Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik va uysizlikni oldini olish texnologiyasi. Tarixiy tajriba va zamonaviylik

Купить
KURS ISHI MAVZU: Voyaga yetmaganlar oarsida uysizlik va uysizlikni oldini olish texnalogiyasi. Tarixiy tajriba va zamonaviylik MUNDARIJA: KIRISH.......................................................................................……......................3 I BOB VOYAGA YETMAGANLAR ORASIDA UYSIZLIK VA NAZORATSIZLIK TUSHUNCHASINING TADQIQ ETISHNING NAZARIY METADALOGIK ASOSLARI............................................................7 1.1 Voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va uysizligi tushunchasi...............7 1.2 Uysizlik muamosining kelib chiqish omillari va ijtimoiy oqibatlari.............12 II BOB VOYAGA YETMAGANLAR ORASIDA UYSIZLIK VA JINOYATCHILIK MUAMMOLARINI OLDINI OLISHNING TARIXIY TAJRIBASI VA ZAMONAVIY TEXNALOGIYALARI ..................................18 2.1 Voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarinioldini olishning tarixiy tajribasi........................................................................................18 2.2 Voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarini oldini olishning zamonaviy yondashuvlari va ijtimoiy himoya tizimi...............................26 XULOSA................................................................................................................33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI..........................................35 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi. Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik muammosi zamonaviy jamiyatning eng murakkab va dolzarb ijtimoiy muammolaridan biri hisoblanadi. Ushbu hodisa bolalarning oilaviy muhitdan ajralib qolishi, doimiy yashash joyining yo‘qligi yoki beqaror ijtimoiy sharoitda yashashi bilan ifodalanadi. Natijada ularning ta’lim olish imkoniyatlari cheklanadi, tarbiya jarayoni izdan chiqadi hamda ijtimoiy moslashuv darajasi pasayadi. Uysiz bolalar ko‘pincha jamiyatning himoyasiz qatlamiga aylanadi. Ular ko‘cha sharoitida yashashga majbur bo‘lib, turli salbiy ta’sirlarga, jumladan, huquqbuzarlik, ekspluatatsiya va psixologik bosimlarga duch kelishi mumkin. Bu holat nafaqat ularning shaxsiy rivojlanishiga, balki jamiyatning kelajakdagi ijtimoiy barqarorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda voyaga yetmaganlar uysizligining yuzaga kelishiga bir qator omillar ta’sir qilmoqda. Oilaviy muhitning buzilishi, ota-ona nazoratining yetishmasligi, iqtisodiy qiyinchiliklar, migratsiya jarayonlari hamda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimidagi ayrim kamchiliklar shular jumlasidandir. Ushbu omillar bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda muammoning yanada murakkablashishiga olib kelmoqda. Xalqaro miqyosda bolalar huquqlarini himoya qilish masalasi muhim yo‘nalish sifatida qaraladi. UNICEF va United Nations tomonidan ishlab chiqilgan hujjatlarda har bir bolaning oilaviy muhitda yashash, ta’lim olish va ijtimoiy himoyadan foydalanish huquqi kafolatlangan. Shunga qaramay, amaliyotda ayrim hududlarda uysiz bolalar muammosi hanuzgacha saqlanib qolmoqda. 3 Shu sababli ushbu mavzuni ilmiy jihatdan o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Voyaga yetmaganlar uysizligi muammosining kelib chiqish sabablarini tahlil qilish, uning ijtimoiy oqibatlarini o‘rganish hamda zamonaviy oldini olish texnologiyalarini ko‘rib chiqish orqali samarali yechimlarni ishlab chiqish mumkin. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik muammosi ilmiy adabiyotlarda keng o‘rganilgan ijtimoiy hodisalardan biri hisoblanadi. Ushbu muammo sotsiologiya, ijtimoiy pedagogika, psixologiya hamda huquqshunoslik fanlari doirasida turli olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Shuningdek, G‘arb sotsiologiya maktabida M. Rutter “Bolalar va o‘smirlar psixiatriyasi” 1 asarida hamda Percy, M. S “Faqat boshpanadagi bola emas: uysiz bolalar qanday tasalli topadi” 2 kabi tadqiqotchilar bolalarning ijtimoiy muhitdan chetlanishi, oilaviy buzilishlar va deviant xulq-atvor o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishgan. Shuningdek Percy.M.S. ning asarida uysiz bolalarning hayotini chuqur ijtimoiy va psixologik yondashuv asosida tahlil qiladi. Kitobda bolalar faqat ijtimoiy muammo obyekti sifatida emas, balki o‘z his-tuyg‘ulari, orzulari va fikrlashiga ega shaxslar sifatida ko‘rib chiqiladi. Muallif intervyular va kuzatuvlar orqali ularning kundalik hayoti, duch keladigan qiyinchiliklari hamda ruhiy holatini yoritadi. Asarda asosiy e’tibor uysiz bolalarning moddiy yetishmovchiligi bilan birga, mehr, xavfsizlik va barqaror muhitga bo‘lgan ehtiyojiga qaratilgan. MDH davlatlari olimlari, jumladan L.S. Vygotskiy - psixologiya fanining yirik vakili bo‘lib, u bolalarning psixik rivojlanishida ijtimoiy muhit va tarbiyaning hal qiluvchi rolini ilmiy asoslab bergan. Olimning asosiy ilmiy qarashlari uning “Tafakkur va nutq” 3 asarida hamda defektologiyaga oid tadqiqotlarida yoritilgan va Anton Makarenko 4 — dunyoga mashhur pedagog bo‘lib, u tarbiyasi og‘ir, uysiz va jinoyatga moyil bolalarni qayta tarbiyalashning jamoaviy tizimini ishlab chiqqan. Uning pedagogik faoliyati ijtimoiy muhit va mehnat tarbiyasining shaxs shakllanishidagi ahamiyatini amaliy asosda isbotlab bergan. 1 M. Rutter “Bolalar va o‘smirlar psixiatriyasi”1994. 2 Percy, M. S. “Faqat boshpanadagi bola emas: uysiz bolalar qanday tasalli topadi” 1997. 3 L.S. Vygotskiy “Tafakkur va nutq” 1934. 4 Anton Makarenko- “Pedagogik poema” 1933-1935. 4 Makarenkoning eng asosiy asari - “Pedagogik poema” bo‘lib, unda u bolalar koloniyalarida olib borgan tajribalari orqali tarbiya jarayonida jamoaning o‘rni, intizom, mehnat va mas’uliyatni shakllantirish muhimligini ko‘rsatadi. Yuqorida keltirilgan ikki olim zamonaviy ijtimoiy pedagogika vakillari bo‘lib bolalarning ijtimoiylashuv jarayoni, tarbiya muammolari hamda ijtimoiy himoya tizimining rolini tahlil qilganlar. Ularning ishlari voyaga yetmaganlar uysizligi muammosini pedagogik nuqtai nazardan o‘rganishda asosiy nazariy baza hisoblanadi. Yusuf Xos Hojib va Abdulla Avloniy Sharq mutafakkirlari sifatida yoshlar tarbiyasi, voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va qarovsiz qolishning oldini olish masalalarini o‘rganganlar. Yusuf Xos Hojib o‘zining Qutadg'u bilig asarida yoshlarni ilmli, odobli va mehnatsevar qilib tarbiyalash zarurligini ta’kidlaydi. Asarning tarbiya va odob haqidagi boblarida bolalarni yomon muhit va jaholatdan asrash kerakligi bayon etilgan. Uning fikricha, ilm va yaxshi tarbiya yoshlarni noto‘g‘ri yo‘ldan qaytaradi. Abdulla Avloniy esa “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida tarbiyani jamiyat taraqqiyotining asosiy omili deb hisoblaydi. Asarning muqaddima qismida keltirilgan “Tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat masalasidir” degan fikri yoshlar tarbiyasining naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. U savodsizlik, qarovsiz qolish va noto‘g‘ri muhit voyaga yetmaganlarni jinoyatchilikka olib kelishini ta’kidlab, yoshlarni ilmga, kasb-hunarga va odob- axloqqa o‘rgatish zarurligini aytgan O‘zbekiston sharoitida ham ushbu muammo bir qator olimlar tomonidan o‘rganilgan. Ijtimoiy pedagogika va sotsiologiya sohasidagi tadqiqotlarda bolalarning ijtimoiy himoyasi, oilaviy muhitning roli va davlat tomonidan amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar tahlil qilingan. Jumladan Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik va nazoratsizlik muammosi, uning kelib chiqish sabablari hamda ijtimoiy oqibatlari yuzasidan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Mazkur muammoning nazariy va amaliy jihatlarini yoritishda E.X. Zaitov va G‘.O‘. Xolmurodovning “Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar bilan ijtimoiy ish amaliyoti” nomli darsligi muhim manba sifatida ahamiyatga ega. Ushbu asarda yetim va ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimining 5 institutsional asoslari, ijtimoiy yetimlik tushunchasi hamda oilaviy muhitdagi muammolar ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Shuningdek, bolalarning nazoratsiz qolishiga olib keluvchi asosiy omillar - oiladagi nosog‘lom muhit, ma’naviy- axloqiy qadriyatlarning zaiflashuvi, ijtimoiy nazoratning yetarli emasligi va tarbiyaviy muammolar - keng yoritilgan. O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida” 5 gi qonuni hamda ijtimoiy himoya tizimiga oid normativ hujjatlar ushbu yo‘nalishdagi amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Yana shuni ta’kidlab o‘tish joizki O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” 6 asarida jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, inson qadr-qimmatini yuksaltirish hamda ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirish masalalari keng yoritilgan. Asarda ayniqsa yoshlar, jumladan, ijtimoiy himoyaga muhtoj hamda ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni qo‘llab-quvvatlash, ularni jamiyatga moslashtirish va sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Kurs ishining obyekti . Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik holatlarini oldini olishning zamonaviy va tarixiy texnalogiyalarini organish (ko‘cha bolalari, qarovsiz va ijtimoiy himoyasiz bolalar). Kurs ishining predmeti. Voyaga yetmaganlar uysizligining kelib chiqish sabablari va uni oldini olishga qaratilgan tarixiy hamda zamonaviy ijtimoiy himoya va profilaktika texnalogiyalari. Kurs ishining maqsadi Voyaga yetmaganlar uysizligi muammosini o‘rganish va uning kelib chiqish sabablarini hamda oldini olishning zamonaviy hamda tarixiy texnalogiyalari. Kurs ishining maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: -voyaga yetmaganlar uysizligi tushunchasini o‘rganish; -uysizlikning asosiy sabablari va omillarini tahlil qilish; -voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarinioldini olishning tarixiy tajribasini o‘rganish; 5 O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida” gi qonun 2008 6 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi”. Toshkent, 2022 6 -voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarini oldini olishning zamonaviy yondashuvlari va ijtimoiy himoya tizimini o‘rganish. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi 2 asosiy bob, 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar va ilovalardan iborat. I BOB VOYAG YETMAGANLAR ORASIDA UYSIZLIK MUAMMOSINING IJTIMOIY MOHIYATI VA SHAKILLANISH OMILLARI 1.1 Voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va uysizligi tushunchasi. Voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va uysizlik muammosi ijtimoiy xavfli holat sifatida qaraladi va u bolalarning oilaviy hamda ijtimoiy muhitdan chetda qolishi bilan tavsiflanadi. Ushbu tushunchalar bir-biri bilan yaqin bo‘lsa-da, mazmun jihatidan farqlanadi. Voyaga yetmaganlar shaxslar - bu qonunchilikka ko‘ra 18 yoshga to‘lmagan shaxslar bo‘lib, ular hali to‘liq fuqarolik muomala layoqatiga ega bo‘lmagan, ya’ni mustaqil ravishda to‘liq huquqiy va ijtimoiy qarorlar qabul qilish imkoniyati cheklangan shaxslar hisoblanadi. Bu toifa bolalik va o‘smirlik davrini o‘z ichiga oladi hamda ularning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishi davom etayotgan davr sifatida qaraladi. Voyaga yetmaganlar nazoratsizligi — bu ota-ona yoki qonuniy vakillar tomonidan yetarli darajada tarbiya, nazorat va e’tibor berilmasligi natijasida bolaning ijtimoiy jihatdan e’tibordan chetda qolish holatidir. Bunday bolalar odatda oilasi bilan yashasa ham, ularning xulq-atvori, kundalik faoliyati va ijtimoiy muhitga kirishi to‘liq nazorat qilinmaydi. Voyaga yetmaganlar uysizligi esa yanada og‘irroq holat bo‘lib, bunda bola doimiy yashash joyiga ega bo‘lmaydi yoki oilaviy muhitdan butunlay ajralib qoladi. Bunday bolalar ko‘pincha ko‘chada yashashga majbur bo‘ladi yoki vaqtinchalik ijtimoiy muassasalarda istiqomat qiladi. Voyaga yetmagan shaxslar ummuman olganda bolalar har br jamiyatning asosiy bo‘g‘ini hisoblanib, har bir jamiyatda bolalar rivojlanishiga alohida etibor qaratiladi hamda bolalarni himoya etish ularni munosib ravishda ta’lim tarbiya olish shuningdek, sog‘lom va barkamol avlod yetishtirish har bir jamiyat va 7 davlatning burchidir. Xususan, ushbu yo‘nalishga O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida ham katta e’tibor qaratiladi. Jumladan, “Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida” 7 gi Qonunda quyidagi atamalarga ta’rif berilgan: -Voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi, -ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmagan, -ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oila, -nazoratsiz, -qarovsiz kabi atamalar qonunda quyidagicha izohlangan. Voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi- voyaga yetmaganlarning nazoratsizligi, qarovsizligiga, ular tomonidan huquqbuzarliklar yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etilishiga imkon beradigan sabablar va shart-sharoitlarni aniqlash hamda bartaraf etishga qaratilgan, yakka tartibdagi profilaktika ishi bilan birgalikda amalga oshiriladigan ijtimoiy, huquqiy, tibbiy va boshqa chora-tadbirlar tizimidir. Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan voyaga yetmagan - voyaga yetmaganning nazoratsizligi yoki qarovsizligi oqibatida uning hayoti yoki sog‘lig‘i uchun xavf tug‘diradigan yoxud uni ta’minlash, tarbiyalash va unga ta’lim berish talablariga javob bermaydigan sharoitda bo‘lgan yoxud huquqbuzarlik yoki boshqa g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etayotgan voyaga yetmagan hisoblanadi. Ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oila - ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar voyaga yetmaganlarni ta’minlash, tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarmayotgan yoki lozim darajada bajarmayotgan, yoxud ularning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan yoki shafqatsiz muomalada bo‘layotgan oiladir. Nazoratsiz - ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar tomonidan voyaga yetmaganning ta’minlanishi, tarbiyalanishi va ta’lim olishi ustidan nazorat yo‘qolgan holatdir. 7 Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonun 12.08.2010 8 Qarovsiz - aniq yashash joyiga ega bo‘lmagan, nazoratsiz qolgan voyaga yetmagan hisoblanadi. Bundan tashqari voyaga yetmagan bolalarning ota -ona qaramog‘idan mahrum bo‘lib nazoratsiz qolib ketishini oldini olish maqsadida 1999-yil 12- aprelda 171-sonli qaroriga myvofiq “Voyaga yetmagan bolalarni farzandlikka va bolalarni oilaga tarbiyaga olish (patranat) to‘g‘risida”gi Nizom 8 qabul qilindi. “Voyaga yetmagan bolalarni farzandlikka va oilaga tarbiyaga olish (patronat) to g risida” gi Nizom orqali voyaga yetmagan bolalar ota-onasidan mahrumʻ ʻ bo lganliklaridan keyin nazoratsiz qolishlarining oldini olish hamda bolaning ʻ huquq va qonuniy manfaatlarini har tomonlama himoya qilish, ularning hayoti va sog lig ini muhofaza etish, ta’lim-tarbiya olishiga sharoit yaratish, ma’naviy- ʻ ʻ axloqiy jihatdan sog lom rivojlanishini ta’minlash, shuningdek, oilaviy muhitda ʻ tarbiyalanish huquqini amalga oshirishga ko‘maklashish nazarda tutiladi. Shuningdek, mazkur Nizomning asosiy maqsadi sifatida bolalarning yetimlik va qarovsiz qolish holatlarining oldini olish, ularni davlat muassasalariga joylashtirish zarurati kamaytirish, ularni mehr-oqibatli oilalarga biriktirish orqali ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish ham ko‘zda tutiladi. Shuningdek, patronat va farzandlikka olish tizimi orqali: -bolaga doimiy yashash va tarbiya sharoitini yaratish; -uning shaxs sifatida shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish; -oilaviy qadriyatlar ruhida tarbiyalash; -ta’lim olish, sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanishini ta’minlash; -jamiyatga sog‘lom, mas’uliyatli va barkamol shaxs bo‘lib kirib borishiga ko‘maklashishkabi vazifalar amalga oshiriladi. Natijada, ushbu Nizom bolalarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, ularning huquqlarini kafolatlash hamda har bir bolaning oilaviy muhitda mehr va g‘amxo‘rlik ostida ulg‘ayishini ta’minlashga xizmat qiladi. Bundan tashqari Bolalarning nazoratsiz qolishi hamda ularning ijtimoiy va huquqiy jihatdan himoyasiz holatga tushib qolishining oldini olish maqsadida 8 “Voyaga yetmagan bolalarni farzandlikka va oilaga tarbiyaga olish (patronat) to g risida” gi 12.04.1999 ʻ ʻ 9 davlat tomonidan ya’na bir qator tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirilgan. Jumladan, yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan voyaga yetmaganlarni oilaviy muhitga yaqin sharoitda tarbiyalashni ta’minlash maqsadida oilaviy bolalar uylari tizimi joriy etilgan. Mazkur tizimning huquqiy asosini 2007-yil 31-iyulda 158-sonli qaror asosidagi “Oilaviy bolalar uylari to‘g‘risida”gi Nizom 9 tashkil etadi. Ushbu Nizomga muvofiq, oilaviy bolalar uylari ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni davlat muassasalariga joylashtirmasdan, balki oilaviy muhitga yaqin sharoitda tarbiyalash, ularning ta’lim olishi, sog‘lig‘i va psixologik holatini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan ijtimoiy institut hisoblanadi. Oilaviy bolalar uylari bolalarning ruhiy rivojlanishi, jamiyatga moslashuvi hamda shaxs sifatida shakllanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularda bolalar doimiy yashash, tarbiya olish va ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va qarovsizlik holatlarining kamayishiga xizmat qiladi. Shuningdek, mazkur tizim orqali bolalarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning ta’lim va tarbiya jarayonini uzluksiz ta’minlash hamda ijtimoiy xavfli muhitga tushib qolishining oldini olish maqsad qilingan. Bunday chora – tadbirlar orqali voyaga yetmagan shaxslarning nazoratsiz hamda ularda yuzga kelishi mumkin bo‘lgan uysizlik muammolarini bartaraf etish, eng muhimi esa bolaning oila muhitida ulg‘ayishini ta’minlashga erishiladi. Zero hech qanday moddiy ta‘minot ota-ona mehri va oila hamjihatligi o‘rnini bosa olmaydi. Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik jamiyatda ijtimoiy muammo sifatida alohida o‘rin tutadi. Bu hodisa nafaqat bolaning yashash joyidan mahrum bo‘lishi, balki uning ta’lim, sog‘liq, psixologik rivojlanishi va ijtimoiy moslashuviga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli uysizlik tushunchasini ilmiy jihatdan tahlil qilish muhim hisoblanadi. Voyaga yetmaganlar uysizligi — bu 18 yoshga to‘lmagan bolalar va o‘smirlarning doimiy yashash joyiga ega bo‘lmasligi yoki xavfsiz, barqaror oilaviy 9 “Oilaviy bolalar uylari to‘g‘risida”gi Nizom 07.31.2007 10 muhitdan mahrum bo‘lish holati hamda parvarishiga ma’sul bo‘lgan shaxslarning nazoratidan mahrum bo‘lish jarayonidir. Bunday bolalar ko‘pincha ko‘chada yashashga, vaqtinchalik boshpanalarda qolishga yoki begona shaxslar qaramog‘iga tushishga majbur bo‘ladilar. Uysizlik faqat jismoniy boshpanasizlikni anglatmaydi, balki quyidagi holatlarni ham o‘z ichiga oladi: -doimiy yashash joyining yo‘qligi; -oilaviy parvarishdan uzilish; -zo‘ravonlik yoki beparvolik sababli uydan chiqib ketish; -ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lish holatlarini o‘z ichiga qamrab oladi. Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik jiddiy ijtimoiy muammo bo‘lib, u bolalarning hayoti va butun jamiyat rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Uysiz qolgan bolalar eng avvalo xavfsiz yashash joyidan mahrum bo‘ladi. Bu esa ularning ovqatlanish, dam olish va tibbiy xizmatlardan to‘liq foydalana olmasligiga olib keladi. Natijada ularning jismoniy rivojlanishi sekinlashadi va sog‘lig‘i zaiflashadi. Shuningdek, uysizlik bolalarning ruhiy holatiga ham kuchli ta’sir qiladi. Doimiy stress, qo‘rquv, ishonchsizlik va yolg‘izlik hissi ularning psixologik rivojlanishiga zarar yetkazadi. Bunday holatda bolalar o‘ziga bo‘lgan ishonchini yo‘qotishi va jamiyatdan uzoqlashishi mumkin. Uysizlik muammosi nafaqat bolalar balki kattalarning ham hayotida salbiy oqibatlarga olib keladi sog‘lig‘ yomonlashishi, depressiya, stress kabi salbiy oqibatlarga olib keladi. Shunday ekan uysizlik muammosi nafaqat bollalar balki kattalar uchun ham jiddiy muammo hisoblanadi. Uysizlik muamosi bolalarning ta’lim jarayoni ham jiddiy zarar ko‘radi. Uysiz bolalar maktabga muntazam qatnay olmaydi yoki umuman ta’limdan uzilib qoladi. Bu esa ularning kelajakdagi kasb egallash imkoniyatlarini kamaytiradi va kambag‘allik doirasidan chiqib ketishini qiyinlashtiradi. Jamiyat nuqtayi nazaridan esa uysizlik bir qator salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Uysiz bolalar ko‘pincha ko‘cha hayotiga moslashib, turli salbiy muhitlarga tushib qolishi mumkin. Bu esa jinoyatchilik, huquqbuzarlik va ijtimoiy muammolarning ko‘payishiga sabab bo‘ladi. Uysiz bolalar sonining ko‘payishi 11 jamiyatda tilanchilik va ijtimoiy beqarorlikning ortishiga olib keladi. Uysizlikning oldini olmaslik natijasida esa kelajakda bolalar voyaga yetganidan so‘ng ularda boqimandalikning shakillanishi va qaram bo‘lib qolish holatlariga olib keladi. Bundan tashqari, davlat ijtimoiy himoya tizimiga tushadigan yuk ortadi va iqtisodiy xarajatlar ko‘payadi. Uysizlik faqat bolalarning emas, balki butun jamiyatning kelajagiga xavf soladigan muammodir chunki nazoratsiz va uysiz qolgan bolalar ijtimoiy muhitga moslashish jarayonida qiyinchiliklarga duch keladi. Shu sababli uni kamaytirish va oldini olish uchun samarali ijtimoiy choralar ko‘rish hamda bolalarga e’tibor va g‘amxo‘rlikni kuchaytirish, ularni qo‘llab-quvvatlash juda muhim hisoblanadi. 1.2 Uysizlik muamosining kelib chiqish omillari va ijtimoiy oqibatlari. Bolalar orasida uysizlik muammosi murakkab ijtimoiy hodisa bo‘lib, u bolaning doimiy yashash joyiga ega bo‘lmasligi yoki ko‘cha sharoitida yashashga majbur bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Bu muammo birgina sabab bilan emas, balki bir nechta omillarning birlashuvi natijasida yuzaga keladi va bola hayotining barcha jabhalariga — sog‘liq, ta’lim, psixologik holat va ijtimoiy rivojlanishga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bola dastlab oila muhitida rivojlanadi va u o‘zini oila ichida xavfsiz his qiladi. Bolalar orasida uysizlik muammosi kelib chiqishining quyidagicha omillarini ko‘rib o‘tishimiz mumkin; 1) Oilaviy muammolar- Uysizlikning eng asosiy sabablaridan biri oiladagi barqarorlikning yo‘qligidir. Ota-ona ajrashishi, oilada doimiy janjal va zo‘ravonlik bo‘lishi, yoki ota-onaning vafoti bolani himoyasiz qoldiradi. Ba’zi hollarda ota- onaning bolaga beparvo munosabati ham uni uyidan chiqib ketishga majbur qiladi. Uysizlikga sabab bo‘luvchi eng asosiy oilaviy muammo bu bolaning qarovsiz qolib ketishi va ota-onaning ota- onalik huquqidan mahrum etilish holatidir. Ota- oanlik huquqidan mahrum qilish - ota-oanlik majburiyatlarini bajarishdan bosh tortsa, shu jumladan aliment to‘lashdan bo‘yin tovlasa, uzrsiz sabablarga ko‘ra o‘z bolasini tug‘riqxona va boshqa davolash muassasasidan, tarbiya aholini ijtimoiy himoyalash muassasasi vas shunga o‘xshash boshqa muassasalardan olishdan bosh tortsa, ota-onalik huquqini suiiste’mol qilsa, 12 bollarga nisbatan shavqatsiz munosabatda bo‘lsa, jumladan jismoniy kuch ishlatsa yoki ruhiy ta’sir ko‘rsatsa, muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka berilgan bo‘lsa, o‘z bolalarining hayoti yoki sog‘log‘iga yoxud er ( xotini ) ning hayotigqa qarshi qasddan jinoyat sodir qilingan bolsa, ota- onalik huquqidan mahrum etilishi mumkin. 10 Ota ona qaramog‘idan mahrum etilgan bolalarning huquqlarini himoya qilish muhum hisoblanadi va bu orqali bolalarning boshpanasiz hamda ta‘minotsiz qolib ketishining oldi olinadi. Ota- ona qaramog‘idan mahrum etilgan bolalarning huquqlarini himoya qilishga yana bir sabab shuki, ota-onalarning o‘z ota- onalik majburiyatlaridan bosh tortishlari yoki aliment to‘lashdan bo‘yin tovlashlari hisoblanadi. Ushbu holat bo‘yicha qator mutaxasis olimlar o‘zlarining fikr mulohazalarini, takliflarini berib o‘tganlar. Jumladan rus olimasi M.V. Antakolskayaning fikricha, ota-onalar ota-onalik huquqidan mahrum qilinib, bolalari bilan birga yashayotgan (aksariyat hollarda ota yoki ona ota-onalik huquqidan mahrum etilgan bo‘ladi.) va farzandi uchun zarur bo‘lgan barcha qulayliklarni moddiy ta’minot bilan taminlamasa, aliment to‘laashdan bo‘yin tovlasa, ushbu holat bo‘yicha ota -onalik huquqini suiste’mol qilish deb baholanadi. 11 2) Iqtisodiy qiyinchiliklar - bolalarning boshpanasiz qolishida kambag‘allik va ishsizlik ham katta rol o‘ynaydi. Daromad yetishmasligi sababli oilalar uy-joyini yo‘qotishi yoki bolani boqish imkonidan mahrum bo‘lishi mumkin. Bunday sharoitda bola ko‘chada yashashga majbur bo‘lib qoladi. Xususan, Melanie Smith Percy tomonidan yozilgan “Faqat boshpanadagi bola emas: uysiz bolalar qanday tasalli topadi” asarida ham uysiz bolalar hayotiga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilinar ekan, oilalardagi moddiy yetishmovchilik muhim sabab sifatida ko‘rsatiladi. Muallifning ta’kidlashicha, iqtisodiy tanglik natijasida ota-onalar barqaror yashash sharoitini ta’minlay olmaydi, bu esa bolalarning boshpanasiz qolishiga olib keladi. Shu bilan birga, asarda iqtisodiy muammolar boshqa ijtimoiy omillar — oilaviy beqarorlik, ruhiy bosim va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi bilan 10 O‘zbekiston respublikasi Oila Kodeksi. 1998 11 . E.X.Zaitiv, G‘.O‘. Xolmurodov. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar bilan ijtimoiy ish T-2024 95-96 b. 13 uzviy bog‘liqligi ham qayd etiladi. Demak, bolalar uysizligi faqat moddiy yetishmovchilik natijasi emas, balki murakkab ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning oqibatidir 12 . 3) Ijtimoiy muhitning ta’siri- Ba’zi bolalar oilaviy yoki tashqi muhitda bo‘ladigan munosabatlar tufayli maktabdan uzilib qoladi, nazoratsiz muhitga tushadi va ko‘cha hayotiga o‘rganib qoladi. Ijtimoiy xizmatlarning yetarli darajada ishlamasligi ham bu muammoni kuchaytiradi. Bolalar uysizligiga ijtimoiy muhitning ta’siri muhim omillardan biri sifatida ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Jumladan, Jill Khadduri va hamkorlari tomonidan tayyorlangan AQShdagi uysiz bolalar muammosi tadqiqotida bolalar uysizligining sabablari qatorida ijtimoiy muhit omillari — oilaviy beqarorlik, zo‘ravonlik, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimining yetishmasligi alohida ta’kidlanadi. Tadqiqotda qayd etilishicha, bolalar yashayotgan ijtimoiy muhit (ya’ni oiladagi munosabatlar, mahalla va jamiyatdagi qo‘llab-quvvatlash darajasi) ularning boshpanasiz qolish xavfiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi 13 . Shuningdek, nosog‘lom ijtimoiy muhit bolalarning nafaqat jismoniy, balki ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir etadi. Bunday sharoitda ulg‘ayayotgan bolalarda xavfsizlik hissining yo‘qolishi, ishonchsizlik, stress va ijtimoiy moslashuv muammolari kuchayadi. Natijada ular ko‘pincha oiladan ajralib qolish, boshpanalarni tark etish yoki ko‘chada yashashga majbur bo‘ladilar. Bundan tashqari, jamiyat tomonidan yetarli darajada e’tibor va yordam ko‘rsatilmasligi, ijtimoiy xizmatlarning cheklanganligi ham bolalar uysizligi muammosini yanada keskinlashtiradi. Ijtimoiy muhit omili bolalar uysizligining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, u iqtisodiy qiyinchiliklar bilan birgalikda murakkab ijtimoiy jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. 4) Ota-onaning salbiy odatlari- Giyohvandlik, alkogolizm yoki jinoyatchilikka moyil ota-onalar bolalar uchun xavfli muhit yaratadi. Natijada bola uyidan chiqib ketishi yoki tashlab ketilishi mumkin. Bolalar uysizligiga olib keluvchi omillardan 12 Percy, M. S. Not Just a Shelter Kid: How Homeless Children Find Solace (“Faqat boshpanadagi bola emas: uysiz bolalar qanday tasalli topadi”) 1997. B.104. 13 Child Homelessness in the United States tadqiqot 14 biri sifatida ota-onalarning salbiy odatlari alohida o‘rin tutadi. Xususan, AQSH da o‘tkazilgan “Ruhiy salomatlik va xulq - atvor ko‘rsatkichlari” hisoboti ma’lumotlariga ko‘ra, ota-onalarning spirtli ichimliklarga qaramligi, giyohvandlik va ruhiy salomatlik muammolari oilaviy muhitning beqarorlashuviga hamda bolalarning qarovsiz qolish xavfining ortishiga olib keladi Ushbu omillar natijasida oilada nizolar, zo‘ravonlik va e’tiborsizlik kuchayib, bolalar xavfsiz muhitdan mahrum bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida ularning qarovsiz yoki boshpanasiz qolish ehtimolini oshiradi. 5) Migratsiya va tabiy ofatlar - Oilaning boshqa joyga ko‘chib ketishi, urush, tabiiy ofatlar yoki uy-joy yo‘qolishi ham voyaga yetmagan bolalarning uysiz qolishiga sabab bo‘ladi. Migratsiya jarayonida, ayniqsa majburiy ko‘chish holatlarida, oilalar barqaror yashash sharoitidan mahrum bo‘ladi. Ota-onalar ish izlab boshqa hududlarga ketganda yoki chet elga chiqib ketganda, ayrim bolalar qarindoshlar qaramog‘ida qoladi yoki umuman nazoratsiz qolib ketishi mumkin. Ba’zi hollarda esa bolalar ota-onasidan ajralib, vaqtinchalik yoki doimiy boshpanasiz holatga tushib qoladi. Bunday holatlar esa bolalar orasida nazoratsizlikning kuchayishi hamda uysizlik muammosiga duchor bo‘lishi ayrim holatlarda esa jinoyatchiliok holatlarini oshib borishiga olib keladi. Tabiiy ofatlar - zilzila, suv toshqini, qurg‘oqchilik kabi hodisalar ham bolalarning uy-joysiz qolishiga sabab bo‘ladi. Bunday vaziyatlarda uylar vayron bo‘ladi, infratuzilma izdan chiqadi va oilalar o‘z yashash joylarini tark etishga majbur bo‘ladi. Natijada bolalar vaqtinchalik boshpanalarda yoki og‘ir sharoitlarda yashashga majbur bo‘ladi, ba’zan esa ota-onasidan ayrilib qolish holatlari ham kuzatiladi. V.S.Muxina tabiiy kataklizmlar (ofatlar, ocharchilik va boshgalar) va ijtimoiy silkinisnlar - iqtisodiy-ijtimoiy transformatsiyalar, o'tish davri. turli urushlar. milatlararo konfliktlarni biologik yetimlikning omillari sifatida guruhlaydi. Shu bois. qochoqlar, majburiy migrantlar qatlami shakilanadi va ular orasida yetimlar ulushi oshib bormoqda. Yetim qolgan bolalar ulishining oshib borishi esa nazoratsizlik qarovsiz qolish hamda bolalar orasida uysizlikning avj olishiga olib keladi. 15 Xususan, 2015 yilda 244 million xalqaro muhojirlar va qochoqlar qayd etilgan bo'lsa, 2050 yilga kelib ushbu raqam 321 milliondan oshib ketishi kutilmoqda. Yevropaga kelgan 1 milliondan ortiq qochoqlarning 253 700 nafari bolalar bo‘lib. ulardan 100 ming nafari yolg'iz bolalar sifatida qayt etilgan 14 . Bu ko‘rsatkichlar esa nafaqat bizning jamiyatimizda balki butun dunyo miqyosida hanuzgacha uysiz bolalarning mavjud ekanligi va bu muammoni bartaraf etish muhum ekanligini ko‘rsatadi. Migratsiya va tabiiy ofatlar natijasida yuzaga kelgan boshpanasizlik bolalarning ta’lim olishiga, sog‘lig‘iga va ruhiy holatiga va bevosita kelajagiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli bunday vaziyatlarda bolalarni himoya qilish, ularni vaqtinchalik boshpana va ijtimoiy yordam bilan ta’minlash, bolalarni hamda zarur bo‘lsa ularning oilalarini qo‘llab – quvvatlash muhim ahamiyatga ega. Uysizlik muammosi nafaqat bolalar balki kattalarni ham qiyin ahvolga solib qo yadi. Uysizlik natijasida nafaqat bu muammo bilan kurashayotgan shaxs balkiʻ jamiyatda ham bir qancha salbiy oqibatlar yuzaga keladi. Xususan shaxsning o zining salomatligi jiddiy xavf ostida qoladi. Doimiy yashash joyining yo‘qligi ʻ sababli inson to‘g‘ri ovqatlana olmaydi, gigiyena qoidalariga amal qilish imkoniyati cheklanadi va tibbiy ijtimoiy xizmatlardan foydalanishda cheklovlar yuzaga keladi. Natijada turli yuqumli va surunkali kasalliklar kelib chiqadi, jismoniy holat yomonlashadi hamda umr davomiyligi qisqarish holatlarigacha olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, uysizlik insonning ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Doimiy stress, xavotir, kelajakka ishonchsizlik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi ruhiy tushkunlik, depressiya va boshqa psixologik muammolarni keltirib chiqaradi. Ko‘pincha bunday shaxslar jamiyatdan ajralib qoladi, o‘ziga bo‘lgan ishonchi yo‘qoladi hamda o‘zini keraksiz his qiladi. Voyaga yetmagn ayniqsa o‘smir yoshdagi yoshlar orasida esa o‘zini chalg‘itish maqsadida ichkilik 14 . E.X.Zaitiv, G‘.O‘. Xolmurodov. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar bilan ijtimoiy ish T-2024 10 b. 16 bozlik, giyohvand moddalarga berilish hamda kashandachilik kabi salbiy ijtimoiy oqibatlar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi Uysizlik jamiyat hayotiga ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, ijtimoiy tengsizlik kuchayadi va aholining turli qatlamlari o‘rtasidagi tafovut yanada oshadi. Jamoat joylarida tartib va xavfsizlik bilan bog‘liq muammolar yuzaga kelishi mumkin. Ayrim hollarda uysiz insonlarning og‘ir turmush sharoiti ularni noqonuniy faoliyatga undashi ehtimoli ham yuqori darajada bo‘ladi. Shuningdek, bu muammo iqtisodiy jihatdan ham salbiy oqibatlarga olib keladi. Uysiz shaxslar barqaror ish faoliyatini yurita olmaydi, natijada mehnat resurslaridan to‘liq foydalanilmaydi. Shu bilan birga, davlat tomonidan ijtimoiy yordam, tibbiy xizmat va reabilitatsiya dasturlariga qo‘shimcha mablag‘ ajratish zarurati yuzaga keladi. Bu esa byudjetga ortiqcha yuklama bo‘lib tushadi. Uysizlikning yana bir muhim oqibati uning kelajak avlodga ta’siridir. Uysiz oilalarda voyaga yetayotgan bolalar ko‘pincha sifatli ta’lim olish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi, bu esa ularning kelajakda munosib ish topishi va jamiyatda o‘z o‘rnini egallashiga to‘sqinlik qiladi. Natijada kambag‘allik va ijtimoiy muammolar avloddan-avlodga o‘tib boradi. Voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va uysizlik kabi muhim muammolar bartaraf etilar ekan, jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, yosh avlodning sog‘lom va barkamol rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratiladi. Chunki bunday muammolar o‘z vaqtida hal etilsa, bolalarning jinoyatchilikka yoki turli salbiy yo‘llarga kirib ketishining oldi olinadi. Shuningdek, yoshlarning ta’lim olish, kasb egallash va jamiyatda o‘z o‘rnini topish imkoniyatlari kengayadi. Bu esa kelajakda malakali kadrlar sonining oshishiga, ijtimoiy tenglikning ta’minlanishiga hamda iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. 17 II BOB VOYAGA YETMAGANLAR ORASIDA UYSIZLIK VA JINOYATCHILIk MUAMMOLARINI OLDINI OLISHNING TARIXIY TAJRIBASI VA ZAMONAVIY TEXNALOGIYALARI. 2.1 Voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarini oldini olishning tarixiy tajribasi. Voyaga yetmaganlar, ya’ni bolalar uysizligi va jinoyatchiligi nafaqat bugungi kunning, balki qadimdan insoniyatni tashvishga solib kelayotgan dolzarb muammolardan biridir. Jamiyat taraqqiy etgan sari bu masalalarning oldini olishga qaratilgan choralar kuchayib borayotgan bo‘lsa-da, ularning ildizi hali-hanuz to‘liq bartaraf etilgani yo‘q. Xususan, qadimgi Rimda ham bu muammo o‘z davrida keng tarqalgan edi. Rim imperiyasida shaharlarning tez o‘sishi, urushlar va ijtimoiy tengsizlik natijasida ko‘plab bolalar uysiz qolgan, ko‘cha hayotiga mahkum bo‘lgan holatlar kuzatilgan. Bunday bolalar ko‘pincha nazoratsiz qolib, turli mayda jinoyatlarga aralashib ketgan yoki og‘ir mehnatga jalb etilgan. Bu esa jamiyat ichida ijtimoiy muammolarning yanada chuqurlashishiga sabab bo‘lgan. Qadimgi Rimda bolalar jinoyatchiligi asosan o'g'irlik, ko'cha buzuqliklari va mulkni buzish kabi kichik huquqbuzarliklar shaklida namoyon bo'lgan, ammo bu holatlar qat'iy oilaviy va davlat nazorati ostida saqlangan. Rim Respublikasining "XII jadval qonunlari" (miloddan avvalgi 451-450 yillar) voyaga yetmaganlar (14-25 yosh) uchun alohida tartib joriy etgan – kattalar uchun o'lim yoki qullik jazosi ular uchun mehnat yoki nazorat bilan almashtirilgan. Bu qonunlar patritsiy va pleybey tengligini ta'minlab, bolalarni tarbiyalashga yo'naltirilgan, chunki ular jamiyatning kelajagi deb hisoblangan. Imperator Avgust davrida “Zino jinoyati haqidagi Yuliy qonuni” kabi qonunlar yoshlarning axloqsizligini oila mas'uliyatiga yuklagan. Bolalar jinoyatlari ko'pincha shahar qashshoqligi va uysizlikdan kelib chiqqan: o'g'il bolalar bozorlardan non, meva o'g'irlash ko'chalarda guruh bo'lib buzuqlik qilgan. Tarixiy manbalar yoshlar to'dalari faoliyatini tasvirlaydi, ular siyosiy tartibsizliklarga ham aralashgan, ammo bu holatlar kam uchragan. Yetim 18 bolalar ko'chada yashab, kichik guruhlarda jinoyat qilgan, chunki oilasiz qolganlar davlat himoyasiga muhtoj edi. Jazo turlari ham kattalarnikiga nisbatan ancha yumshoq bolgan: voyaga yetmaganlar ota nazoratiga qaytarilgan yoki hunarmand ustaxonalariga topshirilgan, bu mehnat tarbiyasi edi. Profilaktika maktab tizimida edi – 7 yoshdan grammatika va ritorika maktablari, jismoniy mashqlar bo'sh vaqtni to'ldirgan. Boy oilalarda tarbiyachilar bolalarni axloqiy tarbiyalagan, bu jinoyatchilikni erta oldini olinishoga qisman bo‘lsa ham yordam bergan 15 . Bundan tashqari G‘arb davlatchiligida ham yetim va ota ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni himoya qilish va ularga g‘amxo‘rlik qilish g‘oyalari ilgari surilgan. Xususan milodiy 347 - yilda Sardukiy bosh cherkovida (G‘arbiy va Sharqiy Rim imperiyasi chegarasida) faqiralar, yetimlar, boshpanasiz qolgan ayollar va bolalar hamda musofirlarga yordam ko‘rsatish maqsadida 12 ta qoida qabul qilindi. Unda muhtojlarga xayr- ehsonlar tarqatish, faqirlarni oziq-ovqat bilan ta’minlash zarurati ko‘rsatildi. Keyinchalik, yetim-yesirlar, muhtoj kishilarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida maxsus jamg‘armalar tashkil etildi. IV-V asrlarda shu tarzda cherkovlarda yig‘ilgan mablag‘lar evaziga Markaziy Yevropa hududida yetim bolalar uchun boshpanalar qurilishi boshlandi. Ushbu boshpanalarda ko‘cha-kuyda daydib yurgan qarovsiz bolalar parvarishlandi, kiyim-kechak va zarur oziq-ovqat bilan ta’minlandi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, Yevropa davlatlarida aholi xurofotga ommaviy tarzda berilgan o‘rta asrlarda oilada nogironligi bo‘lgan farzand tug‘ilishi jamoatchilikning bid’atlariga sabab bo‘lgan. Shu bois, oilaning nogironligi bo‘lgan farzandidan voz kechish va turli muassasalarga tashlab ketish yoki nogronligi bo‘lgan bolalarni ko‘chalarga tashlab ketish odatga aylandi va natijada bolalarning boshpanasizligi avj oldi. Muammo tarixi bilan shug‘ullangan Mishel Fukoning fikricha, milodiy VIII asrgacha aqliy zaiflik jamiyat tomonidan ijtimoiy xatar, tahdid sifatida qabul qilingan. Ayniqsa moxovlik yoki aqliy zaiflik oqibatida 15 https://uz.wikipedia.org/wiki/Qadimgi_Rim?utm_source=perplexity 19 boladan voz o‘girish rituall tarzda amalga oshirilgan va ommalashgan tadbir hisoblangan. 16 Bolalardan voz kechilishi oqibatida esa jamiyatda qarovsiz va yetim bolalar yoki boshpanasiz bo‘lgan bolalar ko‘payishi avj olgan. M.Fuko fikriga ko‘ra, ushbu tadbirlar sog‘lom insonlarning aqliy zaif insonlardan himoyalanish maqsadida go‘yoki qat’iy jismoniy to‘siq yaratish uchun qilingan. Natijada, aynan nogironligi bo‘lgan bolalar orasida yetimlik va boshpanasizlik holatlari avj olgan. Demak tarixiy jarayonlarda nafqat sog‘lom bolalar balki nogronligi bor bo‘lgsn bolalar orasida ham yetimlik va uysizlik muammolari mavjud bo‘lgan vaavj olganligini ko‘rishimiz mumkin. XII asrda ayrim Yevropa davlatlari yetim va tashlandiq bolalarga g‘amxo‘rlikni o‘z zimmasiga oldi. Dastlab Fransiyada, keyinchalik Buyuk Britaniyada yetim va tashlab ketilgan bolalarga minimal ko‘mak beruvchi chora- tadbirlar amalga oshirilgan. Ularni tashlab ketgan ota-onaga nisbatan jazo qo‘llanilgan. Tashlandiq bolalarning hayotini saqlab qolish maqsadida cherkovlar va monastirlar kirish eshigi pastki qismida ichi yumshoq yotoq shaklida jihozlangan aylana chambarak quti o‘rnatila boshlandi. Boladan voz kechayotgan shaxs uni qutiga joylab, chambarakni aylantirgan va bola muassasaning ichki tomoniga kiritilgan. Shu tariqa Yevropada yangi tug‘ilgan chaqaloqni shafqatsizlarcha tashlab ketilishi oqibatida nobud bo‘lishi qisman bartaraf etilgan. Keyinchalik ushbu sohadagi qonunchilik kuchaytirilib, 1529 yilda Germaniyada “Nochorlarga yordam to‘g‘risida” Gamburg ustavi, 1682 yilda esa “Davlat ta’minoti chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmon qabul qilindi. Angliyada 1531 yilda “Nochorlarga yordam berish to‘g‘risida” qonun ishlab chiqildi. 1572 yildan boshlab faqirlarga yordam ko‘rsatish uchun umumiy soliq joriy etildi. 1601 yilda Angliyada “Kambag‘allik to‘g‘risida”gi qonun ishlab chiqilib, unda boshqa qatlamlar qatorida yetim-yesir, daydi bolalarga yordam berish masalasi qo‘yildi. Ushbu qonunchilik hujjatlari Yevropa davlatchiligi tarixida ijtimoiy himoya tizimining shakllanishiga asos bo‘ldi. Ayni davrdan cherkovlar Yevropa jamiyatini 16 M. Fuko. “Klassik davrda jinnilik tarixi”. — Sankt-Peterburg: Universitet kitobi, 1997. — 160-bet. 20 tashlab ketilgan va topib olingan bolalar uchun boshpana va shifoxonalar qurishga chorladi. Shu asnoda, 1792 yilda AQShda, 1734 yilda Italiyada “topib olingan tashlandiq bolalar” uylari ochildi. 1880 yildan boshlab Shimoliy Amerikada yetimlar va tashlandiq bolalarni ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha maxsus agentliklar ochila boshlandi 17 . Rossiyada yetim bolalar “ortiqcha” sanalib, ularga g‘amxo‘rlikning belgisi sifatida 1682 yilda xat-savod va hunarga o‘rgatuvchi maxsus muassasalar rasman ochilgan. Bunday muassasalar cherkov va monastirlar qoshida tashkil etilib, ularda 300 dan ortiq yetim bolalar yashab, ta’lim olgan. 1706 yilda esa birgina Xolmova- Uspenskiy monastiri Rossiya bo‘ylab daydib yurgan minglab yetim va tashlandiq bolalar uchun 10 dan ortiq boshpana va jamoatchilik oshxonalari ochilgan va shu tariqa ular ta’minlab turilgan. 1701 yilda rus imperatori Pyotr I ning “Avliyo Patriarx uylarida g‘ariblar, kasallar va qariyalarni aniqlash to‘g‘risida”gi farmoni qabul qilindi. Ushbu farmon asosida Rossiyada davlat ta’minotidagi ilk yetimxonalar paydo bo‘ldi. Ularda yetim bolalarning har bir toifasiga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish bo‘yicha choralar qabul qilish yuklandi 18 . Bunday muassasalarda bola ijtimoiy kelib chiqishi, yetimlikning sabablari sir saqlangan holda tarbiyalangan. Ammo, keyinchalik ushbu muassasalar yetim bolalar bilan to‘lib ketganligi bois, bolalar ma’lum qismi badavlat xonadonlar xizmatiga topshirilgan. Yetimxonalarda yashayotgan o‘g‘il bolalar 10 yoshga to‘lgach dengiz flotida matroslikka topshirilgan. Ammo, XIX asrga kelib Rossiyada yetim bolalar uchun maxsus muassasalar faoliyati izdan chiqqan. Natijada, ularda tarbiyalanayotgan bolalarga munosabat o‘ta shafqatsiz tus olib, bu borada tadqiqot olib borgan V.V.Belyakovning qayd etishicha, muassasalarda yashovchi bolalar orasida o‘lim ko‘rsatkichi 75% gacha ko‘tarilgan. 19 Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida ijtimoiy muammo sifatida shakllanib kelgan murakkab hodisadir. Tarixiy 17 . E.X.Zaitiv, G‘.O‘. Xolmurodov. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar bilan ijtimoiy ish T-2024 34 b. 18 G‘aniyeva. M.X Ijtimoiy ish asoslari metodik qo‘llanam T. 2010. B 10 19 Belyakov V.V. “Rossiyadagi yetim bolalar muassasalari: tarixiy ocherk”. — Moskva, 1993. — 97-b 21 manbalarga ko‘ra, dastlab bolalar alohida huquqiy subyekt sifatida ajratilmagan va jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlar kattalar bilan bir xil tartibda jazolangan. Faqat XIX asr oxiriga kelib, bolalar va o‘smirlarni alohida ijtimoiy guruh sifatida ko‘rib chiqish g‘oyasi shakllana boshladi XX asrga qadar Yevropa va AQSh huquq tizimlarida bolalar jinoyatchiligi kattalar jinoyatining bir qismi sifatida qaralgan. O‘rta asrlarda jinoyat sodir etgan bolalar ko‘pincha qamoq yoki jismoniy jazoga tortilgan. Industrial davrda (XVIII–XIX asrlar) shaharlarning tez o‘sishi, kambag‘allik va ijtimoiy beqarorlik natijasida ko‘cha bolalari soni keskin oshdi. Bu holat voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilikning kuchayishiga olib keldi. Ilmiy manbalarda qayd etilishicha, zamonaviy voyaga yetmaganlar sud tizimi birinchi marta 1899 yilda AQShning Chikago shahrida tashkil etilgan bo‘lib, bu tizim bolalarni jazolashdan ko‘ra ularni tarbiyalashga yo‘naltirilgan edi. Bu model keyinchalik Yevropa davlatlariga ham tarqaldi va XX asr boshida ko‘plab davlatlar alohida bolalar sudlari va reabilitatsiya tizimlarini joriy etdi. Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini tushuntirishda bir nechta muhim ilmiy yo‘nalishlar shakllangangan. Sotsiologya nuqtai nazariga ko‘ra, jinoyatchilik individual emas, balki ijtimoiy muhit mahsulidir. Ayniqsa, Émile Durkheim jamiyatdagi “anomiya” (normasizlik) holati jinoyatchilikni kuchaytirishini ta’kidlagan. Jamiyatda qadriyatlar zaiflashganda yoshlar deviant xulqqa moyil bo‘ladi. Bolalar kattalar nazoratisiz qoli b ketganda ularda deviant xulq atvor shakillanada. Bu bazida bolaaning do‘stlari qiziqtirishi oqibatida bo‘lsa bazida bola o‘z ota- onasini e‘tiborini tortish maqsadida ham deviant xulq - atvor egasi bo‘ladi va bu keyin chalik jinoyatchilik darajasigacha ko‘tariladi. Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi muammosini ilmiy jihatdan tushuntirishda XX asr boshlarida shakllangan Chikago maktabi sotsiologik yondashuvi alohida ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv “ijtimoiy dezorganizatsiya nazariyasi” nomi bilan mashhur bo‘lib, u 1929-yil Clifford Shaw tomonidan ishlab chiqilgan va 1942- yilda uning yordamchisi Henru McKay bilan birga nash etirilgan. 22 “Shahar hududlarida voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi” Ushbu nazariyaga ko‘ra, jinoyatchilik shaxsning tug‘ma xususiyatlari bilan emas, balki uning yashash muhiti va ijtimoiy sharoitlari bilan bevosita bog‘liqdir. Tadqiqotchilar Chikago shahrining tur li hududlarini o‘rganib, jinoyatchilik darajasi yuqori bo‘lgan hududlar odatda kambag‘allik, ishsizlik va ijtimoiy beqarorlik kuchli bo‘lgan joylar ekanini aniqlaganlar. Nazariyada ta’kidlanishicha, bunday hududlarda ijtimoiy nazorat zaiflashadi, oilaviy barqarorlik buziladi va maktab hamda jamoatchilik institutlarining ta’siri kamayadi. Natijada, voyaga yetmagan bolalar ko‘cha muhitiga ko‘proq bog‘lanib qoladi va deviant xulq shakllanishi ehtimoli ortadi. Shuningdek, ushbu yondashuvga ko‘ra, jinoyatchilik “o‘rganilgan xulq” sifatida ham qaraladi, ya’ni bola jinoyatni bevosita yashayotgan muhitidan o‘zlashtirishi mumkin 20 . 1929-yilda Juvenile Delinquency and Urban Areas tadqiqoti doirasida Clifford Shaw Chikagoda maktabga bormagan yoki huquqbuzar sifatida shahar ma’muriyati, politsiya yoki sudlar tomonidan ro‘yxatga olingan 60 ming nafar yosh erkakning yashash joylarini o‘rgangan. U tekshiruv ostidagi yoshlarning katta qismi yashagan hududlarni “jinoyatchilik hududlari” (“delinquency areas”) deb atagan. Shu bois Chikago maktabi vakillari jinoyatchilikni kamaytirish uchun faqat jazoni kuchaytirish emas, balki ijtimoiy muhitni yaxshilash, kambag‘allikni kamaytirish va oilaviy hamda ta’lim tizimini mustahkamlash zarurligini ta’kidlaydilar 21 . XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi bo‘yicha yondashuv keskin o‘zgardi. Endilikda asosiy e’tibor jazolashga emas, balki reabilitatsiya va ijtimoiy integratsiyaga qaratilmoqda. BMT va UNICEF tadqiqotlariga ko‘ra, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining asosiy sabablari: -oilaviy zo‘ravonlik, -yetimlik va qarovsiz qolish, -ta’limdan uzilish, 20 https://www.econbiz.de/Record/juvenile-delinquency-and-urban-areas-study-rates-delinquents-relation- differential-characteristics-local-communities-american-cities-shaw-clifford/10004873760?utm 21 https://en.wikipedia.org/wiki/Social_disorganization_theory?utm 23 -kambag‘allik, -ko‘cha muhitiga tushib qolish hisoblanadi. Shuningdek, 1989 yilda BMT Bosh Assambiliyasi tomonidan qqabul qilingan “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi konvensiya voyaga yetmaganlarni alohida himoya qilinishi kerak bo‘lgan ijtimoiy guruh sifatida belgilab berdi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, O‘rta Osiyo hududida qadimdan yetim va qarovsiz bolalarni himoya qilish masalasi jamiyatning muhim ijtimoiy vazifalaridan biri hisoblangan. Ayniqsa islom dini ta’siri ostida yetim bolalarga g‘amxo‘rlik qilish savob amal sifatida qaralgan. Shu sababli mahalla, qarindosh-urug‘ va diniy muassasalar tomonidan yetim bolalarni qo‘llab-quvvatlash tizimi shakllangan. Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, Sharq jamiyatlarida jamoaviy nazoratning kuchli bo‘lishi bolalarning ommaviy tarzda ko‘cha muhitida qolib ketishini ma’lum darajada cheklagan. Biroq O‘rta Osiyo tarixida urushlar, bosqinlar, ocharchilik va iqtisodiy inqirozlar davrida yetim hamda qarovsiz bolalar soni ortib borgan. Ayniqsa mo‘g‘ullar istilosi davrida ko‘plab oilalar vayron bo‘lib, bolalar ota-onasiz qolgan. Tarixchi olim Vasily Bartold tadqiqotlarida qayd etilishicha, XIII asrdagi istilolar O‘rta Osiyo shaharlari ijtimoiy hayotiga katta zarar yetkazgan va aholining qashshoqlashuviga sabab bo‘lgan. Natijada ko‘plab bolalar tirikchilik uchun ko‘cha hayotiga majbur bo‘lgan. Shuningdek, Abu Ali ibn Sina ham bolalar tarbiyasi va psixologik muhitning ahamiyati haqida fikr yuritgan. U oiladagi nosog‘lom muhit bolaning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini va bu keyinchalik uning xulq-atvorida og‘ishlarga olib kelishini qayd etgan. Ibn Sino yoshlarni mehnat, ilm va axloq asosida tarbiyalash zarurligini ta’kidlagan. XIV–XV asrlarda Alisher Navoi asarlarida ham yetim va bechoralarga yordam berish g‘oyalari keng yoritilgan. Navoiy jamiyatning ma’naviy barkamolligi yosh avlodga bo‘lgan munosabat bilan belgilanishini qayd etgan. Uning fikricha, qarovsiz va kambag‘al bolalarni qo‘llab- quvvatlash jamiyatning axloqiy burchi hisoblangan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida ijtimoiy tengsizlik va iqtisodiy qiyinchiliklarning kuchayishi ham voyaga yetmaganlar qarovsizligi 24 muammosini kuchaytirgan. Ayniqsa Rossiya imperiyasi davrida kambag‘al oilalar farzandlari ko‘pincha bozorlarda ishlash, tilanchilik qilish yoki mayda savdo bilan shug‘ullanishga majbur bo‘lgan. Tadqiqotlarda qayd etilishicha, oilaviy nazoratning susayishi va kambag‘allik voyaga yetmaganlarning huquqbuzarlikka moyilligini oshirgan. 1917-yildan keyin Sovet hokimiyatining dastlabki davrida fuqarolar urushi, ocharchilik va iqtisodiy tanglik sababli O‘rta Osiyoda “besprizorniklar”, ya’ni qarovsiz bolalar soni keskin ortgan. Tarixchi olim Nikolai Semashko ma’lumotlariga ko‘ra, 1920-yillarda sobiq Sovet hududida millionlab bolalar qarovsiz qolgan. Turkiston ASSR hududida ham minglab bolalar ko‘cha muhitida yashashga majbur bo‘lgan. Bunday bolalar orasida o‘g‘rilik, bezorilik va mayda jinoyatlar keng tarqalgan. Shu sababli sovet hukumati bolalar uylari, mehnat koloniyalari va maxsus internatlarni tashkil qilgan. Shuningdek, O‘rta Osiyo jamiyatida tarixan mahalla instituti voyaga yetmaganlarni jinoyatchilikdan himoya qiluvchi muhim ijtimoiy mexanizm bo‘lib xizmat qilgan. Mahalla orqali bolalar nazorat qilingan, muhtoj oilalarga yordam ko‘rsatilgan va yetim bolalar jamoa himoyasiga olingan 22 . Shu sababli tadqiqotchilar mahalla tizimini voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining oldini olishdagi tarixiy ijtimoiy institut sifatida baholaydilar. Tarixiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, voyaga yetmaganlarning uysiz va qarovsiz qolishi nafaqat ijtimoiy muammo, balki jamiyat xavfsizligiga ta’sir qiluvchi omillardan biri hisoblangan. Shu bois turli davrlarda davlat va jamiyat tomonidan yetim va qarovsiz bolalarni qo‘llab-quvvatlash, ularni tarbiyalash hamda jamiyatga moslashtirishga qaratilgan tizimlar shakllantirilgan. Xususan bolalarni uysiz va qarovsiz qolib ketishdan ximoyalash maqsadida qadimgi davrlardan turli chora-tadbirlar ko‘rilib kelingan. Bu esa voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining oldini olishda muhim tarixiy tajriba sifatida ahamiyat kasb etadi. Bolalar yani voyaga yetmaganlar orasida uysizlik, qarovsizlik muammosi doim har qanday jamiyatda muhim va dolzarb muammo sifatida qaralib, uni halq ilish esa har bir jamiyatning ustuvor vazifasi hisoblangan. Zero bolalar har bir jamiyatnig 22 https://ziyouz.uz 25 ertangi kunidir. Bolalarga qilingan e’tibor kelajakga qilingan e’tibordir. Aynan shuning uchun qadim davrlardan boshlab bolalarga har doim alohida e’tibor qaratib kelingan. 2.2 Voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarini oldini olishning zamonaviy yondashuvlari va ijtimoiy himoya tizimi. Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan davrda voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik, nazoratsizlik va uysizlik muammolari dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, internet tarmoqlari, sun’iy intellekt texnologiyalari hamda turli ijtimoiy platformalar orqali yoshlarning ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi materiallarning keng tarqalishi ularning huquqiy ongi va ma’naviy tarbiyasiga jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Jumladan, 2023-yil davomida “ChatGPT” va “Midjourney AI” kabi sun’iy intellekt vositalari yordamida 5000 dan ortiq materiallar tayyorlanib, ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilgani, ularning ayrimlari urush va buzg‘unchilik g‘oyalarini targ‘ib qilgani yoshlarni turli salbiy oqimlardan himoya qilish zaruratini yanada kuchaytirdi. Shu sababli voyaga yetmaganlarning huquq va erkinliklarini, qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ular o‘rtasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu borada nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar, balki oila, mahalla, ta’lim muassasalari va keng jamoatchilikning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikka qarshi kurash va ularning oldini olish ishlariga nafaqat ichki ishlar organlari va mahalla, balki O‘zbekistonning barcha fuqarosi birdek mas’uldir” 23 . Ushbu fikr voyaga yetmaganlarni ijtimoiy himoya qilish va ularni sog‘lom muhitda tarbiyalash jamiyatning umumiy vazifasi ekanligini anglatadi. Barchamizga ma’lumki, zamonaviy jamiyatda ham, tarixiy davrlarda ham bolalar orasida jinoyatchilikning kuchayishi ko‘pincha ota-onaning vafoti, oiladagi 23 https://yuz.uz/uz/news/ozbekistonda-jinoyatchilikning-asosiy-sabablarini-organishga-qaratilgan-amaliy-ishlar-? utm_source=perplexity 26 nosog‘lom muhit yoki farzandlarga yetarli darajada e’tibor berilmasligi oqibatida yuzaga kelgan. Natijada voyaga yetmaganlar nazoratsiz qolib, turli salbiy muhit va noqonuniy xatti-harakatlar ta’siriga tushib qolmoqda. Ayniqsa, oiladagi tarbiya yetishmasligi, moddiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlashning sustligi yoshlarning jinoyat ko‘chasiga kirib ketishiga sabab bo‘luvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Xususan boalarning ota-onasi mavjud bo‘la turib ularning e’tiborsiz qolishi va jinoyatchilik yo‘liga kirib ketish xolatlari talaygina mavjuddir. Masalan, bugungi kunda jamiyatda bolani ijtimoiy yetimlikka olib boruvchi omillar ko‘payib bormoqda. Ota-onaning farzand tarbiyasiga yetarlicha e’tibor bermasligi, oiladagi nizolar, mehr-muhabbatning yetishmasligi hamda nazoratsizlik bola ruhiyatiga salbiy ta’sir qiladi. Natijada bola o‘zini yolg‘iz va himoyasiz his qila boshlaydi. Ijtimoiy yetimlik tushunchasi esa, bunda ota-onasi tirik bo‘lsa ham, bola ularning mehridan, tarbiyasidan va g‘amxo‘rligidan chetda qoladi. Bunday holat esa bolalarning jinoyatchilikka moyil bo‘lishi, yomon muhit ta’siriga tushib qolishi va jamiyatdan uzoqlashishiga sabab bo‘lishi mumkin. “Ijtimoiy yetimlik” atamasi ilk bor 1987-yilda o‘qituvchilarning Umumrossiya konferensiyasida A.A.Lixanov tomonidan “Tirik ota-onasi bo‘la turib” yetim qolgan 400 ming bolalarning ijtimoiy holatini izohlash maqsadida qo‘llanildi. Uningcha, zamonaviy jamiyatlarda ijtimoiy yetimlar yetimlikning barcha shakllari ichida mutlaq ko‘p sonli bo‘lib, jami yetim bolalarning deyarli 93% ni tashkil etadi 24 . Xuddi shu nuqtai nazardan, ijtimoiy yetimlikni izohlagan N.D.Nikandrov yetimlikning ushbu shaklini keltirib chiqaruvchi omillarni “qadriyatli bo‘shliqda umumiy maqsadning yo‘qotilishi”da ko‘radi. Darhaqiqat, ijtimoiy makondagi zamonaviy transformatsiyalar katta yoshli aholi qatlamida hayot mazmunini yo‘qotilishi oqibatidagi ijtimoiy-ruhiy bo‘shliqlarni hosil qilmoqda. Vaholanki, katta yoshli avlod vakillarining hayotiy murakkab vaziyatlari va sotsial muammolari natijasidan bolalar aziyat chekuvchilardir. Zamonaviy jamiyatlarda ijtimoiy yetimlik bolalar nazoratsizligi va qarovsizligidan hosil bo‘luvchi keng qamrovli ijtimoiy hodisa bo‘lib, 24 Kojevnikova I.E. Zamonaviy Rossiyada ijtimoiy ish: holati va determinantlari // RUDN Axborotnomasi, 2013. 27 O.I.Dubinina, V.A.Stepanov, L.A.Satarova 25 hamda O.A.Dorojkina 26 lar bolaning ota-ona qarovisiz qolishiga olib keluvchi omillarni quyidagicha turkumlaydi: 1. ota-onaning yo‘qligi yoki ularning ota-onalik huquqidan mahrum etilganligi; 2. ota-onalik huquqining cheklanganligi; 3. ota-onaning bedarak ketgan deb topilganligi; 4. ota-onaning layoqatsiz deb topilganligi (yoki layoqati cheklanganligi); 5. ularni vafot etgan deb e’lon qilinganligi; 6. ozodlikdan mahrum qilish muassasalarida muddatini o‘tayotganligi. Mazkur turkum ijtimoiy yetimlik omillarini deyarli to‘liq qamrab olsa-da, bizningcha, uning xufyona kechuvchi yana bir shakli, ya’ni bolaga zarur e’tibor va mehr ko‘rsatmaslik, bolaning psixofiziologik ehtiyojlarini zaruriy darajada qondirilmasligi chetda qolgan. “Xufyona yetimlik” (yoki “Uy yetimlari” – Z.E.)da voyaga yetmagan bolalar rasman ota-ona bag‘rida bo‘lsa-da, ularning bola parvarishiga loqaydligi yoki shafqatsiz munosabati bois hissiy bog‘liqlik o‘rnatilmaganligi nazarda tutiladi. L.M. Shipisnaning fikricha: “Xufyona ijtimoiy yetimlik – ma’naviy tuban oilalarda ota-onasi bilan birga yashovchi bolalarning turmush tarzi bo‘lib, bunday vaziyat bola psixofiziologik rivojlanishida kamchiliklarni shakllantiradi” 27 . N.N.Versinskaya tadqiqotlariga ko‘ra, bunday bolalar sirasiga, hatto “to‘kin- sochin va shinam hayot kechiruvchi”, moddiy ta’minlangan, badavlat oila farzandlari ham kiradi 28 . Zero, ular me’yoriy ijtimoiylashuv uchun zarur shart- sharoitlarga ega bo‘lsalar-da, ota-onalari ularga yetarlicha mehr bermaydi, e’tibor qilmaydi. Natijada, bunday bolalar o‘z istiqbol reja va maqsadlarini to‘g‘ri shakllantira olmaydi, aksariyat g‘araz niyatli shaxslar, guruhlar ta’siriga osonlikcha beriladi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, yetimlik xufyona rivojlanayotgan aksariyat oilalar tashqi ko‘rinishdan to‘laqonli, barqaror oila deb tasavvur qilinadi. Yillar davomida ushbu soxta niqob ostida bolaga nisbatan ijtimoiy tahdidlar o‘sib 25 Dubinina O.I., Stepanova V.A., Sagarova L.A. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar bilan ijtimoiy-pedagogik ish // SGA mehnatlari, 2014. №12 – 18–25-betlar 26 Dorojkina O.A. Rossiyada ijtimoiy yetimlikni bartaraf etish va uning oldini olishning pedagogik asoslari: pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasi uchun dissertatsiya – Moskva, 2001 – 71–95-betlar. 27 Shipisna L.M.«Yetim bolalar psixologiyasi» — Sankt-Peterburg universiteti, Sankt-Peterburg, 2005-yil, 628 bet. 28 Versinskaya N.N.«Tarbiyasi og‘ir bola» — Minsk, “Narodnaya asveta”, 1989-yil, 128 bet. 28 boradi. Aksariyat oilarda oiladagi sog‘lom muhitning yo‘qligi ijtimoiy-ruhiy tang vaziyatdagi bolaning uydan qochib ketishi natijasida fosh bo‘ladi va buning oqibatida bola uysiz qolishi hamda jinoiy guruhlarga qo‘shilib qolish hoaltlari yuzaga keladi. Jinoyat huquqida voyaga yetmagan shaxs deganda, jinoyat sodir etgunga qadar 14 yoshgato‘lgan, ammo 18 yoshga to‘lmagan shaxs tushuniladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 17-moddasiga muvofiq, jinoyat sodir etgunga qadar 16 yoshga to‘lgan, aqli raso,jismoniy shaxslar jinoyatning umumiy sub’ekti sifatida javobgarlikka tortiladilar 29 . O‘n to‘rt yoshdan o‘n olti yoshgacha bo‘lgan shaxslarnikichik yoshdagi voyaga yetmaganlar, o‘n olti yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lganlarni kattayoshdagi voyaga yetmaganlar deb hisoblaydilar.Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining sabablari: 1. Ijtimoiy muhit: Voyaga yetmaganlar jinoiyatchiligi ko‘pincha ijtimoiy muhit bilanbog‘liq. Oila, do‘stlar va yashash joyidagi ijtimoiy muhit bolalarning xulq- atvoriga ta'sir qiladi.Agar bolalar jinoyatchilikka moyil bo‘lgan muhitda o‘sishsa, bu ularning jinoyatga jalb qilinishehtimolini oshiradi. 2. Oila tarbiyasi: Oila — bolalarning dastlabki tarbiyalanuvchi muassasasi. Oila ichidaginizolar, ota-onalarning e'tiborsizligi yoki g‘amxo‘rlik qilmasligi bolalarning jinoiy faoliyatgakirishishiga sabab bo‘lishi mumkin 3. Ta'lim muassasalari: Ta'lim tizimi ham voyaga yetmaganlarning jinoiy faoliyatiga ta'sirko‘rsatadi. Ta'lim muassasalaridagi o‘zaro munosabatlar, bullying (tazyiq) holatlari va o‘quvjarayonidagi qiyinchiliklar bolalarni jinoyatchilikka yo‘naltirishi mumkin. 4. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar: Ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar ham voyaga yetmaganlarjinoiyatchiligiga ta'sir qiladi. Qashshoqlik, ishsizlik va iqtisodiy beqarorlik bolalar uchunjinoyatchilikni bir imkoniyat sifatida ko‘rishga olib kelishi mumkin.. Voyaga yetmaganlar jinoiyatchiligi nafaqat jinoyatchilar uchun, balki jamiyat uchun ham salbiyoqibatlarga olib keladi. Ular orasida: 29 https://lex.uz/mact/-111453 29 1. Ijtimoiy izolyatsiya: Jinoyatga jalb qilingan voyaga yetmaganlar ko‘pincha jamiyatdan izolyatsiya qilinadi, bu esa ularning ijtimoiy integratsiyasini qiyinlashtiradi. 2. Psixologik muammolar: Jinoyatga aralashgan bolalarda psixologik muammolar, stressva depressiya holatlari ko‘payishi mumkin. 3. Jinoyatchilikning davom etishi: Voyaga yetmaganlar jinoiyatchiligi kattalar jinoyatchiligiga olib kelishi mumkin, chunki jinoyatga kirishgan bolalar keyinchalik professional jinoyatchilarga aylanishi ehtimoli yuqori. Voyaga yetmaganlar jinoiyatchiligini oldini olishda bir qator omillar muhim rol o‘ynaydi: 1. Oila tarbiyasi: Ota-onalar bolalariga to‘g‘ri tarbiya berishlari, ularga axloqiyqadriyatlarni o‘rgatishlari zarur. Oilada mehr-muhabbat va qo‘llab- quvvatlash muhitini yaratishbolalarning sog‘lom rivojlanishiga yordam beradi. 2. Ta'lim tizimi: Ta'lim muassasalari o‘z o‘quvchilariga ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rgatishi,bullyingga qarshi kurashishi va ijtimoiy adolatni ta'minlashi kerak. O‘quvchilargajinoyatchilikning salbiy oqibatlari haqida ma'lumot berish ham muhimdir. 3. Ijtimoiy dasturlar: Mahallalarda voyaga yetmaganlarni qo‘llab-quvvatlash va ularningbandligini ta'minlash uchun turli dasturlar tashkil etilishi zarur. Sport, san'at va boshqa ijtimoiy faoliyatlar orqali bolalarning salbiy yo‘lga kirishini oldini olish mumkin. 4. Psixologik yordam: Voyaga yetmaganlarga psixologik yordam ko‘rsatish va ularninghissiy holatini yaxshilash uchun maxsus dasturlar ishlab chiqilishi lozim. Bu chora -tadbirlar orqali esa bolalar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarini oldini olish mumkin hisoblanadi.Bolalar uysizligi bugungi kunda jamiyat uchun juda dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Bu muammo faqat moddiy yetishmovchilik yoki oilaviy nizolar bilan emas, balki ijtimoiy, psixologik va huquqiy omillar bilan ham bog‘liqdir. Shuning uchun uni oldini olish masalasi ham zamonaviy yondashuvlarni talab qiladi. 30 Hozirgi vaqtda eng muhim yo‘nalishlardan biri bu oilani mustahkamlash va bolani oilada saqlab qolishga qaratilgan siyosatdir. Chunki bola uchun eng yaxshi muhit bu oila hisoblanadi. Davlat va ijtimoiy xizmatlar kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam berish, ota-onalarni ish bilan ta’minlash, ularga psixologik yordam ko‘rsatish orqali bolani uysiz qolishining oldini olishga harakat qiladi. Ya’ni bola muammoga uchragandan keyin emas, balki muammo paydo bo‘lishidan oldin yordam berish muhim hisoblanadi. Shuningdek, bugungi kunda erta aniqlash tizimi ham rivojlanmoqda. Bu tizim orqali maktablar, mahallalar va ijtimoiy xodimlar bolalarning holatini kuzatib boradi. Agar bola qarovsiz qolish xavfi ostida bo‘lsa, unga erta bosqichda yordam ko‘rsatiladi. Bu zo‘ravonlik, e’tiborsizlik yoki oilaviy muammolar kuchayib ketishining oldini oladi. Xususan Respublikamizda bolalarning uysiz hamda qarovsiz qolib ketishini oldino olish maqsadida 2021-yil 2-fevralda “Bolalar himoyasi” elektron dasturiy taminot tizimi qabul qilindi 30 . Bu tizim bolalarning uysiz qolib ketishining asosiy sabablaridan biri ota -oan qaramog‘isiz qolgan har bir bola to‘g‘risidagi barcha zarur ma‘lumotlarni o‘z ichiga oladi. U orqali har bira bolaning ahvoli, nima bilan mashg‘ulligi, uning huquqi, erkinligi va manfaatini kim qay tarzda ta’minlayotganini bevosita kuzatish mumkin. Bu esa davlatimizdagi har bir bolaning ijtimoiy sharoiti hamda uning boshpana bilan ta’minlanishi va munosib hayot kechirishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, bugungi kunda bolalar uysizligining oldini olishda bir qator nodavlat va xalqaro tashkilotlarning faoliyati ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jumladan, UNICEF tomonidan bolalarni ijtimoiy himoya qilish, ularning ta’lim olishi va sog‘lom voyaga yetishini ta’minlashga qaratilgan turli dasturlar amalga oshirilmoqda. Ushbu tashkilot tomonidan ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni qo‘llab-quvvatlash, ularni oilaviy muhitga qaytarish hamda bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha amaliy loyihalar olib boriladi. Shuningdek, SOS bolalar mahallasi tashkiloti ham yetim va qarovsiz bolalarni oilaviy muhitda tarbiyalashga alohida e’tibor qaratadi. Ushbu tashkilot bolalar uchun maxsus oilaviy uylar tashkil etib, ularning ta’lim olishi, 30 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 2-fevraldagi “Bolalar himoyasi” elektron dasturiy ta’minot tizimini joriy etish to‘g‘risida”gi qarori 31 tarbiyalanishi va jamiyatga moslashuviga yordam beradi. Bu kabi tizim bolalarning mehr-muhabbat va e’tibor muhitida ulg‘ayishini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Bundan tashqari, Respublikamizda mahalla fuqarolar yig‘inlari, Xotin- qizlar qo‘mitasi, Yoshlar ishlari agentligi hamda turli xayriya jamg‘armalari tomonidan ehtiyojmand oilalar va bolalarni qo‘llab-quvvatlash ishlari amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, “Mehribonlik”, “Saxovat” kabi xayriya tadbirlari orqali ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarga moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatilib kelinmoqda. Bu esa bolalarning qarovsiz yoki uysiz qolishining oldini olishda muhim omillardan biri hisoblanadi. Bolalar uysizligi va qarovsizligining oldini olishda davlat organlari, ta’lim muassasalari, mahalla hamda xalqaro tashkilotlarning hamkorlikdagi faoliyati muhim ahamiyatga ega. Bolalarni ijtimoiy himoya qilish, ularning huquq va manfaatlarini ta’minlash hamda oilaviy muhitda voyaga yetishini qo‘llab- quvvatlash orqali ushbu muammoning oldini olish mumkin bo‘ladi. Eng muhimi, har bir bolaning mehr va e’tibor muhitida sog‘lom ulg‘ayishi jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri hisoblanadi. XULOSA Voyaga yetmaganlar orasida uysizlik va nazoratsizlik muammosi bugungi kunda nafaqat alohida davlatlar, balki butun dunyo miqyosida dolzarb ijtimoiy 32 masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu muammo jamiyatning eng himoyaga muhtoj qatlamlaridan biri bo‘lgan bolalarning hayoti, sog‘lig‘i, ta’lim olishi, ruhiy rivojlanishi hamda kelajagiga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Chunki bola har tomonlama sog‘lom va barkamol voyaga yetishi uchun eng avvalo oilaviy mehr- muhit, barqaror yashash sharoiti va doimiy e’tiborga muhtoj bo‘ladi. Mazkur kurs ishida voyaga yetmaganlar orasida uysizlik va nazoratsizlik muammosining ijtimoiy mohiyati, uning kelib chiqish omillari, tarixiy shakllanishi hamda oldini olishga qaratilgan zamonaviy yondashuvlar yoritildi. Kurs ishini o‘rganish davomida voyaga yetmaganlar orasida uysizlik muammosi murakkab ijtimoiy hodisa ekanligi va uning yuzaga kelishiga bir nechta omillar sabab bo‘lishi aniqlandi. Xususan, oiladagi nosog‘lom muhit, ota-onalarning mas’uliyatsizligi, ajralishlar, iqtisodiy qiyinchiliklar, migratsiya jarayonlari, ota-onaning zararli odatlarga berilishi hamda bolaga yetarli darajada e’tibor va mehr ko‘rsatilmasligi bolalar uysizligining asosiy sabablaridan biri sifatida ko‘rib chiqildi. Ayniqsa, oiladagi zo‘ravonlik, ruhiy bosim va beparvolik bolalarning uyidan chiqib ketishiga yoki nazoratsiz qolishiga olib kelishi mumkinligi yoritildi. Uysiz yoki qarovsiz qolgan bolalar ko‘pincha ta’lim olish imkoniyatidan chetda qoladi, sog‘lig‘i yomonlashadi hamda ruhiy jihatdan turli bosimlarga duch keladi. Bunday bolalarda o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishi, jamiyatdan uzoqlashish, stress, depressiya va agressiv holatlar shakllanishi mumkin. Bundan tashqari, nazoratsiz qolgan bolalar turli salbiy muhit ta’siriga tushib qolishi, jinoyatchilik, giyohvandlik, ichkilikbozlik va boshqa huquqbuzarliklarga moyil bo‘lib qolishi ehtimoli ortadi. Bu esa nafaqat bolaning shaxsiy hayotiga, balki jamiyatning ijtimoiy barqarorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kurs ishida tarixiy tajribalar ham alohida o‘rganildi. Qadimgi davrlardan boshlab yetim va qarovsiz bolalarni himoya qilishga qaratilgan turli tizimlar mavjud bo‘lgani ko‘rsatildi. Jumladan, qadimgi Rim, Yevropa davlatlari hamda Rossiyada yetim va boshpanasiz bolalarni qo‘llab-quvvatlash uchun boshpanalar, yetimxonalar va xayriya tizimlari tashkil etilgan. Sharq davlatlarida esa mahalla, qarindoshchilik va jamoaviy yordam tizimi orqali bolalarni himoya qilishga katta 33 e’tibor qaratilgan. Ayniqsa, O‘rta Osiyo hududida mahalla instituti bolalarni nazoratsiz va qarovsiz qolishining oldini olishda muhim ijtimoiy mexanizm sifatida faoliyat yuritgan. Mazkur kurs ishida O‘zbekistonda voyaga yetmaganlarni ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar ham yoritildi. Xususan, “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, “Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonun, patronat tizimi hamda oilaviy bolalar uylari faoliyati bolalarni himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etayotgani ko‘rsatildi. Ushbu chora-tadbirlar orqali ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni oilaviy muhitga yaqin sharoitda tarbiyalash, ularning ta’lim olishi va sog‘lom rivojlanishini ta’minlashga harakat qilinmoqda.Shu bilan birga, voyaga yetmaganlar orasida uysizlik va nazoratsizlikning oldini olish uchun nafaqat davlat organlari, balki oila, mahalla, ta’lim muassasalari va butun jamiyat hamkorlikda faoliyat olib borishi zarurligi ko‘rsatildi. Chunki bolani tarbiyalash va uni jamiyatning munosib a’zosi etib voyaga yetkazish faqat bir tashkilotning emas, balki butun jamiyatning vazifasi hisoblanadi. Ayniqsa, oilalarda sog‘lom ma’naviy muhitni yaratish, ota-onalarning farzand tarbiyasiga bo‘lgan mas’uliyatini oshirish, bolalarga mehr va e’tiborni kuchaytirish bu boradagi eng muhim omillardan biridir. Xulosa qilib aytganda, voyaga yetmaganlar orasida uysizlik va nazoratsizlik muammosi jamiyat kelajagiga ta’sir qiluvchi muhim ijtimoiy muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu muammoning oldini olish uchun bolalarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish, sifatli ta’lim va tarbiya bilan qamrab olish hamda samarali ijtimoiy himoya tizimini yanada rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Zero, yosh avlodning sog‘lom, bilimli va barkamol voyaga yetishi jamiyat taraqqiyoti va davlat kelajagining asosiy omillaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 34 Normativ huquqiy hujjatlari. 1. O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida” gi qonun 2008 2. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonun 12.08.2010 3. “Voyaga yetmagan bolalarni farzandlikka va oilaga tarbiyaga olish (patronat) to g risida” gi 12.04.1999ʻ ʻ 4. “Oilaviy bolalar uylari to‘g‘risida”gi Nizom 07.31.2007 5. O‘zbekiston respublikasi Oila Kodeksi. 1998 6. https://lex.uz/mact/-111453 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 2-fevraldagi “Bolalar himoyasi” elektron dasturiy ta’minot tizimini joriy etish to‘g‘risida”gi qarori 8. “Oilaviy bolalar uylari to‘g‘risida”gi Nizom. — 2007-yil. 9. BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi. — 1989-yil. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi”. Toshkent, 2022 O‘quv adbiyotlar, qo‘llanmalar, risolalar 1. M. Rutter “Child and Adolescent Psychiatry” (“Bolalar va o‘smirlar psixiatriyasi”)1994. 2. Percy, M. S. Not Just a Shelter Kid: How Homeless Children Find Solace (“Faqat boshpanadagi bola emas: uysiz bolalar qanday tasalli topadi”) 1997 3. .L.S. Vygotskiy“Myshlenie i rech” (“Tafakkur va nutq”) 1934. 4. Anton Makarenko- “Pedagogicheskaya poema” (“Pedagogik poema”) 1933- 1935. 5. . E.X.Zaitiv, G‘.O‘. Xolmurodov. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar bilan ijtimoiy ish T-2024 95-96 b. 6. Percy, M. S. Not Just a Shelter Kid: How Homeless Children Find Solace (“Faqat boshpanadagi bola emas: uysiz bolalar qanday tasalli topadi”) 1997. B.104. 7. Child Homelessness in the United States tadqiqot 8. M. Fuko. “Klassik davrda jinnilik tarixi”. — Sankt-Peterburg: Universitet kitobi, 1997. — 160-bet. 9. Dubinina O.I., Stepanova V.A., Sagarova L.A. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar bilan ijtimoiy-pedagogik ish // SGA mehnatlari, 2014. №12 – 18–25- betlar 10. Dorojkina O.A. Rossiyada ijtimoiy yetimlikni bartaraf etish va uning oldini olishning pedagogik asoslari: pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasi uchun dissertatsiya – Moskva, 2001 – 71–95-betlar. 35 11. Shipisna L.M.«Yetim bolalar psixologiyasi» — Sankt-Peterburg universiteti, Sankt-Peterburg, 2005-yil, 628 bet. 12. Versinskaya N.N.«Tarbiyasi og‘ir bola» — Minsk, “Narodnaya asveta”, 1989-yil, 128 bet. 13. Kojevnikova I.E. Zamonaviy Rossiyada ijtimoiy ish: holati va determinantlari // RUDN Axborotnomasi, 2013. Intrnet saytlari. 1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Qadimgi_Rim?utm_source=perplexity 2. https://www.econbiz.de/Record/juvenile-delinquency-and-urban-areas- study-rates-delinquents-relation-differential-characteristics-local- communities-american-cities-shawclifford/10004873760?utm 3. https://en.wikipedia.org/wiki/Social_disorganization_theory?utm_source 4. https://ziyouz.uz 5. https://yuz.uz/uz/news/ozbekistonda-jinoyatchilikning-asosiy-sabablarini- organishga-qaratilgan-amaliy-ishlar-?utm_source=perplexity 6. https://lex.uz/mact/-111453 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB VOYAGA YETMAGANLAR ORASIDA UYSIZLIK VA NAZORATSIZLIK TUSHUNCHASINING TADQIQ ETISHNING NAZARIY METADALOGIK ASOSLARI

Voyaga yetmaganlar orasida nazoratsizlik va uysizligi tushunchasi

Uysizlik muamosining kelib chiqish omillari va ijtimoiy oqibatlari

II BOB VOYAGA YETMAGANLAR ORASIDA UYSIZLIK VA JINOYATCHILIK MUAMMOLARINI OLDINI OLISHNING TARIXIY TAJRIBASI VA ZAMONAVIY TEXNALOGIYALARI

2.1 Voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarinioldini olishning tarixiy tajribasi

2.2 Voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik va uysizlik muammolarini oldini olishning zamonaviy yondashuvlari va ijtimoiy himoya tizimi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить