Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 609.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Voleybolchilarda jismoniy tayyorgarlik va jismoniy sifatlarni tarbiyalash usullari

Купить
VOLEY BOLC HILARDA JISMONIY TAY Y ORG ARLIK VA JISMONIY SIFATLARNI TARBIY ALASH USULLARI MUNDARIJA Kirish.......................................................................................... 3 I -BOB Y OSH VOLEY BOLC HILARDA JISMONIY TAY Y ORG ARLIK VA JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH MASALALARI ............................ 6 1.1. Yosh voleybolchilarni dastlabki tayyorlash xususiyatlari ... 6 1.2. Yosh voleybolchilarni tayyorlashda jismoniy sifatlarning o’rni va rivojlantirish masalalari .... 1 1 1.3. Kuch sifatlari va ularni yosh voleybolchilar tayyorlashdagi o’rni................................................................... 2 8 II -BOB TADQIQOTINING MOHIY ATI VA MAZ MUNI, VAZ IFALARI VA USLUBLARI … . ................................... 3 9 III -bob Y OSH VOLEY BOLCHILARDA KUC H SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH USULLARI ................................... 44 3.1. Yosh voleybolchilarda kuch sifatlarini mashg’ulotlarda qo’llaniladigan mashqlar yordamida shakllantirish samaradorligi........................................................................... 44 3.2. Yosh voleybolchi bolalarda qo’l va oyoq kuchini nostandart mashqlar yordamida rivojlantirish samaradorligi........................................................................... 45 X ULOSALAR ............................................................................... 52 FOY DALANILG AN ADABIY OTLAR R O’ Y X ATI ........... 5 4 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston mustaqil Davlat maqomiga erishgandan so’ng qisqa davr ichida barcha sohalar kabi jismoniy tarbiya va sport yo’nalishida ham asrlarga teng progressiv o’zgarishlar ro’y berdi, “Olimp cho’qqilarini zabt etishga qodir” isloxatu – bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Hozirgi kunda xalqimiz hayotida o’z aksini topib kelayotgan O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida”gi Qonun (1992, 2000), Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 27 maydagi “O’zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 271-sonli Qarori, futbol va tennisni rivojlantirish hamda kurashni qo’llab-quvvatlash haqidagi maxsus Qarorlar, “Ta’lim to’g’risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Sog’lom avlod”ni tarbiyalashga doir Davlat dasturi kabi konseptual hujjatlar barkamol avlodni tarbiyalash garovidir. Mamlakatimizning turli mintaqalarida halqaro standartlarga mos ulkan sport majmualarini barpo etilishi, o’zbek sportchilarning Jahon, Olimpiya va Osiyo musobaqalarida yuksak natijalarni qo’lga kiritib kelayotganligi, bir tomondan yuqorida qayd etilgan Davlat hujjatlarining aks-sadosi bo’lsa, ikkinchi tomondan yurtimizda jismoniy tarbiya va sportni Davlat siyosatining ustivor yo’nalishlari pog’onasiga ko’tarilganligidan dalolat beradi. Shunday ekan, o’zbek sportining kelajak istiqbolini ta’minlash va uni xalqaro miqyosga mos, raqobatbardosh darajaga olib chiqish ushbu sohani ilmiy- 3 texnologik asosda taraqqiy ettirishni taqazo etadi. Bu borada sportning voleybol turini rivojlantirish, uning mavqyeini jahon miqyosiga olib chiqish yosh, iste’dodli sport zahiralarini tayyorlash zarurligiga e’tibor qaratadi. Raqobatbardosh sport zahiralarini tayyorlash esa o’z navbatida mazkur jarayonni ilmiy asosda tashkil qilish masalasini qo’yadi. Chunki voleybol tarkibiga mansub bo’lib, ushbu sport turi bo’yicha iqtidorli yosh sportchilarni yetishtirish mutaxasis-murabbiylarga katta mas’uliyat yuklamaydi. Zamonaviy voleybol musobaqalarida yuksak natijalarga erishish uchun sportchilar organizmi katta hajmli va o’ta shiddatli yuklamalarga tayyor bo’lishi lozim. Shu bilan bir qatorda ko’p yillik sport tayyorgarligi jarayonida sportchi shu tayyorgarlik davrining qaysi bosqichida shug’ullanishidan qat’iy nazar qo’llaniladigan trenirovka mashqlari yuklama jihatidan uning funksional va jismoniy imkoniyatiga mos bo’lishi kerak. Aks holda, ya’ni katta hajmli va o’ta shiddatli mashqlar zo’rma-zo’raki berilaversa shug’ullanuvchi organizmida zo’riqish alomatlari paydo bo’ladi. Agar shunday mashg’ulotlardan foydalanish davom etaversa, nafaqat foydali sport natijalariga erishish mumkin, balki shug’ullanuvchi organizmida kasallik asoratlari vujudga kelishi ehtimoldan holi emas. Sport mahoratining yuksak bosqichida, ya’ni malakali, katta yoshdagi sportchilarda shunday ko’ngilsiz oqibatlar ro’y bermasligi uchun muayyan sport turiga dastlabki o’rgatish bosqichidan boshlab jismoniy, texnik va taktik tayyorgarlikka oid mashqlarni me’yorlab qo’llash tavsiya etiladi. Oydan oyga, yildan yilga mashg’ulot 4 yuklamalarining hajmi va shiddati “zinapoya” sifatida emas, balki “to’lqinsimon” shaklda ortib borishi maqsadga muvofiqdir. Binobarin, har bir trener, ayniqsa BO’SM trenerlari, o’z kasbiy- pedagogik faoliyatini ilmiy asosda tashkil qilishi iste’dodli yosh sportchilar tayyorlash muammosining prinsipial jihatlaridan biridir. Bit iruv malakaviy ishning maqsadi voleybol bilan endi shug’ullanishni boshlagan 12-13 yoshli bolalarda kuch sifatini musobaqa tarzida o’tkaziladigan nostandart estafetali o’yinsimon mashqlar yordamida shakllantirish samaradorligini o’rganishdan iborat. Tadqiqot ning obyekt i sifatida voleybol BO’SMda shug’ullanuvchi 12-13 yoshli bolalar tanlab olindi. Tadqiqot ning predmet i. Voleybol bilan endi shug’ullanishni boshlagan 12-13 yoshli bolalar ishtirokidagi tajriba (10 ta bola) va nazorat (10 ta bola) guruhlarida kuch sifatini ikki xil mazmunli (standart jismoniy mashqlar va musobaqa uslubida ijro etiladigan nostandart mashqlari) mashqlar majmuasi yordamida shakllantirish imkoniyatlari. Tadqiqot ning yangiligi. Voleybol bilan dastlabki o’rgatish bosqichida shug’ullanuvchi bolalar tarkibidan tuzilgan tajriba guruhida musobaqa uslubida qo’llanilgan nostandart mashqlar majmuasi kuch sifatini an’anaviy standar mashqlarga nisbatan o’ta samarali ekanligi aniqlandi. 5 I-BOB . Y OSH VOLEY BOLC HILARDA JISMONIY TAY Y ORG ARLIK VA JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH MASALALARI 1.1. Y osh voleybolchilarni dast labki tayyorlash x ususiyat lari Ko’p yillik bosqichma-bosqich reja asosida tayyorlash davomida, yosh sportchilar individual layoqatlarini rivojlantirish, hayotiy muhim qobiliyatlarini ko’p yillik tayyorgarlik keyingi davrlarida tanlashda muhim omil hisoblangan organizmning rezerv imkoniyatlarini maksimal namoyon etish uchun sharoit yaratish kerak. Shunday qilib, tanlash va tayyorlashning o’zaro bog’liqligi shug’ullanuvchilarni bosqichma-bosqich tanlashni va ularning jismoniy sifatlarini bosqichma-bosqich rivojlantirish, tanlagan sport turida texnik-taktik mahoratini egallash va takomillashtirishni ko’zda tutadi. Qator mutaxassislarning fikricha, dastlabki tayyorlov davrida tayyorlash mazmuni bolalarning jismoniy rivojlanishlariga, tayanch harakatlanish apparati mustahkamlanishiga, jismoniy sifatlari tarbiyalanishiga (tezligi, koordinasion qobiliyatlari, epchilligi va boshqalar), shu jumladan, voleybol o’yinida texnika asoslarini egallashda zarur bo’lgan maxsus jismoniy sifatlari va qobiliyatlarini tarbiyalashga yordam beruvchi vositalardan foydalanishdan iborat bo’lishi kerak. 6 Bola organizmi xususiyatlarini, jismoniy rivojlanganligi va tayyorgarligi darajasini hisobga olib ko’pchilik mualliflar. Jismoniy, ba’zida esa texnik tayyorgarlik vositasi sifatida ham tayyorlash boshlang’ich davrlarida harakatli o’yinlaridan foydalanishni tavsiya etadilar. Qator mutaxassislar tayyorgarlik boshlang’ich masalalarini hal etish uchun jismoniy mashqlar bilan bir qatorda voleybolga tayyorlash sifatida, xalq harakatli o’yinlaridan foydalanish, zarur deb hisoblaydilar. Chunki boshlang’ich va umumiy tayanch tayyorgarlik davrida ular jismoniy rivojlanishi masalalarini hal qilishga va jismoniy, psixologik sifatlarini tarbiyalashga hamda bolalarning harakatlanish usullarini kengaytirishga yordam beradi, bular texnik- taktik harakatlarni egallab olish uchun juda muhimdir. Biroq yosh voleybolchilarni tanlash va tayyorlashda xalq harakatli o’yinlaridan foydalanish samaraliligini o’rganishga bag’ishlangan maxsus ishlarni adabiyotlardan topa olmadik. Birinchi bosqichning mantiqiy davomi hisoblangan umumiy tayanch tayyorgarligida, nisbatan ancha murakkab masalalar hal etilishi kerak, mana shu sababli tayyorlash mazmuni muntazam murakkablashib boradi. Rivojlanayotgan organizm xususiyatlarini hisobga olib, shu jumladan, bola organizmi rivojlanishi senativ davrini hisobga olib tayyorgarlik vositalari kamaytirilib borilad. Yosh voleybolchilarni tayyorlash mazmuniga tezligi, chaqqonligini hamda tezlik-kuchlilik sifatlarini rivojlantirish uchun soddalashtirilgan qoidalar bo’yicha mini-gandbol va mini basketbol 7 mashqlari, o’yin texnikasini va texnik harakatlarni egallab olishni osonlashtiruvchi maxsus sifatlari va qobiliyatlarini rivojlantirish uchun tayyorgarlik va yo’naltiruvchi mashqlari, o’quv hamda nazorat o’yinlari kiritiladi. Qator mutaxassislar mashg’ulotlarga mumkin bo’lgan gimnastik, akrobatik, yengil atletika mashqlarini, shug’ullanuvchilar yoshi va jismoniy qobiliyatlarini hisobga olish bilan suzish mashqini kiritishni tavsiya etadilar. Ushbu davrda jismoniy tayyorgarlik musobaqalariga o’yin texnikasi, mini-voleybolga (12 yoshli bolalar), voleybolga (18-14 yoshli bolalar) va albatta, voleybol maxsus mashg’ulotlari uchunt bolalarni tanlash masalalariga katta e’tibor berish kerak. Boshlang’ich tayyorlash davrida, o’quv-mashq ishlarini qurish xususiyatlari vosita va metodlarini tanlashda universallik tamoyilidan foydalanish, har bir shug’ullanuvining xususiyatlarini chuqur o’rganish hisoblanadi. Darslar dasturlari asosiy yo’nalishi- o’qitish, uni amalga oshirish jarayoni yosh voleybolchilarni texnik uslublar keng turlariga muvafaqqiyatli o’qitish uchun shart- sharoitlar yaratish va ko’p yillik mashqlar jarayoni keyingi davrlarida maxsus jismoniy tayyorgarligi yuksak darajasiga erishish uchun kerakli asoslar yaratish bilan bog’liq bo’ladi. O’qitish har bir yildan so’ng yosh sportchilarni tayyorlashga kerakli tuzatishlar kiritiladi, shu jumladan, yillik davrida mashqlar komponentlarini hajmini taqsimlashga va mashg’ulotlar yo’nalganligiga tuzatishlar kiritiladi. Birinchi o’quv yiliga nisbatandigan ikkinchi o’quv yilida umumiy jismoniy tayyorgarligiga 8 ajratiladigan vaqtni qisqartirish hisobiga taktik va integral tayyorgarligi soatlari soni oshirib boriladi. Tayyorlashning ikkinchi yili davomida o’rganilayotgan texnik uslublar hamda taktik harakatlar to’plamini kengaytirish masalasi ham hal etiladi. O’quv-mashq bajarish guruhlarida talablar yanada oshadi, masalan, yil bo’yicha soatlar hajmi bu yerda 520 soatga yetadi, ya’ni boshlang’ich tayyorgarlik guruhlariga qaraganda 104 soatga ko’p bo’ladi (44,45). Tayyorgarlik turlari hajmlarini taqsimlashda, 25% foizi texnik,28% foizi taktik, 21% foizi integral tayyorgarlikka sarflanadi. Mualliflarning fikriga ko’ra, yil bo’yicha soatlarni bunday taqsimlash vosita va metodlarini to’g’ri tanlaganda, yosh voleybolchilarni tayyorlashda, ularning yoshi va jismoniy qobiliyatlarini hisobga olib birinchi bosqichda quyilgan vazifalarni hal etishga imkon beradi. Ularning yoshi va jismoniy qobiliyatlarini hisobga olish tayyorlash strategiyasini shakllantirishda alohida ahamiyatga ega bo’ladi. Boshlang’ich va umumiy tayanch tayyorgarligida har tomonlama tayyorlash, yosh sportchilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirib, ularning sport natijalarini o’sishiga ijobiy ta’sir ko’rsatishini hisobga olish kerak (72). Shuning uchun yosh voleybolchilarni tayyorlash birinchi va ikkinchi bosqichlarida foydalaniladigan vositalar tayyorlash uchunchi va to’rtinchi bosqichiga qaraganda, kamroq xosliklarga egaligi boshlang’ich tayyorlash davrining muhim xususiyatlari hisoblanadi. Shu bilan 9 birga boshlang’ich davr uchun yosh voleybolchilarga meyeriy talablar faqat jismoniy va texnik tayyorgarlik bo’yicha ko’zda tutilgan. Faqatgina ancha keyingi bosqichlarida asosan, musobaqalashish faoliyati natijalari bo’yicha taktik harakatlarni baholashdan foydalaniladi. Mazmunan turli xildagi yugurishlar, sakrashlar, uloqtirish va boshqa harakatlar tashkil etgan o’yinlar harakatli o’yinlar deb ataladi. Bunday yondashishni to’g’riligiga shubha qilmay, ular pedagogik mazmundagi muammolarni va xalq harakatli o’yinlari ahamiyatini hamda shunga mos – ularni turlarini o’rganishda to’la mosligini, ularga xos alohida xususiyatlari sababli o’zini oqlamasligini ko’ramiz. Yuqorida aytib o’tilgan ishda, xalq harakatli o’yinlarini turlarga ajratish tajribasiga urinib ko’rilgan, uni e’tiborga olmaslik aslo mumkin emas. Raqibi bilan to’qnashmay va u bilan kurashda ishtirok etmay o’yinchilar kurashlari belgisi bo’yicha jamoani (barcha o’yinchilarning birgalikda ishtirok etishi va navbat bilan ishtirok etishi bilan hamda olib boruvchi va olib boruvchisiz, jamoasiz) estafetalarni farq qilish taklif etiladi. Harakatli o’yinlarni ham, harakatlanish harakatlari bo’yicha o’xshatish (taqlid qilish harakatlari bilan), yugurib o’tish, to’siqlardan oshib o’tish, to’p, tayoqchalar va boshqa predmetlar bilan yo’l topish va shu kabilar hatto mustaqil joylarni topish o’yinlari, tayyorgarlik (sportga) o’yinlari turlariga ajratish taklif etiladi. 10 Boshqa, yanada zamonaviy, bevosita aynan harakatli o’yinlarga bag’ishlangan ishda, ular bizning fikrimizcha, ancha aniq ifodalanadi: «harakatli o’yinlarning o’ziga xos xususiyatlari o’yin mazmunida harakatlarning (turish, sakrash, uloqtirish, to’pni uzatish va ilib olish)yaqqol ifodalangan roli hisoblanadi. Mana shu harakatlanish jarayonlari, uning sugenetik (mavzusi, g’oyalari) asoslanadi, ular o’yin maqsadiga erishish yo’lida qo’yilgan turli to’siqlar va qiyinchiliklarni yengib o’tishga yo’naltiriladi. I.V.Bileyeva va I.M.Korotkovlar sport o’yinlari harakatli o’yinlar va sport o’yinlari farqlarini ko’rsatadilar. Mualliflar harakatli o’yinlar individual (bir kishilik) va jamoani (guruhli) bo’lishi mumkinligini, bir-biridan shakli, mazmuni va metodik xususiyatlari bo’yicha farq qilishini belgilab ko’rsatadilar. Mualliflar harakatli o’yinlar «jismoniy tarbiya va o’yin metodi vositasi sifatida, jismoniy sifatlarni tarbiyalashga va takomillashtirishga yordam beradi», deb hisoblaydilar. L.V.Bileyeva boshlab V.G.Yakovlev bilan, keyin esa I.M.Korotkov bilan ham mualliflikda, pedagogik turlarga ajratish davomida, ularning murakkablik darajasi, yoshi xususiyatlari, harakatlari asosiy turlari, o’yinda namoyon etiladigan jismoniy sifatlari va shu kabilar bilan farq qilishini taklif etadilar (27). Harakatli o’yinlarni turlarga ajratishga taaluqli turli konsepsiyalar bilan tanishishni yakunlab, ularni maqsadli vazifasi (o’quv, dam olish uchun, davolash maqsadi), yoshi xususiyatlari (maktab yoshi va kattalar uchun) bo’yicha jamoali, jamoasiz va jamoalilarga o’tish, sport, ommaviy o’yinlarga o’tish guruhlariga ajratish mumkinligini 11 ko’rsatuvchi I.M.Korotkovning ishini aytib o’tish kerak. Yuqorida ko’rib o’tilgan ishlar so’zsiz xalq harakatli o’yinlarni turlarga ajratish tamoyillariniishlab chiqishga yordam beruvchi foydali tomonlariga ega. Biroq tabiiyki, xalq jismoniy madaniyati ma’lum etno- milliylikka mansubligi hodisasi sifatida, o’ziga xos xususiyatlardan kelib chiquvchi ko’plab vaziyatlarni, hisobga olishimizga to’g’ri keladi. Mavjud ijobiy ilmiy tajribalar asosida, amaliy materiallar xususiyatlaridan kelib chiqib, ushbu satrlar mualliflari, ularni turlarga ajratishga yondashishni taklif etadi. 1.2. Y osh voleybolchilarni tayyorlashda jismoniy sifat larning o’rni va r ivo jl ant ir ish masalalar i Inson bolalikdan turli yo’nalishdagi harakat malakalarini ongsiz va ongli tarzda bajaradi. Natijada shu harakatlar ma’lum jismoniy sifatlar (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik, egiluvchanlik) tusida rivojlana boradi. Sekin-asta xayotiy zarur harakat malakalari (yurish, yugurish, sakrash, to’xtash, osilish va h.) sayqal topadi. Mutaxassislarning fikriga asosan shu jismoniy sifatlar va xayotiy zarur harakat malakalari harakatli o’yinlar yordamida yanada samaraliroq rivojlanishi isbotlab berilgan. Oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, turli bosqichdagi ta’lim maskanlarida ushbu muammoga har doim ham rejali va ilmiy jixatdan yondoshilmaydi. 12 Jismoniy mashqlarni to’g’ri qo’llash, ularni bolalar qanday o’zlashtirayotganligini nazorat qilib borish shu bolalardagi jismoniy sifatlarni, uning qaddi-qomati, jismoniy va funksional taraqqiyoti to’g’ri yo’nalishda tarbiyalanib borishga imkon yaratadi. Ma’lumki, insonning jismoniy sifatlari uning tug’ilishidan boshlab shakllana boradi. Lekin, uning bolaligida shu sifatlar qanday darajada shakllanishi, oddiy yoki murakkab harakatlarni o’zlashtirib olishi nafaqat uni o’sib yashab kelayotgan muhitga bog’liq, balki bolaning muayyan sifatini qanday vositalar yordamida rivojlantirish bilan belgilanadi. Shu bilan bir qatorda harakatni turi, yo’nalishi va qanday maqsadga qaratilganligiga (kasb, ro’zg’or ishi, sport, harbiy faoliyat va h.) qarab, har bir jismoniy sifatni shu harakat ijrosidagi o’rni turlicha bo’ladi. Shunday bo’lsada, turli kasb faoliyatlarida yoki sport turlarida shu jismoniy sifatlarning integral ahamiyati o’ziga xos ulushga ega bo’ladi. Ammo qanday bo’lmasin, ko’pincha tadqiqotchilarning fikricha, barcha harakat faoliyatida ayrim jis - moniy sifatlarning ustuvorligi darhol ko’zga tashlanadi. 3amonaviy sport amaliyotida yuqori natijalarga erishish sportchining uzoq muddat davomida yuqori sifatli va samarali ish qobiliyatini saqlay olish imkoniyati bilan bog’liqdir. Har xil sport turlari bo’yicha o’tkaziladigan musobaqalar mud - dati xalqaro musobaqalar qoidalari bilan belgilanadi. Shu musobaqalar muddatida qaysi sportchi o’z ish qobiliyatini sifati va samaradorligi jihatidan qanchalik uzoq vaqt saqlay olsa yoki uni 13 oshira olish «kuchi»ga ega bo’lsa, unga muvaffaqiyat shunchalik «kulib» boqishi muqappap. Boshqacha qilib aytganda ish qobiliyatining si fat va samaradorlik darajasini ko’p yoki kam vaqt davomida saqlanishi umumiy va maxsus chidamkorlik sifatlarining turlari (tezkorlik, kuch, tezkor - kuchga bo’lgan chidamkorlik, sakrashga bo’lgan chidamkorlik, «texnik–taktik chidamkorlik» va hokazo) qanchalik ri vojlanganligi bilan belgilanadi. Ma’lumki, ish qobiliyati haqida gap ketganda, ayniqsa so’z uning sifati va samaradorligiga tegishli bo’lsa, masalaning mohiyati va pirovard «mag’izi» boshqa jismoniy sifatlarning shakllangan yoki shakllanmaganligiga borib taqaladi. Ya’ni samarali natijaga mos umumiy va maxsus chidamkorlik kuch, tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik sifatlarini o’zida mujassam qilgan bo’ladi. Ushbu sifatlarning o’zaro uzviy bog’liqligi va ularning yuk sak darajadagi integral natijasi mahoratining muayyan taqdirini belgilab beradi. Maqsadra muvofiq rejalashtirilgan jismoniy tayyorgarlik sport mahoratini shakllantirish va musobaqa davomida yuksak natijaga erishishda nihoyatda muhim omillardan biridir. Lekin, sport amaliyotida har doim ham rejalashtirilgan jismoniy mashqlar muvofiq harakat sifatlarini rivojlantirishda kutilgan natijani bermaslik holatlari tez-tez uchrab turadi. Buning asosiy sabablaridan biri mashg’ylotlarda qo’llanilgan u yoki bu jismoniy mashqlarning hajmi va shiddati hamda ushbu ko’rsatkichlarni shug’ullanuvchilar organizmiga ta’sir etish darajasi (organizmni nagruzkaga bo’lgan aks javobi - reaksiyasi) obyektiv ravishda baholanmasligidadir. Shuning 14 uchun ham o’quv trenirovka jarayonida qo’llanilayotgan jismoniy nagruzka (jismoniy mashqlar) ning shug’ullanuvchilar organizmining funksional imkoniyatlariga muvofiqligi e’tiborga olinishi shu nagruzkani maqcadga muvofiq rejalashtirish imkoniyatini yaratadi. Malakali sportchilarni tayyorlashda harakat funksiyasining ikki, bir-biriga uzviy bog’liq tomoniga alohida e’tibor qaratiladi: - sportchini texnik-taktik malakalarga o’rgatish va ularni ta - komillashtirish; - sportchi jismoniy sifatlarini tanlangan sport turi xusu siyatiga muvofiq) ravishda tarbiyalash. V.N.Platonov (1986)ning fikricha umumiy jismoniy tayyorgar lik tushunchasi bu sportchining harakat sifatlarini har tomonlama (garmonik ravishda) rivojlanganlik darajasini anglatadi. Masa laga shu tarzda yondoshish omiy inson sog’lig’ini (sportchini ham) shakllantirish nuqtai nazaridan maqcadga muvofiqdir. Albatta, «Katta» sportda bu ham zarur. Lekin, bunday amaliyot va shunga asos langan trenirovka uslubiyati malakali sportchilarni tayyorlash hamda yuksak musobaqa natijasiga erishish samarasini susaytirishi ehtimoldan holi emas. Chunki, har bir sport turining xos va o’ziga mos xususiyatlari mavjudligi tufayli bir sport turida ko’proq kuch- tezkorlik sifati ustun tursa, ikkinchi bir sport turida chidamkor lik sifati yetakchi rolni o’ynaydi yoki uchinchi bir sport turida egi - luvchanlik sifati asosiy ahamiyatga ega bo’ladi. Ammo, qayd etilgan fikrdan muayyan sport turida ma’lum jismoniy sifat juda zarur, boshqasi esa muhim emas degan xulosa kelib chiqmaydi. Aksincha, 15 har bir sifatning muayyan sport vaziyatida ozmi-ko’pmi, lekin muhim «ulushi» mavjud bo’ladi. (M.A.Godik, 2006; Yu.V.Verxoshanskiy, 1988; Yu.D.Jeleznyak, 1973, 1978, 1988; Yu.D.Jeleznyak, A.V.Ivoylov, 1991; V.M.Zasiorskiy, 1970; L.P.Matveyev, 1999; V.N.Platonov, 1997; M.I.Perelman, 1969; V.P.Filin, 1982; V.Ye.Fomin, 1985 va b). So’ngi yillarga kelib olimlar o’rtasida malakali sportchilarni tayyorlashda jismoniy tayyorgarlikni o’rni, jumladan jismoniy sifatlarning bir-biriga uzviy bog’liqligi hamda ularni sport mahoratiga bo’lgan ta’siri haqidagi muammolar tobora katta qiziqish uyg’otib bormoqda (; Yu.V. Verxoshanskiy, 1988; V.N.Platonov, 1986; M.A.Godik, 2006; V.P.Filin, 1987, F.A.Kerimov, 2001 va b.) Avvaldan isbot qilinganki, kuch va tezkorlik sifatlarini o’zaro muvofiq tarzda shakllantira borish sportchining tayyorgarli giga ijobiy ta’sir etadi (A.B.Gandelsman, K.M.Smirnov, 1966; V.S.Farfel, 1975; V.P.Filin, 1987; M.A.Godik, 1977 va b.). So’z jismoniy tayyorgarlik va xususan sportchilarni tayyor - lashda, harakat sifatlarini (tezkorlik, kuch, chidamkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik) bir-biriga bog’lab shakllantirish muhimligi haqida borar ekan, bu borada kuch sifatiga alohida urg’u berish maqsadga muvofiqdir. Har bir sport turida ijro etiladigan harakat malakasi negizida kuch sifati xal qiluvchi muhim manba bo’lib hisoblanadi. Bu borada taniqli tadqiqotchi-olim Yu.V.Verxoshanskiy (1985), diqqatni jalb qiluvchi o’ta muhim ma’lumotlarni keltiradi. Chunonchi, sportning yakkakurash turlarida texnik mahoratning nisbatan farq qiluvchi 16 xususiyatlaridan biri - bu o’zgaruvchan musobaqa vaziyatida tezkor- kuch asosida ijro etiluvchi murakkab hapakat malakalaridir. Aynan ushbu sifat hal qiluvchi vaziyatlarda o’z yetakchiligini namoyish etadi. Shu bilan bir qatopda uzoq muddat davom etadigan musobaqa jarayonida texnik malakalarni yuqori samarada ijro etish birinchi navbatda maxsus chidamkorlik sifatiga bevosita bog’liqligi isbotni talab qilmaydi. Yu.V.Verxoshanskiyning kuzatuvlariga qapaganda, erkin kurash bo’yicha Jahon chempionati ishtirokchilarining musobaqa davomida ijro etgan texnik malakalari olishuvning 3- davrida o’z samarasini keskin susaytirgan. Ushbu vaziyat yana shu kurashchilarning maxsus chidamkorligi yuqori darajada shakllanmaganligiga e’tibor qaratadi. Demak, bundan ko’rinib turibdiki, texnik mahorat samarasini musobaqalar davomida uzoq saqlab turishda maxsus chidamkorlik sifati alohida o’rin egallaydi. Ma’lumki, maxsus chidamkorlik umumiy chidamkorlik yaxshi rivojlangan holda samarali shakllanishi isbot qilingan. A.N.Lens (1960) ning fikricha, maxsus chidamkorlikni rivojlantirish uchun kurashchi maxsus texnik mashqarni uzoq vaqt davomida, hatto charchash asoratlari mavjud bo’lganda ham, ijro etishi kerak bo’ladi. Umumiy chidamkorlik o’rtacha shiddatda ko’p hajmli mashqlarni (uzoq masofaga chopish, eshkak eshish, suzish, velosipedda yurish va hokazo) surunkasiga bajarish asosida shakllantiriladi. Voleybolchilarni tayyorlashda va texnik mahoratini shakllantirishda egiluvchanlik sifati ham zarur omillardan biridir. 17 Yuqori darajada rivojlangan egiluvchanlik sportchi tex nik malakalarni mohirona ijro etishga muyassar bo’ladi. Egiluvchan lik asta-sekin, uzoq muddatli mashg’ulotlar evaziga shakllanadi. Agar egiluvchanlikni rivojlantirishga oid mashg’ulotlar biroz to’xtatib qo’yilsa, bu sifat keskin yo’qolib ketishi yoki susayishi mumkin. Voleybolchilarda qo’llaniladigan mashqlar o’z-o’zidan asta-se kin egiluvchanlikni shakllantirib boradi. Lekin, buni o’zi ushbu sifati to’laqonli rivojlantirish imkoniyatini bermaydi. Bu si fatni samarali takomillashtirish uchun mushak, pay, bo’g’imlarni quyidagi mashqlar yordamida rivojlantirish zarur: oldinga maksi mal egilish, orqaga egilish, most xolatida turish va shu mashqlarini sheriklar qarshiligida hamda og’irliklar bilan bajarish. F.A.Kerimov (2001) uzoq yillar davomida turli yoshdagi va ma - lakaga ega kurashchilar ustida tadqiqotlar o’tkazish natijasida jismoniy sifatlarning texnik mahoratga va musobaqa (olishuv) ja - rayoniga to’g’ridan to’g’ri aloqador ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, jismoniy sifatlar qanchalik yuqori darajada shakllangan bo’lsa, sport mahorati shunchalik mukammal o’sib boradi. Yuqorida qayd etilgan ilmiy adabiyotlarning tahliliy sharhi tanlangan mavzuning qanchalik dolzarb ekanligidan dalolat berib turibdi. Darhaqiqat, jismoniy tayyorgarlik malakali voleybol chilarni tayyorlashda eng muhim poydevor sifatida sport mahoratini samarali shakllanishida beqiyos omil bo’lib hisoblanadi. Shu bilan bir qatorda ilmiy ma’lumotlarning tahliliga ko’ra har qanday jismoniy tayyorgarlik jarayoni ham jismoniy sifatlarni samarali rivojlanishiga 18 olib kelavermaydi va texnik-taktik mahoratni shakllanishiga ijobiy ta’sir eta olmasligi mumkin. Aksincha, aksariyat hollarda sport mahoratiga salbiy ta’sir etishi ham ehtimoldan holi emas. Binobarin, o’quv-trenirovka jarayonida jismoniy tayyorgarlik mashqlarini qo’llash hap bir sportchining yoshi, sport turining xususiyati va sportchining malakasi hamda nasliy imkoniyatlarini e’tiborga olishni taqozo etadi. Shuning uchun malakali sportchilarni tayyorlash masalasi sport trenirovkasi jarayonida muayyan maqsadga yo’naltirilgan jismoniy majmuasidan iborat bo’lishiga undaydi. Malakali sportchilarni tayyorlashda maqcadga muvofiq rejalashtirilgan jismoniy tayyorgarlik texnik – taktik mahoratni shakllantirishda va musobaqa davomida yuksak natijaga erishishda nihoyatda muhim omillardan biridir. Lekin, sport amaliyotida hap doim ham rejalashtirilgan jismoniy mashqlar muvofiq hapakat sifatlarini rivojlantirishda kutilgan natijani bermaslik holatlari tez-tez uchrab turadi. Buning asosiy sabablaridan biri mashg’ylotlarda qo’llanilgan. U yoki bu jismoniy mashqlarning hajmi va shiddati hamda ushbu ko’rsatkichlarni shyg’yllanuvchilar organizmiga ta’sir etish darajasi (organizmni nagruzkaga bo’lgan aks javobi-reaksiyasi) obyektiv ravishda baholanmasligidadir. Shuning uchun ham o’quv- trenirovka jarayonida qo’llanilayotgan jismoniy nagruzka (jismoniy mashqlar) ning shyg’yllanuvchilar organizmining funksional imkoniyatlariga muvofiqligi e’tiborga olinishi shu nagruzkani maqsadga muvofiqligi rejalashtirish imkoniyatini yaratadi. 19 Maxsus jismoniy sifatlarni rivojlantirish masalalari ko’pgina tadqiqotchilar ishlarida va ilmiy adabiyotlarda o’z ifo dasini to pgan (N.A .Belyayev, 1975; E.A.Sergeyev, 1979; A.M.Naraliyev, 1987; Chan Suan Dong, 1987; Ye.V.Fomin, 1988; O . P . T o p ы s h e v , 1 9 8 8 ; M . I . P o p i c h e v , 1 9 9 2 v a b). Jumladan, A.M.Naraliyev (1987) vertikal sakrash misolida malakali voleybolchilarning tezkorlik-kuchlilik sifatini «zarbdor» uslubda rivojlantirish imkoniyati afzal ekanligini k o ’ r s a t i b o ’ t g a n . U n i n g fi k r i c h a « p o r t l o v c h i » k u c h n i rivo jlantirishda ushbu uslubdan fo ydalanish yaxshi natija beradi, lekin bunday mashg’ulotlarni musobaqadan 10-12 hafta avval 3 martadan o’tkazib turish lozim bo’ladi. Chan Suan Dong (1987) o’z tadqiqotlariga asoslangan holda sh uni ma’lum qiladiki, voleybolchilarning o’yin samarasini ta’minlovchi maxsus jismoniy sifatlar tayyorgarlik davrining bosqichlarida ikki omil bilan belgilanadi: tezkorlik-ku ch li li k ta yy o r ga rl ig i va t ay yo rg ar li kn in g a ral as h o m il i ( tezkorlik va tezkorlik chidamkorligi). 1 bosqichda ularning ulushi 83,3% ga teng. Bunda tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi 1 o’rinda tursa, tezkorlik tayyorgarligi 2 o’rinda turadi. 2 bosqichda 93,2% va 3 bosqichda 100%. Bu bosqichlarda tezkorlik va tez korlik chidamliligi 1 o’rinda tursa, tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi 2 o’rinda bo’lishi kerak. E.A.Sergeyev (1979) fikriga ko’ra, tayyorgarlikning dastlabki bo sqichida tananing uzunligidan tashqari, sakrovchanlik va chaqqonlik sifatlari ko’rsatgichlari o’ta muhim xisoblanadi. Ke yingi20 bosqichlarda esa tezkorlik, qo’l mushaklari kuchi va d iqqatning turg’unligi ustivor ahamiyatga ega bo’ladi. Voleybol elementlari bilan ko’shib o’tiladigan jismoniy t arbiya darsnii kichik sinf o’quvchilari jismoniy tayyorgarligiga t a’sir etish darajasini o’rganish natijasida Zuoza Aureliyus-K azis Kazevich (1989) shunday hulosaga keldiki, aniq maqsadga yo’ naltirilgan voleybol darslari nafaqat yosh o’quvchilarni t arbiyalashda samarali vosita bo’lib hisoblanadi, balki voleybol t ugaragiga dastlabki tanlov asosida qabul qilish va ularning o’yin ixtisosligini bashorat yordamida belgilab olish imkonini beradi. Sakrovchanlik sifatini rivojlantirishga qaratilgan yangicha uslubiyatni taklif qilgan M.I.Popichev (1992) bu uslubiyatni yosh voleybolchilarda sinab ko’rdi. U shu voleybolchi bolalarni tana bug’imlarining uzunligiga qarab 4 ta guruhga ajratdi: 1) qisqa boldirli va uzun son va gavdali bolalar; 2) uzun son va gavda q isqa boldirli bolalar; 3) uzun boldirli va qisqa son va b olalar; 4) kalta son va uzun gavdali hamda boldirli bolalar. Aynan shu morfologik xususiyatlarni e’tiborga olgan h o l d a h a r b i r g u r u h d a g i b o l a l a r n i o ’ z i g a h o s a k s a r i y a t s akrovchanlik mashqlari bilan shug’ullantirdi va ma’lum vaqt o’ tganidan so’ng ushbu mashqlar samarasini tekshirib ko’rdi (1 jadval). O’zoq yillar davomida malakali voleybolchilar sakrovchanligi s a k r a s h c h i d a m k o r l i g i n i n g o ’ s i s h i n i k u z a t i b k e l g a n M.Boyirbekov (2003) ilmiy va amaliy ahamiyatga ega qator21 xulosalar qilishga muvaffaq bo’ldi. Jumladan, uning fikricha yuqori malakali voleybolchilar bir o’yin mobaynida zarba berish va to’siq qo’yish uchun 306 martadan 600 martagacha sakrar ekanlar. Ushbu malakalarni ijpo etish uchun eng ko’p marta sakrash 4 partiyaga to’g’ri keladi (142 marta). To’siq qo’yish uchun sakrash (122), zarba berish uchun sakrashdan ko’prok, qaytarilar ekan (113 marta). Kuzatuvlarga ko’ra bitta trenirovka mashg’uloti davomida bajariladigan sakrash soni, bitta musobaqada sakrash sonidan kam ekanligi aniqlangan. Yuqorida qayd etilganidek o’yin davomida sakrash sifatini nafaqat soni, balki uni qanday balandlikda ijro etilayotganligi katta ahamiyatga egadir. Shuning uchun bu sifatni dastlabki bosqichidan boshlab, samarali mashqlar asosida shakllantirish zarur. Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini oshirishda nafaqat maxsus maiщlar, balki turli moslama-trenajyorlardan ham foydalanish yaxshi natija beradi. Masalan: Sakrash tumbasi sakrovchanlikni va sakrash chidamliligini rivojlantiradi. Tumba bo’limlardan iborat bo’lib, uni har hil balandlikka qo’yish mumkin. Asosan sakrovchanlikni oshirishda bajariladigan mashqlar quydagilardan borat. Bir oyoqda va ikki oyoqda depsinib sakrash; sakrab utish; yuoriga sakrash va xujumchi zarbasini bajarishdagi sakrashlar kiradi. 22 1 jadval Tana bo’g’imlarini o’zaro mut anosibligini e’t iborga olgan x olda ul ar ni f unk sio nal r ivo jl ant ir ish mo del i Mashqlar Guruhlar bo’yicha kuch va vaqt ko’rsatkichlari 1 chi 2 chi 3 chi 4 chi Y uqor iga depsinish: Joydan turib ikki oyoq bilan 1722,5 0,30 1703,6 0,30 1662,1 0,33 1711,3 0,31 Qo’l yordamisiz 1542,1 0,24 1523,2 0,24 14,92 0,26 1530,9 0,25 Qo’l va gavda yordamisiz 1060,7 0,23 1060,7 0,23 1030,0 0,25 1049,5 0,24 Boldir va panja yordamida 540,4 0,09 540,4 0,09 529,2 0,10 529,2 0,10 Joydan yuqor iga depsinishdagi x ar akat : Qo’l 180,4 0,06 180,4 0,06 169,6 0,07 180,4 0,06 Gavda 481,4 0,01 462,5 0,01 462,5 0,01 481,4 0,01 Tos-son 520,3 0,14 520,3 0,14 500,8 0,15 520,3 0,14 Eslat ma: Birinchi qatorda – kuch ko’rsatgichlari. Ikkinchi qatorda – vaqt. Sakrash espanderida mashq bajarish sakrovchanlikni rivojlantiradi. Bunda belga va polga amartizator boylanadi va osilib turgan to’pga qo’lni tekkizish uchun sakraladi. Mashqlarni nazorat qilishda shug’ullanuvchilarni jixozlardan to’g’ri foydalanishi va mashqlarni to’g’ri va aniq bajarishiga e’tibor berish kerak. Yuqorida keltirilgan mashqlarni bir maromda bajarish yosh voleybolchilarda muhim rol o’ynaydi. Buning uchun voleybolchi (sportchi) sakrash quvvatini va epchillik maxoratini doimiy bir xil maromda olib borishi maqsadga muvofiqdir. Yana shuni aytib o’tish joizki sportchi sakrash quvvatini va epchillik xarakatini aniq 23 bir mo’ljalga olgan xolda to’pga o’sha kuch-quvvatini sarflamog’i kerak. Voleybolchi o’z zonasiga javob bergan holda xujum zarbasini yoki to’pni uzatib berishni, to’siq qo’yishda boshqa sheriklariga xalaqit qilmagan holda sakrashni aniq bajarishi kerak. Yosh voleybolchilarda sakrovchanlikni oshirishda maktabdan tashqari va maktab sharoitlarida har hil harakatli va xalq o’yinlaridan foydalanish bilan, ham sakrovchanlikni oshirish. Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi o’yin mobaynida zarur rol o’ynabgina qolmay, texnik usullarni chaqqonlik bilan bajarish va o’yin davomida voleybolchini joy o’zgartirishi rivojlanishini yaqindan ta’minlaydi. O’yin ketayotgan bir jarayonda favqulotda har hil xarakatga soluvchi vaziyatlar bo’lib qoladiki, bu vaziyatlar o’yinchini to’siq qo’yishida va zarba berishida tez va aniq fikirlashini talab qiladi. Quyida sport bilan endi shug’ullanishni boshlagan 10-12 yoshli o’g’il va qiz bolalarda joydan turib va yugurib kelib gorizontal sakrashni dastlabki hamda 6 oylik mashg’ulotlardan so’ngi ko’rsatgichlarini havola etilgan. Demak shundan xulosa qilish mumkinki yosh sportchilarda u z l u k s i z m a s h g ’ u l o t l a r o ’ t k a z i s h u l a r n i s a k r a s h , k u c h h a m d a tezkorlik qobiyaliyatlarini oshirishda katta rol o’ynaydi. 24 2-jadval 10-12 yoshli o’g’il bolalarda sakrovchanlik dast labki ko’rsat gichlari № F.I. O. Turgan joyda ( sm) Y ugurib kelib ( sm) 1. A-v 20 32 2. K-v 21 32 3. X-v 20 30 4. O-v 23 35 5. M-v 20 30 6. S-v 22 31 7. B-v 20 30 3-jadval 10-12 yoshli qiz bolalarda sakrovchanlik dast labki ko’rsat gichlari № F.I. O. Turgan joyda ( sm) Y ugurib kelib ( sm) 1. Z-va 16 25 2. Sh-va 15 25 3. D-va 17 29 4. G-va 16 27 5. S-va 17 29 6. G-va 16 2525 7. S-va 15 24 4-jadval 6-oylik mashg’ulot lardan so’ng o’g’il bolalar № F.I. O. Turgan joyda ( sm) Y ugurib kelib ( sm) 8. A-v 23 35 9. K-v 23 34 10. X-v 22 33 11. O-v 24 36 12. M-v 25 36 13. S-v 25 37 14. B-v 25 36 5-jadval 6-oylik mashg’ulot lar dan so’ng qiz bolalar № F.I. O. Turgan joyda ( sm) Y ugurib kelib ( sm) 8. Z-va 18 28 9. Sh-va 17 27 10. D-va 18 27 11. G-va 19 30 12. S-va 19 30 13. G-va 19 27 14. S-va 19 2726 6-jadval Y osh voleybolchilarning jismoniy t ayyorgarligi o’rt acha ko’rsat gichlari Testlar Yoshi 10 yosh 12 yosh 14 yosh 16 yosh 30 m ga yugurish 4,50 4,00 3,70 3,60 Abalakov usulida sakrash (sm) 45,8 49,0 4,6 68,3 Uzunlikka sakrash (sm) 198 206 235 260 Uzunlikka yugurib kelib sakrash (sm) 339 421 45 459 To’ldirilgan to’pni uloqtirish (m, sm) 8,22 12,70 13,21 13,62 60 m ga yugurish 8,90 7,90 7,70 7,20 Yuqorida qayd etilgan adabiyotlar taxlilidan shu narsa ko’rinib turibdiki, zamonaviy voleybol bo’yicha o’tkazilayotgan musobaqa o’yinlarida ijro etiladigan aksariyat malakalarni (to’p k iritish, zarba berish, to’siq qo’yish, qabul qilish, uzatish) samarali bajarish uchun sakrovchanlik va sa krash chidamkorligi alo xida ahamiyat kashf etadi. A yniqsa, 4 va 5 partiya davo m etadigan o’yinlarda mazkur sifatlarning ahamiyati yanada ortadi. Ko’pgina adabiyotlarda bu sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar majmuasi aniq taqdim etilgan (Jeleznyak Yu.D., 1970; Ivoylov A.V., 1974, 1985; Jelez nyak Yu.D., Slupskiy L.N., 1989). A m m o b u s i f a t l a r n i t u r l i y o s h d a g i v o l e y b o l c h i l a r d a r i v o j l a n t i r i s h g a q a r a t i l g a n m a x s u s m a s h q l a r m a j m u a s i adabiyo tlarda aniq tavsiya sif a tida taqdim etilmagan. Turli27 maqsad sari ijro etiladigan sakrash sifatini rivojlantirish an’anaviy mashqlar yorda mida amalga oshirilishi ma’lum bo’ldi. Biroq sakrashga oid mashqlarni murakkablashtirilgan sharoitlarda qo’ llash masa lasiga yetarli darajada ahamiyat berilmas ekan. Sakrash mashqlarini aylanma tezlanishlar ta’sirida ijro etishga zid ma’lumotlar esa adabiyotlarda deyarli mavjud emas. Binobarin, t anlab olingan mavzu dolzarb bo’lib, tadqiqot asosida amalga o shirilishini taqazo etadi. Ta’kidlash joizki, sakrovchanlik va s akrab to ’p uzatish qo biliyatini shakllantirishni dast labki o ’ rgatish bosqichidan boshlash, ya’ni 11-12 yoshli bola larda shu qo bliyatlarni maqsadga muvofi q shakllantirish yaxshi natija berishi, shu bolalarda sport mahoratini sama rali oshirishga ham katta ta’sir ko’rsatadi. Chunki, shu yoshda sakrab ijro etiladigan malakalarni sakramagan holatda mashq qilish mo’ljallangan n a t i j a n i b e r m a y d i . B o s h q a c h a qi l i b a y t g a n d a , b i r m a l a k a g a o ’ rgatib, shu malakani boshqacha usulda bajarishga qaytadan o’rgatish juda mushkul jarayon. Shuning uchun sakrab to’p kiritish, uzatish, q abul qilish, zarba berish, tusiq qo’yish malakalarini dastlabki o’ rgatish bosqichidan boshlash darkor. Shunday ekan, sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirish dastlabki tayyorgarlik bosqichidan boshlab amalga oshirilishi shu sifatlarni bir maromda progressiv rivojlantirish imkoniyatini yaratadi. Ma’lumki, sakrovchanlik sifatining darajasining darajasi portlovchan kuch (yoki tezkor kuch) darajasiga bog’liq bo’ladi. Demak 28 yosh voleybolchilarda portlovchan kuchni muhim deb bilsak, shu sifatni qachondan boshlab rivojlantirish kerak va qanday mashqlar yoki bu boradagi qanday tajribalardan foydalanish lozim degan savollarga javob topish zarur bo’ladi. 1.3. Kuch sifat lari va ularni yosh voleybolchilar tayyorlashdagi o’rni Kuch sifati, aniqroq aytganda mushak kuchi, bir necha turlardan iborat bo’lib, hilma-hil yo’nalishlarda namoyon bo’ladi. Masalan, dinamik va statik kuchlar, mutlaq kuch, nisbiy kuch, kuch chidamkorligi, tezkor kuch yoki portlovchi kuch. Ushbu sifatning barcha turlari voleybol o’ynida u yoki bu darajasidagi ahamiyatga egadir. O’yin vaziyati va texnik malakaning usuliga qarab, shu sifatning barcha turlari muayyan ulushda “xizmat” qiladi. “Mushaklarning qisqarish kuchi”, “zarba berish kuchi”, “tortilish kuchi”, “itarish kuchi”, muayyan qarshilikni yoki og’irlikni bir holatda “saqlab turish kuchi” va hokazo tushunchalar o’ziga hos yo’nalishdagi mushak faoliyatiga qaratilgandir. Kuch sifatiga oid bo’lgan ana kuchlanish jarayonlari ham ko’p yillik sport tayyorgarligini har bir bosqichida o’z o’rnini topgan bo’lishi lozim. Ma’lumki, voleybol bo’yicha malakali sportchilarni tayyorlash ko’p yillik sport trenirovkasidan iborat bo’lib, asosan 3 bosqichda amalga oshiriladi: - dastlabki o’rgatish bosqichi - 2 yil. 29 Bu bosqichda dastlabki tayyorgarlik guruhlari shug’ullanadi: 10- 12 va 11-13 yosh; - o’quv trenirovka bosqichi - 4 yil: 12-14; 13-15; 14-16; 15-17 yosh; - sport takomillashuvi bosqichi – 3 yil: 16-18; 17-19; 18-20 yosh. Zamonaviy voleybol sportchilardan o’ta shakllangan kuch sifatlarini (portlovchi kuch, kuch chidamkorligi) talab qilinadi va shuning uchun yosh bolalar, o’smirlar bilan dastlabki bosqichni tashkil qilish nihoyatda ahamiyatli va mas’uliyatli bo’lib hisoblanadi. Chunki zo’rma-zo’raki, me’yorlanmagan og’irliklar bilan surunkali mashg’ulotlar o’tkazish yosh bolalarni nafaqat qaddi-qomati, umurtqa pog’onasi, oyoq va qo’l bo’gimlariga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin, balki uning organizmini ichki a’zolarida (jigar, taloq, mushaklar, to’qimalar, buyrak va h.) ham zararli asoratlar qoldirishi ehtimoldan holi emas. Shuning uchun kuch va uning mohiyati, turlari hamda xususiyatlarini bilmasdan turib, mazkur sifatni yosh voleybolchilardi shakllantirish mumkin emas. Kuch-tashqi ta’sirlarga qarshilik ko’rsatish yoki uni yengish tushunchasini anglatadi. Umuman, qanday harakat bo’lishidan qat’iy nazor-shu harakat mashqlar kuchi bilan bog’liq bo’ladi. Kuchning quyidagi turlarini ajartish qabul qilingan: umumiy va maxsus, mutlaq va nisbiy, tezkor va portlovchan, kuch chidamliligi. Umumiy kuch - bu voleybolchilarning maxsus harakatlariga taalluqli bo’lmagan holda sportchi tomonidan namoyon 30 q ilinadigan kuch. Maxsus kuch musobaqa harakatlariga mos bo ’lgan maxsus harakatlarda sportchi tomonidan namo yo n bo’ladi. Mutlaq kuch sportchining juda katta xususiyatiga e g a h ar a k a t l a r i d a n a m o y o n b o ’ l a d i g a n ku c h i m k o n i y a t l a r i bilan tavsiflanadi. N i s b i y k u c h , y a ’ n i s p o r t c h i n i n g 1 k g v a z n i g a t o ’ g ’ r i keladigan kuch. Tez ko r po rtlo vchi kuch-mushaklarning nisbatan tashqi q arshilikni yengib o’tish bilan bog’liq harakatlarni tez bajarishga bo’lgan qobiliyatida aks etadi. Po rtlo vchan kuch qisqa vaqt ichida o’z shiddatiga ko ’ra k a t t a k u c h l a n i s h l a r n i n a m o y o n q i l i s h q o b i l i y a t i n i tavsiflaydi. Kuch chidamliligi - bu sportchining nisbatan uzoq vaqt davo mida mushak kuchlanishlarini namo yo n qilishga bo ’lgan q obiliyatidir. Voleybolchilarning imkoniyatlarini rivojlantirish uchun quyidagi uslublar qo ’llaniladi: t a k r o r i y k u c h l a n i s h l a r , q i s q a m u d d a t l i m a k s i m a l kuchlanishlar, tobora o’sib boradigan og’irliklar, zarbdor, birgalikda ta’sir ko’rsatish, variantililik, izometrik kuchlanishlar uslublari. (Yu.V.Verxoshanskiy, 1977; V.M.Zasiorskiy, 1970; Yu.D.Jeleznyak, A.V.Ivoylov, 1991; M.A.Godik, 2006 va b.). Takroriy kuchlanishlar uslubi shundan iboratki, sportchi mashqni “so’ngi nafasgacha” bajarishda maksimal og’irlikdan 70- 80% ga teng bo’lgan og’irliklar bilan mashqlarni takroran bajaradi.31 Ushbu uslub kuch mashqini seriyalab bajarishni nazarda tutadi. Har bir seriya - “ so’ngi nafasgacha”, hammasi bo’lib 3-4 seriya, seriyalar o’r tasidagi dam olish oralig’i 3-4 min. (V.M.Zasiorskiy, 1970). Takroriy kuchlanishlar uslubining bir turi dinamik kuchla nish uslubi hisoblanadi. U mashqlarni maksimumdan 20-30% og’irlikda chegaradagi tezlikda bajarish bilan tavsiflanadi. Bunda katta mushak zo’riqishi og’irlik vazni h isobiga emas, balki yuqori tezlikdagi harakat hisobiga erishiladi (Yu.V.Verxoshanskiy, 1977). Qisqa muddatli maksimal kuchlanish uslubi hozirgi paytda mushaklarning mutlaq kuchini oshirish uchun eng samarali hisoblanadi. U chegaradagi va chegaraga yaqin bo’lgan og’irliklar bilan ishlashni nazarda tutadi. Mushaqlar trenirovkasida mak simal kuchlanishlar uslubi trenajyorlarda va bitta yondashishda bitta-ikkita ha rakatlar yordamida, katta og’irlikdagi shtanga bilan bajariladigan mashqlarda (jim, siltab ko’tarish, dast ko’tarish, o’tirib-turish) namoyon bo’ladi. Trenirovkada ha mmasi bo’lib 3-4 ta yon dashish bajariladi. Yondashishlar o’r tasidagi dam olish oralig’i 3-5 min (L.S.Dvorkin, 2005). Tobora o’sib boradigan kuchlanishlar uslubi bir mashg’ulotdan ikkinchisiga kuchlanishlar h a j m i n i n g a s t a - s e k i n o ’ s i b borishini nazarda tutadi. Trenirovka mashg’ulotida birinchi yondashishda sportchi 10 marta ko’tara oladigan (10 MT) og’irlikdan 50% ga teng o g ’ i r l i k b i l a n b o s h l a s h t a v s i y a e t i l a d i . I k k i n c h i y o n d a s h i s h d a 32 m a s h q 1 0 M T d a n 7 5 % o g ’ i r l i k b i l a n bajariladi, uchinchi yondashishda esa - 10 MT dan 75% og’irlik bilan bajariladi. Trenirovka davomida hammasi bo ’lib 3 ta yo ndashish amalga oshiriladi. Yo ndashishlar o’ r t a s i d a g i d a m o l i s h o r a l i g ’ i 2 - 4 m i n . h a r b i r yondashishda mashq chegaradagi tezlik bilan aniq toliqib q olgunga qadar bajariladi. Zarbdo r uslub tushadigan o g’irlikning kinematik energiyasi va shaxsiy gavda og’irligidan foydalanish yo’li orqali mushak guruhlarini zarbdor rag’batlantirishga asoslangan. Mashqlanayotgan mushaklarning kamayayotgan og’irlik e n e r g i y a s i n i y u t i b o l i s h i m u s h a k l a r n i n g f a o l h o l a t g a keskin o’tishiga, ish kuchlanishining tez rivojlanishiga yo rdam beradi, mushakda qo’shimcha kuchlanish imkoniyatini h osil qiladi. Bu keyingi itaruvchi harakat shiddati va te zkorligini hamda qoloq ishdan yengib o’tiladigan ishga te z o ’ t i s h n i t a ’ m i n l a y d i ( Y u . V . V e r x o s h a n s k i y , 1 9 7 7 ) . O y o q l a r p o r t l o v c h a n k u c h i n i r i v o j l a n t i r i s h n i n g z a r b d o r u s l u b i n i q o ’ l l a s h u s u l i s i f a t i d a k e t i d a n b alandlikka yoki uzunlikka sakrash bilan bajariladigan chu qurlikka sakrash mashqlarini aytish mumkin. Mashq 70- 30 sm balandlikdan oyoq tizzalarini biroz bukkan holda ye rga tushib, ketidan tez va shiddat bilan yuqoriga otilib ch iqish orqali bajariladi. Sakrashlar seriyalab: 2-3 seriyada, har bir seriyada 8-10 tadan sakrash bajariladi. Seriyalar o’rtasidagi dam olish oralig’i 3-5 min. Mashq haftada ko’pi bilan ikki marta bajariladi. 33 Birgalikda ta’sir ko’rsatish uslubi shunga bog’liqligi, ku ras hc hi ni ng ku ch im ko ni ya tl ar in i ri vo jl an ti ri sh bevosita ixtisoslashgan mashqlarni bajarish paytida sodir bo’ladi. Bir vaqtniig o’zida kurashchining kuch q o b i l i y a t l a r i v a t e x n i k - t a k t i k h a r a k a t l a r i rivojlantiriladi hamda takomillashtiriladi. Ku rashda birgalikda ta’sir ko’rsatish uslubdan foydalanishga misol tariqasida shunday mashqlarni keltirish mumkinki, kurashchi bu mashqlarda o’z texnik harakatlarini og’irroq vazn toifasidagi raqib bilan takomillashtiradi. Og’irlikning optimal o’lchamini aniqlab olish juda muhimdir. Haddan tashqari katta o’lcham harakat malakasi tarkibining buzilishiga olib keladi, bu oqibatda harakat texnikasiga salbiy ta’sir ko’rsatadi (V.M.Zasiorskiy, 1970). V a r i a n t l i l i k u s l u b i a s o s a n t u r l i v az n d a g i og’irliklar bilan maxsus mashqlarni bajarishni ko’zda tutadi. Har xil vaz ndagi sheriklar bilan mashqlar seriyalab bajariladi. Bitta seriyada avval og’irroq vazn toifasidagi raqib bilan 10-12 ta tashlash bajariladi, so’ngra teng vazndagi paqib bilan 15-16 ta tashlash, shundan keyin o’z vazn toifasidagi raqib bilan 10-12 ta tashlash bajariladi. Hammasi bo’lib 3 seriya bajariladi. Dam olish oralig’i-3-4 min. Tezkor- kuch sifatlarini (me’yo rdagi, kichik) rivo jlantirishda variantlilik usulubi ayniqsa samaralidir (V.M.Zasiorskiy, 1970). Usullarni ana og’ir paqib bilan takomillashtirish alohida kuch imkoniyatlarini rivojlantirshiga, kichik vazn toifasidagi raqib bilan esa - tezkorlik imkoniyatlarini rivojlantirishga yo rdam beradi.34 Bu oqibatda muso baqa mashqida natijaning oshishiga olib keladi. Mushaklarning iz o metrik kuchlanishi uslubi turli mushak guruhlarining 4-6 sek. davom etadigan statik m a k s i m a l k u c h l a n i s h i n i n a z a r d a t u t a d i . I z o m e t r i k mashqlarning qiymati shundaki, ularning hajmi uncha katta emas, ko’p vaqt olmaydi, bajarilishi ancha oson. Bundan t a s h q a r i , u l a r n i n g y o r d a m i d a m a ’ l u m b i r m u s h a k guruhlariga zarur yoki holatlarda, gavda qismlarini bukish yoki yozishning tegishli bo’g’im burchaklarida tanlab ta’sir ko’rsatish mumkin (Yu.V.Verxoshanskiy, 1977). Bu borada yosh voleybol chilar bilan mashg’ulotlar o’tkazish va mashg’ulot yuklamalarini rejelashtirish shug’ullanuvchi bolalarning qator jismoniy va funksional imkoniyatlarni e’tiborga olishni taqazo etadi. Mazkur masala bo’yicha voleybol da to’plangan amaliy tajribalar e’tiborni tortadi. Masalan: 1 guruhdagi bolalar-zaif rivojlanganlar: bo’yi-130-145 sm; vazni-28-40 kg; ko’krakni aylana uzunligi-65-71 sm. 2 guruh o’rtacha rivojlangan: bo’yi 145-158 sm; vazni-39-50 kg; ko’krak-72-77 sm. 3 guruh yuqori rivojlangan: bo’yi-159-169 sm; vazni-50-60 kg; ko’krak-77-82 sm. Har bir guruhdagi voleybol chilar mashg’ulotlarida og’irliklar bilan mashq qilish shu og’irliklarning maksimal miqdoridan 70-75% ni tashkil qilish zarur ekanligi ta’kidlab o’tilgan. Ushbu mashqlarni 35 bajarishda nafas olish va chiqarish ritmiga e’tibor qaratish darkorligi qayd etilgan. 13 yoshli og’ir atletikachilarda tadqiqot o’tkazgan L.S.Dvorkinning xulosasiga ko’ra shu yoshdagi bolalar 60 m ga 8,4 s da yugurishi, uzunlikka sakrashda 205 sm natija ko’rsatishi, ikki oyoq bilan debsinib balandga vertikal sakrash 85 sm. ni tashkil qilish va turnikda tortilish mikdori 7 martaga teng bo’lishi kerak ekan. Yana bir boshqa olimning natijalariga asosan qayd etilgan yosh og’ir atletikachilarda 60 m ga yugurish 6,0 s ga, uzunlikka sakrash – 2,01-275 sm ga, balandga sakrash 60-90 sm ga teng bo’lish lozim deb e’tirof etilgan (R.A.Roman, 1970). 1 rasm36 Mazkur tadqiqotchi olim brus’yada qo’llarni bukish-yozish mashqi 8-16 marta, turnikda tortilish miqdori 6-10 martagacha yetkazilishi muhim deb hisoblaydi. Zikr etilayotgan 12-13 yoshlari og’ir atletikachilarda ko’p qirrali tadqiqot o’tkazgan L.S.Dvorkin, shu yoshdagi bolalarda kuch sifatini 37 organizmga zararsiz rivojlantirish uchun kator mashqlar tavsiya qiladi. Ushbu mashqlar quyidagi rasmlarda aks ettirilgan. Rasmlarda ko’rinib turibdiki 1 mashq (1 rasm) shug’ullanuvchi kushetkada yotgan xolatda kichik shtangani (maksimal og’irlikning 50-60%) qaytag’qayta ko’taradi. Qaytarish soni maksimal martadan 50-55%. 2 rasmdagi mashq shtanga bilan o’tiri-turish. Shtanga bilan o’rnidan turganda, ya’ni oyoqlar yozilganda nafas olish, oyoqlar bukilganda, ya’ni o’tirgada, nafas chiqarish tavsiya etiladi. 3 rasmda shug’ullanuvchi shtanga bilan tik turgan holdan oldinga 90° egiladi va dastlabki holatga qaytadi. Qolgan rasmlardagi mashqlar ham sekin shiddatda, nafas olish ritmiga bo’ysingan holatda ijro etiladi. Rasmlarda aks ettirilgan barcha mashqlar haqiqatdan ham yosh sportchi bolalarda kuch sifatini samarali rivojlantirishi mumkin ekan. Lekin, bizning kuzatuvlarimizga qaraganda har doim bunday mashqlarni qo’llash zerikarli tus olar ekan, bolalarda mashg’ulotlarga bo’lgan qiziqishini ancha so’ndirishi va nihoyat ularning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin ekan. Bunday mashqlarni, bizning fikrimizcha, yanada og’irligini kamaytirib, nostandart mashqlarni estafeta, o’yin yoki musobaqa qiyofasida qo’shib qo’llansa ularning samaradorligi yanada oshadi deb fara qilsa bo’ladi. Chunki, o’yin yoki estafeta shaklida beriladigan va xiyolgina og’irliklar bilan bajariladigan nostandar mashqalar bolalarning emosional xissini uyg’otadi, ularning kayfiyatini ko’taradi va shu omillar orqali organizmida 38 (mashaklarda, nerv sistemasida) ro’y beradigan o’ta charchov va zo’riqish asoratlarining paydo bo’lishi muddatini ancha kechroqqa surish mumkin deb o’ylaymiz. Yosh og’ir atletikachilarda kuch sifatini samaraliroq rivojlantirish haqidagi mazkur g’oyaga V.N.Savchenko (1970) va Ye.L.Kulkov (2006)larning fikrlari anchagina hamohangdir. Jumladan, V.N.Savchenko 13-16 yoshdagi og’ir atletikachialrda kuch sifatini rivojlantirish maxsus og’irlik mashqlarini predmetsiz o’yin mashqlari bilan qo’shib qo’llanganda ancha unumli kechadi degan xulosaga kelgan. Ye.L.Kulkov og’irik mashqlarini fiziologik jixatdan asoslanib berish bilan bir qatorda boshlovchi atletlar bilan o’tkaziladigan shiddatli va 2-3 hafta davom etadigan mashg’ulotlari sport o’yinlari, suzish, velosipedda uchish bilan almashib turish kuch rivojlantirish va umuman trenirovka samaradorligini yanada oshiradi deb ta’kidlaydi. Mazkur olimning xulosasiga binoan kuchni rivojlantirishda fiziologik jihatdan muhim bir holatga e’tibor qaratish zarur. Jumladan, shug’ullanishni endi boshlagan hamda tajribali voleybolchilar ham ko’pgina o’zining maksimal yuklamasidan (mashq qiladigan og’irlik miqdori) kam bo’lgan og’irliklar bilan shug’ullansa, ularning kuch sifati nafaqat rivojlantirishda to’xtatish mumkin, balki kuchni dastlabki rivojlangan darajasidan ham pasayib ketishi mumkin ekan. Binobarin, kuch sifatini, uning turlarini rivojlantirish jarayoni doimo kuzatuv va nazorat ostida bo’lishi darkor. 39 Yuqorida qayd etilgan adabiyotlar taxlili shuni ko’rsatdiki, kuch sifatini rivojlantirishda, ayniqsa uni yosh voleybolchilarda tarbiyalash masalasi aksariyat maxsus hamda ixtisoslashtirilgan mashqlar bilan bog’lanadi. Boshqacha qilib aytganda voleybolchilarda kuchni rivojlantirish ustivor jihatdan trenajyor yoki og’irliklarsiz mashqlar asosida ijro etiladigan standart yoki an’anaviy ixtisoslashgan mashqlar yordamida amalga oshirilishi yakdillik bilan tasdiqlanadi. Masalaga bunday yondoshuv, albatta o’ta ahamiyatli va birdan-bir bo’lgan omildir. Ammo, ushbu omil vag’oyani to’liq qo’llab-quvvatlagan holda, voleybol bilan dastlabki bosqichda shug’ullanayotgan bolalar mashg’ulotlarida kuch sifatini rivojlantirish og’irlik va og’irliksiz mashqlarni nostandart shaklda hamda estafeta yoki o’yin tarzida almashib qo’llash qanday natija berar ekan? G’oya to’g’ri yoki noto’gri bo’lishidan qat’iy nazar ushbu mavzuni tadqiqot yordamida o’rganib ko’rish dolzarb ahamiyatga ega deb o’ylaymiz. 40 II-BOB . TADQIQOTINING MOHIY ATI VA MAZ MUNI, VAZ IFALARI VA USLUBLARI Sport mahoratining progressiv shakllanishi va yuqori sport natijalariga erishish masalasi jismoniy tayyorgarlik jarayonini ilmiy asosda tashkil qilish zarurligiga e’tibor qaratadi. Ushbu masala nafaqat ilmiy-nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtai nazaridan ham mutaxassis-olim va murabbiylar tomonidan qayta-qayta isbot qilinib kelinmoqda. Shu bilan bir qatorda jismoniy sifatlarni dastlabki tayyorgarlik bosqichidan boshlab rivojlantirish muammolariga yetarli ahamiyat berilmaydi. Kuzatuvlar shuni ko’rsatdiki, joylarda faoliyat ko’rsatayotgan BO’SM larda jismoniy sifatlarni muvofiq sport turi xususiyatiga moslashtirib shakllantirish masalalari ko’r-ko’rona amalga oshiriladi. Shu sifatlarni rivojlantirishga mo’ljalangan mashqlarni yuzaki qo’llash hollari uchrab turadi. Boz ustiga mashg’ulotlarda qo’llaniladigan aksariyat jismoniy mashqlar standart, sterotipxususiyatga egaligi ko’zga tashlanadi. Berilayotgan mashqlar shug’ullanuvchilarning jismoniy va funksional imkoniyatlarini har doim ham nazarda tutmagan bo’ladi. Bu borada, ayniqsa kuch sifatlarini (absolyut kuch, portlovchan kuch, kuch chidamkorligi) rivojlantirishda didaktik prinsiplar va yuklamalarni qo’llash qonuniyatlariga amal qilinmaydi. Jumladan, kuchni rivojlantirishda og’irliklar va trenajyorlar yordamida o’tkaziladigan mashg’ulotlarda yuklamalarni qo’llash yo me’yordan ortib ketadi, yoki me’yor darajasiga yetmaydi. Buning asosiy sabablaridan biri 41 yosh murabbiylar mazkur sport turiga tanlov o’tkazishda shug’ullanuvchilarning jismoniy va funksional tayyorgarligini baholovchi me’yoriy mashqlardan yuzaki foydalanadilar yoki to’garakka umuman tanlovsiz qabul qildilar. Ikkinchi asbabi, dastlabki va keyingi mashg’ulotlar jarayonida og’irliklar bilan yoki ularsiz rivojlantirishga qaratilgan yuklamalar shug’ullanuvchining jismoniy va funksional imkoniyatlariga taqqoslanmaydi. Boshqacha qilib aytganda yuklamalar va shug’ullanuvchilar imkoniyati muntazam nazoratdan bo’lmaydi. Uchinchi sababi ushbu yosh murabbiylar o’z mashg’ulotlarida aksariyat standart va ixtisoslashtirilgan og’irlik mashqlari me’yorini ortirib yuboradilar. Og’irliklar va ularsiz kuchni rivojlantirishga qaratilgan mashqlarni nostandart, o’yin yoki estafeta tarzida qo’llash uslubiyati deyarli pedagogik faoliyatda uchramaydi, uchrasa ham nazorat ostida joriy etilmaydi, vaholanki, psixofiziologik jihatdan ma’lumki, aynan o’yin-estafeta tarztda beriladigan kuch mashqlari bolalarning emosional xissini uyg’otadi, kayfiyatni ko’taradi, ularning motivasion tuyg’ularini faollashtiradi. Natijada, bunday mashg’ulotlar yuklamasi organizmda charchash va zo’riqish alomatlarini muddatidan avval vujudga kelishiga to’sqinlik qiladi. Yuklamalar ta’siri ijobiy kechadi. Qayd etilgan ilmiy - nazariy omillar mazkur yakuniy malakaviy ishning mavzusini tanlashga imkon yaratadi. Bitiruv malakaviy ishning maqsadi nazorat va tajriba guruhlariga ajratilgan 12-yoshli voleybolchi bolalarda an’anaviy 42 (standart) va noan’anaviy (nostandart-o’yin-estafetali) kuch mashqlarini shu sifatga qanday ta’sir ko’rsatishini pedagogik tadqiqot yordamida o’rganishdan iborat. Nazorat guruhi amalda qo’llanilib kelinayotgan mashg’ulotlar dasturi asosida shug’ullanib bordilar. Tajriba guruhida qo’yidagi nostandart o’yin - estafetali kuch mashqlari qo’llanildi: 1. Qo’llar polga (yerga), oyoqlar gimnastika skameykasiga tayangan, gavda gorizontal xolatda 6 ta shug’ullanuvchi signal berilishi bilan qo’llarni bukib-yozadilar. Qaysi bir shug’ullanuvchi ko’proq mashqni bajarsa u g’olib deb topiladi. 2. 6 ta shug’ullanuvchi ikki jamoaga bo’linadi va har bir jamoadan bir kishidan turnikda barovariga tortiladi, so’ng navbatdagi ikki kishi va hokazo. Qaysi jamoa ishtirokchilari mak - simal marta tortilsa shu jamoa g’olib deb topiladi. 3. 2 mashq tartibida, faqat brusyada qo’llar bukilib yoziladi. 4. Ikki jamoa 3 kishidan bir-biriga qarab 10 metr oraliqda saflanadi. Signal berilishi bilan jamoalar ishtirokchilari 4 qadam oldinga yurib, qo’llarga tayanib gorizontal holatni qabul qiladilar va qo’llarni bir marta bukib yozadilar, so’ng o’z joylariga qaytadilar, keyin yana 4 qadam tashlab, qo’llarni ikki marta bukib - yozadilar. Ishtirokchi belgilangan joyga necha marta kelsa, shuncha marta qo’llarini bukib-yozadi. Mashq oxirgi ishtirokchi qolguncha da vom etadi. Qaysi jamoa ishtirokchisi yagona qolib mashqni maksimal davom ettira olsa, shu ishtirokchi jamoasi g’olib topiladi. 43 5. O’yinda ikki jamoa qatnashadi. 1-chi jamoa ishtirokchilari hiyol o’tiradilar va yelkalariga 2-chi jamoa ishtirokchilarini o’tkazdilar. Signal berilishi ular o’tirib turadilar. Ӯtirib-tu rishni umumiy maksimal soni hisoblanadi. So’ng ishtirokchilar al mashdilar va shu o’yin mashqini boshlaydilar. Yana o’tirib-turishni umumiy maksimal soni hisoblanadi. Qaysi jamoa ishtirokchilarida umumiy maksimal o’tirib-turish soni ko’p bo’lsa, shu jamoa g’olib deb topiladi. 6. Ushbu o’yin mashqi 5 mashqqa o’xshash. 1-chi jamoa ishtirokchi lari o’z yelkalariga 2-chi jamoa ishtirokchilarini o’tkazdilar va sig nal berilishi bilan 1-chi jamoa ishtirokchilari oyoqlarini tizza qismidan 30°ga bukib, shu holatni maksimal muddat davomida saqlab turadilar. Mazkur holatni maksimal saqlab qolgan ishtirokchining vaqti hisoblanadi. So’ng jamoa ishtirokchilari almashdi va mashq qaytariladi. Qaysi jamoa ishtirokchilari oyoqlarini 30° bukilgan xolatda saqlab tursalar, shu jamoa g’olib deb topiladi (barcha ishti rochilarning umumiy saqlab turli vaqti hisoblanadi). 7. 5 mashq bajariladi, faqat o’yin tartbi – 30 s da qaysi jamoa ishtirokchilar maksimal marta o’tirib-turadilar. Barcha ishtirok - chilarning 30 s da umumiy o’tirib-turish soni xisobga olinadi. Qaysi jamoa 30 s da ko’p marta o’tirib-tursa, shu jamoa g’olib deb to piladi. 8. 1-chi jamoa ishtirokchilari 2-chi jamoa ishtirokchilarini o’z yelkalariga o’tkazadi. Signal berilishi bilan 1-chi jamoa ishti rokchilari gimnastika skameykasiga ketma-ket ko’tarilib-tushishadi. Qaysi ishtrokchi qancha ko’tarilib-tushish soni hisobga olinadi. So’ng 44 ishtirokchilar almashiladi. Yana ko’tarilib-tushish soni hisobga olinadi. Qaysi jamoa ishtirokchilarining umumiy ko’tarilib-tu shish soni ko’p bo’lsa, shu ishtrokchilar jamoasi g’olib deb topildi. 9. 1-8 o’yin mashqlariga ishtirokchilar o’z bellariga 5 kg qum to’ldirilgan belbog’ boylagan sharoitda qayta bajariladi. Yukorida qayd etilgan 1-4 mashqlar birinchi mashg’ulotda, 5-6 mashqlar ikkinchi mashg’ulotda, 7-8 mashqlar uchinchi mashg’ulotda bajariladi. Navbatdagi mashg’ulotlar xaftasida 5 kg qum to’ldirilgan belbog’ni belga bog’lagan holatda 1-4 mashqlar birinchi mashg’ulotda, 5-6 ikkinchi, 7-8 mashqlar uchinchi mashg’ulotda bajariladi. Ana shu tar tibda mashqlar almashinib shug’ullanuv tajriba guruhi tomonidan 6 oy davomida bajariladi. 6 oy - bu pedagogik tajribaning muddati. Mazkur mashqlar majmuasining piravord samaradorligi quyidagi testlar yordamida baholanadi: 1. Turnikda tortilish; 2. Brusyada qo’llarni bukib-yozish; 3. Gorizontal yotgan holatda qo’llarni bukish-yozish; 4. 25 kg yukni yelkaga qo’yib o’tirib-turish. Qayd etilgan testlarni bajarishda shug’ullanuvchining vazni e’tiborga olinadi. Tajriba guruhida 6 ta yosh voleybolchi qatnashgan bo’lib, ularning vazni 40-45 kg. ni, bo’yi esa 147-153 sm. ni tashkil etgan. Olingan natijalarning minimal va maksimal ko’rsatkichlari, hamda ularning o’rtacha arifmetik ifodasi baholangan. 45 III -BOB. Y OSH VOLEY BOLC HILARDA KUC H SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH USULLARI 3.1. Y osh voleybolchilarda kuch sifat larini mashg’ulot larda qo’llaniladigan mashqlar yordamida shakllant irish samaradorligi Ilmiy-nazariy jihatdan kuch sifatlarini bilish va ularni yosh voleybolchilar tayyorlash amaliyotida qo’llash o’quv-trenirovka jarayonining prinsipial masalalaridan biridir. Olingan pedagogik tadqiqot natijalari shuni ko’rsatdiki, jalb qilingan nazorat va tajriba guruhlariga mansub yosh voleybolchilarda kuch sifati deyarli bir hil zaif darajada taraqqiy etganligi qayd etildi (7 jadval). 7- jadval Y osh voleybolchilar kuch sifat ini r ivojlanganlik dar ajasining individual ko’r sat gichlar i. ng – 6 ta tg – 6 t a . T/R Tekshir uvchilar 1 2 3 4 Nazor at gur uhi 1. Abduraximov E. 4 6 7 5 2. Xodjayev M. 7 7 8 4 3. Zaripov G’. 6 7 6 6 4. Ulugov H . 5 5 7 5 5. Salimov A . 3 4 6 4 6. Abidov Sh . 5 6 9 6 6,0 6,8 9,5 5,0 Tajr iba gur uhi 1. Maxkamov S. 4 6 11 4 2. Muqimov A. 6 7 9 4 3. Janibekov V. 7 8 10 6 4. Muxsimov O. 5 6 8 5 5. Aripov A. 5 4 7 4 6. Achilov E. 6 6 7 6 5,5 6,2 8,7 4,5 Izoh: 1. - Turnikda tortilish; 46 2. – Brusyada qo’llarni bukish-yozish; 3. - Gorizontal yotgan holatda qo’llarni bukish-yozish; 4. - 1 5 kg yukni yelkagacha qo’yib o’tirib-turish. Chunonchi, nazorat guruhidagi shug’ullanuvchilarda turnikda tortilish natijalarining eng minimal va maksimal ko’rsatkichlari 3-7 martaga teng bo’ldi. Brusyada qo’llarni bukish-yozish 4-7 marta, gorizotal holatda qo’llarni bukish-yozish 6-9 marta, 15 kg. Yukni yelkaga qo’yib o’tirib-turish 4-6 martani tashkil etdi. Tajriba guruhida ham bu ko’rsatkichlar deyarli farq qilmadi. Jumladan, qayd etilgan ko’rsatkichlar muvofiq ravishda 4-7; 4-8; 7-11 va 4-6 marta atrofida bo’ldi. Ko’rinib turibdiki, shug’ullanuvchilarning soni ikki guruhdaham kam bo’lishiga qaramay, olingan barcha ko’rsatkichlarning yoyilishi kengligi (diapazoni) nisbatatan katta miqdorni tashkil etyapti. Mazkur holat o’z-o’zidan shug’ullanuvchilarning kuch sifati, birinchidan zaifligini ko’rsayotgan bo’lsa, ikkinchi tomondan, ularni kuch jihatdan birhil tayyorgarlikdan yiroq ekanligini namoyish etmoqda. Taqqoslash uchun shuni qayd etish joizki, L.S.Dvorkin (1982)ning natijalarga ko’ra shu yoshdagi og’ir atletikachilarda turnikda tortilish 7 martada ortiq bo’lsa, R.A.Roman (1970)ning natijalari bo’yicha bu ko’rsatgich 10 martadan ortishi kerak. Brusyada qo’llarni bukib-yozish esa 16 martagacha yetishi lozim ekan. 47 8-jadval Y osh voleybol chilarda kuch sifat ini rivojlaganlik darajasi ( X ) . Test lar Nazorat guruhi Tajriba guruhi Turnikda tortilish 6,0 5,5 Brusyada qo’llarni bukish-yozish 6,8 6,2 Gorizontal yotgan holatda qo’llarni bukish-yozish 9,5 8,7 1 5 kg. li yukni yelkaga qo’yib o’tirib-turish 5,0 4,5 Agar tadqiqotimiz jarayonida oligan individual ko’rsatgichlarning o’rtacha arifmetik ifodasini ko’radigan bo’lsak, unda kuch sifatini shug’ullanuvchilarda yanada zaif ekanligi ko’zga tashlanadi (8 jadval). 8 jadvalda qayd etilgan natijalardan shu narsa ko’rinib turibdiki, qo’llarning bukuvchi va yozuvchi mushaklar kuchining integral miqdori oyoq kuchidan ustunroq darajada namoyon bo’lmoqda. Malumki tadqiqotda ishtirok etgan shug’ullanuvchilarning vazni, umumiy olganda, 40-45 kg ni tashkil etadi (o’rtacha 42,5 kg). Demak, shug’ullanuvchilar qo’l kuchiga oid testlarni bajarganda o’z vaznini o’rtacha 5,5-9,5 martagacha ko’targan. Oyoq kuchiga oid test ijro etilganda shug’ullanuvchilar 25 48 kg li yuk bilan 4,5-5,0 martagacha o’tirib-turdilar xolos. Agar yelkaga qo’yilgan 25 kg yukni shugullanuvchilar vazniga nisbatan 58,9% deb aniqlanadigan bo’lsa, unda, albatta, shu yuk bilan 4,5-5,0 marta o’trib- turish nihoyatda kam deb xulosa qilish mumkin. Chunki, mutaxassis- olimlarning ta’kidlashicha trenirovka mashg’ulotlarida kuchni rivojlantirish uchun shug’ullanuvchi o’z vazniga nisbatan 70-75% ga teng og’irliklar bilan mashq qilishi tavsiya etiladi. To’g’ri kayd etilayotgan foiz og’irliklar bilan bajariladigan mashqlarning mohiyatiga qarab o’zgarishi mumkin. Masalan, kuchlanish saqlab turishga qaratilgan statik kuch mashqlarini bajarganda yukning foizi shug’ullanuvchi vazniga nisbatan 20-25% gacha kamayishi lozim va aksincha dinamik kuch mashqlari bilan shug’ullanganda yuk 70-75% ni tashkil etish kerak. Masalaning shunday tarzda qo’yilishi muayyan holatlarda shug’ullanuvchining jismoniy va funksional imkoniyatlari hamda uning kuchga bo’lgan ish qobiliyatiga bog’liq bo’ladi. Boshqacha qilib aytganda birinchi navbatda murabbiy mashg’ulot davomida foydalanayotgan og’irliklar yoki og’irliksiz ijro etiladigan kuch mashqlari orqali kuchning qaysi turini rivojlantirmoqchi ekanligiga qarab, shu og’irliklari foiz darajasi o’ziga xos bo’lishi darkor. M.A.Godik (2006)ning ta’qidlashicha zamonaviy sport amaliyotida «kuch» atamasi «kuch sifati» emas, balki «kuch sifatlari» deb atalishi kerak. Chunki ushbu sifatni tarbiyalash lozim bo’lgan va har bir sport turida shu sport turining xususiyatiga qarab kuchning qaysi turi ustuvor ekanligini e’tiborga olish o’ta muhim masaladir. Masalan kuchlanishni bir maromda saqlab turuvchi statik kuch yoki 49 shunday statik kuchga bo’lgan chidamkorlikni tarbiyalash uchun o’ziga xos uslub va o’ziga mos vosita (mashq)lar mavjuddir. 3.2. Y osh voleybolchi bolalarda qo’l va oyoq kuchini nost andart mashqlar yordamida rivojlant irish samaradorligi Sport amaliyotida kuch sifatini rivojlantirish kamida bir-biriga bog’liq bo’lgan 3 yo’nalishida amalga oshiriladi: maksimal kuch, portlovchi kuch va kuch chidamligi. Topografik jihatdan kuchni rivojlantirish juda ko’p yo’nalishlarga bo’linadi. Masalan, qo’lni bukuvchi yoki yozuvchi mushaklari kuchi, oyoq, gavda, bel, qorin, yelka va hakazo (a’zolar) mushaklari kuchini shakillantirish. Umuman olganda qayd etilgan kuch turlari va tana qisimlarining mushak kuchlari barcha sport turlarida o’ziga hos ahamiyatga ega. Lekin, har bir sport turining xususiyatiga qarab ularni qachon vaqanday darajada rivojlantirish texnik mahorat jixatidan o’ta muhim masaladir. Qaysi bir sport turi bo’lishidan qat’iy nazar kuchni rivojlantirishga qaratilgan mashg’ulotlar turli og’irliklar (gantel, tosh, trenajyor), erkin va qarshi kuchlanishlar bilan bog’liqdir. Shunday bo’lsada mashg’ulotlar tarkibida o’yin mashqlari va mushaklarni (bo’shashtirish) yoki ularga aktiv dam berish vositalari mavjud bo’ladi. Mashg’ulotlarni ana shunday tartibda tashkil qilish sport trenirovkasining asosiy tamoyilarida biri bo’lib, voleybol chilar mushaklarning zo’riqishdan saqlaydi va ularning progressiv rivojlanishini ta’minlaydi. 50 Ma’lumki, voleybolchilarda qo’l va oyoq mushaklari kuchini rivojlantirilishi ustuvor ahamiyatga egadir. Ammo, ta’qidlash zarurki, ushbu sifatni rivojlantirishda ko’pgina yosh murabbiylar o’z shogirdalirini tezrok yaxshi natijaga erishishi uchun zo’rma-zo’raki og’irliklar bilan bajariladigan maxsus standart mashqlarni qo’laydilar. Shuning uchun ham aksariyat hollarda yosh sportchilar o’rtasida jarohat olish hollari tez-tez uchrab turadi. Biopsixologik nuqtai nazaridan, ayniqsa yosh sportchilarni tayyorlashda meyyorlangan og’irliklar bilan yoki og’irliksiz bajariladigan nostandart o’yinsimon mashqlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Chunki, aynan shunday mashqlar mushak to’qimalari va tolalarida zo’riqish holatini oldini oladi. Olimlar tomonidan azaldan isbot qilingan mazkur nazariya aksariyat tajribali murabbiylar faoliyatida amaliy qurol xizmat qilib kelmoqda. Ushbu pedagogik tadqiqot yordamida biz nazorat va tajriba guruhlarida yosh voleybolchi bolalarning oyoq-qo’l kuchini rivojlantirish samaradorligini o’rgandik (9 jadval). Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatdiki, turnikda tajriba boshlanmasdan avval 6,4 maratani tashkil etdi. Brusyada qo’llarni bukish-yozish mashqi 7,4 marta va gorizontal holatda qo’llarni bukish-yozish 8,6 martaga teng bo’ldi. 6 oylik an’anaviy mashg’ulotlardan so’ng turnikda tortilish 7,2, brusyada qo’llarni bukish-yozish 8,6, gorizontal holatda qo’llarni bukish-yozish 10,2 martagacha ortdi. Ko’rinib turibdiki, qo’llarni bukuvchi va yozuvchi mushaklarning kuchi yarim yil davomida hayolgina ortgan xolos. 51 9 jadval Nazorat va t ajriba guruhlar ida qo’l kuchini t urli mazmunli mashg’ulot dar t a’sirida o’zgarishi T/R Test lar G uruh Tajribadan avval Tajribada n so’ng 1. Turnikda tortilish NG 6,4 7,2 TG 6,2 12,6 2. Brusyada qo’llarni bukish-yozish NG 7,4 8,6 TG 7,8 15,8 3. Gorizontal holatda qo’llarni bukish-yozish NG 8,6 10,2 TG 9,0 18,2 Ma’lumki voleybolchi bolalar uchun, ayniqsa qo’l mushaklarini yozuvchi-bukuvchi kuchi nihoyatda ahamiyatlidir. Shu nuqtai nazaridan brusyada va gorizontal holatda bajarilgan test mashqlari mazkur mushaklar kuchini baholashda obyektiv mezon bo’lib hisoblanadi. Nazorat guruhida bu test ko’rsatkichlari mushaklar kuchini zaif rivojlanganligiga e’tibor qaratadi. 6 oy mobaynida brusyada va gorizontal holatda bajarilgan test natijalari muvofiq ravishda faqat 1,2 va 1,6 marta o’sganiligi an’anaviy mashg’ulotlar jarayonida shu turdagi kuchni rivojlantirishga oid mashqlar kam qo’llanilganidan darak beradi. Tajriba guruhida qo’llanilgan o’yinsimon nostandart kuch mashqlari o’ta samarali ekanligini isbotlab beradi. Chunonchi, ushbu guruhda tajribadan avval olingan natijalar nazorat guruhiga nisbatan deyarli farq qilmadi (9 jadvalga qarang). Lekin, 6 oylik tajribadan so’ng turnikda tortilish 6,4 martaga, brusyada qo’llarni bukish-yozish 8,0 martaga va gorizontal holatda qo’llarni bukish-yozish 9,2 martaga ortdi. Bu holat qo’llanilgan eksperimental mashqlarning qanchalik 52 samarali mohiyatga ega ekanligini namoyish etmoqda. Oyoq mushaqlari kuchini aks ettiruvchi «25 kg yukni yelkaga qo’yib o’tirib- turish» testi o’z natijalari bilan o’yin tarzida qo’llanilgan nostandart kuch mashqlarining unumli xususiyatga mansubligini ko’rsatdi (diagramma). Nazorat va t ajriba guruhlar ida oyoq kuchining 6 oylik mashg’ulot lar ta’sirida o’sishi Jumladan, nazorat guruhida oyoq kuchi tajribadan oldin 15 kg yukni yelkaga qo’yib o’tirib-turish testi bo’yicha 5,4 martani tashkil 53 etgan bo’lsa, tajriba guruhida bu ko’rsatgich deyarli farq qilmadi, hatto hiyol kamroq ham bo’ldi (5,2 marta). 6 oylik mashg’ulotlardan so’ng esa mazkur ko’rsatgich nazorat guruhida 7,2 martagacha, tajriba guruhida 13,8 martagacha ortganligi kuzatildi. Binobarin, tajriba guruhida 6 oy mobaynida qo’llanilgan o’yinsimon nostandart kuch mashqlari o’z samaradorligini namoyish etdi. Olingan natijalar va ularning qiyosiy taxlili shuni ko’rsatdiki, ilmiy va nazariy jihatlardan asoslangan (og’irliklarsiz) va og’irliklar bilan bajariladigan o’yinsimon nostandart mashqlar qo’l-oyoq kuchini rivojlantirishda o’ta unumli ega ekan. 6 oy davomida o’tkazilgan bunday mashg’ulotlar tajribaga jalb qilingan bolalarda qiziquvchanlik va faollik xislatlarini darajada orttirdi. X ULOSALAR 1. Malakali sportchilarni tayyorlashda jismoniy sifatlar, jumladan kuchni ahamiyati va uni tarbiyalash bo’yicha taxlil etilgan adabiyotlardan shu narsa ma’lum bo’ldiki, har bir sport turida va har hil yoshli sportchilarda kuchni rivojlantirish o’ziga hos yondoshuv asosida amalga oshirilar ekan. Bu borada umumiy xulosa yoki tavsiyalar mavjud emas. Yana shu narsa ma’lum bo’ldiki, yosh sportchilarni tayyorlashda kuch sifatlarini asosan og’irliklar, trenajyorlar va oddiy (predmetsiz) kuch mashqlari yordamida tarbiyalashga urg’u berilar ekan. Shu bilan bir qatorda kuch sifatini 54 kichik og’irlik yoki og’irliksiz nostandart o’yinsimon mashqlar asosida shakllantirish masalasi deyarli yoritilmagan. 2. Yosh voleybolchilarda kuch sifatlarini rivojlantirish bo’yicha 6 oy davomida o’tkazilgan pedagogik tajribamiz natijalari shuni ko’rsatdiki, nostandart o’yinsimon yo’nalishiga ega mashg’ulotlar shu sifatlarni an’anaviy standart mashg’ulotlarga ko’ra smaraliroq shakllantirar ekan. Agar tadqiqiot boshlanishidan avval nazorat va tajriba guruhlarida qo’l-oyoq mushaklari deyarli bir-biridan farq qilmagan bo’lsa, pedagogik tadqiqot muddati tugaganidan so’ng nostandart, o’yin mashqlari bilan shug’ullangan yosh voleybolchilarda mazkur sifatlar nisbatan ancha progressiv rivojlanganligi kuzatildi. Turnikda tortilish gorizontal holatda qo’llarni bukib-yozish, brusyadagi hamda 15 kg. og’irlik bilan o’tirib-turish testlari bo’yicha kuch sifatlari tajriba guruhida 1.0 – 1.5 barobar ortig’i bilan rivojlanganligi aniqlandi. 3. Tajriba guruhida qo’llanilgan o’yinsimon nostandart kuch mashqlari o’ta samarali ekanligini isbotlab berdi. Chunonchi, ushbu guruhda tajribadan avval olingan natijalar nazorat guruhiga nisbatan deyarli farq qilmadi. Lekin, 6 oylik tajribadan so’ng turnikda tortilish 6,4 martaga, brusyada qo’llarni bukish-yozish 8,0 martaga va gorizontal holatda qo’llarni bukish-yozish 9,2 martaga ortdi. Bu holat qo’llanilgan eksperimental mashqlarning qanchalik samarali mohiyatga ega ekanligini namoyish etdi. 55 56 FOY DALANILG AN ADABIY OTLAR RO’Y X ATI 1. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” Toshkent “Ma’naviyat”, 2010-176 b. 2. Karimov I.A. “O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” “O’zbekiston”, T.: 2011-440 b. 3. Karimov I.A. “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi” O’quv qo’llanma T.: 2012-272 b. 4. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni “O’zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasini tuzish to’g’risida”, Toshkent, 24. X.02 y. 5. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining qarori “O’zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasi faoliyatini tashkil etish to’g’risida”, Toshkent, 30.X. 02. 6. O’zbekiston Respublikasi “Jismoniy Tarbiya va to’g’risida”gi qonuni (1992. 14 yanv)”Xalk so’zi” gaz. sport 1992 19 fevr. 7. O’zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. “Ma’rifat” gaz. 98, 1 aprel. 8. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining ”Sog’lom avlod uchun” ordenini ta’sis qilish to’g’risidagi farmoni, (1993. 4 mart) “Turk” gaz.(93. 6 mart). 9. O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risidagi” qonuni (1997. 29 avgust) “Turk” gaz. 57 10. O’zbekiston Respublikasi “Bolalar va uquvchi yoshlarni jismoniy tarbiyalash konsepsiyasi” “Uchitel Uzbekistana” gaz. sport 1992 №43,44,48. 11. Ayrapetyans L.R., Godik M.A. Sportivne igr i , T., Ibn Sino, 1999!, -156s. 12. Ayrapetyans L. R. Kontrol spesializirovann i x nagruzok pr i jkovoy napravlennosti v i sokokvalifisirovannыx voleybolistov, Pedagogik ta’lim, T., № 2, 2003, 13-17b. 13. Axmerov E.K. Issledovaniye prisposobitelnoy izmenchivosti dvijeniy i sovershentvovaniye metodiki obucheniya napadayuhyemu udaru v voleybole, Avtoref. diss. kand. ped. nauk, M., 1988, 28s. 14. Bayirbekov M. Pedagogicheskoy kontrol spesializirovann i x nagruzok pr i jkovoy napravlennosti voleybolistov vыsshey kvalifikasii v sorevnrvatelnoy i trenirovochnoy deyatelnosti, Avtoref. kand. ped. nauk, T., 2002, 23 s. 15. Bыleyeva L., Korotkov I., Yakovlev V. Podvijnыye igr i . (uchebn. posobiye dlya Institutov Fizicheskoy Kultur i ). -M.: Fizkultura i sport 16. Bashkirov V.F. Profilaktika travm u sportsmenov. 1987. 17. Bыleyeva L., Yakovlev V. Podvijn i ye igrы (uchebnik dlya Fizkulturnыx Vuzov)-M.: Fizkultura i sport, 1965-166 b. 18. Verxoshanskiy Yu.V. Spesialnaya silovaya trenirovka (prakticheskoye rukovodstvo trenera), M., 1995, 102 s. 58 19. Vilkin Ya.R. Belorusskiye narodnыye igrы vtoroy polovinы XIX-nachala XX vekov: Avtoref, diss. kand. ped. nauk. -Minsk, 1971, - 24 b. 20. Garipov A.T. Faktornaya struktura i metodika skorostno- silovoy podgotovki yunыx voleybolistov, Avtoref. diss. kand. ped. nauk, M., 1990, 23 s. 21. Godik M.A. Kontrol v prosesse sportivnoy trenirovki, V kn. M., 1977, s. 28-29. 22. Godik M.A. Kontrol trenirovochn i x i sorevnovateln i x nagruzok, M., FiS, 1986. 23. Golomazov V.A., Kovalev V.D., Melnikov A.G. Voleybol a shkole, Posobiye dlya uchiteley, M., 1976., 111s. 24. Gыnku G.K. Sovershenstvovaniye texnicheskoy podgotovlennosti voleybolistov putem primeneniya netradisionn i x sredst trenirovki.: Avtoref. diss. kand. ped. nauk.-Minsk, 1986, 24 s. 25. Geller Ye.M. Osnovn i ye funksii podvijnыx igr i problemы dalneyshego ix vnedreniya v praktiku fizkulturnogo dvijeniya (Teoriya i praktika fizicheskoy kulturы), 1987. №3-B. 20.-22. 26. Daxnovskiy V.S., Gerasimov Yu.N., Pashinsev V.G., Zavyalov I.A. Dinamika strukturы, podgotovlennosti yunыx dzyudoistov v rezultate primeneniya konsentrirovannoy skorostno-silovoy nagruzki, JT i PFK, №10, 1991. 27. Jeleznyak Yu.D. K masterstvu v voleybole, M., Fis 59 28. Jeleznyak Yu.D., Shves K.A. Sistema planirovaniya i kompleksnogo kontrolya S SDYuShOR po voleybolu (Uchebnoye posobiye dlya studentov IFK), M. 29. Jeleznyak Yu.D. Yuniy voleybolist, M., 1988, 190s. 30. Jeleznyak Yu.D. Slupskiy L.N. Voleybol v shkole, Posobiye dlya uchitelya, M., 1989, 128 s. 31. Jeleznyak Yu.D. Sportivnaya oriyetasiya i otbor (Voleybol. Uchebnik dlya IFK), M., FiS, 1991, 122-129. 32. Jeleznyak Yu.D., Ivaylov A.V. Voleybol (Uchebnik dlya IFK), M., FiS, 1991, 239 s. 33. Zuoza Aurelius-Kazis Kazis Kazevich Vliyaniye selenapravlenn ы x urokov fizicheskoy kultur ы s elementami voleybola na pov ы sheniye urokov fizicheskoy podgotovlennosti mladshix shkolnikov, Avtoref. diss... kand. ped. nauk, Minsk, 1989, 20 s. 34. Ivaylov A.V. Metodika obucheniya. Voleybol, Uchebnik dlya ped. institutov, Minsk, VSh 35. Ivaylov A.V. Voleybol, Uchebnik dlya ped. institutov, Izd-ye 3-ye, pererab., Minsk, VSh 36. Kleshyev Yu.N., Furmanov A.G. Yun ы y voleybolist 37.Kleshyev Yu.N,, Ayrapetyans A.G. Vol. l. M., 1988 38. Karaboyev U. “O’zbek xalq o’yinlari” T.2001. 3-5 b 60

Voleybolchilarda jismoniy tayyorgarlik va jismoniy sifatlarni tarbiyalash usullari

Купить