Информация о документе

Цена 28000UZS
Размер 109.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Boburxoja Saydiburxonov

Дата регистрации 29 Январь 2025

1 Продаж

Voyaga yetmaganlar o‘rtasida turli huquqbuzarlik va jinoyatchilikni oldini olishga qaratilgan ijtimoiy pedagogik targ‘ibotlar

Купить
Mavzu: Voyaga yetmaganlar o‘rtasida turli huquqbuzarlik va jinoyatchilikni oldini olishga qaratilgan ijtimoiy pedagogik targ‘ibotlar MUNDARIJA KIRISH......................................................................................................................3 I BOB . VOYAGA YETMAGANLAR O ‘ RTASIDA NAZORATSIZLIK VA HUQUQBUZARLIKLARNING PROFILAKTIKASI TO ‘ G ‘ RISIDA……………8 1.1. Voyaga yetmaganlar o ‘ rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to ‘ g ‘ risidagi qonunchilik…………………………………………….8 1.2. Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar.........................................................16 II BOB . Yakka tartibdagi profilaktika ishini tashkil etish.......................................15 2.1. Voyaga yetmaganlarning ma ’ naviy , axloqiy , huquqiy tashkil etish................34 2.2. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish tartibi………………………………………………………………...40 XULOSA………………………………………………………………………….47 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………………48 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: 2020 yilning 25 dekabr kuni Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev O‘zbekiston yoshlari forumiga tashrif buyurib, mamlakatimizda birinchi bor o‘tkazilayotgan ushbu anjuman bilan barchani tabriklab, «Men har gal yoshlarimiz bilan uchrashganimda sizlarning g‘ayrat-shijoatingizdan kuch-quvvat olaman, ko‘nglim tog‘day ko‘tariladi. Har biringiz jonajon Vatanimiz va xalqimizga sidqidildan xizmat qilish orzusi bilan yonib yashayotganingizni yaxshi bilaman. Sizlarni O‘zbekistonning eng katta boyligi, bebaho xazinasi sifatida qadrlayman», — dedi o‘z nutqida. «Biz yurtimizda qanday islohotlarga qo‘l urmaylik, avvalo, siz kabi yoshlarga, sizlarning kuch-g‘ayratingiz, azmu shijoatingizga suyanamiz. Barchangiz yaxshi bilasiz, bugun o‘z oldimizga ulkan marralar qo‘yganmiz. Ona Vatanimizda Uchinchi Renessans poydevorini yaratishga kirishdik. Biz oila, maktabgacha ta’lim, maktab va oliy ta’limni hamda ilmiy-madaniy dargohlarni bo‘lg‘usi Renessansning eng muhim bo‘g‘inlari deb hisoblaymiz. Shu sababli ayni ushbu sohalarda tub islohotlarni amalga oshirmoqdamiz. Ishonamanki, mamlakatimiz taraqqiyotining yangi poydevorini yaratishda sizlar singari fidoyi va vatanparvar yoshlarimiz faol ishtirok etib, munosib hissa qo‘shadilar». Jahonda inson hayotida yuzaga keladigan muammolarni shakllanish qonuniyatlarini psixologik tahlil qilish, unga nisbatan zarur psixologik chora- tadbirlarni belgilab ularga oqilona yechim topish va natijalarni to‘g‘ri baholash hamda ilmiy asosda qarorlar qabul qilish muammolarini o‘rganishga yo‘naltirilgan tadqiqotlarga alohida ahamiyat berilmoqda. “Bolalar huquqi to‘g‘risidagi Deklaratsiya” da bolalarga jismoniy va ma’naviy rivojlanishi uchun barcha sharoitlar yaratib berilishi ko‘zda tutilgan bo‘lib, bugungi kunda jahonda o‘n millionlab bolalar ta’lim olishdan mahrumligicha qolmoqda, 85 millionga yaqin bola mutlaqo savodsizligi natijasida ularning bilib-bilmay jinoyat ko‘chasiga kirib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Shu jihatdan o‘smirlar xulq-atvorida jinoyat motivlari shakllanishining sabablari psixodiagnostikasi va 2 psixokorreksiyasining psixologik omillarini aniqlashga qaratilgan tadqiqotlar muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi” mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqida “... bugungi kunda mahalladagi, ayniqsa, uyushmagan yoshlarning taqdiri bilan kim qiziqayapti? Bolalar kimlar bilan hamsuhbat bo‘layotgani, o‘qishga qachon borib, qachon kelayotganini kim nazorat qilayapti? Yoshlar, xususan, o‘smirlar orasida bezorilik, jinoyatlar soni ortishiga qanday omillar sabab bo‘layapti? Ba’zi yoshlarimiz uchun mehr-oqibat, axloq- odob tushunchalari butunlay begona bo‘lib borayotgani, ularda befarqlik, mas’uliyatsizlik, mehnat qilmasdan kun ko‘rishga intilish kabi illatlar paydo bo‘layotgani – achchiq bo‘lsa-da, haqiqat”1 degan edilar. 1 “Xalq so‘zi” gazetasi, 2017 yil 16 iyun, 119 son, 2-bet. 2 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 7 iyundagi “Psixologiya sohasida kadrlarni tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish va jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi”gi 472- sonli Qarori. Shuningdek, jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlarida “profilaktika inspektorlari, voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha ishlovchi mas’ul xodimlar va jamoatchilik vakillari uchun yoshlar, o‘quvchilar va ularning ota- onalari yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar bilan ishlash bo‘yicha axborotnomalar va metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish”2 kabi vazifalar belgilanib, bu borada o‘smirlarda huquqbuzarlik va jinoat motivlari shakllanishining psixodiagnostikasi va psixokorreksiyasining samarali metodikalarini aniqlash, tashkiliy chora-tadbirlar mazmuni, hamda barkamol yoshlarni tarbiyalashga yo‘naltirilgan va jinoyat motivlarining oldini olishga qaratilgan ilmiy-psixologik tavsiyalar ishlab chiqishga oid ilmiy tadqiqotlarni samarali amalga oshirishni talab etadi. Xalqimizning asriy an’analarini hisobga olib, «Ona va bola sog‘lom bo‘lsa, oila baxtli, oila baxtli bo‘lsa, jamiyat mustahkam bo‘ladi» degan hayotbaxsh 3 qadriyat va olijanob g‘oya jamiyatda chuqurroq anglab yetilishiga va qaror topishiga yo‘naltirilgan keng chora-tadbirlar kompleksini amalga oshirish bo‘yicha olib borilayotgan ishlarning darajasini yanada yuksaltirish, oilani, onalik va bolalikni muhofaza qilish tizimini yanada takomillashtirish, jamiyatda onalarga alohida hurmat-ehtirom muhitini shakllantirish, sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalash, oilaning mustahkam, sog‘lom va ahil bo‘lishida mahalliy davlat hokimiyati organlari va jamoat tashkilotlarining hamkorligini kuchaytirish maqsadida, 2021 yil O‘zbekiston Respublikasida «Yoshlarni qo‘llab-quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash» yili deb e’lon qilindi. Yoshlar orasida jismoniy tarbiya va sportni keng ommalashtirish, yoshlarni, ayniqsa qishloq joylarda qizlarni sport bilan muntazam shug‘ullanishga jalb etish, yangi sport ob’ektlarini qurish, ishlab turganlarining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, ularni zamonaviy sport uskunalari va anjomlari bilan jihozlash, yuqori malakali trener kadrlar va murabbiylar bilan ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Mamlakatimizda tinchlik, osoyishtalik va farovonlikni yanada mustahkamlashning muhim sharti sifatida oilalarda sog‘lom ma’naviy muhitni, xususan, o‘zaro hurmat-ehtirom, er-xotin o‘rtasida, ota-onalar bilan farzandlar, qaynona-kelin o‘rtasida, qo‘ni-qo‘shnilar o‘rtasida mehr-oqibat ruhini yaratish, qiz bolalarni — bo‘lajak onalarni — jismonan sog‘lom va intellektual rivojlangan tarzda shakllantirish, ularning akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarida albatta ta’lim olishini, zamonaviy bilimlar va kasb-hunarlarga ega bo‘lishlarini ta’minlash, ularning hayotda munosib o‘rinni egallashlarida, kelajakda sog‘lom va mustahkam oila qurishlarida asosiy shart hisoblanmish mustahkam hayotiy pozitsiyani va mustaqil fikrlashni shakllantirish yoshlarni hayotga qiziqishini orttirib, komil inson bo‘lishlariga yordam beradi. Barcha sohalarda iqtidorli yoshlarimiz o‘z bilim va mahoratlarini ko‘rsatib, ijtimoiy maqomga ega bo‘lib bormoqdalar. Yoshlarning ta’lim-tarbiya olishlari, jamiyatda o‘z mavqeiga ega bo‘lishlari, muvaffaqiyatlarga erishishlari yo‘lida Respublikamiz hukumati tomonidan zarur shart-sharoitlar yaratilmoqda. Kasb- 4 hunar kollejlari bitiruvchilarining, avvalo qizlarning ish bilan bandligini ta’minlash chora-tadbirlarini amalga oshirish, o‘z biznesini yo‘lga qo‘yish ishtiyoqidagi yoshlarga imtiyozli kreditlar, yosh oilalarga uy-joy sotib olish va qurish uchun ipoteka kreditlari, uzoq muddat foydalaniladigan tovarlar xarid qilish uchun iste’mol kreditlari ajratish ishlarini yanada kengaytirilmoqda. Har tomonlama sog‘lom bolani shakllantirishda ta’lim tizimining rolini kuchaytirish, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini yanada rivojlantirish, boshlang‘ich ta’limning yuqori sifatini ta’minlab, ilg‘or pedagogika va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etgan holda bolalarni maktabga tayyorlash darajasini tubdan oshirish, sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish tadbirlarini amalga oshirish zarur. Yoshlarimizga bilim olishi, o‘zlariga munosib kasbni egallashi va erkin mehnat qilishlari uchun zarur shuncha shart-sharoit yaratilganligiga qaramasdan, ayrim yoshlarimiz huquqbuzarlik, ya’ni jinoyat yo‘liga kirib ketmoqdalar. Eng xavfli tomoni shundaki, ba’zi yoshlarimiz butun insoniyatning tinchligi va xavfsizligiga tahdid soluvchi diniy ekstremizm va terrorizm kabi jinoyatlarni sodir etayotgan shaxslar ta’siriga tushib qolishidir. Bu shaxslar asosan dindorlar, ziyolilar, ilmiy xodimlar, talaba-yoshlar o‘rtasidan o‘z tarafdorlarini tanlaydilar3. Yoshlarning huquqbuzarlik yo‘liga kirib qolishiga quyidagilarni sabab qilib ko‘rsatish mumkin. Yoshlarni foydali mehnatga jalb etish, tarbiyalash, huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olishga mutasaddi bo‘lgan ta’lim muassasalari, o‘zini-o‘zi boshqarish organlari va boshqa mas’ul idoralarning faoliyatidagi jiddiy kamchiliklar4. Ayrim joylarda huquqiy-tarbiyaviy ishlarning susaytirib yuborilganligi, nazoratning sustligi, ish bilan ta’minlash kabi masalalarning qoniqarli hal etilmayotganligi yoshlar o‘rtasida turli huquqbuzarliklar va jinoyatlar sodir etish, giyohvandlik va ichkilikbozlikka berilish, turli diniy aqidaparastlik g‘oyalariga ergashish kabi salbiy holatlarni keltirib chiqarmoqda. 5 Huquqbuzarlik sodir etgan shaxslarning ma’lum qismining hayotiy faoliyati ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lmaydi va ular asosan bekorchilik yoki bo‘sh vaqtlarida jinoyat yoki huquqbuzarlik sodir etishi olimlarimiz tomonidan ta’kidlab o‘tilgan. Shaxs tarbiyasi bilan faqat tarbiya va o‘quv muassasalari shug‘ullanishi kerak degan fikrga kelish noto‘g‘ridir, asosiy tarbiya avvalo oilada beriladi. Mamlakatimizda tinchlik, osoyishtalik va farovonlikni yanada mustahkamlashning muhim sharti sifatida oilalarda sog’lom ma’naviy muhitni, xususan, o‘zaro hurmat- ehtirom, er-xotin o‘rtasida, ota-onalar bilan farzandlar, qaynona-kelin o‘rtasida, qo‘ni-qo‘shnilar o‘rtasida mehr-oqibat ruhini yaratishdan iborat. Ammo ta’lim muassasalari ham tarbiya ishlaridan soqit qilinmaydi, albatta. Chunki, shaxs oiladan tashqaridagi ta’limning muhim qismini maktabdan oladi va bu orqali ijtimoiy hayotga kirib boradi. Kurs ishi ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi : ish kirish , 2 bob , 4 bo ’ lim , umumiy xulosalar va tavsiyalar , foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yhatidan iborat . I BOB . VOYAGA YETMAGANLAR O ‘ RTASIDA NAZORATSIZLIK VA HUQUQBUZARLIKLARNING PROFILAKTIKASI TO ‘ G ‘ RISIDA 1.1 Voyaga yetmaganlar o ‘ rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to ‘ g ‘ risidagi qonunchilik Voyaga yetmaganlar o ‘ rtasida huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan ijtimoiy - pedagogik targ ‘ ibotlar Toshkent shahrida muhim ahamiyatga ega . Ushbu targ ‘ ibotlar yoshlarning huquqiy bilimlarini oshirish , ularni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash va jinoyatchilikka qarshi kurashish maqsadida amalga oshiriladi . O ‘ zbekiston Respublikasining " Voyaga yetmaganlar o ‘ rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to ‘ g ‘ risida " gi qonuni ushbu sohadagi munosabatlarni tartibga soladi . Qonunning maqsadi voyaga yetmaganlar o ‘ rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat . Toshkent shahrida voyaga yetmaganlar o ‘ rtasida huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan turli tadbirlar 6 o ‘ tkaziladi . Masalan , huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan o ‘ quvchi va talabalar bilan uchrashuvlar tashkil etilib , huquqiy bilimlarni oshirishga qaratilgan ma ' ruzalar o ‘ qiladi . Shuningdek , maktab va kollejlarda ijtimoiy - pedagogik xizmatlar faoliyat yuritib , yoshlarning muammolarini aniqlash va ularni hal etishga ko ‘ maklashadi . Bundan tashqari , ommaviy axborot vositalari orqali huquqbuzarlikning salbiy oqibatlari haqida materiallar e ' lon qilinadi , ijtimoiy tarmoqlarda esa profilaktik tadbirlar haqida ma ' lumotlar tarqatiladi . Ushbu chora - tadbirlar yoshlarni huquqbuzarlik va jinoyatchilikdan himoya qilishga , ularning sog ‘ lom va barkamol rivojlanishiga xizmat qiladi . Voyaga yetmaganlar o ' rtasida turli huquqbuzarlik va jinoyatchilikni oldini olish ijtimoiy pedagogika sohasining muhim yo ' nalishlaridan biridir . Ushbu jarayon bir qator targ ' ibot va chora - tadbirlarni o ' z ichiga oladi : 1. O ' qituvchilar va murabbiylar tayyorgarligi : O ' qituvchi va murabbiylarning ijtimoiy pedagogik bilimlarini oshirish , ular yoshlar tarbiyasida ijtimoiy muammolarni aniqlash va ular bilan ishlashda samarali usullar haqida bilimga ega bo ' lishlarini ta ' minlash muhimdir . 2. Ma ' rifiy tadbirlar : Voyaga yetmaganlarga huquqiy bilimlarni oshirish , ijtimoiy normasizlik va huquqbuzarlik oqibatlari haqida tushuncha berish maqsadida ma ' rifiy tadbirlar , seminarlar va treninashlar o ' tkazish zarur . 3. Ota - onalar bilan hamkorlik : Ota - onalar bilan faol aloqa o ' rnatish , ularni voyaga yetmaganlarning tarbiyasi va ijtimoiy muammolariga jalb qilish orqali oila muhitida ijtimoiy qadriyatlarni mustahkamlash zarur . Ota-onalar uchun maxsus dasturlar tashkil etish foydali bo'ladi. 4. Jamoatchilik faoliyati: Jamiyatdagi barcha qatlamlarni (ijtimoiy tashkilotlar, mahalla qo‘mitalari va hokazo) jinoyatchilikka qarshi kurashda jalb qilish, yoshlarni har xil ijtimoiy faoliyatlarda ishtirok etishga rag'batlantirish orqali ijtimoiy muhitni yaxshilash mumkin. 5. Ijtimoiy loyihalar: Ijtimoiy muammolarni hal qilishga qaratilgan ijtimoiy loyihalar ishlab chiqish va amalga oshirish, yolg‘iz voyaga yetmaganlarni ijtimoiy 7 maisiyaga olib kirish, ko‘proq ijtimoiy tashkilotlar va davlat tuzilmalarini jalb qilish orqali sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan jinoyatchilikni oldini olish. 6. Psixologik yordam: Voyaga yetmaganlar bilan psixologik yordam taqdim etish, ularning hissiy va ijtimoiy rivojlanishini qo'llab-quvvatlash, stress, depressiya va boshqa psixologik holatlarni bartaraf etish muhim ahamiyatga ega. Yuqoridagi targ'ibot va chora-tadbirlar voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarlik va jinoyatchilikni oldini olishda ahamiyatli bo'lib, ijtimoiy pedagogik tadbirlar orqali ijtimoiy muhitni yaxshilash hamda yoshlarni ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli integratsiyalashishga yordam beradi. Bu esa nafaqat yoshlar, balki jamiyatning istiqboli uchun ham muhimdir. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risidagi qonunchilik ushbu Qonun hamda boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi , O‘zbekiston Respublikasining “Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonuni , O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 14- martdagi PQ-2833-sonli “Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qarori , O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 10-apreldagi PF-5005-sonli “Ichki ishlar organlarining faoliyati samaradorligini tubdan oshirish, jamoat tartibini, fuqarolar huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilishni ta’minlashda ularning mas’uliyatini kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” Farmoni , O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 18- apreldagi PQ-2896-sonli “Ichki ishlar organlarining huquqbuzarliklar profilaktikasi bo‘linmalari faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qarori , O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 24- dekabrdagi PQ-4075-sonli “Jamoat xavfsizligini ta’minlash samaradorligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” qarori . Agar O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O‘zbekiston Respublikasining voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va 8 huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi. (2-modda O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ- 683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021- y., 03/21/683/0375-son) 3-modda. Asosiy tushunchalar Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi: voyaga yetmagan — o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxs; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi — voyaga yetmaganlarning nazoratsizligi, qarovsizligiga, ular tomonidan huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etilishiga imkon beradigan sabablar va shart-sharoitlarni aniqlash hamda bartaraf etishga qaratilgan, yakka tartibdagi profilaktika ishi bilan birgalikda amalga oshiriladigan ijtimoiy, huquqiy, tibbiy va boshqa chora-tadbirlar tizimi; Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmagan — voyaga yetmaganning nazoratsizligi yoki qarovsizligi oqibatida uning hayoti yoki sog‘lig‘i uchun xavf tug‘diradigan yoxud uni ta’minlash, tarbiyalash va unga ta’lim berish talablariga javob bermaydigan sharoitda bo‘lgan yoxud huquqbuzarlik yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etayotgan voyaga yetmagan; Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oila — ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar voyaga yetmaganlarni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishdan bo‘yin tovlayotgan yoki lozim darajada bajarmayotgan yoxud ularning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan yoki ular bilan shafqatsiz muomalada bo‘layotgan oila; Nazoratsiz — ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar tomonidan voyaga yetmaganni ta’minlash, tarbiyalash va unga ta’lim berish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishdan bo‘yin tovlaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik oqibatida xulq-atvori nazoratsiz qolgan voyaga yetmagan; Yakka tartibdagi profilaktika ishi — ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlar va oilalarni o‘z vaqtida aniqlash, shuningdek ularni 9 ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiya qilish hamda voyaga yetmaganlarning huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etishining oldini olishga doir faoliyat; Qarovsiz — aniq yashash joyi bo‘lmagan nazoratsiz qolgan voyaga yetmagan; G‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar — voyaga yetmaganning muntazam ravishda spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop yoki aql-iroda faoliyatiga ta’sir etuvchi boshqa moddalarni iste’mol qilishida, fohishalik, tilanchilik bilan shug‘ullanishida ifodalanadigan xatti-harakatlari, shuningdek o‘zga fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini buzadigan boshqa xatti-harakatlari. 4-modda. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasiga doir faoliyatning asosiy vazifalari Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasiga doir faoliyatning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: voyaga yetmaganlar nazoratsizligi, qarovsizligi, ular tomonidan huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etilishining oldini olish, ularga imkon beradigan sabablar va shart-sharoitlarni aniqlash hamda bartaraf etish; voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlash; voyaga yetmaganlarda qonunga itoatkorlik xulq-atvorini shakllantirish; ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlar va oilalarni ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiya qilish; voyaga yetmaganlarni huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlarni sodir qilishga jalb etish hollarini aniqlash va ularga barham berish. 5-modda. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasiga doir faoliyatning asosiy prinsiplari Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasiga doir faoliyatning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: 10 qonuniylik; insonparvarlik; tizimlilik; oilani qo‘llab-quvvatlash va u bilan o‘zaro hamkorlik qilish; ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlarning tarbiyasiga yakka tartibda yondashish. 6-modda. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasiga doir faoliyatni axborot bilan ta’minlash Davlat organlari va boshqa tashkilotlar, shuningdek fuqarolar: prokuratura organlarini — voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi to‘g‘risida; Qarang: O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni . Oldingi tahrirga qarang. bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalarni — voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi to‘g‘risida, shuningdek voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar faoliyatida yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar to‘g‘risida; (6-moddaning uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) vasiylik va homiylik organlarini — yetim bolalar, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan yoxud hayoti yoki sog‘lig‘iga xavf tug‘diradigan yoxud ta’minlash, tarbiyalash va ta’lim berish talablariga javob bermaydigan sharoitda bo‘lgan bolalar to‘g‘risida; ( Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 21-bobi .) fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarini — ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan hamda davlatning ijtimoiy yordamiga muhtoj bo‘lgan voyaga yetmaganlar va oilalar aniqlanganligi to‘g‘risida; 11 (6-moddaning beshinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 26-dekabrdagi O‘RQ-416-sonli Qonuni tahririda — O‘R QHT, 2016-y., 52-son, 597-modda) ichki ishlar organlarini — ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlar va oilalar, huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlarni sodir etgan voyaga yetmaganlar to‘g‘risida, shuningdek voyaga yetmaganlarni huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarni sodir etishga jalb qilayotgan yoxud ularga nisbatan boshqa g‘ayrihuquqiy qilmishlar sodir etayotgan ota-onalar va o‘zga shaxslar haqida; ( Qarang: O‘zbekiston Respublikasi “Ichki ishlar organlari to‘g‘risida”gi Qonunining 16-moddasi .) sog‘liqni saqlashni boshqarish organlari va sog‘liqni saqlash muassasalarini — muntazam ravishda spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop yoki aql-iroda faoliyatiga ta’sir etuvchi boshqa moddalarni iste’mol qilishi oqibatida tibbiy tekshiruvga, kuzatuvga yoki davolanishga muhtoj bo‘lgan voyaga yetmaganlar to‘g‘risida; ta’limni boshqarish organlari va ta’lim muassasalarini — ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalarini yoki boshqa bolalar muassasalarini o‘zboshimchalik bilan tark etgan yoxud ta’lim muassasalaridagi mashg‘ulotlarga uzrli sabablarsiz kelmayotgan yoki muntazam ravishda qatnashmayotgan hamda davlatning ijtimoiy yordamiga muhtoj bo‘lgan voyaga yetmaganlar to‘g‘risida zudlik bilan xabardor qiladi; O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligini va uning hududiy bo‘linmalarini — voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi, ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan hamda davlatning ijtimoiy yordamiga muhtoj bo‘lgan voyaga yetmaganlar va oilalar aniqlanganligi to‘g‘risida zudlik bilan xabardor qiladi. (6-modda O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 25-yanvardagi O‘RQ- 747-sonli Qonuniga asosan to‘qqizinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 26.01.2022-y., 03/22/747/0064-son) 12 Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11- sentabrdagi 550-sonli qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi to‘g‘risidagi nizom . 7-modda. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasida ota- ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarning ishtiroki Ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar bolalarini ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo‘yicha majburiyatlarini bajara borib, ularning xavfsizligini, hayoti va sog‘lig‘i muhofaza qilinishini, nazoratsizligi va huquqbuzarliklarining profilaktikasini ta’minlash maqsadida: ta’lim muassasalarida o‘qiyotgan voyaga yetmaganlarning o‘qish vaqtida restoranlar, kafelar, barlar, klublar, diskotekalar, kinoteatrlar, kompyuter zallari, Internet tarmog‘idan foydalanish xizmatlarini ko‘rsatish uchun jihozlangan xonalarda yoxud boshqa ko‘ngilochar (dam olish) joylarda bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik, bundan mazkur muassasalarda ta’lim faoliyati yoki ta’lim muassasasi tomonidan o‘tkaziladigan tadbir doirasida bo‘lishi mustasno; voyaga yetmaganlarning spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop yoki aql-iroda faoliyatiga ta’sir etuvchi boshqa moddalarni iste’mol qilishiga, chekishiga yo‘l qo‘ymaslik; voyaga yetmaganlarning huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlar sodir etishiga yo‘l qo‘ymaslik chora-tadbirlarini ko‘radi. Ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar voyaga yetmaganlarning restoranlar, kafelar, barlar, klublar, diskotekalar, kinoteatrlar, kompyuter zallari, Internet tarmog‘idan foydalanish xizmatlarini ko‘rsatish uchun jihozlangan xonalarda yoxud boshqa ko‘ngilochar (dam olish) joylarda tungi vaqtda ulardan birining kuzatuvisiz bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik chora-tadbirlarini ko‘radi. 13 II-bob. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar va ularning vakolatlari 8-modda. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar tizimi Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar tizimiga quyidagilar kiradi: Oldingi tahrirga qarang. bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar; (8-modda birinchi qismining ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 6- iyuldagi 363-sonli qarori bilan tasdiqlangan Bolalar masalalari bo‘yicha milliy komissiya to‘g‘risidagi nizom . ichki ishlar organlari; ta’limni boshqarish organlari va ta’lim muassasalari; vasiylik va homiylik organlari; sog‘liqni saqlashni boshqarish organlari va sog‘liqni saqlash muassasalari; mehnat organlari; (8-moddaning birinchi qismi yettinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 26-dekabrdagi O‘RQ-416-sonli Qonuni tahririda — O‘R QHT, 2016-y., 52-son, 597-modda) Oldingi tahrirga qarang. O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi va uning hududiy bo‘linmalari. 14 (8-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 25- yanvardagi O‘RQ-747-sonli Qonuniga asosan sakkizinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 26.01.2022-y., 03/22/747/0064-son) Ushbu moddaning birinchi qismida ko‘rsatilmagan organlar hamda muassasalar voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasida qonunchilikda belgilangan tartibda ishtirok etadi. (8-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) 1.2 Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar 9-modda. Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar (9-moddaning nomi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar o‘z vakolatlari doirasida: (9-modda birinchi qismining birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasiga doir chora-tadbirlarni amalga oshiradi, ularning huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlaydi; hududiy komissiyalar ishini nazorat qiladi va yo‘naltiradi, ularning faoliyati tahlilini amalga oshiradi, ularga tashkiliy-uslubiy yordam ko‘rsatadi; voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalarning ijobiy ish tajribasini umumlashtiradi va tarqatadi, ularga tashkiliy-uslubiy yordam ko‘rsatadi; davlat organlari va tashkilotlarning voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik hamda huquqbuzarliklarning profilaktikasi, ularning huquqlari, 15 erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish sohasidagi faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘radi; voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishi, ularning nazoratsizligi hamda huquqbuzarligi, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni aniqlash hamda joylashtirish bilan bog‘liq masalalarni o‘rganadi va umumlashtiradi; manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik hamda huquqbuzarliklar profilaktikasi, voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish sohasidagi ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha kelishilgan yondashuvlarni ishlab chiqadi; voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasiga oid normativ-huquqiy hujjatlarning amalga oshirilishini ta’minlaydi; voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik, huquqbuzarliklar va boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarning profilaktikasi bo‘yicha kompleks tadbirlarni ishlab chiqadi, voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlaydi, shuningdek ushbu tadbirlarning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi; o‘z vakolatiga kiritilgan muammolarni hal etish bilan bog‘liq maqsadli dasturlar loyihalarini o‘rganadi; voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlikka, qarovsizlikka, ular tomonidan huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etilishiga imkon berayotgan sabablar va shart-sharoitlar tahlilini o‘tkazadi; davlat organlarining faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirish, ijtimoiy sheriklikni va fuqarolik jamiyati institutlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamkorlikni rivojlantirish chora-tadbirlarini ko‘radi; voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi, voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish masalalari bo‘yicha takliflar ishlab chiqadi; 16 voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlash sohasida normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda ishtirok etadi; voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshirayotgan organlar hamda muassasalar faoliyatini o‘rganadi, bu faoliyatni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqadi; o‘z vakolatiga kiradigan masalalar yuzasidan davlat organlari va tashkilotlarning takliflarini ko‘rib chiqadi. Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 6- iyuldagi 363-sonli qarori bilan tasdiqlangan Bolalar masalalari bo‘yicha milliy komissiya to‘g‘risidagi nizomning 2 , 3-boblari . Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (9-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalarning tashkil etilishi va faoliyati tartibi qonunchilikda belgilanadi. (9-moddaning uchinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Qarang: Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 6-iyuldagi 363-sonli qarori bilan tasdiqlangan Bolalar masalalari bo‘yicha milliy komissiya to‘g‘risidagi nizom . 10-modda. Ichki ishlar organlari Ichki ishlar organlari voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini o‘z vakolatlari doirasida amalga oshiradi. Ichki ishlar organlarining voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi maxsus bo‘linmalari voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning profilaktikasi bo‘linmalaridan hamda voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlaridan 17 (bundan buyon matnda ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazi deb yuritiladi) iboratdir. Ichki ishlar organlarining boshqa bo‘linmalari voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasida o‘z vakolatlari doirasida ishtirok etadi hamda zarur yordam ko‘rsatadi. Qarang: O‘zbekiston Respublikasi “Ichki ishlar organlari to‘g‘risida”gi Qonunining 4 , 16 , 17-moddalari . 11-modda. Ichki ishlar organlarining voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning profilaktikasi bo‘linmalari Ichki ishlar organlarining voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning profilaktikasi bo‘linmalari o‘z vakolatlari doirasida: Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib boradi; qidiruv e’lon qilingan voyaga yetmaganlarni, shuningdek ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlarni aniqlashga doir chora-tadbirlarni amalga oshiradi hamda belgilangan tartibda ularni voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi tegishli organlarga yoki muassasalarga yuboradi; voyaga yetmaganlarni huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlarni sodir etishga jalb qilayotgan yoxud voyaga yetmaganlarga nisbatan boshqa g‘ayrihuquqiy qilmishlar sodir etayotgan shaxslarni, shuningdek voyaga yetmaganlarni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishdan bo‘yin tovlayotgan yoki lozim darajada bajarmayotgan yoxud voyaga yetmaganlarning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan yoki ular bilan shafqatsiz muomalada bo‘layotgan ota-onalarni yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarni aniqlaydi hamda ularga nisbatan qonunchilikda nazarda tutilgan ta’sir choralarini qo‘llash to‘g‘risida tegishli davlat organlari va boshqa tashkilotlarga takliflar kiritadi; (11-modda birinchi qismining to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) 18 voyaga yetmaganlarning, ularning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarning, shuningdek boshqa shaxslarning voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilishi bilan bog‘liq shikoyatlari va arizalarini ko‘rib chiqadi; huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etgan voyaga yetmaganlarga nisbatan qonunchilikda nazarda tutilgan ta’sir choralarini qo‘llash to‘g‘risida voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi tegishli organlar va muassasalarga takliflar kiritadi; (11-modda birinchi qismining oltinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) voyaga yetmaganlarni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlariga yoki ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga belgilangan tartibda joylashtirish uchun ularga taalluqli hujjatlarni tayyorlaydi; voyaga yetmaganlarning nazoratsizligi, qarovsizligi, huquqbuzarliklari yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlari faktlari, shuningdek ularga imkon berayotgan sabablar va shart-sharoitlar to‘g‘risida tegishli davlat organlari hamda boshqa tashkilotlarni xabardor qiladi; huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etgan voyaga yetmaganlarni, shuningdek nazoratsiz va qarovsiz qolgan voyaga yetmaganlarni qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda va tartibda ichki ishlar organlariga olib boradi, bu haqda zudlik bilan bayonnoma tuzadi hamda voyaga yetmaganlar keltirilganligi haqida ularning ota-onasini yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarni xabardor qiladi; (11-modda birinchi qismining to‘qqizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) voyaga yetmaganlarning yashash, o‘qish (ish) joyidagi ta’lim, madaniy- ko‘ngilochar, sport-sog‘lomlashtirish muassasalarida, boshqa tashkilotlarda, 19 to‘garaklar va klublarda voyaga yetmaganlar bilan olib borilayotgan tarbiyaviy ishlarning ahvolini o‘rganadi; voyaga yetmaganlarning huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlar sodir etishiga imkon berayotgan sabablar va shart-sharoitlarni bartaraf qilish to‘g‘risida tegishli davlat organlariga hamda boshqa tashkilotlarga takliflar kiritadi; voyaga yetmaganlarning huquqbuzarliklari yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlari to‘g‘risidagi materiallarning tegishli organlar va muassasalar tomonidan ko‘rib chiqilishida ishtirok etadi; voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar va boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarning, voyaga yetmaganlarni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishdan bo‘yin tovlayotgan yoki lozim darajada bajarmayotgan yoxud ularning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan yoki ular bilan shafqatsiz muomalada bo‘layotgan ota- onalar yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarning hisobini yuritadi, shuningdek statistika hisobotini tuzish uchun zarur bo‘lgan axborotni yig‘adi va umumlashtiradi; Yetim bolalar hamda ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni joylashtirishda vasiylik va homiylik organlariga ko‘maklashadi. Ichki ishlar organlarining voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning profilaktikasi bo‘linmalari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (11-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) 12-modda. Voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlari Ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlari o‘z vakolatlari doirasida: uch yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlarning shaxsini aniqlash, hayoti, sog‘lig‘ini muhofaza qilish yoki ular tomonidan takroran 20 huquqbuzarliklar sodir etilishining oldini olish maqsadida ularni kecha-kunduz qabul qilishni hamda vaqtincha saqlashni ta’minlaydi; Olib kelingan voyaga yetmaganlar bilan yakka tartibdagi profilaktika ishini olib boradi, voyaga yetmaganlarning nazoratsizligi, qarovsizligiga, huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etishiga imkon beradigan sabablar va shart-sharoitlarni aniqlaydi hamda bu haqda tegishli davlat organlarini va boshqa tashkilotlarni xabardor qiladi; Voyaga yetmaganlarni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga olib boradi, shuningdek ushbu muassasalarda saqlanayotgan voyaga yetmaganlarni joylashtirish bo‘yicha boshqa chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (12-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlariga quyidagi voyaga yetmaganlar joylashtirilishi mumkin: Nazoratsiz yoki qarovsiz qolganlar; Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalarini, yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar uchun ta’lim muassasalarini yoxud boshqa bolalar muassasalarini o‘zboshimchalik bilan tark etganlar; Ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan o‘n olti yoshgacha bo‘lganlar; Ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etgan, lekin jinoiy javobgarlikka tortish mumkin bo‘lgan yoshga to‘lmagan yoxud ruhiy holatining buzilganligi bilan bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlanishda o‘z yoshiga nisbatan ancha orqada qolishi oqibatida sodir etgan qilmishining ahamiyatini to‘la ravishda anglab yetishga qodir bo‘lmaganlar, agar voyaga yetmaganlarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilishni ta’minlash yoki ular tomonidan takroran ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etilishining oldini olish zarur bo‘lsa, shuningdek ularning shaxsi aniqlanmagan 21 yoxud ularning aniq yashash joyi bo‘lmasa yoki o‘zlari ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etgan O‘zbekiston Respublikasi hududida doimiy yashamayotgan bo‘lsa; (12-modda uchinchi qismining beshinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 12-sentabrdagi O‘RQ-567-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 13.09.2019-y., 03/19/567/3737-son) Ma’muriy javobgarlikni keltirib chiqaradigan huquqbuzarliklarni sodir etganlar, agar ularning shaxsi aniqlanmagan bo‘lsa yoxud ularning aniq yashash joyi bo‘lmasa yoki o‘zlari huquqbuzarliklar sodir etgan O‘zbekiston Respublikasi hududida doimiy yashamayotgan bo‘lsa; O‘zining ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirilishi to‘g‘risidagi masalaning sud tomonidan ko‘rib chiqilishini vaqtincha kutib turganlar; Sudning ajrimiga ko‘ra ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga yuborilayotganlar. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish uchun sudning ajrimi asos bo‘ladi. Voyaga yetmagan ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga ichki ishlar organi yoki ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazi boshlig‘ining yoxud uning o‘rinbosarining qarori asosida joylashtirilishi mumkin. Bu holda voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma va uni mazkur markazga joylashtirish zaruratini tasdiqlovchi materiallar voyaga yetmagan markazga joylashtirilganidan keyin 48 soatdan kechiktirmasdan sudga yuboriladi. Ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazi boshlig‘i yoki uning o‘rinbosari voyaga yetmaganning ushbu markazga joylashtirilganligi to‘g‘risida mazkur markaz joylashgan yerdagi prokurorni va bolalar masalalari bo‘yicha komissiyani zudlik bilan, lekin 24 soatdan kechiktirmasdan xabardor qiladi. (12-moddaning oltinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) 22 Voyaga yetmaganlar ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazida ularni joylashtirish uchun zarur bo‘lgan eng kam vaqt davomida, lekin ko‘pi bilan o‘ttiz kun bo‘lishi mumkin. Alohida hollarda bu muddat sudning ajrimi asosida o‘n besh kungacha uzaytirilishi mumkin. Ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazida voyaga yetmaganning bo‘lishi muddatiga quyidagilar kirmaydi: Ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazida sog‘liqni saqlashni boshqarish organi tomonidan e’lon qilingan karantin davri; Voyaga yetmaganning sog‘liqni saqlash muassasasining hujjati bilan tasdiqlangan va uni oilaga qaytarishga yoki tegishli muassasaga yuborishga to‘sqinlik qilayotgan kasalligi davri; Sudning iltimosnomani qanoatlantirish va voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi ajrimi ustidan berilgan shikoyatning (protestning) ko‘rib chiqilish vaqti. Voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlari to‘g‘risidagi nizom O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi. Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 3- avgustdagi 490-sonli qarori bilan tasdiqlangan Voyaga yetmaganlarga ijtimoiy- huquqiy yordam ko‘rsatish markazlari to‘g‘risidagi nizom . 13-modda. Ta’limni boshqarish organlari va ta’lim muassasalari Ta’limni boshqarish organlari o‘z vakolatlari doirasida: Voyaga yetmaganlarda qonunga itoatkorlik xulq-atvorini shakllantirishga, ularga axloq va sog‘lom turmush tarzi asoslarini singdirishga yo‘naltirilgan dasturlar hamda uslublarni ishlab chiqadi va ta’lim muassasalarining ish amaliyotiga joriy etadi; Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalarining, shuningdek voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlash vazifalarini amalga oshirayotgan boshqa muassasalarning faoliyatini takomillashtirishga doir chora-tadbirlarni amalga oshiradi. 23 Ta’lim muassasalaridagi mashg‘ulotlarga uzrli sabablarsiz kelmayotgan yoxud muntazam ravishda qatnashmayotgan voyaga yetmaganlarni aniqlaydi hamda ularning hisobini yuritadi, ularning umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, ta’lim olishiga doir chora-tadbirlarni ko‘radi; (13-moddaning birinchi qismi to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2018-yil 23-iyuldagi O‘RQ-486-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 24.07.2018-y., 03/18/486/1559-son) Voyaga yetmaganlarga o‘z hayot yo‘lini va kasb-hunar tanlashida ularning qobiliyati, qiziqishi, moyilligi hamda sog‘lig‘ining holatiga muvofiq psixologik yordam ko‘rsatadi; Rivojlanishida yoki xulq-atvorida nuqsoni bo‘lgan voyaga yetmaganlarni aniqlaydigan, ularni kompleks tekshiruvdan o‘tkazadigan hamda ularning kelgusidagi ta’minoti, tarbiyasi va ta’limi shakllarini belgilash bo‘yicha tavsiyalar tayyorlaydigan psixologik-tibbiy-pedagogik komissiyalar tuzadi; Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borishda ishtirok etadi; Ta’lim muassasalarida ommabop sport seksiyalari, texnik va boshqa to‘garaklar, klublar tashkil etilishini hamda voyaga yetmaganlarni ularda qatnashishga jalb etishni ta’minlaydi, voyaga yetmaganlarning bandligi va dam olishini tashkil etishda qatnashadi. Umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari hamda boshqa ta’lim muassasalari o‘z vakolatlari doirasida: Rivojlanishida yoki xulq-atvorida nuqsoni yoxud o‘qishida muammolari bo‘lgan voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-psixologik hamda pedagogik yordam ko‘rsatadi; Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan, shuningdek ta’lim muassasalaridagi mashg‘ulotlarga uzrli sabablarsiz kelmayotgan yoxud muntazam ravishda qatnashmayotgan voyaga yetmaganlarni aniqlaydi, ularni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berishga doir chora-tadbirlarni ko‘radi; 24 Ta’lim muassasalarida ommabop sport seksiyalari, texnik va boshqa to‘garaklar, klublar tashkil qiladi hamda voyaga yetmaganlarni ularda qatnashishga jalb etadi; Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oilalarni aniqlaydi hamda ushbu oilalarga o‘z bolalarini ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish borasida yordam ko‘rsatadi; Voyaga yetmaganlarda qonunga itoatkorlik xulq-atvorini shakllantirishga, ularga axloq va sog‘lom turmush tarzi asoslarini singdirishga yo‘naltirilgan dasturlar hamda uslublarni amalga oshirishga doir chora-tadbirlarni ko‘radi. Yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar uchun ta’lim muassasalari o‘z vakolatlari doirasida: Voyaga yetmaganlarning ota-onasi vafot etgan, ularning ota-onalari ota- onalik huquqidan mahrum etilgan, ular ota-onalarining ota-onalik huquqi cheklangan, ota-onasi muomalaga layoqatsiz deb topilgan, ota-onasi kasal bo‘lgan, ota-onasi uzoq muddat bo‘lmagan, ota-onasi bolalarini tarbiyalashdan yoki ularning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdan bo‘yin tovlagan hollarda, shu jumladan ota-onasi o‘z bolalarini ta’lim muassasalaridan, sog‘liqni saqlash muassasalaridan, aholini ijtimoiy muhofaza qilish muassasalaridan va boshqa muassasalardan olishdan bosh tortgan taqdirda, shuningdek bolalar ota-onasi qaramog‘idan mahrum bo‘lgan boshqa hollarda voyaga yetmaganlarni ta’minlash, tarbiyalash, ularga ta’lim berish, kelgusida ularni joylashtirish va mustaqil hayotga tayyorlash uchun qabul qiladi; Kam ta’minlangan, ko‘p bolali oilalarning voyaga yetmagan bolalarini, faqat otasi yoki onasi bor bo‘lgan voyaga yetmaganlarni ushbu oilalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash maqsadida bir yildan ortiq bo‘lmagan muddatga ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish uchun qabul qiladi; Mazkur muassasalarda saqlanayotgan voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlaydi; Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borishda ishtirok etadi. 25 Ta’limni boshqarish organlari va ta’lim muassasalari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (13-moddaning to‘rtinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Qo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni , Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 19-fevraldagi 146-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi to‘g‘risida nizom ” va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 20-iyuldagi 341-sonli qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi to‘g‘risida”gi nizom . 14-modda. Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga ixtisoslashtirilgan maktablar va ixtisoslashtirilgan kasb-hunar kollejlari kiradi. Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga o‘n bir yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan, ta’minlash, tarbiyalash va ta’lim berish uchun alohida sharoitlarga muhtoj voyaga yetmaganlar quyidagi hollarda uch yildan ortiq bo‘lmagan muddatga joylashtirilishi mumkin, agar ular: Ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etgan, lekin jinoiy javobgarlikka tortish mumkin bo‘lgan yoshga to‘lmagan yoxud ruhiy holatining buzilganligi bilan bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlanishda o‘z yoshiga nisbatan ancha orqada qolishi oqibatida sodir etgan qilmishining ahamiyatini to‘la ravishda anglab yetishga qodir bo‘lmagan bo‘lsa; (14-modda ikkinchi qismining ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 12-sentabrdagi O‘RQ-567-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 13.09.2019-y., 03/19/567/3737-son) Aybliligi to‘g‘risidagi masala hal qilinmay turib jinoiy javobgarlikdan ozod qilingan, materiallar bolalar masalalari bo‘yicha komissiyaga ko‘rib chiqish uchun topshirilgan bo‘lsa; 26 (14-modda ikkinchi qismining uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga joylashtirish tariqasidagi majburlov chorasi qo‘llanilgan holda jinoiy jazodan ozod qilingan bo‘lsa; yakka tartibdagi profilaktika ishi olib borilayotganligiga qaramay huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir qilishni davom ettirayotgan bo‘lsa. Voyaga yetmaganlarni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga joylashtirish uchun quyidagilar asos bo‘ladi: Ushbu modda ikkinchi qismining ikkinchi , uchinchi va beshinchi xatboshilarida ko‘rsatilgan voyaga yetmaganlarga nisbatan ushbu Qonunga muvofiq chiqarilgan sud ajrimi; Ushbu modda ikkinchi qismining to‘rtinchi xatboshisida ko‘rsatilgan voyaga yetmaganlarga nisbatan O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat- protsessual kodeksiga muvofiq chiqarilgan sud ajrimi. Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga ushbu muassasalarda saqlash, tarbiyalash va ta’lim berishga to‘sqinlik qiladigan kasalligi bo‘lgan voyaga yetmaganlar joylashtirilishi mumkin emas. Voyaga yetmaganlarni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalarida saqlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berishga to‘sqinlik qiladigan kasalliklar ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari o‘z vakolatlari doirasida: Voyaga yetmaganlarni o‘qitishni, ularning kasb-hunar tayyorgarligini va ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiyasini amalga oshiradi; Voyaga yetmaganlarni saqlashning mazkur muassasalar hududini qo‘riqlashni, voyaga yetmaganlarning shaxsiy xavfsizligini va salbiy ta’sirlardan himoyalanganligini, ushbu muassasalar hududiga begona shaxslarning erkin 27 kirishini, bu muassasalarda saqlanayotgan voyaga yetmaganlarning erkin chiqishini cheklashni o‘z ichiga olgan maxsus shart-sharoitlarini ta’minlaydi; Voyaga yetmaganlarning mazkur muassasalarni o‘zboshimchalik bilan tark etishi holatlari to‘g‘risida ushbu muassasalar joylashgan yerdagi va voyaga yetmaganlarning yashash joyidagi yoki turgan joyidagi ichki ishlar organlarini xabardor qiladi hamda ichki ishlar organlari bilan birgalikda ularni topish va mazkur muassasalarga qaytarishga doir chora-tadbirlarni ko‘radi; Voyaga yetmaganlarning yashash joyidagi bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalarga voyaga yetmaganlarning ushbu muassasalardan chiqarilayotganligi to‘g‘risidagi xabarnomalarni, shuningdek voyaga yetmaganlarga oid tavsifnomalarni ularni chiqarishdan kamida bir oy oldin yuboradi. (14-modda oltinchi qismining beshinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari mazkur muassasalar joylashgan yerdagi bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalarga quyidagi masalalar yuzasidan taqdimnomalar kiritadi: (14-modda yettinchi qismining birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Voyaga yetmaganlarni boshqa ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga o‘tkazish; Voyaga yetmaganlarning mazkur muassasalarda bo‘lishini sud tomonidan belgilangan muddat o‘tishidan oldin, agar ular xulq-atvori tuzalganligi sababli ushbu ta’sir chorasini qo‘llashni davom ettirishga muhtoj bo‘lmasa yoki sog‘lig‘i holatiga ko‘ra bu muassasalarda bo‘la olmasa, tugatish; Voyaga yetmaganlarni o‘qitishni tamomlash zarur bo‘lgan taqdirda, ularning ushbu muassasalarda bo‘lish muddatini uzaytirish. Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. 28 (14-moddaning sakkizinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari to‘g‘risidagi nizomlar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi. Qarang : Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 17-oktabrdagi 880-sonli “Respublika o‘quv-tarbiya muassasalari faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori . 15-modda. Vasiylik va homiylik organlari Vasiylik va homiylik organlari o‘z vakolatlari doirasida: Yetim bolalarni, ota-onasi qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni aniqlaydi va ularning hisobini yuritadi hamda ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lganlikning aniq holatlaridan kelib chiqib, bolalarni joylashtirish shakllarini tanlaydi, shuningdek ularni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish sharoitlari ustidan nazoratni amalga oshiradi; Qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda va tartibda voyaga yetmaganlarga nisbatan vasiylik va homiylikni belgilashga doir chora-tadbirlarni ko‘radi; (15-modda birinchi qismining uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) O‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganning o‘z ish haqi, stipendiyasi yoki boshqa daromadlarini mustaqil tasarruf etish huquqini cheklab qo‘yish yoki uni bu huquqdan mahrum qilish to‘g‘risidagi iltimosnoma bilan sudga murojaat qiladi, bundan voyaga yetmaganning belgilangan tartibda to‘la hajmda muomala layoqatini olishi hollari mustasno; Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borishda ishtirok etadi; Ota-onalik huquqini cheklash yoki ota-onalik huquqidan mahrum qilish to‘g‘risida da’volar qo‘zg‘atadi; 29 Ota-onalik huquqini cheklash yoki ota-onalik huquqidan mahrum qilish to‘g‘risidagi, shuningdek ota-onalik huquqini tiklash haqidagi ishlarni sudlarda ko‘rib chiqishda ishtirok etadi. Vasiylik va homiylik organlari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (15-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Qo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 22-sentabrdagi 269-sonli qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasida vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi nizom . 16-modda. Sog‘liqni saqlashni boshqarish organlari va sog‘liqni saqlash muassasalari Sog‘liqni saqlashni boshqarish organlari va sog‘liqni saqlash muassasalari o‘z vakolatlari doirasida: Voyaga yetmaganlar, ularning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar o‘rtasida sanitariya-gigiyena bilimlarini keng yoyishni, shuningdek sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishni tashkil etadi; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida alkogolizm, chekish, giyohvandlik va zaharvandlik hamda ularning xulq-atvoridagi shu bilan bog‘liq nuqsonlarning profilaktikasi bo‘yicha tadbirlar ishlab chiqilishi va amalga oshirilishini ta’minlaydi; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida alkogolizm, chekish, giyohvandlik va zaharvandlikning tarqalishi to‘g‘risida bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalarni xabardor qiladi; (16-modda birinchi qismining to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) 30 Uch yoshgacha bo‘lgan adashib qolgan, tashlab ketilgan va ota-onasi qaramog‘idan mahrum bo‘lgan boshqa bolalarni kecha-kunduz qabul qilish hamda parvarishlashni amalga oshiradi; voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar va muassasalarga, shuningdek voyaga yetmaganlarning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarga maslahat yordamini ko‘rsatadi; alkogol ta’sirida mast holatda bo‘lgan yoki giyohvandlik vositalari, psixotrop yoki aql-iroda faoliyatiga ta’sir etuvchi boshqa moddalar ta’siri ostida bo‘lgan voyaga yetmaganlarni kecha-kunduz qabul qilishni amalga oshiradi va ularga tibbiy yordam ko‘rsatadi; rivojlanishida yoki xulq-atvorida nuqsoni bo‘lgan voyaga yetmaganlarga ixtisoslashtirilgan tashxis hamda davolash-tiklash yordamini ko‘rsatadi; ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalariga yuborilayotgan voyaga yetmaganlarning sog‘lig‘i to‘g‘risida belgilangan tartibda xulosalar tayyorlaydi; spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop yoki aql-iroda faoliyatiga ta’sir etuvchi boshqa moddalarni muntazam ravishda iste’mol qilayotgan voyaga yetmaganlarni aniqlash, hisobga olish, tekshirish va tibbiy- ijtimoiy reabilitatsiya qilishni tashkil etadi; Qo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: “Spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop yoki aql-iroda faoliyatiga ta’sir etuvchi boshqa moddalarni muntazam ravishda iste’mol qilayotgan voyaga yetmaganlarni aniqlash, hisobga olish, tekshirish va tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya qilish tartibi to‘g‘risida”gi nizom (ro‘yxat raqami 2215, 11.04.2011-y.). Jinsiy yo‘l bilan yuqtiriladigan kasalliklarning manbalarini aniqlash, ushbu kasalliklarga chalingan voyaga yetmaganlarni tekshirish va davolashni tashkil etadi. Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlarga va oilalarga ijtimoiy yordam ko‘rsatish hamda ularni ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiya qilishning zamonaviy uslublari va texnologiyalaridan foydalanadi; 31 Ioyaga yetmaganlarning dam olishini, ijtimoiy muassasalarda tashkil etilgan to‘garaklarda yoki markazlarda ijodiy qobiliyatini rivojlantirishini tashkil etishda ishtirok etadi; Iogiron bolalarni tibbiy-ijtimoiy yordam bilan ta’minlaydi, nogiron bolalarga ijtimoiy yordam ko‘rsatish xizmatlarining kompleks tarmoqlarini rivojlantiradi; Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borishda ishtirok etadi. (16-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 26- dekabrdagi O‘RQ-416-sonli Qonuniga asosan o‘n ikkinchi — o‘n beshinchi xatboshilar bilan to‘ldirilgan — O‘R QHT, 2016-y., 52-son, 597-modda) Sog‘liqni saqlashni boshqarish organlari va sog‘liqni saqlash muassasalari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (16-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Qo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 12-sentabrdagi 714-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi to‘g‘risida nizom ”. 17-modda. Mehnat organlari Mehnat organlari o‘z vakolatlari doirasida: Voyaga yetmaganlarni ishga joylashtirishga, kasbga tayyorlashga, qayta tayyorlashga va ularning malakasini oshirishga ko‘maklashadi, ular bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga ko‘ra bekor qilish to‘g‘risidagi masalalarni ko‘rib chiqadi; Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borishda ishtirok etadi. Mehnat organlari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (17-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) 32 Qo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 31-dekabrdagi 1066-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi to‘g‘risida nizom ”. 17 1 -modda. O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi va uning hududiy bo‘linmalari O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi va uning hududiy bo‘linmalari o‘z vakolatlari doirasida: Voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qiladi; Voyaga yetmaganlarning o‘z iqtidori va iste’dodini to‘laqonli namoyon etishiga, shuningdek ularning o‘z qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarishiga monelik qiladigan omillarni aniqlaydi hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha choralar ko‘radi; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasida ishtirok etadi; Jazoni ijro etish muassasalaridan ozod qilingan yoki ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalaridan qaytib kelgan voyaga yetmaganlarni ijtimoiy- pedagogik jihatdan reabilitatsiya qilishga va ularning moslashuviga ko‘maklashadi. O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi va uning hududiy bo‘linmalari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (17 1 -modda O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 25-yanvardagi O‘RQ- 747-sonli Qonuniga asosan kiritilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 26.01.2022-y., 03/22/747/0064-son) 18-modda. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasida madaniyat va sport muassasalari, turizm sohasidagi tashkilotlarning hamda ommaviy axborot vositalarining ishtiroki Madaniyat va sport muassasalari, turizm sohasidagi tashkilotlar hamda ommaviy axborot vositalari o‘z vakolatlari doirasida: 33 Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi bo‘yicha maqsadli dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etadi; Faoliyati voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan bolalar va yoshlar jamoat birlashmalari, ijtimoiy muassasalar, jamoat fondlariga hamda boshqa tashkilotlarga yordam ko‘rsatadi; Voyaga yetmaganlarni o‘qitishni, ularning bandligi va dam olishini tashkil etishda ishtirok etadi; Voyaga yetmaganlarda qonunga itoatkorlik xulq-atvorini va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish hamda shakllantirish bo‘yicha faoliyatni amalga oshiradi. Madaniyat va sport muassasalari, turizm sohasidagi tashkilotlar hamda ommaviy axborot vositalari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (18-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) II BOB. Yakka tartibdagi profilaktika ishini tashkil etish 2.1. Voyaga yetmaganlarning ma’naviy, axloqiy, huquqiy tashkil etish 19-modda. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasida fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlarning ishtiroki Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlar o‘z vakolatlari doirasida: Voyaga yetmaganlarning ma’naviy, axloqiy, huquqiy, estetik, jismoniy, mehnat tarbiyasida ishtirok etadi, ularda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga ko‘maklashadi; 34 Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmaganlarga va oilalarga yordam ko‘rsatadi; Jazoni ijro etish muassasalaridan ozod qilingan yoki ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalaridan qaytib kelgan voyaga yetmaganlarning ijtimoiy- pedagogik reabilitatsiya qilinishi va moslashuviga ko‘maklashadi; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar bilan hamkorlik qiladi. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlar qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. (19-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Qo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida” va “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida” gi qonunlari. 3-bob. Yakka tartibdagi profilaktika ishini tashkil etish 20-modda. O‘ziga nisbatan yakka tartibdagi profilaktika ishi olib boriladigan shaxslarning toifalari Yakka tartibdagi profilaktika ishi quyidagi voyaga yetmaganlarga nisbatan olib boriladi: nazoratsiz yoki qarovsiz qolganlar; g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etganlar; ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalarida yoki ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlarida saqlanayotganlar; ta’lim muassasalaridagi mashg‘ulotlarga uzrli sabablarsiz kelmayotgan yoki muntazam ravishda qatnashmayotganlar; ma’muriy huquqbuzarliklar sodir etganlar; 35 amnistiya akti asosida yoki qilmish yoxud shaxs ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotganligi sababli yoki aybdor o‘z qilmishiga chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lganligi yoxud yarashilganligi munosabati bilan, shuningdek voyaga yetmaganni jazo qo‘llamasdan turib tuzatish mumkin deb e’tirof etilgan hollarda jinoiy javobgarlikdan ozod qilinganlar; Ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etgan, lekin jinoiy javobgarlikka tortish mumkin bo‘lgan yoshga to‘lmaganlar yoxud ruhiy holatining buzilganligi bilan bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlanishda o‘z yoshiga nisbatan ancha orqada qolishi oqibatida sodir etgan qilmishining ahamiyatini to‘la ravishda anglab yetishga qodir bo‘lmaganlar; (20-modda birinchi qismining sakkizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 12-sentabrdagi O‘RQ-567-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 13.09.2019-y., 03/19/567/3737-son) Jinoyat sodir etganlikda ayblanib, qamoqqa olish bilan bog‘liq bo‘lmagan ehtiyot chorasi qo‘llanganlar; Majburlov choralari qo‘llangan holda jinoiy jazodan ozod qilinganlar; Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilinganlar, shaxs ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotganligi sababli yoki aybdor o‘z qilmishiga chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lganligi munosabati bilan yoxud amnistiya akti yoki afv etish asosida jazodan ozod qilinganlar; Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XIII bobi . hukmning ijrosi kechiktirilganlar; Shartli hukm qilinganlar, axloq tuzatish ishlariga yoki ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa jazo turlariga hukm qilinganlar; Jazoni ijro etish muassasalaridan ozod etilganlar yoki ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalaridan qaytib kelganlar; Ruhiy holatining buzilganligi tufayli sog‘liqni saqlash muassasalarida hisobda turganlar va huquqbuzarliklar sodir etishga moyil bo‘lganlar. 36 (20-modda birinchi qismining o‘n beshinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 12-sentabrdagi O‘RQ-567-sonli Qonuni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 13.09.2019-y., 03/19/567/3737-son) Yakka tartibdagi profilaktika ishi ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oilalarga nisbatan ham olib boriladi. 21-modda. Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borish asoslari Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borish uchun ushbu Qonunning 20- moddasida nazarda tutilgan holatlar, agar ular quyidagi hujjatlarda qayd etilgan bo‘lsa, asos bo‘ladi: Voyaga yetmaganning yoxud uning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarning voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar vakolatiga kiradigan masalalar yuzasidan o‘ziga yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi arizasida; Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyaning, tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organning mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning yoki ichki ishlar organi boshlig‘ining qarorida; (21-moddaning to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023- yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi muassasalarga voyaga yetmaganlarni joylashtirish uchun zarur bo‘lgan hujjatlarda; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organ yoki muassasa rahbari shikoyatlar, arizalar yoki boshqa xabarlarni tekshirish natijalari bo‘yicha tasdiqlagan xulosada. 22-modda. Yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borish muddatlari Yakka tartibdagi profilaktika ishi ijtimoiy va boshqa yordam ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan muddatlarda, voyaga yetmaganlarning nazoratsizligi va qarovsizligiga, huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etishiga imkon bergan sabablar va shart-sharoitlar bartaraf qilinguniga yoki voyaga 37 yetmaganlar o‘n sakkiz yoshga to‘lguniga yoxud qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa holatlar yuzaga kelguniga qadar olib boriladi. (22-moddaning matni O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Qarang: O‘zbekiston Respublikasi “Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonunining 5-bobi . 23-modda. Yakka tartibdagi profilaktika ishi olib borilishini tashkil etish Ichki ishlar organlari ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmagan bilan yakka tartibdagi profilaktika ishini uning shaxsi va yon- atrofidagilarning o‘ziga xos xususiyatlarini, sodir etilgan huquqbuzarlik yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarning xususiyatini, oilaviy tarbiya sharoitlarini hisobga olgan holda olib boradi. Ushbu holatlar voyaga yetmagan, uning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar, boshqa shaxslar bilan profilaktika suhbatlari o‘tkazish, voyaga yetmaganni uning yashash, o‘qish (ish) joyiga borib ko‘rish, tavsiflovchi materiallarni o‘rganish davomida aniqlanadi. Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmagan bilan yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borish davomida: voyaga yetmaganning turmush tarzi, aloqalari va niyati aniqlanadi; voyaga yetmaganga huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlar sodir etishining oqibatlari tushuntiriladi; voyaga yetmaganning huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlar sodir etishi sabablari va shart-sharoitlari aniqlanadi hamda ularni bartaraf etishga doir chora-tadbirlar ko‘riladi; voyaga yetmaganni huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti- harakatlarni sodir qilishga jalb etayotgan shaxslar aniqlanadi va ularni belgilangan tartibda javobgarlikka tortishga doir chora-tadbirlar ko‘riladi; voyaga yetmaganga ijobiy ta’sir ko‘rsatishga qodir bo‘lgan shaxslar jalb etiladi; 38 Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar bilan o‘zaro hamkorlikda voyaga yetmaganni saqlash, tarbiyalash, unga ta’lim berish, uning bandligi va dam olishini tashkil etish masalalari hal etiladi. Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oilalar bilan yakka tartibdagi profilaktika ishini olib borish davomida: Oiladagi muhitni sog‘lomlashtirishga, ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarning bolalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishini bartaraf etishga doir tadbirlar amalga oshiriladi; Ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarga voyaga yetmaganlarni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishdan bo‘yin tovlaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik, bolalarning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatganlik yoxud ular bilan shafqatsiz muomalada bo‘lganlik oqibatlari tushuntiriladi; Oilani yashash joyiga borib ko‘rish, tavsiflovchi materiallarni o‘rganish, sog‘liqni saqlashni boshqarish organlari va sog‘liqni saqlash muassasalari, ta’limni boshqarish organlari va ta’lim muassasalari vakillari, boshqa shaxslar bilan suhbatlar o‘tkazish orqali ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarning turmush tarzi hamda niyati aniqlanadi; Ularga ijobiy ta’sir ko‘rsatishga qodir bo‘lgan shaxslar jalb etiladi; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalar bilan o‘zaro hamkorlikda voyaga yetmaganlarni saqlash, tarbiyalash, ularga ta’lim berish, ularning bandligi va dam olishini tashkil etish masalalari hal etiladi; Voyaga yetmaganlarni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishdan bo‘yin tovlayotgan yoki lozim darajada bajarmayotgan yoxud ularning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan yoki ular bilan shafqatsiz muomalada bo‘layotgan ota-onalar yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarga nisbatan qonunchilikda nazarda tutilgan ta’sir choralarini qo‘llash 39 to‘g‘risida tegishli davlat organlari va boshqa tashkilotlarga belgilangan tartibda takliflar kiritiladi. (23-modda uchinchi qismining yettinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) 24-modda. O‘ziga nisbatan yakka tartibdagi profilaktika ishi olib borilayotgan shaxslarning huquqlari O‘ziga nisbatan yakka tartibdagi profilaktika ishi olib borilayotgan voyaga yetmaganlar, ularning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar qonunchilikda nazarda tutilgan huquqlar bilan ta’minlanadi. (24-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21- apreldagi O‘RQ-683-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son) Ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasi yoki ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazida saqlanayotgan voyaga yetmaganlar belgilangan tartibda quyidagi huquqlar bilan ta’minlanadi: Ota-onasini yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarni voyaga yetmaganlar mazkur muassasalarga olib kelinganligi yoki joylashtirilganligi to‘g‘risida xabardor qilish; Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar hamda muassasalarning qarorlari va mansabdor shaxslarning harakatlari (harakatsizligi) ustidan yuqori turuvchi organlarga, bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalarga, prokuratura organlariga yoki sudga shikoyat qilish; (24-modda ikkinchi qismining uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Cheklanmagan miqdorda telefonda so‘zlashuvlar, boshqa aloqa vositalari orqali muloqotlar hamda uchrashuvlar vositasida oilasi bilan aloqada bo‘lish, 40 posilkalar, banderollar, yo‘qlovlar olish, xat va telegrammalar olish hamda jo‘natish; Belgilangan normalar bo‘yicha bepul ovqat, kiyim-kechak, poyabzal va ashyoviy ta’minotning boshqa buyumlarini olish. Qarang: Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 3-avgustdagi 490-son qarori bilan tasdiqlangan Voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlariga qabul qilingan bolalarni oziq-ovqat, birlamchi kiyim-kechak va ashyoviy ta’minot buyumlari bilan ta’minlash me’yorlari . 2.2 Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish tartibi 25-modda. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi materiallarni tayyorlash. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirishni talab qiluvchi holatlar aniqlangan taqdirda, ichki ishlar organlari voyaga yetmagan ichki ishlar organlarining bo‘linmalariga keltirilgan paytdan e’tiboran 48 soat ichida voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risida sudga iltimosnoma yuborish uchun materiallarni tayyorlashi shart. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma va uni mazkur markazga joylashtirish zarurligini tasdiqlovchi materiallar voyaga yetmagan topilgan joydagi yoxud ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazi joylashgan yerdagi jinoyat ishlari bo‘yicha tuman (shahar) sudiga ichki ishlar organi boshlig‘i yoki uning o‘rinbosari tomonidan yuboriladi. 26-modda. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomaning sud tomonidan ko‘rib chiqilishi 41 Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma ichki ishlar organi uni taqdim etgan paytdan e’tiboran 24 soat ichida jinoyat ishlari bo‘yicha tuman (shahar) sudining sudyasi tomonidan yopiq sud majlisida yakka tartibda ko‘rib chiqiladi. O‘ziga nisbatan ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma ko‘rib chiqilayotgan voyaga yetmagan, prokuror, vasiylik va homiylik organining, ichki ishlar organining vakillari sud majlisida ishtirok etishi shart. Iltimosnomani ko‘rib chiqishda bolalar masalalari bo‘yicha komissiyaning vakili va advokat ishtirok etishi mumkin. (26-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani ko‘rib chiqish ichki ishlar organi vakilining voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish zarurligini asoslab beradigan ma’ruzasidan boshlanadi. So‘ngra prokuror, o‘ziga nisbatan iltimosnoma ko‘rib chiqilayotgan voyaga yetmagan, advokat, agar u sud majlisida ishtirok etayotgan bo‘lsa, sudda hozir bo‘lgan boshqa shaxslar eshitiladi, taqdim etilgan materiallar o‘rganiladi. Ajrim sudya tomonidan alohida xonada chiqariladi. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani ko‘rib chiqib, sudya quyidagi ajrimlardan birini chiqaradi: Iltimosnomani qanoatlantirish va voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risida; Iltimosnomani qanoatlantirishsiz qoldirish to‘g‘risida. Sudyaning voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani qanoatlantirish yoki qanoatlantirishsiz qoldirish to‘g‘risidagi ajrimi u o‘qib eshittirilgan paytdan e’tiboran kuchga kiradi va darhol ijro etilishi lozim. 42 Sudyaning voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma bo‘yicha chiqargan ajrimi darhol ichki ishlar organiga ijro etish uchun, voyaga yetmaganga, uning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarga, vasiylik va homiylik organiga, advokatga, agar u sud majlisida ishtirok etgan bo‘lsa, ma’lumot uchun yuboriladi. Sudyaning voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma bo‘yicha chiqargan ajrimi ustidan sudya mazkur ajrimni chiqargan kundan e’tiboran o‘n kun ichida Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudiga, viloyat, Toshkent shahar sudiga voyaga yetmagan, uning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar, vasiylik va homiylik organi hamda advokat tomonidan shikoyat berilishi yoki prokuror tomonidan protest bildirilishi mumkin. (26-moddaning sakkizinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 14-avgustdagi O‘RQ-943-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 14.08.2024-y., 03/24/943/0616-son) Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudining, viloyat, Toshkent shahar sudining sudyasi voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma bo‘yicha chiqarilgan ajrim ustidan berilgan shikoyatni (protestni) shikoyat (protest) kelib tushgan kundan e’tiboran o‘n kun ichida ko‘rib chiqadi va quyidagi ajrimlardan birini chiqaradi: (26-modda to‘qqizinchi qismining birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 14-avgustdagi O‘RQ-943-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 14.08.2024-y., 03/24/943/0616-son) Sudyaning ajrimini o‘zgarishsiz, shikoyatni (protestni) esa qanoatlantirishsiz qoldirish to‘g‘risida; Sudyaning ajrimini o‘zgartirish to‘g‘risida; Sudyaning iltimosnomani qanoatlantirish va voyaga yetmaganni ijtimoiy- huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish to‘g‘risidagi ajrimini bekor qilish haqida; 43 Sudyaning iltimosnomani qanoatlantirishsiz qoldirish to‘g‘risidagi ajrimini voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirish masalasini hal qilgan holda bekor qilish haqida. 27-modda. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazida saqlash muddatini uzaytirish tartibi Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazida saqlash muddatini uzaytirish to‘g‘risidagi iltimosnoma va ushbu muddatni uzaytirish zaruratini tasdiqlovchi materiallar ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazi boshlig‘i yoki uning o‘rinbosari tomonidan mazkur markaz joylashgan yerdagi jinoyat ishlari bo‘yicha tuman (shahar) sudiga voyaga yetmaganni ijtimoiy- huquqiy yordam ko‘rsatish markazida saqlashning muddati tugashidan kamida uch kun oldin yuboriladi. Voyaga yetmaganni ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazida saqlash muddatini uzaytirish to‘g‘risidagi iltimosnoma ushbu Qonunning 26- moddasida belgilangan tartibda sud tomonidan ko‘rib chiqiladi. V-bob. Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish tartibi 28-modda. Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv- tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi materiallarni tayyorlash Bolalar masalalari bo‘yicha komissiya voyaga yetmaganga nisbatan kelib tushgan uning aybliligi to‘g‘risidagi masala hal qilinmay turib rad qilingan yoki tugatilgan jinoyat ishi materiallarini yoxud o‘ziga nisbatan yakka tartibdagi profilaktika ishi olib borilgan voyaga yetmaganning huquqbuzarligi yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlari to‘g‘risidagi materiallarni ko‘rib chiqib, voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma bilan sudga murojaat qilish yoki boshqa ta’sir choralarini qo‘llash haqida qaror qabul qiladi. 44 (28-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Bolalar masalalari bo‘yicha komissiya voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma bilan sudga murojaat qilish haqida qaror qabul qilgan taqdirda, ichki ishlar organlari bu haqda zudlik bilan xabardor qilinadi. (28-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Ichki ishlar organlari voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani sudga yuborish uchun zarur bo‘lgan materiallarni o‘n kun ichida bolalar masalalari bo‘yicha komissiya uchun tayyorlashi shart. (28-moddaning uchinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Ichki ishlar organlari tegishli davlat organlariga va boshqa tashkilotlarga zarur hujjatlarni taqdim etish to‘g‘risida so‘rovlar yuboradi. So‘rovlar olingan kundan e’tiboran besh kun ichida bajarilishi kerak. Sog‘liqni saqlash muassasalari voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish mumkinligini aniqlash uchun uni tibbiy tekshiruvdan o‘tkazadi. Tibbiy tekshiruv vaqtida voyaga yetmaganda uning ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasida saqlanishi, tarbiyalanishi va ta’lim olishiga to‘sqinlik qiladigan kasalliklar aniqlangan taqdirda, unga taalluqli materiallar boshqa ta’sir choralarini qo‘llash uchun bolalar masalalari bo‘yicha komissiyaga topshiriladi. (28-moddaning oltinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) 45 O‘ziga nisbatan ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish haqidagi materiallar tayyorlanayotgan voyaga yetmagan ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markaziga joylashtirilishi yoxud ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarning nazoratiga topshirilishi mumkin bo‘lib, ular voyaga yetmaganning munosib xulq-atvorda bo‘lishini va sudning chaqiruviga binoan kelishini ta’minlashi shart. Sudga kelishdan bo‘yin tovlayotgan ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar, shuningdek o‘n olti yoshga to‘lgan voyaga yetmaganlar majburiy keltirilishi mumkin. Voyaga yetmaganlar, agar jinoyat ishini qo‘zg‘atish rad qilingan yoki jinoyat ishi tugatilgan yoxud jinoiy jazodan ozod qilingan paytdan e’tiboran bir yildan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa, ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirilmaydi. 29-modda. Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv- tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani sudga yuborish Ichki ishlar organi boshlig‘i yoki uning o‘rinbosari voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish mumkinligi haqidagi masalani ko‘rib chiqish uchun bolalar masalalari bo‘yicha komissiyaga quyidagi hujjatlarni yuboradi: (29-modda birinchi qismining birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Voyaga yetmaganning o‘qish (ish) joyidan ma’lumotnoma va tavsifnoma; Voyaga yetmaganning oilaviy-maishiy turmush sharoitlarini tekshirish dalolatnomasi; Ichki ishlar organining voyaga yetmagan tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar hamda shu sababli ko‘rilgan ta’sir choralari haqidagi axborotni o‘z ichiga olgan ma’lumotnomasi; Sog‘liqni saqlash muassasasining voyaga yetmaganning sog‘lig‘i holati hamda uni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish mumkinligi haqidagi xulosasi. 46 Bolalar masalalari bo‘yicha komissiya ushbu moddaning birinchi qismida ko‘rsatilgan hujjatlarni olgach, voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani olingan hujjatlarni, shuningdek jinoyat ishini qo‘zg‘atish rad qilingan yoki tugatilgan jinoyat ishi materiallarini ilova qilgan holda uch sutkadan kechiktirmay sudga yuboradi. (29-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) 30-modda. Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomaning sud tomonidan ko‘rib chiqilishi Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma bolalar masalalari bo‘yicha komissiya uni taqdim etgan paytdan e’tiboran 24 soat ichida voyaga yetmaganning yashash joyidagi jinoyat ishlari bo‘yicha tuman (shahar) sudining sudyasi tomonidan yopiq sud majlisida yakka tartibda ko‘rib chiqiladi. (30-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) O‘ziga nisbatan ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma ko‘rib chiqilayotgan voyaga yetmagan, uning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar, prokuror, vasiylik va homiylik organining, bolalar masalalari bo‘yicha komissiyaning vakillari sud majlisida ishtirok etishi shart. Iltimosnomani ko‘rib chiqishda ichki ishlar organining vakili va advokat ishtirok etishi mumkin. (30-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) 47 Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani ko‘rib chiqish bolalar masalalari bo‘yicha komissiya vakilining voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish zarurligini asoslab beradigan ma’ruzasidan boshlanadi. So‘ngra prokuror, o‘ziga nisbatan iltimosnoma ko‘rib chiqilayotgan voyaga yetmagan, advokat, agar u sud majlisida ishtirok etayotgan bo‘lsa, sudda hozir bo‘lgan boshqa shaxslar eshitiladi, taqdim etilgan materiallar o‘rganiladi. (30-moddaning uchinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11- apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Ajrim sudya tomonidan alohida xonada chiqariladi. Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani ko‘rib chiqib, sudya quyidagi ajrimlardan birini chiqaradi: Iltimosnomani qanoatlantirish va voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga mazkur majburlov chorasini qo‘llash muddatini ko‘rsatgan holda joylashtirish to‘g‘risida; Voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirmay turib tuzalishi mumkinligini tasdiqlovchi holatlar yoki uni mazkur muassasaga joylashtirishga to‘sqinlik qiladigan sabablar sudya tomonidan aniqlangan hollarda, iltimosnomani qanoatlantirishsiz qoldirish va materiallarni bolalar masalalari bo‘yicha komissiyaga voyaga yetmaganga nisbatan boshqa ta’sir choralarini qo‘llash uchun yuborish to‘g‘risida. (30-modda beshinchi qismining uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 11-apreldagi O‘RQ-829-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son) Sudyaning voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnomani qanoatlantirish yoki qanoatlantirishsiz qoldirish to‘g‘risidagi ajrimi u o‘qib eshittirilgan paytdan e’tiboran kuchga kiradi va darhol ijro etilishi lozim. 48 Sudyaning voyaga yetmaganni ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish to‘g‘risidagi iltimosnoma bo‘yicha chiqargan ajrimi darhol mazkur ajrimni ijro etishni ta’minlovchi organlar va muassasalarga yuboriladi, voyaga yetmaganga, uning ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarga, vasiylik va homiylik organiga, advokatga, agar u sud majlisida ishtirok etgan bo‘lsa, ma’lumot uchun yuboriladi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, huquqbuzarlik sodir etgan shaxslarni javobgarlikka tortish yoki jazo choralarini kuchaytirish bilan jinoyatchilikni butunlay bartaraf etib bo‘lmaydi. Eng muhimi yoshlarning bilim olishi, mehnat qilishi bilan bog‘liq muammolarni ijobiy hal etishi, huquqiy, pedagogik va psixologik tarbiyani kuchaytirish yo‘li bilan ko‘zlagan maqsadimizga erishishimiz mumkin. Voyaga yetmaganlarning individual va ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga salbiy ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan “o‘zini tasdiqlash”, “o‘z manfaatlarini boshqalardan ustun qo‘yish”, “o‘g‘rilik”, “bezorilik”, “buzg‘unchilik”, “qasoskorlik”, “o‘z kuchi va jasoratini ko‘rsatuvchi” jinoyat turlarini oldini olishga xizmat qiluvchi uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Voyaga yetmagan jinoyatchining asosiy ijtimoiy-demografik xususiyati bu uning yoshi, jinsi va oilaviy ahvolidir. Jinoyat Kodeksimizga ko'ra, shaxs 16 yoshdan umumiy jinoiy javobgarlikka, 14 yoshdan boshlab esa qasddan odam o'ldirish, o'g'rilash, zo'rlash, jinsiy ko'rinishdagi zo'rlik ishlatish, o'g'rilik, bosqinchilik, tovlamachilik, talonchilik, jinoyatlar uchun, 13 yoshdan esa aybini og'irlashtiradigan holatlarda qasddan odam o'ldirish uchun jinoiy javobgarlikka tortilishi belgilangan. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning 49 katta qismi 16-17 yoshda bo'lgan voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladi.[2] Voyaga yetmaganlar tomonidan asosan mazkur yosh oralig'ida jinoyatlarning sodir etilishiga turli sabablarni keltirish mumkin. Xususan, mazkur yosh oralig'ida o'smirlar ta'sirchan va janjalga moyil bo'ladi. Shuningdek, hayotiy tajriba etishmasligi, ishonuvchanlik, tez hishayajonga berilish, asabiylik, mustaqillikka bo'lgan tabiiy intilish, o'ziga va atrofdagilarga baho berish mezonlarining shakllanib ulgurmaganligi natijasida o'smirlar aksariyat hollarda bo'lib o'tayotgan voqeliklarning asl mohiyatini anglab eta olmaydi. Ushbu omillar inobatga olish ko'p jihatdan tergov uslubiyoti xususiyatlarini belgilab beradi. Sababi, voyaga etmaganlar bilan munosabatlarda tergovchi protsessual me'yorlarga rioya qilishidan tashqari keng miqyosdagi ma'naviy va ruhiy bilimlarga tayanishi lozim. Voyaga yetmagan jinoyatchi shaxsiyatining keyingi muhim xususiyati uning jinsidir. Ushbu toifadagi jinoyatchilarning 90-95 % erkak jinsidagi shaxslarbo'lib, shu yoshdagi aholi qatlamining ko'pchiligini, ya'ni 48-52 % ni tashkil qiladi. Voyaga yetmagan va jinoyat sodir etgan qizlar esa aholining shu yoshdagi qatlamiga kiruvchilarning 4-9 % ni tashkil qiladi. Har ikki jinsga taalluqli voyaga yetmagan jinoyatchilarning bu ko'rsatkichlari mamlakatimizda keyingi o'n yil mobaynida bir hilligicha saqlanib qolmoqda. 50 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Sh.M.Mirziyoev “Yoshlar forumidagi va ma’naviyat haqidagi” nutqidan 25 dekabr 2020 yil, 18:00 Siyosat. 2. I.A.Karimov Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent; Ma’naviyat, 2008 y. 3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 7 iyundagi “Psixologiya sohasida kadrlarni tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish va jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi”gi 472- sonli Qarori. 4. Rajabova M. Diniy ekstremizm va terrorchilik. «Adolat» gazetasi. 2000 yil 3 noyabr soni. 5. Usmonaliev M., Karaketov Y. Kriminologiya. Toshkent, «Yangi asr avlodi». 2001 y. 281-bet. 6. Xalq so‘zi” gazetasi, 2017 yil 16 iyun, 119 son, 2-bet. 7. https://president.uz/uz/lists/view/4057 51 8. https://yuz.uz/news/shavkat-mirziyoev-yoshlar-kelajagi-bilan-bogliq-har- qanday-vazifa-birlamchi-ahamiyatga-ega. 9. www.ziyouz.com kutubxonasi INTERNET RESURSLAR 1. www.tdpu.uz 2. www.pedagog.uz 3. www.ziyonet.uz 4. www.edu.uz 52

51 bet

Купить