Iroq (Mesopotamiya) Angliya nazoratiga, Suriya va Livan Fransiya nazoratiga topshirildi. Turkiya Arabiston yarim orolidagi yerlaridan voz kechdi va u yerda tashkal topgan Hijoz korolligini tanidi; Misrdagi hupuqlaridan Angliya foydasiga voz kechdi. Turkiya Armajistonning mustaqilligiîi tan olib, o’z tarkibidagi arman yerlaridan Armaniston fo{$asiga voz kechdi. Kurdiston Turkiyadan ajralib chiqdi. Izmir (Smirna), Adrianopol bilan Shazqiy Frakiya, Dardanellning Yevropa qirg’og’i va Gallipoliysk {arim oroli Gresiyaga topshirildi. Bo’g’ozlar zonasini boshqarish maxsus xalqaro komissiyaga yuklanadigan bo’ldi. Turkiya armiyasining miqdori 50 ming kishilik qilib cheklandi. Turkiya harbiy-dengiz flotining deyaòli haímasi ittifoqchilarga toshpiriladi'an bo’ldi. Lekin Turkiyada ko’garilgan antiimperialistik, milliy ozodlik kurashi natijasida 1922-1923 yillarda sulton monarxiya rejimi ag’darildi va Sevr sulh shartnomasi bekor bg’ldi. Jirinchi jahon urupsh tugaganidan keyin Yevropada xalqaro kuchlarning yangi muvozanatini qayd etgan Versal shartnOmalar tartibi shu tariqa shakllandi. Bu tar|iboing ichida chuqur0ziddiyatlar mavjud bo’lib, keyinchalik namoyon bo’ldi. 1919 yili Parij konferensiyasida, Germaniya bilan Versal sulh shartnomasi tuzilgan vaqtda Millaular itgafoqi tashkil topdi. Bu xalqaro tashkilnt birinchi va ikkincxi jaxrn urushlari ortasida ish olib bordi. Birinchi jahon urushi yillaridayoq bir qator mamlakatlarning burjua doiralari Millatlar ittifoyini tuzish g’oyasini ilgari surgan edilar. AQSh prezidenté ViLson 1919 yil yanvar oyida boshqa mamlakatlarda Millatlar ittifoqi to’g’risida tuzilgan loyihalarni hisobga olib, shu masalAdagi o’z loyihasini aaytadan ishlab chiqdi. Parij konferensiyasi ochilgan vaqtda Millatlar ittifoqi nizomini ishlab chiqish uchun Vilson boshchiligida maxsus komissiya tuzildi. Nizomni ishlab chiqishda ka4ta munozaralar yuz berda. Fransiya Millatlar ittifoqi huzurida xalqqro armiya va doimiy bosh shtar tuzishni taklif qildi, bu esa Fransiyaning Yevropada o’z gegemonligini o’rnatish plani bilan bog’liq edi. Fransiya taklifi Angliya va AQSh tomonidan rad etildi. AQSh Millatlar ittifoqini o’zining jahon hukmronligi uchun kurash quroliga, o’zining «jahon monopol fermasi»ga aylantirish uchun kurashdi. Angliya va Fransiya esa bunga yo’l qo’ymadilar. 1919 yil 14 fevralda Millatlar ittifoqining nizomi Parij sulh konferensiyasining yalpi majlisida qabul qilindi hamda Versal va boshqa sulh shartnomalari tekstiga kiritildi. Bu ittifoqqa AQShdan tashqari 43 davlat a’zo bo’lib kirdi. Dastlab AQSh ham bu tashkilotning «a’zosi» bo’lib hisoblanar edi. Ammo konferensiyada kuchlar nisbati Angliya va Fransiya foydasiga o’zgarganligi va Versal sistemasida ular ustun bo’lib qolganligi sababli AQSh kongressi Versal shartnomasini va uning tarkibiy qismi bo’lgan nizomni tasdiqlamadi, 1920 yilda qo’shma Shtatlar bu ittifoqqa kirishdan bosh tortdi. Millatlar ittifoqi o’z ishini Assambleya, beshta doimiy va to’rtga doimin bo’lmagan a’zolardan iborat Sovet orqali va Bosh sekretar boshchilshidagi doimiy sekretariat orqali olib bordi. Millatlar ittifoqining asosiy organlari Jenevada bo’lib, unga Angliya va Fransiya davlatlari rahbarlik qildi. Millatlar ittifoqi rasmiy jihatdan tinchlik va xalqaro xavfsizlikni ta’minlash uchun tuzildi. Nizomda qurollarni qisqartirish, mamlakatlari hududlarining butunligini o’zaro garantiyalash va shu kabilar ko’rsatildi Nizomga muvofiq, agressor davlatga nisbatan iqtisodiy, moliyaviy va harbiy choralar ko’rish ko’zda tutildi. Liga biror marta xam bu jazo choralarini ko’llay olmadi, chunki uning ixtiyorida harbiy kuchlari ham, davlatlar o’rtasida obro’-etibori xam yo’q edi. Millatlar Ligasi Konvensiyasida uning a’zolari zimmasiga «barcha a’zolarning xududiy butunligini hurmat qilish va asrash» yuklatilgan edi. Ammo keyingi voqyealar shuni ko’rsatdiki, hyech kim bu shartlarni chindai ham bajarishga tayyor emas edi. Germaniya va Rossiyaning ligadan chnqarilgailigi mazkur xalqaro tashkilotning samaradorligini pasaytirdi, uning faoliyati munozara va muzokaralar bilan cheklanib qoldi. Angliya, Fransiya va Yaponnya davlatlari Germaniya va Turkiyadan tortib olingan mustamlakalarni oshkora suratda o’zlariniki qilib olishga botinolmadilar. Shu sababli ular, bu mustamlaka xalqlari o’z-o’zini mustaqil idora qila olmaydi, degan bahonalar bilan Millatlar ittifoqi vasiyligini- mandat sistemasini vujudga keltirdilar. Angliyaga Falastin, Iroq kabi mamlakatlarni, Fransiyaga Suriya, Livan va boshqa mamlakatlarni, Yaponiyaga Marian va boshqa joylarni boshqarish mandati berildi. Mandat sistemasi amalda mustamlakachilik tartibi va zulmining yangi formasi edi. Versal sistemasi Yevropada mustahkam tinchlik o’rnata olmadi. Bu sistema urushda g’olib chiqqan mamlakatlar bilan mag’lub mamlakatlar o’rtasidagi ziddiyatlarni chuqurlashtirib yubordi. Germaniya mustamlakalarining ko’pchilik qismi Angliya va Fransiyaga o’tdi. Angliya Yaqii Sharqda, Hindiston va Britaniya dominioilariga borish yo’llarida hukmron bo’lib oldi- Fransiya Yevropa kitasida, Yaponiya Uzos Sharq Tiich okeanda ustunlikka ega bo’ldi. Ulug’ davlatlardan Germaniya vaktincha orqaga surib qo’yildi. Avstriya-Vengriya va Turkiya ulug’ davlatlar qatoridan chiqib qoldi. Buning uyegiga dunyo ikki sistemaga bo’linib ketdi. Germaniya va boshqa mamlakatlar Versal sulh sistemasidan qutulishga, qurolli kuchlarni tiklash va hududlarni qaytarib olishga zo’r berib urindilar. G’olib mamlakatlar o’rtasida ham ziddiyatlar kuchaydi. Italiya Versal sistemasidan norozi edi, chunki uning hudud haqidagi talablari to’la qondirilmagan edi. Angliya va AQSh Fransiyaning Yevropadagi ustunlik roliga qarshi edilar. Fransiya Angliyaning Yaqin Sharqda hukmron bo’lib qolishiga rozi bo’lmadi. Yevropada, Yaqin Sharqda va Afrikada hukmronlik pozisiyasini egallash uchun Angliya bilan Fransiya o’rtasida, Fransiya bilan Italiya o’rtasida, Angliya bilan Italiya o’rtasida ziddiyatlar keskinlasha bordi. Fransiya Angliyaning Turkiyadagi antiimperialistik kurash bilan bog’liq bo’lgan qiyinchiliklaridan foydalanib, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Yevropada o’z pozisiyasini mustahkamladi. Fransiya Turkiyaning Sevr sulh shartnomasini qayta ko’rib chiqish to’g’risidagi talablarini qo’llab-quvvatladi. 1920-1921 yillarda Fransiyaning yordami bilan va uning ta’siri ostida Kichik Antanta (Chexoslovakiya-Ruminiya-Yugoslaviya siyosiy va harbiy ittifoqi) tuzildi. Fransiya Polsha bilan siyosiy-iqtisodiy aloqa o’rnatdi. AQSh boshqa imperialistik davlatlarning pozisiyalari kuchayib ketganidan mutlaqo norozi edi. Versal sistemasi, shu jumladan Millatlar ittifoqining nizomi AQShga hyech qanday real ustunlik va imtiyoz bermadi. Shuning uchun ham AQSh kongressining senati Versal shartnomasini, shu jumladan Millatlar ittifoqi ustavini ratifikasiya qilmadi. Biroq AQSh Yevropa va jahon siyosatiga aralashishni davom ettirdi. 3. XX asr 20-yillari o`rtalarida xalqaro munosabatlardagi ziddiyatlar Xususan, AQSH o‘zini dunyoning yetakchi davlati, Yevropa davlatlariga bergan qarzi hamda Birinchi jahon urushining Antanta foydasiga hal bo‘lishiga qo‘shgan hissasi, shuningdek, Vilson ilgari surgan tinchlik dasturi AQSHga jahonni ma’naviy idora qilish huquqini beradi, deb hisoblar edi. AQSH Buyuk Britaniya va Fransiya Yevropa siyosatini belgilovchi davlatlar bo‘lib qolishini istamas, shuning uchun Germaniya butunlay kuchsizlan- tirilgan holatga tushirib qo‘yilishiga qarshi edi. Buyuk Britaniya Germaniyaning dengiz va iqtisodiy qudratini sindirgan- ligini o‘zining katta yutug‘i deb hisoblardi. Germaniyaning sobiq mustamlakalarini o‘z imperiyasi tarkibiga qo‘shib olishga intilardi. Ayni paytda Fransiyaning Germaniya hisobiga kuchayishini ham istamas edi.  Shuning uchun Fransiya Bosh vaziri J. Klemansoning Buyuk Britaniya Bosh vaziri D. Lloyd-Jorjga: «G‘alabadan keyin darhol Britaniya bizning dushmanimiz bo‘lib qoldi»,— deb ta’na qilganligi bejiz emas. Bunga javo- ban Lloyd-Jorj Klemansoga qarab kulib turib: «Britaniyaning siyosati shunday emasmi?» — deb javob qaytarganligini tarix unutgan emas. Lloyd- Jorj Fransiya kuchayib ketishining hamda bolsheviklar solishi mumkin bo‘lgan xavfning oldini olish maqsadida kuchli Germaniyaning saqlanib qolishidan manfaatdor edi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya AQSHning jahon siyosatida tutgan o‘rni, shuningdek, harbiy-dengiz qudrati tobora oshib borayotganligidan tashvishda edi. Biroq bu jarayonning oldini olishga qodir emas edi. Chunki AQSH Buyuk Britaniyani qarz beruvchi davlatdan qarzdor davlatga aylantirib qo‘ygan edi. Buning ustiga iqtisodi tobora kuchsizlanib, moliyasi va savdosi izdan chiqib bormoqda edi. Fransiya katta uchlik ichida eng ko‘p zarar ko‘rgan davlat edi. Chunki urush harakatlari uning hududlarida olib borilgan edi. Ayni paytda u ham qarz beruvchi davlatdan qarzdor davlatga aylanib qoldi. Bu ham yetma- ganidek, Sovet hukumati podsho Rossiyasining chet davlatlardan olgan qarzini to‘lashdan bosh tortganligi Fransiya uchun qattiq zarba bo‘ldi. Chunki chor Rossiyasi eng ko‘p qarzni Fransiyadan olgan edi. Shuning uchun ham u barcha yo‘qolgan boyliklari o‘rnini Germaniya hisobidan qoplashni istar edi. Bundan tashqari, Fransiya Germaniyaning nihoyatda kuchsizlantirilishi tarafdori edi. Fransiya nafaqat Germaniya bir vaqtlar undan tortib olgan hududlarini qaytarib olishni, ayni paytda Germaniyaning Saar ko‘mir havzasi va Reyn daryosining so‘l sohilidagi yerlarni ham qo‘shib olishni istar edi. Shuningdek, Fransiya Yevropaning Ruminiya, Chexoslovakiya va Polsha kabi davlatlaridan kelgusida Germa- niyaga qarshi o‘ziga xos bir ittifoq tuzish niyatida ham edi. Ayni paytda Fransiya hukmron doiralarining rejasiga ko‘ra, bu davlatlar Sovet Rossiya- siga qarshi kurashda ham asqotishi lozim edi. «Katta uchlik» esa Sovet Rossiyasiga qarshi kurash masalasida yagona fikrda edi. AQSh 1921 yil avgusgida Germaniya bilan separat shartnoma imzoladi va Germaniya iqtisodiyotiga faol suqilib kira bordi. AQSh hukumati nemis monopoliyalarini qo’llab-quvvatladi. 1920-1921 yillarda ro’y bergan iqtisodiy inqiroz zaminida imperializmning barcha ziddiyatlari yanada keskinlashdi. O’zaro ziddiyatlar orasida ayniqsa AQSh bilan Angliya o’rtasidagi, shuningdek AQSh bilan Yaponiya o’rtasidagi ziddiyatlar eng asosiy ziddiyatlar bo’lib qoldi. Angliya va Yaponiya jahonda hukmronlik qilish uchun kurashda AQShning eng xavfli raqibi bo’lib chiqdilar. Uzoq Sharqda AQSh bilan Yaponiya o’rtasida jiddiy nizo vujudga keldi. Yaponiyaning Tinch okeanda,(Shandunda) o’z pozisiyasini kuchaytirib olganligi Amerikaning agressiv muddaolariga zid edi. Germaniyadan olinadigan reparasiya masalasi ham g’olib davlatlar o’rtasida, ayniqsa Fransiya bilan Angliya o’rtasida nizolarni keskinlashtirgan sabablardan biri edi. Fransiya reparasiyaning ko’p qismini talab qildi. Reparasiya masalasida 1920-1921 yillarda bir necha marta konferensiya bo’lib o’tdi. 1920 yil iyunida Bulonda chaqirilgan konferensiya reparasiya summasini 269 milliard oltin marka qilib belgiladi. Konferensiya reparasiyaning 52%i ni Fransiyaga, 22%i ni Angliya, 10%i ni Italiyaga va qolgan qismini boshqa davlatlarga ma’lum foiz miqdorida taqsimladi. 1921 yil yanvaridagi Parij konferensiyasida esa reparasiya summasi 226 milliard oltin marka miqdorida qilib va to’lash muddati 42 yil qilib belgilandi. Germaniyaning reparasiya to’lovlari miqdori 1921 yil aprel-may oylaridagi London konferensiyasida 132 milliard oltin marka miqdorida qilib belgilandi. Antanta Germaniyaga dastlabki mo’ljallarga nisbatan ancha kamaytirilgan reparasiya shartlarini majburan qabul qildirdi va o’sha yilning may oyidayoq reparasiya hisobiga 1 milliard oltin marka undirib oldi. Germaniya 1919-1922 yillar mobaynida hammasi bo’lib 8 milliard oltin marka to’ladi. 1922 yil yanvarida Germaniyaning iltimosi bilan reparasiya to’lash muddati bir yilga kechiktirildi. 1923 yil yanvarida Germaniya to’lov muddatining yana kechiktirilishini so’radi. Fransiya bunga unamadi. Shu asosda yangi nizolar boshlandi. Urush qarzlari muammosi urushdan keyinga yillardagi chigal va murakkab masalalardan biri bo’ldi. Bu masala ham bir qancha xalqaro kengash va konferensiyalarda muhokama qilindi. AQSh ittifoqchilarining AQShdan qarzi 11 milliard dollarni tashkil qildi va katta dastak qilishga urindi. Shu maqsadda AQSh kongressi 1922 yil fevralida bu qarzlarli tegishli foiz bilan ittIfoqchilardan so’zsiz undirib olish to’g’risida maxsus qonun qabul qildi. Bu qonunni amalga oshirish yuzasidan alohida komissiya tuzildi. AQSh qarzlarni qistash yo’liga o’tdi. Ittifoqchélarning qavzlarni bekor qilish yoki to’lash muddatini kechiktirish umidlari chippakka chiqdi. Keyinchalik AQSh ayrim ittifoqchi davlatlar bilan (masalan,1923 yil fevralida Angliya bilan) qarzlar masalaqida bitiilar imzoladi, Angliya qarzlari 30% kamaytirilib, to’lash muddati 62 yil qilib belgilandi. Kapitalistik dunyoda Sovet Rossiyasiga nisbatan ikki xil tendensiya vujudga kelgan edi: birinchi tendensiya Sovet Rossiyasi bilan iqtisodiy aloqa o’rnatish tendensiyasi edi. Bu tendensiyadagi davlatlarning ko’pchiligi Sovet rejimining aynib ketishiga va keyin uni ta1simlab olishga umid bog’lar edi. Bu pendensiya vakillari (Angliyada Lloyd-Jorj, Fransiyada Errio, AQShda senatorlar Bora, Uiler va Gudrich)lar edi. Ikkinchi tendensiya qulay imkoniyat topib, Sovet Rossiyasiga qarshi yana qurolli intervensiya qilish tendensiyasi edi. Bu tendensiya vaqti-vaqti bilan oshkora ko’rinib turdi. AQSh prezidenti Garding, davlat sekretari Yuz, Angliyada Cherchill, Kerzon, Fransiyada Klemanso, Puankare, Germaniyada Lyudendorf va boshqalar bu tendensiyani zo’r berib qo’llab-quvvatladilar. Kapitalistik dunyoda birinchi tendensiya ikkinchi tendensiyaga nisbatan ustun chiqdi. 2 1921 yil martida Sovet Rossiyasi bilan Angliya o’rtasida savdo bitimi tuzildi. Bu esa amalda Angliya tomonidan Sovet Rossiyayeining tanilishi edi. O’sha yilning may oyida Sovet respublikasi bilan Germaniya o’rtasida vaqtincha savdo bitimi imzolandi. Norvegiya, Italiya va Avstriya bilan ham shunday bitimlar tuzildi. 1921 yil fevralida Sovet Rossiyasi bilan Eron va Afg’oniston o’rtasida shartnomalar, mart oyida Sovet respublikasi bilan Turkiya o’rtasida do’stlik shartnomasi tuzildi. 1921 yilda tuzilgan Mo’g’uliston xalq hukumati bilan Sovet hukumati o’rtasida o’sha yilning noyabrida do’stlik va qardoshlarcha hamkorlik to’g’risida shartnoma imzolandn. Lekin AQSh, Angliya, Fransiya kabi bir qancha yirik davlatlar Sovet Rossiyasi bilan hali diplomatik aloqalar o’rnatmagan edilar. 1921 yilgi iqtisodiy inqiroz kapitalistik mamlakatlarni ancha qiyin ahvolga solgan edi. 1921 yil dekabrida Londonda Angliya va Fransiya bosh ministrlarining, Parijda, Angliya, Fransiya, Italiya va Belgiya ekspertlarining kengashlari bo’lib o’tdi. 1922 yil yanvarida Antanta oliy sovetining kengashi Markaziy va Sharqiy Yevropani iqtisodiy «tiklash» programmasini ishlab chikish uchun Genuyada xalqaro iqtisodiy konferensiya chaqirishga qaror qildi va bunga Sovet Rossiyasini, shuningdek Germaniya, Avstriya, Vengriya va Bolgariyani taklif etdi. Genuya konferensiyasi 1922 yil 10 apreldan 19 maygacha davom etdi, unda 34 mamlakat, shu jumladan Sovet Rossiyasi delegasiyasi ishtirok etdi. Konferensiyada Angliya va Fransiya asosiy rol o’ynadi. AQShning vakili kuzatuvchi sifatida qatnashdi va konferensiya ishiga katta ta’sir ko’rsatdi. Konferensiyadagi asosiy masala «rus masalasi» degan masala edi. Konferensiyada Sovet Rossiyasini sobiq chor hukumati va Muvaqqat hukumatning chet el mamlakatlaridan olgan hamma qarzlarini (foizlari bilan birga 18 milliard so’m) to’lashga, inqilobga qadar chet el kapitalistlarga qarashli bo’lib, keyin Sovet hukumati tomonidan milliylashtirilgan zavod, fabrika, kon va boshqa korxonalarni o’sha mulkdorlarga qaytarib berishga yoki kompensasiya to’lashga, sovet tashqi savdo monopoliyasini bekor qilishga, Sovet mamlakatidagi chet elliklar uchun eksterritoriallik (aloxida imtiyozlilik) huquqi tartibini o’rnatiuvga majbur qilmoqchi bo’ldilar. Ular ana shu shartlar asosidagina Sovet Rossiyasiga zayom va kredit berilishini bildirdilar. Antantadan juda katta zarar ko’rgan Germaniya qiyinchiliklarni yengib o’tish yo’llarini izlar edi. Rus nefti masalasida Angliya- 2 X идаятов Г.А Всемирная история (1914-1945 гг.). Учебник для учащихся 10 класса. T., «Шарк», 2000. Gollandiya neft kompaniyasi bilan Amerika neft monopoliyalari o’rtasida ziddiyat keskinlashdi. Sovet delegasiyasi bu ziddiyatlardan foydalandi. 1922 yil 16 aprelda Rapalloda (Genuya yonida), sovet delegasiyasining rezidensiyasida RSFSR bilan Germaniya o’rtasida shartnoma tuzilib, diplomatik aloqalar o’rnatildi. Ikki tomon bir-birlariga nisbatan hyech qanday iqtisodiy talablarni qo’ymaydigan bo’ldilar. Natijada kapitalistik davlatlar o’rtasidagi ziddiyatlar va Sovet-Germaniya shartnomasining tuzilishi birlashgan antisovet frontni buzib tashladi.Germaniyaning ham xalqaro pozisiyasini ancha mustahkamladi. Antanta davlatlari Genuya konferensiyasida o’z maqsadlariga erisha olmadilar. Konferensiya boshi berk ko’chaga kirib qoldi. Muzokaralar Gaaga (Gollandiya) konferensiyasida (1922 yil 15 iyun-19 iyul) davom ettirildi. g’olib davlatlar bu konferensiyada ham o’zlarining o’ylagan rejalarini amalga oshira olmadilar. Turkiyada ko’tarilgan milliy ozodlik harakati natijasida birinchi galda Angliyaning pozisiyasiga jiddiy zarba berilgan edi. Antanta davlatlariqin Sharqda qiyin ahvolga tushib qoldilar. Turkiyaning Mustafo Kamol boshchiligidagi yangi hukumati Sevr sulh shartnomasini tan olmadi. Antantaning Turkiyaga qarshi uyushtirgan harbiy intervensiyasi xususan Aigliya-Gresiya intervensiyasi 1922 yil avgust-sentyabr oylarida tor-mor qilindi. 1922 yil 11 oktyabrda Antanta bilan Turkiya o’rtasida yarash bitimi imzolandi. Antantaniig, avvalo Angliyaning Yaqin Sharqdagi siyosati barbod bo’ldi. 4. Sevr shartnomasining barbod bolishi Hukmron davlatlar Turkiya bilan yangi sulh shartnomasi ishlab chiqish va Yaqin Sharq inqirozini bartaraf qilish maqsadida Lozannada (Shveysariya) xalqaro konferensiya chaqirdilar. Konferensiya 1922 yil 20 noyabrdan-1923 yil 24 iyulgacha tanaffuslar bilan davom etda. Konferensiyada Angliya,Fransiya, Italiya, Yaponiya, Gresiya, Ruminiya, Soveg Rossiyasi, Yugoslaviya va Turkiya vakillari qatnashdi. AQSh vakili kuzatuvchi sifatida ishtirok etdi va konferensiya ishlariga aralashdi. Konferensiyaning asosiy masalalaridan biri - Bosfor va Dardanell bo’g’ozlari rejimi to’g’risidagi masala edi. Bu bitimga ko’ra bo’g’ozlar demilitarizasiya qilindi, tinchlik davrida va urush vaqtida barcha mamlakatlarning savdo va harbiy kemalari bo’g’ozlardan bemalol o’ta oladigan bo’ldi. Konferensiya oxirida Lozanna sulh shartnomasi tuzildi; kapitulyasiyalar rejimi, Turkiya moliyasining buyuk davlatlar tomonidan nazorat qilinishi va uning qurolli kuchlarini cheklash bekor qilindi. Turkiyaning yangi chegaralari tan olindi. Sharqiy Frakiya (Adrionopol bilan birga), Armanistonshshg turklar yashaydigan qismi, Kurdiston va boshka o’lkalar Turkiyaga qaytarildi. Konferensiya natijasida Turkiya o’z suverenitetining xalqaro miqyosda tanilishiga erishdi. 3 Versal-Vashington tartibining yaratilishi Yevropa mamlakatlarining asosiy muammolarini hal etmadi. Aksincha, eski muammolar yoniga yangilari qo’shildi va ular Birinchi jahon urushidan keyingi dunyoning tarixiy taraqqiyotiga katta ta’sir ko’rsatdi. Ayrim mamlakatlarda ular ko’p jihatdan yangi siyosiy vaziyatning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi, yangi g’oyalar, yangi siyosat va davlat arboblarining, hokimiyatni qo’lga kiritishga intilayotgan yangi siyosiy tashkilotlarning paydo bo’lishiga turtki berdi. Urushdan keyingi dunyo duch kelgan asosiy muammolar quyidagilardan iborat edi. Iqtisodiy muammolar. Birinchi jahon urushida Angliya 750 ming, Fransiya 1,3 mln., Germaniya 2 mln., Rossiya 1,6 mln. kishi yo’qotdi. 20 mln.dan ortiq kishi yaralandi. Ko’pgina sanoat korxonalari vayron bo’ldi, transport tarmoqlari, konlar yo’q qilindi, ko’plab kemalar cho’ktirildi. Ularni tiklash ko’p mablag’ va vaqt talab etar edi. Urushdan keyingi Yevropa mamlakatlarining axvoli tubdan o’zgardi. Agar urushgacha ular jahonning asosiy moliyaviy va kredit markazi bo’lgan va kredit oluvchilar, zayomlar, qimmatli qog’ozlarni tarqatish hisobiga qo’shimcha daromadlar olib turgan bo’lsalar, endi AQShdan qarzdor bo’lib qoldilar. Urush paytida oltin zaxirasining katta qismi AQShga o’tib ketdi. Qo’shma Shtatlar bajonidil qarzga oziq-ovqat, qurol-yarog’, kiyim-kechak, transport vositalari berar, o’z ittifoqchilarining og’ir ahvolidan foydalanib, o’z mollariga istagancha narx belgilar va katta foyda olar edi. Yevropa qitasidagi munosabatlarda ham tub (radikal) o’zgarishlar ro’y berdi. Rossiyaning Yevropa iqtisodiyot tuzilmalaridan chetlatilishi shakllangan qit’a bozorining izdan chiqishiga sabab bo’ldi. Ilgari Yevropa mamlakatlari Rossiyadan xom ashyo, ko’pgina oziq-ovqat mahsulotlari olar va bu mahsulotlar bilan aholini hamda sanoatni barqaror ta’minlab turar edi. O’z navbatida Yevropa moliyachilari va sanoatchilari o’z sarmoyalarini Rossiya iqtisodiyotiga kiritish hamda katta foyda olish imkoniyatiga ega edilar. Ayni paytda, Avstro-Vengriya imperiyasi yemirilganidan so’ng uning o’rnida katta mamlakatlarga qaram bo’lgan, iqtisodiyoti kuchsiz bir qator kichik davlatlar vujudga keldi. Joriy etilgan kuchli bojxona to’siqlari mollar va sarmoyalarning harakatini qiynlashtirib qo’ydi. Natijada oldingi Markaziy Yevropa iqtisodiy 3 39. Пономарёв М. В. История стран Европы и Америки в новейшее время в вопросах и ответах. М., «Проспект Велби», 2008. 128-132P mintaqasi buzilib ketdi. Bu esa Yevropa iqtisodiy tartiblari mushtarak tizimini zaiflashtirdi. AQShda 1922 yildan, Germaniya, Fransiya va boshqa kapitalistik mamlakatlarda 1924 yildan qisman stabillavzuv boshlandi. Stabillashuv davridagi xalqaro munosabatlarning eng asosiy xususiyatlari shuki, bir tomondan, SSSRning xalqaro pozisiyalari mustahkamlanib bordi, ikkinchi tomondan Versal-Vashington sistemasi asta-sekin zaiflashdi. Fransiya 1924 yildayoq, Germaniya 1927 yilda sanoat mahsuloti ishlab chiqarishda urushdan oldingi darajaga yetdi. Angliya sanoat mahsuloti esa, ilgarigi darajaga to’liq yeta olmadi. AQSh barcha kapitalistik mamlakatlarga nisbatan yetakchi o’rinni egalladi, uning iqtisodiyoti rivojlanib bordi. Yaponiya Yevropa kapitalistik mamlakatlaridan o’tib ketdi. Tashqi bozorlar va ta’sir doiralari masalasida kapitalistik mamlakatlar o’rtasidagi ziddiyatlar keskinlashdi. Janubiy Amerika, Xitoy, Kanada, Avstraliya bozorlarida AQSh bilan Angliya, Tinch okeanda AQSh bilan Yaponiya o’rtasidagi ziddiyatlar kuchayib ketdi. Germaniya monopolistlari esa, Yevropa bozorlari masalasida Angliya, Fransiya, AQSh va boshqa mamlakat imperialistlari bilan to’qnashmoqda edi. Stabillashuv yillarida SSSRni tanigan mamlakatlar soni ortib bordi. 1924 yilgacha Sovet davlati bilan Germaniya, Afg’oniston, Eron, Turkiya, Estoniya, Latviya, Litva, Polsha, Finlyandiya o’rtasida diplomatik aloqalar o’rnatilgan edi. Turli mamlakatlar xalq ommasining SSSP bilan iqtisodiy aloqa qilishdan manfaatdor bo’lganligi natijasida 1924 yil fevral-oktyabr oylarida Angliya, Italiya, Norvegiya, Avsgriya, Gresiya, Shvesiya, Xitoy, Daniya, Meksika, Hijoz va Fransiya, 1925 yili Yaponiya, Kanada SSSRni tanidilar va u bilan diplomatik aloqa o’rnatdilar. Antanta davlatlarining qarshilik ko’rsatshilariga qaramay, 1924 yil 31 mayda SSSP bilan Xitoy o’rtasida diplomatik aloqalar o’rnatildi va Sovet-Xitoy shartnomasi tuzildi. Germaniyadan olinadigan reparasiyaning umumiy summasi 1921 yili 132 milliard oltin marka qilib belgilangan bo’lsa-da, lekin uni sanday undirib olish yo’llari belgilanmagan edi. 1923 yil yanvar boshida Parijda chaqirilgan yangi xalqaro konferensiyada Angliya Germaniyaning reparasiya to’lovlarini 4 yilga kechiktirish va reparasiyaning umumiy summasini kamaytirib 50 milliard marka miqdorida belgilashni (Bonar Lou planini) taklif qildi. Fransiya bu takliflarni rad qildi va hyech qanday bitimga kelinmadi. Fransiya bu masalada o’zboshimchalik bilan harakat qildi. Reparasiya komissiyasi a’zolari ko’pchiligining roziligi bilan 1923 yil 11 yanvarda Fransiyada va Velgiya qo’shinlari Germaniyaning Rur oblastini ishg’ol qildilar. Natijada Fransiya bilan Germaniya o’rtasidagi ziddiyatlar keskinlashib ketdi. AQSh va Angliya hukumatlari Fransiya-Germaniya janjaliga ochiqdan-ochiq aralashishga majbur bo’ldilar va reparasiya ishini o’z qo’llariga oldilar. 1923 yil noyabrida Amerika monopolisglarining vakili-bankir Charlz Daues boshchiligida reparasiya masalasida Ekspertlar komiteti tuzildi. Komitet 1924 yil yanvaridan-aprelgacha ishladi. Yangi reparasion reja-«Daues reja»si ishlab chiqildi. Bu reja 1924 yil iyul-avgustda London konferensiyasida ma’qullandi va Germaniya hukumati tomonidan ham qabul qilindi. Fransiya va Belgiya qo’shinlari 1925 yil yozida Rurdan olib chiqib ketildi. Daues rejasiga muvofiq, Germaniyaga 1925 yildan 1929 yilgacha har yili reparasiya to’lovini 1 milliard markadan 2,5 milliar markagacha oshira borib, 1929 yildan keyin har yili 2,5 milliard markadsh# to’lash majburiyati yuklandi. Daues rejasi nemis xalqini yanada og’ir ahvolga solgan talovchshshk rejasi edi. 1924 yilgi London konferensiyasidan so’ng Yevropa siyosatidagi gegemonlik Fransiyadan Angliyaga, amalda esa, Daues rejasi tufayli AQShga o’tdi. AQSh dunyoni moliyaviy tomondan ekspluatasiya qilish markazi bo’lib qoldi. Germaniya 1924-1929 yillarda chet ellardan, asosan, AQSh va Angliyadan 21 milliard markadan ortiq uzoq va qisqa muddatli kredit oldi. Amerika monopoliyalarining vakili Jilbert Parker reparasiya ishi bo’yicha bosh agent qilib tayinlandi. U amalda Germaniyaning iqtisodiy diktatori bo’lib qoldi. 1928 yilga kelib Germaniya iqtisodiy jihatdan ancha tiklanib, Versal shartnomasi va Daues rejasi tomonidan cheklanganligiga e’tiroz bildirdi. 1928 yil kuzida Germaniya hukumati g’arbiy davlatlar qo’shinlarining Reyn zonasidan evakuasiya qilinishini va Daues rejasini qayta ko’rib chiqilishini talab etdi. AQSh Germaniyaning bu talablarini qo’llab-quvvatladi. AQShning tashabbusi bilan amerikalik bankir Ouen Yung boshchiligida AQSh, Angliya, Fransiya, Italiya, Yaponiya, Germaniya va Belgiya moliya ekspertlari komiteti 1929 yilda yangi «Yung rejas»ini ishlab chiqdi. Bu reja 1929 yil avgustida Gaagadagi xalqaro konferensiyada ma’qullandi va 1930 yil yanvarida ikkinchi Gaaga konferensiyasida tasdiqlandi. Yung rejasiga muvofiq, Germaniyaning reparasiya to’lash muddati 59 yil (1988 yilgacha) uzaytirildi, bu davrda 113,9 milliard marka reparasiya to’lash kerakligi ko’rsatildi. Yaqin 37 yil mobaynida reparasiya to’lovining yillik miqdori 2 milliard marka qilib belgilandi. Endi Germaniya temir yo’llaridan keladigan foydalar va davlat byudjetining daromad kismi reparasiya to’lovlarining birdan-bir manbai deb hisoblandi. German sanoati reparasiya to’lovlaridan ozod qilindi. Germaniya ekonomikasi ustidan bo’lgan nazorat AQShning tashabbusi bilan butunlay bekor qilindi. 4 1925 yil 5oktyabrdan 16 oktyabrgacha Lokarnoda (Shveysariya) Angliya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Belgiya vakillari ishtirokida xalqaro konferensiya o’tkazildi. Konferensiya oxirida Chexoslovakiya va Polsha vakillari chaqirildi. AQSh konferensiyada bevosita qatnashmasa-da, ammo uning uyushtirilishida va qarorlar qabul qilinishida chetdan turib katta ta’sir ko’rsatdi. Lokarno konferensiyasi Reyn garantiya axdnomasini qabul qilish bilan tugallandi. Ahdnomada Germaniyaning Versal sulh shartnomasida belgilangan g’arbiy chegaralarini buzilmasligi, Reyndagi demilitarizasiya zonasi rejimini bundan keyin ham buzmaslik ko’rsatildi. Garantiya ahdnomasiga muvofiq, Angliya bilan Italiya Fransiya va Belgayani Germaniya hujumidan, Germaniyani esa Fransiya va Belgiya armiyasi hujumidan qo’riqlaydigan bo’ldilar. 1925 yil 12 oktyabrda Germaniya bilan CSCP o’rtasida savdo shartnomasi imzolandi. 1926 yili besh yil muddatga tuzilgan bitim sovet-german munosabatlarining yanada rivojlanishiga yo’l ochdi. Unga ko’ra ikkala davlat uchinchi davlat bilan nizolashgan taqdirda betaraf bo’lishga kelishdi. Germaniya sovet davlatiga qarshi qaratilgan hyech qanday ittifoqqa qo’shilmaslik majburiyatini oldi. Bu sovet diplomatiyasining ulkan g’alabasi edi. Bitim Germaniya yetakchilik qilishi lozim bo’lgan sovetlarga qarshi yangi frontning tuzilishiga xalaqit berdi. Ikkala bitim ham davlatlar o’rtasidagi iqtisodiy aloqalarning jadal sur’atda o’sishini ta’minladi. 1927 yilda SSCP va Germaniya o’rtasidagi savdo muomalalari 1925 yildagiga nisbatan salkam uch baravarga o’sdi. SSSRga Germaniyadan asosan texnika va uskunalar import qilinardi. Sovet davlati barpo etgan korxonalarning ko’pchiliga Germaniyada ishlab chiqarilgan texnika bilan jihozlangan edi. Mamlakatlar o’rtasidagi savdo-sotiq munosabatlari muntazam o’sib bordi va 1931 yilda u eng yuqori cho’qqiga ko’tarildi. Jahonda iqtisodiy inqiroz avj olgan davrda sovet korxonalari Germaniyaga yuz minglab ishchi o’rinlarini saqlab qolish va o’nlab korxonalarni bankrot bo’lishdan asrashga ko’maklashdi. 1925 yil 12 dekabrda Millatlar ittifoqi Sovetining sessiyasida qurosizlanish bo’yicha tayyorgarlik komissiyasi tuzdilar. Komissiya ishiga Millatlar ittifoqining a’zosi bo’lmagan davlatlardan AQSh, so’ngra SSSP taklif qilindi. CSSP ximiya va bakteriologaya urushini taqiqlovchp Jeneva ahdnomasiga qo’shilganligini bildirdi. Jeneva ahdnomasi-1925 yil 17 iyunda 37 davlat tomonidan imzolangandi. SSSR 1927 yilda bu axdnomaga qo’shildi va unga to’la amal qildn. Bir qator kapitalistik 4 31. Хидоятов Г. А. Всемирная история (1914-1919 гг.). Учебник для учащихся 10 класса. davlatlar axdnomaga imzo chekkan bo’lsalar-da, unga amal qilmadilar. AQSh esa, bu axdnomaga qo’shilmadi. 1927 yil aprelida Fransiya tashqi ishlar ministri Brian Fransiyaning pozisiyasini mustahkamlash va AQShni o’ziga moyil qilish uchun AQSh davlat sekretari Kellogga murojaat qilib, o’zaro urush qilmaslik to’g’risida shartnoma tuzishni taklif etdi. Kellog Brianning tashabbusidan foydalanib, bunday shartnomaga Angliya va boshqa kapitalistik davlatlarni ham jalb etishni taklif qildi. 1928 yil 27 avgustda Parijda bir qator kapitalistik davlatlarning vakillari tomonidan Parij ahdnomasn — «Brian-Kellog ahdnomasi» imzolandi. Axdnomada milliy siyosatning quroli sifatida urushdan voz kechish, janjalli masalalarni tinch yo’l bilan hal qilshi aytilgan. Sovet hukumati bu ahdnomani tezda kuchga kiritish uchun 1929 yil 9 fevralda bir qancha qo’shni davlatlar bilan protokol tuzdi. 1929 yil yozida «Brian-Kellog ahdnomasi» kuchga kirdi. Kapitalistik davlatlarni borgan sari kuchli larzaga keltirayotgan Xitoy inqilobi avj olib bormoqda edi. 1926 yil sentyabrida Angliya harbiy kemalari Vansyan shahrini o’qqa tutib, 6 mingga yaqin kishini halok qildi. 1927 yil 3 yanvarda Angliya qo’shinlari Uxandagi ommaviy mitingga xujum qildi. Bunda qariyb 30 kishi o’ldirildi va yarador qilindi. 1927 yil bahorida inqilobiy kurash keskinlashgan bir vaqtda AQSh, Angliya, Yaponiya va Fransiya Xitoyga qarshi ochiqdan-ochiq intervensiyaga o’tdilar; ularning 170tacha harbiy kemasi Xitoy sohillariga yasinlashib, Nankin kabi shaharlarni o’qqa tutdi va Nankinning o’zidagina qariyb 2 ming kishi halok bo’ldi. Milliy ozodlik harakatlarining yuksalib borishi, Sovet Ittifoqi xalqlarishshg Sharq xalqlari bilan hamkorligi hukmron davlatlarning SSSRga nisbatan qahru g’azabini oshirib yubordi. Angliya va boshqa davlatlar SSSRning Xitoydagi elchixonalariga va sovet dishyumatiyasi xodimlariga qarshi bir qancha suiqasd va fitnalar uyushtirdilar, SSSR bilan Xitoy munosabatlarini keskinlashtirib, bu ikki mamlakat o’rtasida urush chiqarmoqchi bo’ldilar. 1927 yil 12 mayda Londonda Angliya-Sovet aksiyali jamiyati-«Arkos» binosiga xujum qiliidi. Polisiya po’lat sandiqlarni buzib, Sovet savdo vakolatxonasining xujjatlarini bosib oldi. Angliya hukumati SSSRni Angliyaning ichki ishlariga «aralashish»da ayblashga urindi va soxta xujjatni pesh qilib, 1927 yil 26 mayda SSSR bilan diplomatik aloqani uzdi. 1927 yil oktyabrida, g’arbda Sovetlarga qarshi asabiylik avjiga chiqqan bir vaqtda SSSR bilan Eron o’rtasida garantiya va betaraflik to’g’risida shartnoma tuzildi. 1929 yil iyul-avgust oylarida gomindanchi qo’pshnlar va rus oq gvardiyachilari Xarbindagi Sovet elchixonasini tor-mor qilib, SSSRga qarashli va Sovet Ittifoqi bilan Xitoy tomonidan teng huquqlilik asosida boshqarilayotgan Shimoli-Sharqiy Xitoy (Dunbey)dagi Sharqiy Xitoy temir yo’liga (KVJDga) va Sovet chegara rayonlariga hujum boshladilar. CSSP va Gomindan Xitoyi o’rtasida diplomatik aloqa uzildi. Biroq, Gomindan Xitoyining iltimosiga ko’ra, 1929 yil dekabrida (KVJDga) oldingi holatni tiklash yuzasidan Sovet-Xitoy protokoli imzolandi. Angliyada 1929 yili leyboristlar hokimiyat tepasiga kelgach, SCCP bilan diplomatik munosabatlar tiklandi. Kapitalistik mamlakatlarda 1929 yilning oxiriga kelib vaqtincha, qisman stabillashuv davri tugadi va jahon iqtisodiy inqirozi boshlanib ketdi. Bu inqiroz birinchi jahon urushidan keyingi xalq xo’jaligining hamma tarmoqlarini chulg’ab olgan birinchi eng chuqur inqiroz bo’lib, 1933 yilgacha davom etdi. Bu inqiroz o’zining keltirgan zararlari va oqibatlari jihatidan birinchi jahon urushi yetkazgan zararlarga tenglashdi. O’zining kuchi va uzoq davom etishi jihatidan g’oyat zo’r bo’lgan bu iqtisodiy inqiroz bugun dunyoni larzaga keltirdi. Kapitalistik mamlakatlarda sanoat mahsuloti 36%, po’lat va cho’yan eritish 60-65% kamayib ketdi. Tashqi savdoning hajmi 60-65 % qisqardi. Moliyaviy ahvol yomonlashdi. 1933 yilda butun kapitalistik lagerda ishsizlar soni 30 million kishidan oshdi. 5 Jahon iqtisodiy inqiroz kapitalistik sistemaning barcha ziddiyatlarini-yirik davlatlar, ya’ni AQSh bilan Angliya o’rtasidagi, AQSh bilan Yaponiya, Fransiya bilan Italiya, Angliya bilan Fransiya o’rtasidagi, jahon urushida g’olib chindan davlatlar bilan Germaniya o’rtasidagi, mustamlakachi davlatlar bilan mustamlaka va qaram mamlakatlar o’rtasidagi, mehnat bilan kapital o’rtasidagi, kapitalistik sistema bilan sosialistik sistema o’rtasidaga ziddiyatlarni keskinlashtirib yubordi. Versal-Vashington tizimi omonat bo'lib chiqdi. U ham g'oliblar, ham mag'lublar o'rtasidagi o'zaro ziddiyatlar tufayli yemirilib bordi. Harbiy kuchga tayanish ko'p jihatdan kapitalistik mamlakatlarning xalqaro maydondagi pozitsiyasini belgilab berdi. Shundan so'ng qurollanish poygasini cheklash bo'yicha o'tkazilgan konferensiyalarning birortasi ijobiy natija bermadi, ularda ham umumiy kelishuvga erishilmadi. Oqibatda 1930-yillarning oxiriga kelib Versal-Vashington tizimiga Yevropada hech bir davlat amal qilmay qo'ydi. Bu tizimning inqirozi buyuk davlatlar o'rtasida o'z manfaatlari uchun kurashni avj oldirib yubordi. Bir tomondan, Buyuk Britaniya va Fransiya, ikkinchi tomondan, Germaniya, Italiya va Yaponiya o'rtasida qarama- qarshi harbiy siyosiy ittifoqlar shakllandi. SSSR va AQSH ushbu qarama- 5 История Первой Мировой войнь. 1914–1918 года. В 4-х т. // Под. ред. 78-85. qarshilikdan o'z manfaatlari yo'lida foydalanish maqsadida kutib turishni maqul ko'rdi. shu davrda Yaponiya Uzoq Sharqda o'zining tajovuzkor rejalarini amalga oshirishga kirishdi. 1931 - 1932-yillari Yaponiya Manchjuriyani bosib oldi va Manchjou-Go qo'g'irchoq mamlakatini tuzdi. 1933-yili Yaponiya millatlar ligasidan chiqdi. Shundan so'ng u Xitoyga qarshi tajovuzni kuchaytirdi va 1937-yil iyulda keng miqyosdagi urush harakatlarini boshlab, Markaziy Xitoyni va boshqa bir qator hududlarni bosib oldi. Shu tariqa Osiyoda ham jahon urushi o'chog'i paydo bo'ldi, dunyo asta-sekin, qadamma-qadam yangi jahon urushiga qarab siljiy boshladi. 1930 yil mayida Fransiya tashqi ishlar ministri Brian inqirozdan qutulish, o’zaro hamkorlik qilish bahonasi bilan Yevropa qit’asidagi davlatlarning «federativ itgifoqini, ya’ni «pan-Yevropa» tuzishni taklif qildi. Bu reja aslida Yevropada yana Fransiya gegemonligini o’rnatishga qaratilgan edi. «Pan-Yevropa» rejasini faqat Polsha va Chexoslovakiya yoqlab chiqdi. Angliya Fransiyaning kuchayib ketishidan xavfsirab, bu rejani qo’llab-quvvatlamadi. Boshqa bir qator mamlakatlar Angliya pozisiyasini ma’qulladilar. Shu tariqa, «pan-Yevropa» rejasi barbod bo’ldi. Iqtisodiy inqiroz yillarida dunyoni qayta taqsimlash uchun kurash keskin tus oldi. uzoq Sharqda, Xitoyda bozor va xom ashyo manbalarini ko’proq egallash hamda shu yo’l bilan bu mamlakatlarda o’z pozisiyalarini mustaxkamlash uchun kurashda ayniqsa Yaponiya, AQSh va Angliya o’rgasida raqobat kuchaydi. Yaponiya o’z mustamlakasi bo’lgan Koreyaning pshmoliy tumanlarini harbiy plasdarmga aylantirdi. 1931 yil sentyabri - 1932 yil fevralida Yaponiya Xitoyning shimoli-sharqiy rayonlarini-Machjuriyani bosib oldi va qo’g’irchoq Manchjou-Go davlatini tuzdi. Xitoyning shimoli-sharqi Yaponiyaning muhim agressiv plasdarmiga aylantirildi. Natijada Uzoq Sharqda urushning birinchi o’chog’i vujudga keldi. Garchi Yaponiyaning Xitoydagi ekspansiyasi g’arbdagi yirik davlatlar, ayniqsa, AQShning manfaatlariga daxl qilgan bo’lsa xam, ular aslda yapon agressiyasini rag’batlantirdilar, unga iqtisodiy va harbiy-texnika jihatdan yordam berib turdilar. Ularning asosiy maqsadi-Yaponiya qo’li bilan Xitoydagi inqilobni bo’g’ish edi. Millatlar ittifoqi Yaponiya agressiyasiga qarshi chora ko’rmadi: Xitoy hukumati Millatlar itgifoqiga murojaat qilib, Yaposhsh agressiyasiga barham berishni so’radi. Ammo Millatlar ittifoqi Xitoyga hyech qanday yordam ko’rsatmadi. AQSh hukumati esa Yaponiyaning Xitoydagi agressiyasini so’zdagina qoralab, Xitoy hududining dahlsizligini himoya qilishga qaratilgan biror tadbirni ko’zlamadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. История Первой Мировой войнь. 1914–1918 года. В 4-х т. // Под. ред. 2. Гроций Г. О праве война и мира. 3. Эрио Э. Из прошлого. Между двумя войнами 1914–1936 4. Язькова А. А. Малая Антанта в Европейской политике. 1918–1925 гг. 5.https://uz.birmiss.com/versal-vashington-tizimi/ 6. http://us.kz/publ/5085-versal-vashington-zhyes.html

Versal tizimidagi ziddiyatlarning keskinlashuvi. sevr shartnomasining bekor qilinishi (1921-1923)

Купить