Vizantiya va Rossiya sivilizasiyalari
![Vizantiya imperiyasi yoki Sharqiy Rim imperiyasi ( lotincha : Imperium
Romanum ; grekcha : Βασιλεία ωμαίωνῬ ) — Rim imperiyasi parchalangach, uning
iqtisodiy
jihatdan rivojlangan sharqiy qismida vujudga kelgan davlat (IV-XV
asrlar).
Eng ravnaq topgan davrida uning tarkibiga Bolqon yarim orolining katta
qismi, Kichik
Osiyo , Suriya , Falastin , Misr , Kirenaika , Mesopotamiyaning bir
qismi,
G arbiy ʻ Armaniston va Gurjiston , Xersones , Qibris va Krit orollari kirgan.
Poytaxti — Konstantinopol shahri
bo lgan. Mamlakatning nomi ʻ Bosfor sohilidagi
yunon
polney — Vizantiyizmdan olingan.
Aholisi — yunonlar , suryoniylar , qibtiylar , armanlar , gurjlar va
boshqalardan
iborat
bo lgan. Davlat tili IV-VI asrlarda ʻ lotin tili , keyinchalik yunon
tili bo lgan.
ʻ Hunarmandchilik va savdo-sotiqning rivojlanish darajasi, shahar
turmushining
jo shqinligi jihatidan o sha davrda Vizantiya G arbiy Yevropa ʻ ʻ ʻ
mamlakatlaridan
ancha ilgarilab kettan edi. Arabiston , Qora
dengiz bo yi,
ʻ Eron , Hindiston , Xitoy bilan savdo-sotiq bir oz ko paydi. Vizantiya ʻ
geografik
jihatdan qulay joylashganligi tufayli Sharq bilan G arb o rtasida ʻ ʻ
madaniy-iqtisodiy
aloqalarning kuchayishiga sabab bo lgan, siyosiy va harbiy ʻ
markazga
aylangan.
527-565-yillarda
Imperator Yustinian I hukmronligi davrida ma muriy va huquqiy ʼ
islohotlar
o tkazilgan. Markaziy davlat mustahkamlangan va kuchli armiya ʻ
vujudga
keltirilgan. Bu esa Yustinianga 533-534-yillarda Shimoliy
Afrikadagi vandallar davlatini,
555-yilda Italiyadagi ostgotlar qirolligini, janubiy-
sharqiy
Ispaniyani bosib olish imkonini bergan. 6-asrning so nggi o n yilligi va VII ʻ ʻ
asr
boshlarida ichki tanazzul va tashqi siyosatda muvaffaqiyatsizliklar ro y berdi. ʻ
Armiyada
g alayon boshlandi, keng xalq ommasi unga qo shildi. VI asr oxiri VII ʻ ʻ
asr
boshlarida Vizantiya hududining anchagina qismini slavyanlar ishg ol etgan. ʻ
VII
asrning 70-yillarida Vizantiyaning shimoliy-g arbiy chegarasida qadimiy ʻ
bulg orlar
davlati ʻ — Bulg oriston ʻ barpo bo lgan. ʻ
636—642
yillarda arablar V.dan Suriya, Falastin, Yukrri Mesopotamiya va Misrni ,
693—
698 yillarda Shimoliy Afrikadagi yerlarni tortib oldi. Italiyadagi
langobardlar
Vizantiya hududining anchagina qismini bosib oldi. VIII-IX asrlarda
Vizantiya
hududiga slavyanlar ko chib kelishi munosabati bilan ulardagi hukmron ʻ
jamoa
munosabatlari ta sirida erkin qishloq jamoalari mustahkamlandi. Biroq X ʼ
asrda
yirik yer egaligi kuchayib, Vizantiya shaharlari VII-IX asrlardagi
tanazzuldan
so ng yana qad rostladi, savdo-hunarmandchilik uyushmalari vujudga ʻ
keldi,
davlat ularning faoliyatini qo llab-quvvatladi. X asr o rtalarida Vizantiya ʻ ʻ
arablardan
Yuqori Mesopotamiyani, Kichik Osiyo va Suriyaning bir qismini, Krit
va
Qibris orollarini qaytarib oldi. Armaniston va Gurjistonda Vizantiyaning ta siriʼ
kuchaydi.
Vizantiya G arbiy Bolgar podsholigini bosib oldi (1018-yil). ʻ
Talim [ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
XII
asr boshlaridan ichki tarqoqpik avj oldi, markaziy hokimiyat inqirozga yuz
tutdi,
chet ellik istilochilarning xuruji kuchaydi. Salib yurishi qatnashchilari](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_2.png?v=1)
![Vizantiya hududining bir qismini bosib olib, Lotin imperiyasita asos soldilar. Shu
bilan
birga Vizantiya yerlarida mustaqil yunon davlatlari: Nikey, Trapezund
imperiyalari,
Epir davlati paydo bo ldi. 1261-yilda Nikey imperatori Mixail VIII ʻ
Paleolog
Vizantiya imperiyasini qayta tikladi. Paleologlar sulolasi (1261—1453)
qaror
topdi. Biroq Vizantiya o zining qad. qudratini tiklay olmadi. 1453-yilda ʻ
Konstantinopol usmonli
turklar tasarrufiga o tgan. XV asrning 60-yillari boshida ʻ
Vizantiya
imperiyasi barham topdi, uning hududi Usmonli turk imperiyasi
tarkibiga
kirdi. Vizantiya Rim, yunon va ellinizm an analari ta sirida vujudga ʼ ʼ
kelgan
o ziga xos madaniyat markazi bo lgan edi. Vizantiyada antik davr ta limi ʻ ʻ ʼ
an analari
saqlanib qoldi va XII asrgacha maorif Yevropaning boshqa joylariga ʼ
qaraganda
yuqori saviyada edi. Boshlang ich ta lim (o qish va yozishni o rgatish) ʻ ʼ ʻ ʻ
xususiy
maktablarda 2—3 yil davomida amalga oshirilgan. VII asrgacha o quvʻ
dasturi
majusiy dinlar afsonalariga, keyinroq Bibliya kitoblariga asoslangan.
O rta
ma lumot grammatika o qituvchisi rahbarligida olingan. ʻ ʼ ʻ
Dasturga orfografiya (imlo
kridalari), grammatika normalari, talaffuz, she r yozish ʼ
qoidalari, notiqlik san ati,
shuningdek hujjatlar tuzish uslubiyati ʼ
kiritilgan. Falsafa ham
o quv darslari jumlasiga kirgan. Ayrim maktablar dasturida ʻ
tarix
darsi ham bo lgan. Vizantiyada monastir maktablari ham bor edi. IV-VI ʻ
asrlarda
qadimgi davrdan qolgan oliy maktablar (Afrika, Iskandariya, Bayrut,
Antioxiya,
G azo, Falastin Kesariyasida) o z faoliyatini davom ettirdi. 425-yil ʻ ʻ
Konstantinopolda
barpo etilgan oliy maktab (auditoriy) boshqa oliy maktablarni
siqib
chiqardi. Konstantinopol auditoriysi davlat muassasasi, uning prof.lari davlat
xizmatchilari
hisoblanar, poytaxtda dars berish faqat ularga ruxsat etilgan. IX asr
o rtalariga
kelib, Magnavr oliy maktabi ishlay boshladi. ʻ
Bu
maktab oliy dunyoviy amaldor va din peshvolarini tayyorlar edi. XII asr
o rtalarida
Konstantinopolda ʻ yuridik va falsafiy maktablar davlat muassasasi
sifatida
ochildi. XII asrda oliy maktabda tibbiyot fani ham o qitila boshladi. 1204- ʻ
yildan
keyin Vizantiyada oliy maktab tugatildi. Monastirlar huzuridagi maktablar
davlat
maktablarini tobora siqib chiqaraverdi. Bunday maktablar, odatda,
muallimning
vafotidan keyin yoki u quvg inga uchragach, yopilib qolardi. ʻ
Vizantiyaning
qadimgi kutubxonalari ilk davrdan nari o tmadi. Iskandariya ʻ
kutubxonasi
391-yilda vayron etildi. Konstantinopol kutubxonasi (356-yilda asos
solingan)
475-yilgi yonginda kuyib ketdi.
Qishloq
xo jaligi ʻ [ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Keyingi
davr kutubxonalari haqidagi ma lumotlar kam bo lsa ham, imperator, ʼ ʻ
patriarx,
monastirlar kutubxonalari, oliy maktablarning va xususiy shaxslarning
kutubxonalari
bo lganligi ma lum. Texnikasi Vizantiyaga antik davr qishloq ʻ ʼ
xo jaligi
texnikasi (ho kizga qo shiladigan omoch va pichan yiqqich, sun iy ʻ ʻ ʻ ʼ
sug orish
tizimi) hamda hunarmandchiligi meros bo lib qolgan. Bu hol ʻ ʻ
Vizantiyaning
dehqonchilik, zargarlik, shoyi to qish, hashamatli inshootlar qurish, ʻ
kemasozlik
(IX asrdan boshlab qiyalama yelkandan foydalanilgan) va boshqa
sohalarda
XII asr gacha Yevropada ilg or davlat bo lib qolishiga imkon berdi; IX ʻ ʻ](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_3.png?v=1)
![asrdan boshlab sirkor keramika, shisha tayyorlash (qadimgi usullar bo yicha) rasm ʻ
bo ldi.
ʻ
Hunarmandchilik [ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
Biroq,
vizantiyaliklarning ota meros an analarini saqlab qolishga intilishi texnika ʼ
taraqqiyotiga
ozmi-ko pmi to sqinlik qildi. XII asr dan boshlab Vizantiya ʻ ʻ
hunarmandchiligining
G arbiy Yevropa hunarmandchiligi (shishasozlik, ʻ
kemasozlik
va h.k.)dan orqada qolishiga sabab bo ldi. XIV-XV asrlarga kelib esa, ʻ
Vizantiya
to qimachiligi italyan to qimachiligi bilan raqobat qila olmay qoldi. ʻ ʻ
Matematika
va tabiiy faylar. Vizantiyada mat.ning jamoatchilik o rtasidagi nufuzi ʻ
o rta
asrlarning asosiy fanlari hisoblangan falsafa va notiqlik san atiga nisbatan ʻ ʼ
juda
past bo lgan. IV-VI asrlardagi Vizantiya matematiklari asosan qadimgi ʻ
allomalarning
asarlarini sharhlash bilan mashg ul bo lishgan: Feon (IV asr) ʻ ʻ
Yevklid
va Ptolemey asarlarini chop qildirgan va sharhlagan, Ioann Filopon (VI
asr) Aristotelning tabiatshunoslikka
doir ilmiy asarlarini sharhlagan, Yevtokiy
Askalon
(VI asr) esa Arximedning shunday ishlarini sharhlash bilan shug ullangan. ʻ
Ilim
fan [ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Ba zi
masalalarda Vizantiya fani antik davr faniga nisbatan bir oz ilgari siljidi: ʼ
Ioann
Filopon jismlarning tushish tezligi ularning og irligiga bog liq emas, degan ʻ ʻ
xulosaga
keldi; Ayo Sofiya ibodatxonasini qurib mashhur bo lgan me mor va ʻ ʼ
muhandis
trallik Anfiliy o t oldiruvchi ko zgular ishiga doir yangi talqinini taklif ʻ ʻ
qildi.
IX asrga kelib tabiiy fanlar borasida bir oz yuksalish kuzatildi. Ixtirochi Lev
Matematik
birinchi marta harflardan algebraik timsollar sifatida foydalandi.
Ma lumotlarga
ko ra, XII asrda arab raqamlarini joriy qilishga urinish bo lgan ʼ ʻ ʻ
bo lsa
kerak. So nggi Vizantiya matematiklari sharq faniga juda qiziqishgan. ʻ ʻ
Trapezund
olimlari (Grigoriy Xioniad, XII asr uning izdoshlari Grigoriy Xrisokokk
va
Isaak Argir,XIV asr) arab va fors mat.si va astronomiyasini o rganishgan. Sharq ʻ
fani
merosining o rganilishi Feodor Melitinnotaning „Uch kitobdagi astronomiya“ ʻ
(1361)
majmua asarining yaratilishiga yordam berdi. Kosmologiya sohasida
vizantiyaliklar
an anaviy tasavvurlarga rioya qilishgan. Ulardan ba zilari Bibliyada ʼ ʼ
keltirilgan
dunyoqarashlarga ishongan bo lsa, boshqalari Yerning sharsimonligi ʻ
haqidagi
ta limot Bibliyaga zid emas, deb hisoblaganlar. Ilmi nujum inson taqdirini ʼ
osmon
yoritqichlarining harakati bilan bog langani uchun pravoslav ilohiyotchilari ʻ
tomonidan
qattiq tanqid qilindi va ta qibga duchor bo ldi. XIV asrda Nikifor ʼ ʻ
Grigora
taqvim (kalendar)ni isloh qilishni taklif etdi, quyosh tutilishini oldindan
aytib
berdi. Bu taklif va bashoratlar astronomiya kuzatuvlari bilan bevosita bog liq ʻ
bo lgan.
ʻ
Vizantiyada
geografiyaning boshlanishiga fem (viloyat)lar, shaharlar, yepiskop
boshliq
ma muriy birliklarning rasmiy tavsiflari asos bo ldi. taxminan 535-yilda ʼ ʻ
Iyerokl
64 fem va 912 shaharning tavsifini o z ichiga olgan „Sinekdem“ to plamini ʻ ʻ
tuzdi.
Bu to plam keyingi davrlarda yozilgan geografik asarlar uchun zamin bo ldi. ʻ ʻ
10-asrda
Konstantin Bagryaiorodniy Vizantiya femlari tavsifini o z davri ʻ
an analari
asosida tuzib chiqdi. Shu bois uning asaridagi ko p ma lumotlar o sha ʼ ʻ ʼ ʻ](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_4.png?v=1)
![davrdagi mavjud ma lumotlarga gshd. Savdogarlar, ziyoratchilarning sayohat ʼ
tavsiflari
ham o sha geografik adabiyotlar toifasiga mansub. IV asrda yozilgan ʻ
muallifi
noma lum sayohatnomada O rta dengiz batafsil bayon qilingan, portlar ʼ ʻ
orasidagi
masofalar ko rsatilgan, muayyan joyda ishlab chiqarilgan tovarlar haqida ʻ
gapirilgan
va h.k. Quyidagilarning sayohat tavsiflari saqlangan: savdogar Kosma
Indikoplovning
(6-asr) „Xristian topografiyasi“ asari (bunda umumkosmologik
tasavvurlardan
tashqari bevosita kuzatuv taassurotlari, Arabiston, Afrika va boshqa
joylardagi
turli mamlakatlar va xalqlar haqida aniq ma lumotlar mavjud), Ioann ʼ
Fokning
(12-asr) Falastinga, Andrey Livadinning (14-asr) Falastin va Misrga,
Kanan
Laskarisning (14-asr oxiri yoki 15-asr boshi) Olmoniya, Skandinaviya va
Islandiyaga
sayohatlari tavsiflari. Vizantiyaliklar geografik haritalar tuzishni ham
bilganlar.
Tibbiyot [ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
Tibbiyoti
Vizantiyada rivojlangan tibbiyot mavjud bo lgan. IV asrda pergamlik ʻ
shifokor
Oribasiy tibbiy ensiklopediya yaratgan, shifokor Nikshba jarroxlik
bo yicha
darslik yozgan. Konstantinopolda maxsus jarrohlik va ayollar kasalliklari ʻ
bo limlari
bo lgan kasalxonalar tashkil etilgan, ularning huzurida tibbiyot bilim ʻ ʻ
yurtlari
ochilgan. Simeon Sif ovqatning xossalari haqida kitob yozgan (11-asr).
Nikolay
Mireps farmakopeyaga oid qo llanma tuzgan (13-asr). Ioann Aktuariy ʻ
tibbiyotga
doir asarlarida o zining amaliy mushohadalarini bayon etgan. Falsafasi ʻ
imperiya
qaror topishi va xristianlik tarqalishi tufayli (6—7-asrlardan) paydo bo la ʻ
boshladi.
Uning taraqqiyotida rasmiy cherkov aqidalari 6-n dunyoviy fan, falsafiy
fikr
vakillarining qarashlari o rtasidagi kurashning ta siri bor. Yunon cherkovining ʻ ʼ
peshvolari
Prokopiy (465—525), vizantiyalik Leontiy (475—543), Ioann
Damaskin
bu falsafaning o tmishdoshlari bo lganlar. Vizantiya falsafasi asosan ʻ ʻ
Platon —
Aristotel g oyalari hamda asarlarini tushuntirish va tarqatishdan iborat ʻ
edi;
u „Kutubxona“ to plami (857 yilgacha)ning muallifi Fotiy (820—891)dan ʻ
boshlanib,
Mixail Psell (1018—78) va Nikifor Vlemmid (1272-yil v. e.) ijodida
o zining
yuksak cho qqisiga chiqdi. Keyin Italiyada Uyg onish davrida qayta ʻ ʻ ʻ
rivojlandi.
Bunda V. Vissarion (1403—72), trapezundlik Georgiy (1396—1484) va
boshqalarning
xizmati kattadir. Vizantiya falsafasidagi irratsional oqim Simeon
(1025—92)
mistikasi va Nikolay Kavasila (14-asr) g oyalarida namoyon bo ldi. ʻ ʻ
Vizantiya
falsafasi o rta asr sxolastikasi, Italiya Uyg onish davri va slavyan ʻ ʻ
mamlakatlari,
Gurjiston, Armanistondagi falsafiy fikrning rivojlanishiga katta
ta sir
o tkazdi. Vizantiyada tarix fani bir muncha rivojlangan. Kesariylik Yevseviy ʼ ʻ
qad.
zamonlardan mil. 324 yilgacha bo lgan dunyo tarixini, jumladan, Shim. Qora ʻ
dengiz
bo yining tarixini bayon etishga harakat qilib ko rdi. Kesariylik Prokopiy ʻ ʻ
va
Agafiy imperator Yustinian davridagi Vizantiya tarixini yoritdilar. 6— 10-
asrlarda
jahon tarixi voqeanavisligi Ioann Malala, Feofan Ispovednik, Feofilakt
Simokatta,
Georgiy Amartol kabi tarixchilarning asosiy tarixiy janrlari bo ldi. 11 ʻ
—12-asr
o rtalarida vizantiyalik tarixchilar (Lev Diakon, Nikita Xoniat va ʻ
boshqalar)
o zlari shohid bo lgan voqealarni qalamga olishga intildilar. 13-asrdan ʻ ʻ
Vizantiya
tarix fani inqirozga yuz tutdi. Huquqshunosligi. Vizantiya madaniyatiga
xos
an anaviylik va izchillik Vizantiya huquqshunosligida ayniqsa yaqqol ko zga ʼ ʻ](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_5.png?v=1)
![tashlanadi. Rim huquqini muntazam tartibga solish, fuqarolik huquqi majmualarini
tuzish
bilan Vizantiya huquqshunosligiga asos solindi. Ulardan eng muhimi
Corpus
juris civilis („Kanonik huquq majmuasi“)dir (6-asr) — Vizantiya
huquqshunosligi
ayni shu majmuaga tayandi, huquqshunoslar vazifasi asosan shu
majmuani
talqin qilish va qayta bayon etishdan iborat bo lib qoldi. 6—7-asrlarda ʻ
Corpus
juris civilis qisman lotin tilidan yunon tiliga tarjima qilindi. Mazkur
tarjimalar
Vasiliki qurama to plamining asosini tashkil etadi, undan ko pincha ʻ ʻ
hoshiyalardagi
izohlari bilan birga qayta-qayta nusxa ko chirildi. Vasilikilarga ʻ
ilova
tarzida xilmaxil ma lumotnoma ʼ — qo llanmalar, shu jumladan „sinopsislar“ ʻ
tuzilgan,
ularda maqolalar huquqqa oid ayrim masalalar bo yicha alifbo tartibida ʻ
joylashtirilgan.
Vizantiya huquqshunosligida Rim huquqidan tashqari cherkov
soborlarining
qaror (qoida)lariga asoslangan cherkov fatvolari huquqi ham
o rganilgan.
Konstantinopolda oliy huquq maktabi tashkil etilgach, 11-asrda sud ʻ
qarorlari
to plami ʻ — „Pir“ („Tajriba“)da Konstantinopol sudining tajribasi
umumlashtirildi.
12-asrda Vizantiya huquqshunoslari (Zonara, Aristin, Valsamon)
cherkov
soborlari qoidalari talqin etilgan bir necha kitob chiqarib, unda cherkov
fatvolari
huquqi bilan Rim huquqini muvofiqlashtirishga urinishdi. Vizantiyada
notariat
ham tashkil qilingan, 13—14-asrlarda ayrim femlarning mahkamalari
hujjatlar
uchun mahalliy xizmat daftarchalari tuzib chiqqan.
Adabiyot [ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
Vizantiya
Adabiyoti o ziga xosligi, yangi shakl va janrlarning boyligi bilan ajralib ʻ
turadi.
Uning tarixi 3 asosiy davrga bo linadi. Birinchi davrda (4—6-asrlar) u antik ʻ
adabiyot
an analarini davom ettirdi, ayni vaqtda unga xristian dini mafkurasi ta sir ʼ ʼ
o tkazdi
(shoirlar Nonna, 4—5-asrlar, Agafiy, Pavel Silensiariy, 6-asr). Avliyo- ʻ
anbiyolar
qissasi (agiografiya) ni yaratish avj oldi. Ikkinchi davrda (7—9-asrlar)
cherkov
ta sirida diniy adabiyot ustunlik qila boshladi (kritli Andrey, Ioann ʼ
Damaskin,
Feodor Studit). Shoirlardan Kassiya, Ioann Grammatik, Ignatiy,
patriarx
Fotiy dunyoviy asarlar yozishdi. Xalq ijodiyoti rivojlandi. Oxirgi, uchinchi
davrda
(10—15-asrlar) diniy, dunyoviy, badiiy va ilmiy adabiyotning turli janrlari
rivojlandi.
Imperator Konstantin VII Bagryanorodniy, Svida, Simeon Metafrasiy
va
boshqa shu davrning eng taniqli yozuvchilaridir. Mixail Asell, mitilenlik
Xristofor
(11-asr), Manuil Olobol, Manuil Fil (13— 14-asrlar) saroy adabiyoti
vakillaridir.
Bu davrda hajviya keng ommalashgan (12-asr).
Me morchilik
ʼ [ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Vizantiya
me morligining rivojlangan davri 6-asrga to g ri keladi. Bu davrda ʼ ʻ ʻ
Konstantinopol
jahondagi yirik shaharlardan biri hisoblangan. Shahar atrofi
mustahkam
qal a devorlari bilan o ralib, xandaqlar qazilgan (5-asrning 1-yarmi). ʼ ʻ
Shahar
markazi (Agustion maydonida Qad. Rim me morligi ta sirida zafar toki ʼ ʼ
(ark)
lari, forumlar, cherkov binolari, imperator saroyi, otchopar, akveduklar
qurilgan.
Vizantiya me morlik maktabida „plinfa“ (yassi keng g isht) ko p ʼ ʻ ʻ
qo llanilgan.
Ibodatxona qurilishida bazilika uslubidan foydalanilgan. Keyinchalik ʻ
bu
uslub qo shni mamlakatlar me morligiga ta sir qilgan. Ibodat-xonalar tashqi ʻ ʼ ʼ](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_6.png?v=1)
![ko rinishi qo pol va og ir bo lib, ichki ko rinishi esa, aksincha, o ta hashamdor ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lgan
(Salonikidagi Avliyo Dmitriy bazilikasi, 5-a; Avliyo Georgiy rotondasi, 4- ʻ
asr
oxirida qayta qurilgan). Konstantinopoldagi Ayo Sofiya ibodatxonasi (532—
537)
yuksak mahorat bilan qurilgan mahobatli inshoot bo lib, gumbazining ʻ
diametri
31,4 m, bal. 55 m dir. Turar joy binolari asosan ko p qavatli, bosh tarzi ʻ
ravoqli
qilib qurilgan, pastki qavatida savdo rastalari va ustaxonalar joylashgan.
7—9-asrlarda
Vizantiya ibodatxona qurilishida o rta asr italyan me morligi ʻ ʼ
uslubiga
xos bo lgan renessans an analari asosida inshootlarning xochsimon ʻ ʼ
gumbazli
mumtoz turi qo llanilgan (Nikeyadagi Uspeniya cherkovi, 7-asr; ʻ
Salonikidagi
Ayo Sofiya cherkovi, 8-asr). 9— 13-asrlarda binolar poygumbazidagi
qalqonsimon
bag allar tosh bo laklari va g ishtdan mavjli bezakdor qilib terilib, ʻ ʻ ʻ
ravoqsimon
pog onali shaklda koshin qoplanib, rangli suratlar ishlangan ʻ
[Mireleyon
ibodatxonasi (turkcha Budrum jome, 930 yil), Feodor cherkovi
(turkcha
Kilise jome, 11-asrning 2-yarmi), Pantokrator ibodatxona majmuasi
(Zeyrek
jome, 12-asr) va 6.J. 14—15-asrlar me moriy bezaklarida Bolqon slavyan ʼ
me morligi
ta siri ko zga tashlanadi [Salonikidagi besh gumbazli Apostol cherkovi ʼ ʼ ʻ
(turkcha
Souksu jome, 12—15-asrlar); pastqam P-simon shakldagi galereyali
markaziy
katta gumbazli xona va atrofidagi 4 burchakda joylashgan kichik
gumbazli
xonalardan iborat bo lgan]. Pastki qavati bazilika shaklida, yuqori qavati ʻ
esa
xochsimon gumbazli ko rinishdagi binolarning (Konstantinopoldagi Tekfur ʻ
saroyi,
14-a; Mistra hukmdorlari saroyi 13—15-asrlar) intererlari bezaklarida
Mistra
sh. manzaralari va monastir majmualari (Afon va boshqalar) ko rinishi aks ʻ
ettirilgan.
Tasviriy
san ati. Qad. davrdan o rta asrlarga o tish badiiy madaniyatda chuqur ʼ ʻ ʻ
inqirozlarni
yuzaga keltirdi; tasviriy san atning ayrim turlari vujudga keldi, ʼ
mavjudlari
yo qolib ketdi. Cherkov va davlat ehtiyojlari bilan bog liq bo lgan ʻ ʻ ʻ
san at
turlari (ibodatxona tasvirlari, ikona va kitob miniatyurasi) muhim ahamiyat ʼ
kasb
etdi. Qadimgi ijodiy uslub o rniga o rta asrlarga xos xususiyatlar (jumladan, ʻ ʻ
shartlilik)
shakllandi; haykaltaroshlik inqirozga uchradi, qad. nafis shakllar
yemirildi,
ma lum davrdan keyin Vizantiya san atida haykaltaroshlik butunlay ʼ ʼ
yo qolib,
faqat bo rtma tasvirlarda saqlanib qoldi. Badiiy hunarmandlik buyumlari ʻ ʻ
(tosh,
suyak, metall), 4—5-asrlar cherkov koshinlari (Avliyo Georgiy cherkovi, 4-
asr
oxiri)dagina qad. ohanglar muhim bo lib, borliq go zalligini avvalgidek his ʻ ʻ
etish
sezilib turadi. Qad. usullar V. san atida kitob miniatyuralarida takrorlandi ʼ
(„Iisus
Navin o ramli yozuvlari“); rang tasvirning barcha turlari diniy mavzudagi ʻ
tasvirlarni
ishlashga bo ysundirildi, me moriy manzaralar o rnini mavhum ʻ ʼ ʻ
hashamdor
tilla zamin egalladi, tasvirlar tekis yuzali qilib ishlandi.
9—
10-asrlarda ibodatxona devoriy rasmlari doimiy bir tizimga keltirildi; devor va
gumbazlar
qat iy tartibdagi koshinkori bezaklar va freskalar bilan qoplandi, ichki ʼ
bezaklarda
yagona mazmunga bo ysundirilgan me moriy badiiy muhit (bunga ʻ ʼ
ikonalar
ham kiradi) yaratildi: Ayo Sofiya ibodatxonasi (6—12-asrlar), Afina
yaqinidagi
Dafna monastiri (11-asr) mozaikalari, „Vladimir Momo Havosi“
ikonasi
va boshqa](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_7.png?v=1)
![Kitob miniatyurasi taraqqiy etdi, bu davrda zargarlik bezagidan unumli
foydalanildi,
rasmlarda aniq hayotiy lavhalar, tarixiy shaxslar portretlari o z aksini ʻ
topdi.
Haykaltaroshlik Galla Platsidiya maqbarasining ichki bezagi naqshli ikona
va
o ymakori bezaklar (kapitel, mehrob to siklari va sh.k.)da ko zga tashlanadi. ʻ ʻ ʻ
Amaliy
bezak san ati (badiiy mato, rang-barang emal to siqlar, fil suyagi va ʼ ʻ
metalldan
ishlangan buyumlar) yuksak darajada rivojlandi. V.ning bu davrdagi
tasviriy
san ati an analari yunon o rta asrlar san atidan o zlashtirilgan hamda ʼ ʼ ʻ ʼ ʻ
Markaziy,
Sharqiy va Jan. Yevropa mamlakatlarida bir qancha milliy badiiy
maktablarning
shakllanishiga kuchli ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ
Teatr [ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
Vizantiya
dunyoviy teatri antik teatrning vorisi bo lgan. 4-asrda Konstantinopolda ʻ
4
ta teatr bor edi, mim va pantomima (so zsiz, imo-ishorali) hangomalar hamda ʻ
dolzarb
mavzudagi tomoshalar ko rsatilardi. Cherkov tomosha ko rsatishni xristian ʻ ʻ
diniga
dushman, ma jusiylik unsuri deb hisoblab, V.dagi antik teatr an analarini ʼ ʼ
yo qotib,
aktyorlarni xristian jamoalaridan chiqarib yubordi. Teatr inshootlari ʻ
buzib
tashlandi, drama asarlarining qo lyozmalari yo q qilindi. Cherkov mimlarga ʻ ʻ
ayniqsa
shafqatsizlik qildi, ammo ularning an analari xalq ommasi orasida davom ʼ
etaverdi.
Vizantiya cherkovi diniy targ ibot maqsadida Bibliya va ibodat rasm- ʻ
rusumlari
ruhidagi dramalarni avj oldirdi.
Musiqa [ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
Vizantiya
dunyoviy professional musiqasida saroy bayram — ibodatlarida tabrik
so zlari
ko pchilik tomonidan qiroat bilan aytilishi (akklamatsiya), she riy ʻ ʻ ʼ
parchalar
cholg ular jo rnavozligida jimjimador ohanglarda kuylanishi (evfemiya) ʻ ʻ
hamda
tantanali tadbirlarda kupovozli madhiya (polixromiya)larni ijro etish keng
tarqalgan.
Sozlardan gidravlos (suv organi), truba, simbala, keyinchalik pnevmatik
organ
kabilar mashhur bo lgan. Diniy musiqada Bibliya matnlarini bir ovozda, ʻ
jo rsiz,
o ziga xos ohang bilan o qish (psalmodiya), 4-asrdan boshlab xalq ʻ ʻ ʻ
ohanglariga
yaqin bo lgan badiha (tropar)lar, kuyi rivojlangan falsafiy lirik qo shiq ʻ ʻ
(gimn)lar
asosiy o rin egallagan. 5—6-asrlarda yashagan shoir va musiqachi ʻ
Roman
Xushxon shaklan rivojlangan asar (kondaklar)lar yaratgan. Ioann
Damaskin
(7— 8-asrlar) diniy madhiyalarning eng atoqli muallifidir. 9-asrgacha
Yevropada
peshqadamlik qilgan Vizantiya musiqasi keyinchalik inqirozga
uchragan.
So nggi davr san atkorlaridan Ioann Kukuzel (14—15-asrlar) musiqa ʻ ʼ
nazariyotchisi
hamda madqiyalar muallifi sifatida mashhur bo lgan. ʻ
Vizantiyaning
madaniyati, fani, san ati, maorifi va adabiyoti Osiyo, Shim. Afrika, ʼ
Yevropadagi
ko pgina mamlakatlarning madaniy taraqqiyotiga katta ta sir ʻ ʼ
o tkazdi.
Shu sababli Vizantiya madaniy merosi olimlar tomonidan hamon ʻ
o rganib
kelinmoqda (qarang Vizantiyashunoslik). ʻ
Vizantiya imperiyasi , Vizantiya , Sharqiy Rim imperiyasi ( 395 — 1453 ) —
395-
yilda Theodosius
Ining o limidan ʻ Rim imperiyasining g rbiy va sharqiy qismlarga ʻ
bo linib
ketishidan yuzaga kelgan davlat. Bo linishdan sakson yil o tgach ʻ ʻ ʻ G arbiy ʻ](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_8.png?v=1)
![Rim imperiyasi yo q bo lib ketib, Vizantiyani ʻ ʻ Qadimgi Rimning tarixiy, madaniy
va
tamadduniy davomchisi sifatida qoldirdi. [1] [2]
„Rim“
va „Vizantiya“ni ajratish zamonaviy rasm sanalsada, bo linish muddatini ʻ
aniqlash
qiyinchilik tug diradi. Shunga qaramasdan bir nechta muhim sanalar ʻ
mavjud.
285-yilda imperator Diocletian Rim imperiyasi boshqaruvini g arbiy va ʻ
sharqiy
bo laklarga ajratdi. ʻ [3]
324-330-yillar orasida imperator Constantine I asosiy
poytaxtni Rimdan Konstantinopolga ko chirdi.
Shahar „Konstantinopol“ ʻ
(„Constantine
shahri“) yoki „Nova Roma“ („Yangi Rim“)ga aylandi.{{#tag:ref|
The
first instance of the designation "New Rome" in an official document is found
in
the canons of the First Council of Constantinople (381), where it is used to
justify
the claim that the patriarchal seat of Constantinople is second only to that of
Rome. [4]
Imperator Theodosius
I davrida nasroniylik imperiyaning davlat diniga
aylandi.
Bo linishning oxirgi davri ʻ imperator Heraclius hukmronligida yangi
imperiyada
yangi harbiy va boshqaruv tuzilishlarini joriy etib, lotin tili o rnigaʻ
yunon
tilini davlat tiliga o zgartirgach boshlandi. ʻ [5]
Bu o zgarishlarning sababi ʻ
O rta
Sharq va Shimoliy Afrikadagi ko plab yunon tilida so zlashmaydigan ʻ ʻ ʻ
hududlar
kuchayib borayotgan Arab xalifaligi tomonidan bosib olinib, imperiya
faqat
yunon hudularidan iborat bo lib qolayotganligi edi. Shunday qilib ʻ
Vizantiya qadimgi
Rimdan lotin madaniyati o rniga yunon madaniyatiga va Rim ʻ
butparastligidan
pravoslaviega o tganligi bilan farq qiladi. ʻ [6]
Justinian
I hukmronligi davrida (527-565-yillar) imperiya g arbiy imperiyaga ʻ
tarixan
tegishli bo lgan Shimoliy Afrika, Italy va Rimni egallab o zining tarixidagi ʻ ʻ
cho qqisiga
chiqqan. 6-asr o rtalaridagi ʻ ʻ Justinian vabosi davrida imperiya
aholisining
uchdan bir qismi qirilib ketib harbiy va moliyaviy muammolarga
sababchi
bo ldi. ʻ Shunday bo lsa ham, imperator ʻ Maurice davrida imperiyaning
sharqiy
chegaralari kengaytirilib, g arbiy chegaralari barqarorlashtirildi. 602-yilda ʻ
Mauricening
o ldirilishi imperator Heracliusning g alabalariga qaramasdan ʻ ʻ
imperiya
ishchi kuchi va resurslarini kamaytirgan sosoniylar Eroni bilan yigirma
yillik
urushga sabab bo ldi. Bu urushda imperiyaning kuchsizlanishi 7- ʻ
asrdagi Vizantiya-Arab
urushlaridagi mag lubiyatlarga sabab bo ldi. Bu ʻ ʻ
mag lubiyatlarda
imperiya katta hududlarni yo qotdi. Bu omadsizliklarga ʻ ʻ
qaramasdan
imperiya 10-asr davomida Macedonian sulolasi boshchiligida tuzalib,
yana
Yevropaning va O rta Yer dengizining eng kuchli davlatiga aylandi. 1071- ʻ
yildan
so ng imperiyaning yuragi sanalgan Kichik Osiyoning katta qismi ʻ Saljuqiy
turklar tomonidan
egallandi.
-XII
asrdagi Komninlar restavratsiyasi imperiyaga yerlari va qudratini qaytardi.
Lekin
imperator Manuel I Komnin o limi va ʻ Komninlar sulolasining XII asr
oxirida
tugashidan so ng imperiya yana pastga sho ng idi. Imperiya yo q qiladigan ʻ ʻ ʻ ʻ
zarba
1204-yilda To`rtinchi salib yurishida Konstantinopol egallanib, vayron
etilganda
va Vizantiya bir-biriga raqobatchi yunon va lotin davlatlariga bo lib ʻ
yuborilganda
berildi. 1261-yilda Konstantinopol va
Imperiya Paleolog imperatorlari
tomonidan qayta tiklanishiga qaramay imperiya
avvalgi
qudratini tiklay olmadi. Shunga qaramay, bu davrlar imperiya madaniyati](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_9.png?v=1)
![eng yuksalgan davrlar bo lgan. ʻ [7]
XIV asrdagi to xtovsiz fuqarolar urushlar ʻ
imperiya
kuchini yo qotdi va uning qolgan hududlari 1453-yilda ʻ Konstantinopol
qulaguncha davom
etgan Vizantiya-Usmonli urushlari davomida Usmonli
imperiyasi tomonidan
bosib olindi.
A.Toynbi, K.Yaspers va boshqalarning fikricha, Rossiya sivilizatsiyasi
G’arbiy Yevropa sivilizatsiyasi qatorida turadi. Ilk bor Rus sivilizatsiyasi
xususida so’z yuritgan rus olimi N.Ya.Danilevskiy o’zining “Rossiya va
Yevropa” (1869) asarida chirib borayotgan G’arb sivilizatsiyasidan farqli
ravishda kelajakka ega bo’lgan “slavyan madaniy tipi” ga ta’rif bergan.
Ko’pchilik olimlarning fikricha, Rossiya sivilizatsiyasi yunon-rim
divilizatsiyasining bir tarmog’i hisoblanadi. Shuningdek , Rossiya
sivilizatsiyasi uchun vizantiyaliklarning roli salmoqlidir.
Qadimgi Rus sivilizatsiyasi VII-IX asrlarda shakllandi. Osiyo va Yevropa
chegaralarida vujudga kelgan Rus sivilizatsiyasi G’arb va Sharq
qirralarini o’zida mujassamlab, o’ziga xos Yevroosiyo sivilizatsiyasiga
aylandi.
Ba’zi olimlar qadimgi Rus sivilizatsiyasining vujudga kelishini VI asrda
sharqiy slavyanlarda ilk davlat birlashmalarining vujudga kelishidan,
boshqa bir guruh olimlar IX asrda davlatning vujudga kelishidan ,
ayrimlar 988 yilda Rusning cho’qintirilishidan boshlashadi.
O’troq rus qabilalari asosida shakllangan va turli davrlarda turlicha
nomlangan davlatda rivojlangan Rus sivilizatsiyasi quyidagi
bosqichlarni bosib o’tgan: ibtidoiy urug’chilik tuzumi (Kichik Rus, Rus
yerlari, IX asrga qadar), feodalizm (Rus yerlari, Buyuk Rus,
Russiya, Rossiya imperiyasi , IX asr o’rtalaridan – XIX asr boshigacha),
kapitalizm (Rossiya, Rossiya imperiyasi, XIX – XX asr boshlari),
sotsializm (Sovet Ittifoqi, XX asr boshlari – XX asr oxirlari) va nihoyat XX
asr oxiridan Rossiya Federatsiyasi.
Rus sivilizaiyasi o’ziga xos tabiiy-geografik omil asosida tarkib topgan.
To’rtta dengiz (Oq, Boltiq, Qora, Kaspiy), uchta tog’ (Karpat, Kavkaz,
Ural) bilan o’ralgan Sharqiy Yevropa tekisligi ming yillar avval sovuq
iqlimga ega bo’lib, o’rmonlar bilan qoplangan bo’lgan. Undan janubda
boshlanadigan o’rmon-dasht zonasi dehqonchilik qilish uchun qulay.
Sharqiy Yevropa daryolari savdo yo’li sifatida ham ahamiyatga ega
bo’lgan. 6 asrdan tarixshunoslikda “Varyaglardan yunonlarga boruvchi
yo’l” nomi bilan mashhur bo’lgan suv yo’li ma’lum. Boltiq dengizidan
boshlanib , daryo va ko’llar orqali Qora dengizga boruvchi bu yo’l
sharqiy slavyanlarga yunon koloniyalari va ular orqali Vizantiya](https://docx.uz/documents/efc3df82-523f-49b5-98e4-c2f29a755b3d/page_10.png?v=1)
Vizantiya va Rossiya sivilizasiyalari