Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 132.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Вожагони мардумшиносӣ дар гӯйиши тоҷикони мардуми сариосиё

Купить
МАВЗ Ъ: ВОЖАГОНИ МАРДУМШИНОС ДАР Г ЙИШИӮ Ӣ Ӯ ТО ИКОНИ МАРДУМИ САРИОСИЁ Ҷ Муқаддим Боби I . Вижагиҳои овоз ва луғавии лаҳ аи Сариосиё ӣ ҷ 1.1. Вижагиҳои овоз (фонетик ) дар г йиши мардуми Сариосиё ӣ ӣ ӯ 1.2. Таркиби луғав инкишофи таърихии таркиби луғавии лаҳ аи ӣ ҷ Сариосиё 1.3. Калимаҳои хоси лаҳ аи Сариосиё ва диалктизмҳои лексикии он ҷ Боби II. Қабатҳои лексик -семантикии лаҳ аи Сариосиё ӣ ҷ 2.1. Вижагиҳои забони гуфтуг ии то икони хуфарии ин диёр ӯ ҷ 2.2. Муродифот. Калимаҳои ҳамшакл ва муқобилмаъно дар лаҳ аҳои ҷ Сариосиё 2.3. Сермаъноии калимаҳои лаҳ аи Сариосиё ҷ Боби III. Гур ҳҳои мавз дар лексикаи лаҳ аи то икони Сариосиё ӯ ӯӣ ҷ ҷ 3.1. Гур ҳҳои мавз дар асоси соҳаҳои удогона: ӯ ӯӣ ҷ а. Калимаҳои ифодакунандаи асбоби р зғор, авоҳирот, либосҳои занона ӯ ҷ ва зебу зинати онҳо.......................................................................................... b. Номи х роквор .............................................................................................. ӯ ӣ c. Истилоҳоти соҳаи кишоварз , боғдор ва навъҳои дарахтони мевадор ӣ ӣ ва бемева.............................................................................................................. d. Калимаҳои ифодагари касбу ҳунарҳои гуногун....................................... e . Калимаҳои соҳаи урфу одат ва хешутабор ............................................ ӣ Хулоса Замима Р йхати адабиётӯ “ Хазинаи забони зиндаи халқ ҳан з дарбаста ӯ ва дастнорасида истодааст . Аввалин ташкилотҳо ва шахсҳое, ки дар ин соҳа кор мекунанд, дари ин хазинаро кушодан, луғатҳои зиндаи бар аста аз ҷ он о гирифта бо як тадқиқоти илм онҳоро чоп ҷ ӣ намудан ва ба ин восита забонро, чунонки тараққиёти имр заи мо талаб мекунад, васеъ кардан аст”. ӯ С. Айн ӣ МУҚАДДИМА Р змаррагии мавз ъ. ӯ ӯ Забоншиносии то ик як қатор соҳаҳои ҷ мустақили илмҳоро бар бар мегирад. Ҳар яки ин соҳаҳо баҳс ва усули таҳқиқи худро дороянд. Аз умла илми ҷ “шевашинос ” ӣ низ яке аз соҳаҳои густурдаи забоншинос мебошад. ӣ Диалектология , ё шевашинос илмест дар ӣ бораи диалектҳо (лаҳ а, шева) ҷ -и забони алоҳида баҳс мекунад ва хусусиятҳои савтию луғавии шеваҳоро меом зад. ӯ Забони то ик дорои таърихи т лон буда, осори хаттии он ҷ ӣ ӯ ӣ беш таърихи се ҳазорсоларо дар бар мегирад. Аз ин иҳат мафҳуми ҷ забони то ик хеле васеъ буда, дар таркиби он забони адабии то ик ҷ ӣ ҷ ӣ ва г йиши лаҳ аву гур ҳи шеваҳои ин забон шомиланд. Забони адабии ӯ ҷ ӯ то ик дар асрҳои ҷ IX-IX ташаккул ёфта, вобаста ба ҳаёти иқтисод , сиёс ӣ ӣ ва маишию и тимоии халқи то ик инкишоф меёбад. Бояд гуфт, ки ҷ ҷ г йиши маҳаллии муайяне, ки аз нигоҳи вижагиҳои савт , сарфию наҳв ӯ ӣ ӣ ва луғав аз дигар г йишҳои маҳалл ва аз забони адаб то андозае ӣ ӯ ӣ ӣ фарқ мекунад, диалект (лаҳ а, ҷ ё шева) номида мешавад. Дар корҳои тадқиқотии шевашинос барои ифодаи истилоҳи диалект бештар ӣ корбурди “шева” ва гоҳо “лаҳ а” ҷ ба назар мерасад. Зеро вожаи шева то ик буда, доираи истеҳсоли васеъ дорад ва яке аз маъноҳои он тарзи ҷ ӣ махсуси г йиши равиши кор мебошад. Доир ба корбурди вожаҳои шеваӯ ва ва лаҳ а дар забоншиносии то ик ҷ ҷ М. Эшниёзов чунин ибрози андеша намудааст: “Дар забоншиносии то ик истилоҳи шева ва лаҳ а ҷ ҷ мафҳум ва маъноҳои алоҳида доранд. Дар шевашинос воҳиди аз ӣ ҳама хурдтарини забонро, ки ба дигар қисмҳо удо намешаванд, шева ҷ меноманд. Лафзе, ки дар заминаи иттифоқи гур ҳи алоҳидаи шеваҳо ӯ ташаккул ёфта, аломатҳои умум дорад ва дар айни замон ба аломатҳои ӣ уфтгонаи худ аз гур ҳи дигар каму беш фарқ мекунад, “лаҳ а ” ҷ ӯ ҷ номида мешавад. Лаҳ а поя, ё намуди асосии таърихан ташаккулёфтаи ҷ ин ё он забон ба шумор меравад”. (9;10). Аз ин ост, ки ҳар як забони халқ ё милл якчанд диалектҳои ҷ ӣ ӣ (шева ,лаҳ а) ҷ маҳаллиро фаро мегирад, ки он лаҳ аю шеваҳо воситаи ҷ асосии ифодаи муносибати одамон буда, ба халқу мардум хидмат мекунанд. Дара аи ом зиши мавз ъ. ҷ ӯ ӯ Дар бораи илми шевашинос , махсусан ӣ дар бораи г йишҳои маҳалии то икони ноҳияи Сариосиё то ҳол ягон ӯ ҷ тадқиқоти илмие амал бурда нашудааст. Ҳарчанд шеваҳои Сурхон, Бойсуну Деҳнави вилояти Сурхондарё борҳо аз ониби тадқиқотчиён ҷ ом хта шуда бошад ҳам, дар араёни таҳқиқ дарк намудам, ки дар бораи ӯ ҷ шеваҳои то икони маҳалҳои то икнишини ноҳияи Сариосиёи вилояти ҷ ҷ Сурхондарё то ҳол кори тадқиқотие бурда нашудааст. Бо ҳамин сабаб хостам, ки дар бораи г йишҳои маҳаллии лаҳ аи Сариосиё маълумот ӯ ҷ диҳам... Дар ноҳияи Сариосиё то икон дорои чандин лаҳ аву шеваҳо ҷ ҷ мебошанд, ки г йиши онҳо аз р и лаҳ аҳояшон аз ҳамдигар тафовут ӯ ӯ ҷ доранд. Аз умла, ба инҳо к ҳдеҳаи Хуфар, Маланд, Кенгузар, Чош, ҷ ӯ Нелу,Ғ р т,Зоғхона, Дашти Калтой, Гулистон, Сари й, Лангар, Тиргарон, ӯ ӯ ҷӯ згариш, Чорбоғ ва ғайра мисол шуда метавонанд. Ӯ Қисми зиёди маскани истиқоматии то икони ин диёр к ҳистонҳоҷ ӯ мебошанд, ки дар деҳа ва канораҳои дарёҳо зиндагон мекунанд. То икони ӣ ҷ қисми шимолии То икистон ва збекистон бошад бештар дар ҷ Ӯ ҳамворазамин мавқеъ доранд. Аммо бисёр ноҳияҳои збекистон, ки ба ин Ӯ саргаҳи дарёи Чирчиқ, деҳаҳои Узун, Нанай, Пискент, Б стонлиқ дар ӯ водии Т фаланг, деҳаҳои Хуфар, Ховат, Маланд, Кишт ти ноҳияи Сариосиё ӯ ӯ ва деҳаҳои Дарбанду Сайроби ноҳияҳои Бойсун мисол шуда метавонанд, ки аз к ҳҳои баланд аз ҳамсояҳои худ удо мешаванд. ӯ ҷ Пеш аз он, ки дар бораи г йишҳои маҳаллии ноҳияи Сариосиё ӯ маълумот диҳам, лозим донистам, ки хонандаи азизро бо таърихи пайдоиши ин макон ошно созам. Ноҳияи Сариосиё дар қисми дарвозаи ануби шарқии Республикаи ҷ збекистон ойгир шудааст, ки онро ба маънои том саршавии Ватани Ӯ ҷ маҳбубамон г ем, хато намекунем. Маънои аслии ин калима аз забони ӯ форс гирифта шуда, ӣ “Сари Осиё” , яъне дар оғози ҳамон маҳал ойгир ҷ будан Осиё, яъне дастгоҳи “ордкун ” ӣ мебошад. Мувофиқи қайдҳо нисбати таърихи ин ноҳия аз р и нақли бобоёнамон шахсе дар ин о осиёи ӯ ҷ ордкун месозад ва аҳолии ин макон ҳама ба он о омада гандуми ӣ ҷ худро орд карда мераванд. Оҳиста-оҳиста бо мурури замон мардуми к ҳистони ин диёр ба ҳамворазамин фаромада, дар гирду атрофи осиё ӯ хонаву ой сохта, манзил мекунанд ва бо гузашти солҳо ин о ба деҳаи ҷ ҷ зебоманзарае табдил меёбад. Аз ҳамон маҳал ин ониб ибораи “Сари Осиё” ҷ дар миёни аҳолии гирду атроф забонзада шуда, ба вожаи Сариосиё табдил меёбад, ки имр зҳо ноҳияи ободу сераҳолии воҳаи Сурхон ва ӯ маркази райён аст. Дар деҳаи Кундаи увози ин ноҳия, ки к ҳистони ҷ ӯ хеле қадима аст, ҳан з дар асри ӯ IV -и пеш аз мелод ҳам одамон зиндаг ӣ кардаанд, ки дар манбаъҳои таърих дар ин бора далелҳо оварда шудаанд. ӣ Ин сарзамини офтоб ба давлати Юнон ва Бақтрия мансубият дошт. ӣ Имр зҳо ноҳияи Сариосиё аз шимолу шарқ бо Республикаиӯ То икистон, аз ғарб бошад бо вилояти Қашқадарё, ноҳияи Деҳнав, аз ануб ҷ ҷ бошад, бо ноҳияҳои Бойсун, Қумқ рғон, Ш рч , Узун ҳамсарҳад ӯ ӯ ӣ мебошад. Ин ноҳия 20-сентябри соли 1926 ташкил ёфтааст. Нахустин раиси кумитаи и роияи ноҳияв Муллошукур Шарифов мебошанд. ҷ ӣ Масоҳати он 449,5-километрро ташкил мекунад ва майдони умумияш 3809-кв километр аст. Дар айни замон дар Сариосиё якто шаҳар, 4- шаҳарча, 55-то маҳалла ва 198-то деҳаҳои хурду калон мав уданд, ки ҷ онҳоро бо номҳои зерин ба забон мегиранд. “Хуфар”, “ збекистон”, Ӯ “Тоқчиён”, “Б стон”, “С фиён”, “Сариосиё”, “Дашнобод”, “Сангардак”, ӯ ӯ “Навр з”, “Шарғун”. ӯ Бо шарофати истиқлолияти ватанамон чун дигар г шаву канорҳои ӯ мамлакатамон дар ноҳияи Сариосиё низ бисёр ободониҳо ба амал оварда шуд. Аз умла, бисёр мактабҳо, биноҳои нав, мағозаҳо, ҷ корхонаҳо сохта шуда, роҳҳои к ҳистони Хуфар бо ташаббуси фарзанди ӯ ҳамин диёр Абдуған Сангинов асфалтп ш гардида шуданд. Аҳолии ин ӣ ӯ ноҳия бо ду забон: забони давлат , яъне збек ва то ик гуфтуг ӣ ӯ ӣ ҷ ӣ ӯ мекунанд. Дар ноҳия бо баробари мактабҳои ибтидо , миёнаи махсус ва ӣ коллей у литсейҳо боз соли гузашта бо ташаббуси раис умҳурамон ҷ ҷ м ҳтарам Шавкат Мирзиёев Миромонович институти педагог низ ӯ ӣ кушода гардид. Тамоми деҳаҳое, ки ба ноҳияи Сариосиё мансубанд, ҳатто мавзеъгоҳҳои к ҳистони ин ноҳия низ бо нер и барқ таъмин буда, дар ҳамаи ӯ ӯ амоатҳо ошхонаву чойхона, меҳмонхона ва дигар иншоотҳои маиш ҷ ӣ фаъоланд, ки меҳмонону одамони дар сафар буда аз онҳо ба таври пурраг ӣ истифода мебаранд. Ба гуфтаи устод Н.Маъсум : “Ҳамаи боигарии ӣ забони зинда дар айни замон боигарии лексикаи забони адаб -китобат ӣ ӣ ҳисоб меёбад” .(81-70). Аз ин ост, ки лаҳ аи то икони ноҳияи ҷ ҷ ҷ Сариосиё, ки як пораи шеваҳои шимол ба ҳисоб меравад, дар ӣ забоншиносии то ик то ҳол ба риштаи таҳқиқ кашида нашудааст. З-ин ҷ хотир онро ба таври бояду шояд ом хта, ба риштаи таҳқиқ кашиданро ҳам ӯ қарзу ҳам фарз донистам. Барои амал гардидани ин мақсад ман дарӣ доираи ин рисолаи илм к шиш кардам, ки лексикаи лаҳ аи Сариосиёро ӣ ӯ ҷ мавриди таҳқиқ қарор дода, муносибатҳои таркибии ин лаҳ аро ба забони ҷ адабии то ик нишон диҳам. Хуллас, имр зҳо ҳаёт ва фаъолияти мардуми ҷ ӯ Сариосиё дар ҳама соҳа, ҳам дар соҳаи илму фарҳанг ва ҳам аз иҳати ҷ иқтисодиву маънав ва ободиҳои пайдарҳам ба туфайли ғамхориҳои ӣ Ватани соҳибистиқлоламон ва раис умҳури адолатпешаамон р з аз р з ҷ ӯ ӯ рушду нум ъ ёфта истодааст, ки ҳамаи ин боиси хушбахтиву сарбаланд ва ӯ ӣ фахри мардуми ин диёр аст. Мақсад ва вазифаи таҳқиқ. Мақсади асосии аз таҳқиқоти мо ин баррасии ҳама онибаи лаҳ аи мардуми Сариосиё ин муқоиса намудани ҷ ҷ лаҳ аи мазкур бо забони адабии то ик ва дигар лаҳ аву шеваҳои ҷ ҷ ӣ ҷ то икзабонони воҳаамон мебошад. З-ин сабаб ҳамчун тадқиқотч баҳри ҷ ӣ таҳқиқ ва баррасии лаҳ аи мазкур дар назди хеш аввало вазифаҳои ҷ зеринро гузоштам: 1. Шинос шудан бо масъалаҳои муҳити ҳудуди уғрофии минтақаи ҷ Сариосиё; 2. Ба таври дақиқ ом хтани лаҳ аи мардуми то икзабони ин о; ӯ ҷ ҷ ҷ 3. Инъикос намудани рушду нум и лаҳ аи мардуми Сариосиё ва ӯ ҷ тафовуту баррасии он аз забони адабии то ик; ҷ 4. Ом зиши вижагиҳои фонетик (луғав ) дар г йиши мардуми ӯ ӣ ӣ ӯ Сариосиё; 5. Таркиби луғав ва инкишофи таркиби луғавии лаҳ аи Сариосиё; ӣ ҷ 6. Калимаҳои иқтибос ва мафҳуми корбурди онҳо дар лаҳ аи ӣ ҷ Сариосиё; Навгониҳои таҳқиқ: Дар диссертатсияи мазкур вожаҳои мардумшиносии г йиши мардуми то икзабони ноҳияи Сариосиё дар ӯ ҷ забони то ик дар забоншиносии то ик нахустин маротиба мавридиҷ ӣ ҷ таҳқиқу баррас қарор дода шудааст. Дар ин рисола бори нахуст лаҳ аи ӣ ҷ то икзабони мардуми Сариосиё, қабатҳои лексик , семантик , вижагиҳои ҷ ӣ ӣ овозию луғавии ин лаҳ а дар илми забоншиносии то ик ом хта шудааст; ҷ ҷ ӯ Моҳияти илм , назарияв ва амалии таҳқиқ: ӣ ӣ Аз иҳати илм ҷ ӣ ом хтани лаҳ аи мазкур, дастрас намудани маводҳои лозима оиди лаҳ а ӯ ҷ ҷ ва г йиши маҳаллии мардумшинос ва таҳлил намудани вижагиҳои ӯ ӣ алоҳидаи фонетик ; ӣ Таҳлил намудан дар асоси муқоиса (таҳлили вижагиҳои луғав дар ӣ лаҳ аи муайян ва муқоиса намудани он бо дигар лаҳ аҳои забони ҷ ҷ то ик ); ҷ ӣ Асосҳои назарияв ва методологии таҳқиқ: ӣ Асосҳои назарияв ва ӣ методологии таҳқиқ асасан дар нати аи мутолиаи асарҳои ҷ забоншиносони лаҳ ашиноси хори аву ҳамзабон: В.В. Григорев, А.А. ҷ ҷ Семёнов, П.Е, Кузнетсов, М.С. Андреев, В.С. Расторгуева, А.З. Розенфелд, Л.В. Успенская, М. Эшниёзов, Д.Ҳомидов ташкил карда шудааст. Маҳз аз дастовардҳои забоншиносони лаҳ ашиноси номбурдашуда ва тадқиқотҳои ҷ оид ба лаҳ аҳои маълуми як минтақа бунёд намудаи онҳо дар рисолаи ҷ мазкур ва таҳлили луғавии лаҳ аи мардуми Сариосиё ҳамчун маводҳои ҷ дастрас истифода бурда шуд; Объект ва манбаҳои таҳқиқ: Дар таҳқиқоти илми забоншинос , ӣ ки дар соҳаи диалектология дар бораи лаҳ аҳои зиёди минтақаҳои ҷ гуногуни то икзабонон бурда шудааст, г йиши мардумшиносии лаҳ аи ҷ ӯ ҷ мардуми Сариосиё кори таҳқиқот ва илм ба амал бурда нашудааст. Аз ӣ ӣ ин лиҳоз дар назди хеш мақсад гузоштем, ки г йишҳои маҳаллии ӯ мардумшиносии ин маконро зери таҳқиқ гирем ва мавриди баррас ӣ қарор диҳем; Тасдиқи нати аҳои илмии кор: ҷ Диссертатсияи мазкур дар кафедраи филологияи то ик ва шарқшиносии Донишгоҳи давлатии ҷ ӣ Самарқанд (.....) муҳокима шуд ва ба ҳимоя тавсия карда шуд. Мундари а ҷ ва моҳияти мавз и рисола дар якчанд мақолаҳои илм , дар ма м аҳои ӯ ӣ ҷ ӯ хори ва республикав ба нашр баромадааст. Инчунин дар ҷӣ ӣ конференсияҳои илм ва байналмилал низ иштирок карда шудааст; ӣ ӣ Сохти рисола: Диссертатсияи мазкур аз муқаддима, се боб, хулоса, р йхати адабиёт ва замима, яъне илова иборат аст; ӯ Боби -I. Вижагиҳои овоз ва луғавии лаҳ аи Сариосиёӣ ҷ Аз маълумотҳои дастрас ба мо аён аст, ки вожагон (лексика) ҳамчун яке аз воҳидҳои муҳими забон маҳсули як қатор давраҳо буда, дар давраи асрҳои бисёре таркиб ёфта омадааст. Аз ин ост, ки таркиби луғавии ҳар як забон аз ҷ калимаҳои хеле куҳан (қадим) оғоз ёфта, то калимаву ибораҳои нав (неологизмҳо) фаро мегирад. Ҳамин тариқ асоси таркиби луғавии ҳамаи шеваҳои забони то икиро захираи умумии луғав , яъне лексик ташкил ҷ ӣ ӣ мекунанд, ки онҳо асосан аз калимаҳои аслии баромадашон умумиэрон , ӣ инчунин аз як қатор калимаҳои умумигардидаи вожаҳои иқтибос аз забони ӣ араб , збек , рус иборатанд. Аз ин р таркиби луғавии шеваҳои забони ӣ ӯ ӣ ӣ ӯ то икиро қабатҳои гуногуни луғав ва қисаматҳои махсус ташкил мекунанд. ҷ ӣ Таркиби луғавии шеваҳои забони то ик аз иҳати доира ва истеъмоли ҳудуд ҷ ӣ ҷ асосан ба ду қисм удо мешаванд: ҷ 1. Калимаҳои умумихалқ , ӣ ки қисми бештари таркиби луғавиро ташкил мекунанд; 2. Калимаҳои шеваг , ӣ қисми камтарини таркиби луғавиро ташкил мекунанд; Шеваю лаҳ аҳои забони то ик ба забони ягонаи ҷ ҷ ӣ умумихалқ ӣ - забони адабии то ик ҷ ӣ тобеъ мешаванд. Дар ин бора донишманди маъруфи нуқтасан ҷ Н. Маъсум ӣ чунин мег яд: ӯ “Дар давраи таҳаввулоти забони то ик забони умумихалқ , ба шохаи шеваҳои худ алоқаи зич дошта, ҷ ӣ ӣ ҳамеша таркиби луғавии худро аз ҳисоби онҳо бой мегардонад” . Калимаҳои умумихалқ ӣ аз калимаҳои решагии то ик иборат буда, ҷ ӣ асоси таркиби луғав (фонди асос ) -и шеваҳоро ташкил мекунад. Ҳамаи ӣ ӣ фарқиятҳои луғавии шевагиро ба чунин унсурҳо удо кардан мумкин аст: ҷ 1.Вожагони хоси шеваг (диалектизмҳои хоси лексик ) ӣ ӣ 2.Вожагони шевагии калимасоз ва шаклсоз(диалектизмҳои лексикии калимасоз ва шаклсоз) 3.Вожагони шевагии вижагиҳои савтидор (диалетизмҳои фонетик ) ӣ 4.Вожагони шевагии маънодор (диалектизмҳои семантик ) ӣ Таркиби луғавии лаҳ авю шеваҳо дар давоми қарнҳои бисёре ҷ меёбад, аз ин р дар он қабатҳои ба давраҳои гуногуни таърих алоқаманд мушоҳида ӯ ӣ карда мешавад. Дар лаҳ а ва шеваҳои то ик лексикаи анъанав мавқеи ҷ ҷ ӣ ӣ асос дорад. Дар байни лексикаи анъанав чунин калимаҳое низ мав уданд, ӣ ӣ ҷ ки аз иҳати хусусиятҳои маъновии хеш ба давраҳои қадим мансубият ҷ будани хешро аён месозанд. Чунончи, дар истилоҳоти вожаҳои хешутабор ӣ бештарини калимаҳо хеле қадима мебошанд. Лаҳ аи мардуми Сариосиё низ чун яке аз лаҳ аҳои мустақили шимол ҷ ҷ ӣ дар т ли асрҳо рушду нум ъ намуда, то замони имр за борҳо аз ҳисоби ӯ ӯ ӯ калимаҳои иқтибосиву дигар тағъир ёфта омадааст. Ва дар хеш шаклу маъноҳои гуногунро му ассам кардааст. Аз луғатҳои амънамудаи хеш оиди ҷ ҷ лаҳ аи ин диёр калимаҳоеро низ дарёб намудем, ки т ли асрҳо хоси ин лаҳ а ҷ ӯ ҷ буда, ғановатмандии хешро то имр з таъмин намудаанд. Масалан, калимаҳои ӯ “мавлакат” (мамлакат, давлат), “завардас”( бузург, забардаст), “мактав”(мактаб), “майдагав”(майдагап) ва ҳоказоро мисол овардан мумкин аст. Аз маводи дастовардаамон аён гардид, ки таркиби луғавии лаҳ аи ҷ мардуми Сариосиё хеле бой ва рангоранг буда, таи асрҳои зиёд то ба имр з ӯ расида омадаанд. Масалан, калимаҳои “пушту камар”(авлод), “сурук”(гур ҳ, ӯ гала), “т ридан”(рамидан), “митир”(метр), “мактав”(мактаб), “инқот ” ӯ ӣ (инвақт ), “гурум”(с ҳбат), “гулла”(гул ), “алдараш”(аралаш), “майду талқон ӣ ӯ ӯ шудан”(сахт монда шудан), “мони бя”(бигзору биё), “ҳарра”(ғелон-ғелон), “л ла” (тифл, к дак), “болор к ”(р ба боло), “анголак”(манаҳ- оғ),ӯ ӯ ӯ ӣ ӯ ҷ “гиргаштан”(давр задан), “ша-шарри”(бошитоб, тезтар), “якчиқот” (андаке пас), “тевош”(зуд бош, тез бош), “гохел”(баъзе), “айҳо”(нидо барои ба назар нагирифтан), “л понак”(одами фарбеҳ), “шаррок ”(новдон, тарнов), ӯ ӣ “ханонак”(хандонак), “эранқаран”(махсус), “нонхурак”(хонтахта), “намози дига”(бегоҳ ), “палли нест”(ягонта нест) ва ҳоказоро мисол овардан мумкин ӣ аст, ки ба лаҳ аи то икони хуфарии мардуми Сариосиё марбутанд. Имр зҳо ҷ ҷ ӯ низ мардуми к ҳистони Хуфар аз ин вожаҳои шеваг ба таври васеъ ӯ ӣ истифода мебаранд. Аз мушоҳидаҳои мухтасар ва таҳқиқоти илм бармеоянд, ки ӣ лаҳ аи Сариосиё дар ҳама давру замон чун дигар лаҳ аҳои забони то ик дар ҷ ҷ ҷ ӣ рушду нум ъ буда, эҳтиё и ҳаёти халқро қонеъ гардонидааст. ӯ ҷ 1.2.Таркиби луғав инкишофи таърихии таркиби луғавии лаҳ аи ӣ ҷ Сариосиё Дар г йиши шимолии шеваҳои забони то ик дастаи калони вожаҳое ӯ ҷ ӣ истеъмол мешаванд, ки дар сарчашмаҳои қадими форсии дар ва гузашта аз ӣ он дар даврони пешин (ҳатто пеш аз мелод) мавриди истифода қарор гардида, пайдо намудани онҳо аз маъхазҳои дигар душвор аст. Вожаҳое, ки гунаи шаклу маънояшонро да г йиши шимол нигоҳ доштаанд, аз лиҳози ӯ ӣ доираи густаришашон ҳамчун нестанд: дастае аз онҳо дар ҳамаи лаҳ аҳо ҷ истифода мешаванд. Силсилаи дигар дар чанд лаҳ а ба кор меояд ва қисми ҷ саввум танҳо хоси як маҳалли муайян мебошад. Аз лиҳози маъно ин гуна вожаҳо басо мухталиф буда, метавонанд дар ифодаи номи асбобҳои р згор, ӯ х роквор , аломату хусусият, ранг, мафҳуми хешутабор оянд. ӯ ӣ ӣ Гуфтан бомаврид аст, ки сарвати луғати забони ҳар як халқ дар қатори калимҳои адаб вожаҳои зиёди шевагиро низ фаро мегирад. Дар бисёр ӣ забонҳо адади калимаҳои гур ҳи дуюм- ӯ шеваг ӣ назар ба гур ҳи якум- ӯ адаб ӣ бештар аст. Забони адаб ҳангоми нав ташкил ёфтани худ аз шеваҳо бештар ӣ баҳраманд мегардид. Ин нуқта аҳамияти бузурги илм ва амалии луғатҳоиӣ шевагиро дар ҳаёти мадании халқ сабаб мешавад. Воқеан ҳам дар шеваҳо бисёр калимаҳо мав уданд, ки барои ом хтани таърихи забон, тарзи зиндаг , ҷ ӯ ӣ аҳволи майиш ва мадании он дар гузашта хизмати шоистаеро адо хоҳад ӣ кард. Аҳамияти луғати шева фақат бо назар маҳдуд нашуда, балки бо ӣ иҳатҳои солим ва умумии хеш барои рушди забони минбаъдаи забони адаб ҷ ӣ к мак мерасонад. Устод ӯ С. Айн ӣ нақши луғати шевагиро дар соҳаҳои такмил ва равнақи минбаъдаи забони адабиамон аз ҳамин иҳат тавзеҳ намуда, ҷ навишта буд: “Имр з барои васеъ кардани забони илм ва адабии то ик ва ӯ ӣ ҷ барои фаҳмида хондани оммаи босаводшудаи то ик ва авонони таҳсилдида ҷ ҷ ва таҳсидидаистодаи ба китобҳои луғати гуногун м ҳто ем: мо бояд дар ӯ ӯ ҷ ҳар фан луғатҳои алоҳидаи илм ва барои таъмин кардани талаби авонони ӣ ҷ бодониш шудаистодаи то ик қомусро дошта бошем; инчунин мо бояд, ҷ китоби луғате дошта бошем, ки хазинаи забони халқро дар бар гирифта бошад ва забони зиндаи халқро ба пеши коркунони илм ва адаб мисли ӣ ӣ материал тайёр карда монем ” . [ 1.14 ] . Таркиби луғати шеваҳо чи хеле, ки дар боло баён кардем басо гуногун ва бою рангоранг мебошад. Дар ҳар шева калимаҳои зиёдеро пайдо намудан мумкин аст ва дар баробари ин дар ҳар шева миқдори зиёди калимаҳое низ мав уданд, ки онро шеваҳои дигар умумият медиҳанд; ҷ Лаҳ аи Сариосиё, ки яке аз лаҳ аҳои шимолии вилояти Сурхондарё ҷ ҷ мебошад, чун дигар лаҳ аҳои забони то ик аз нигоҳи луғат хеле бойу ған ҷ ҷ ӣ ӣ ва гуногунранг мебошад. Ин гуногунранг дар мав уд будани унсурҳои ӣ ҷ таърих , архаист ва иқтибос ба назар мерасанд. Дар таркиби луғавии ӣ ӣ ӣ лаҳ аи Сариосиё низ чун дигар лаҳ аҳои забони адабии то ик ду гур ҳи ҷ ҷ ҷ ӣ ӯ калимаҳо амал мекунанд: 1.Калимаҳои умуто ик ( адаб ) ҷ ӣ ӣ 2.Калимаҳои лаҳ ав (диалект) ҷ ӣ Ин ду гур ҳи калимаҳо аз як ониб, умумияти лаҳ аи мазкурро боӯ ҷ ҷ забони адаб ва дигар лаҳ аҳои забони то ик барқарор мекунад, аз ониби ӣ ҷ ҷ ӣ ҷ дигар бошад, тафовути онҳоро аз ҳамдигар барқарор месозад. 1.2.1. Калимаҳои аслии то ик ҷ ӣ Калимаҳои аслии то ик дар лексикаи лаҳ аи Сариосиё фаровон ҷ ӣ ҷ истифода бурда мешаванд. Онҳо бо хусусиятҳои овозиву грамматикии худ лаҳ аҳоро аз иҳати хешутабор бо дигар лаҳ аҳо мепайвандад. Аксари ҷ ҷ ӣ ҷ шевашиносон дар сари он ақидаанд, ки калимаҳои умумито ик ва унсурҳои ҷ ӣ лаҳ авии онро аз ҳам удо бояд ба риштаи тадқиқ кашид. Аз умла ҷ ҷ ҷ шевашинос М.Эшниёзов дар ин бора чунин мег яд: ӯ “Агар системаи лексикаи лаҳ аҳо дар муқоисаву муқобала ом хта шавад, дар он сурат ҷ ӯ удо намудани калимаҳои умумито ик ва диалектизмҳои лексик ҷ ҷ ӣ ӣ зарур аст”.(175,35). Калимаву ибораҳои умумито ик , ки яке аз сарчашмаҳои муҳими ҷ ӣ боигарии лаҳ аи мардуми Сариосиё ба шумор меравад, аз р и намудҳояшон ҷ ӯ ба гур ҳҳои зерин удо мешаванд: ӯ ҷ Калимаҳои оид ба хешутабор : ӣ падар, оча, модар, бародар, хоҳар, тағо, бобо, хола, бачаи амма, домод, набера, абера, модарандар(модари гай), ӯ падарандар( падари гай), хусур, хушдоман, хоҳарар с(қайнсингил), ӯ ӯ додарар с(ҳевар), хусурб ра, б ла (холабачча) ва ғайра, ӯ ӯ ӯ Калимаҳои оид ба озуқавор : ӣ анбори х рок, орд, шир, урғот, маска, ӯ ҷ чака, ош, р ған, нах д, ав, х рок, нон ва ҳоказо... ӯ ӯ ҷ ӯ Калимаҳои оид ба дарахту меваҳо: зардолу, олуболу, себ, анор, биҳ , ӣ ангур, тут, гелос, хурмо, нок, шафтолу, олуча, арча, бед ва ҳоказо... Калимаҳои оид ба парандаҳо ва хазандаҳо: кафтар, майна, тортанак, мурғ, хур с, гун ишк, каргас, зоғ, уқоб, мор, қурбоққа ва ҳоказо... ӯ ҷ Калимаҳо оид ба чорводор : ӣ буз, г сфанд, така, хар, асп, гов, г сола, ӯ ӯ серка, қучқор, зин, ла ом ва ғайра... ҷ Калимаҳои оид ба касбу кори инсонҳо: духтур (духтур, табиб), полш ӯ (фаррош), маълим (муаллим, ом згор), подавон (подабон, ч пон), трактирч ӯ ӯ ӣ (тракторч ), осиёвон (осиёбон) ва ғайра... ӣ Калимаҳои оид ба сабзавот: памадур (помидор), қаланфур (қаламфур), б йим он (бақла он), бодринг (бодаринг) ва ғайра... ӯ ҷ ҷ Калимаҳо оид ба фаслу сол: зимистон (зимистон), товистон (тобистон), баҳор (баҳор), тирамоҳ (тирамоҳ)... Аз калимаҳои мисол овардаамон аён мегардад, ки таркиби луғавии лаҳ аи Сариосиё ҳамеша дар рушду нум ъ мебошад ва ҳамчун дигар ҷ ӯ лаҳ аҳои забони то ик ба таркиби луғавии забони то ик алоқамандии қав ҷ ҷ ӣ ҷ ӣ ӣ дорад. Бо баробари ин лексикаи таърихии ин лаҳ аи мазкур барои бой ва ҷ ған гардонидани таркиби сатҳи луғавии забони адабии то ик мусоидат ӣ ҷ ӣ мекунад. Калимаҳои иқтибос (араб , турк , рус -байналмилал ) ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ Дар шеваҳои забони адабии то ик як қисми таркиби луғавиро калимаҳои ҷ иқтибос : (араб , турк , рус ва байналмилал ) ташкил медиҳанд. Шеваҳои ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ забони то ик аз иҳати иқтибоси калимаҳои забонҳои дигари эрон , ҷ ӣ ҷ ӣ инчунин, аз р и истеъмоли калимаҳо ғайрихеш низ аз ҳамдигар тафовут ӯ доранд. Ин тафовут пеш аз ҳама нисбат ба калимаҳои иқтибосии забони араб , рус ва байналмилал , ки онҳо дар ҳама шеваҳо баробар акс ёфтаанд, ӣ ӣ ӣ аз р и истеъмол ва дара аи иқтибосии калимаҳои турк - збек зудтар ба ӯ ҷ ӣ ӯ ӣ назар мерасанд. Калимаҳои иқтибосии араб , рус , рус -байналмилал дар ӣ ӣ ӣ ӣ шеваҳои забони то ик асосан хусусияти умумиистеъмол доранд. Иқтибос ҷ ӣ ӣ аз забони рус -байналмилал ниҳоят бисёр буда, калимаҳои иқтибосшудаи ӣ ӣ ин забон асосан исмҳо мебошанд ва истилоҳи ин соҳаро чун сиёс -и тимо , ӣ ҷ ӣ фарҳанг , хо аг , кишоварз ва асосии луғавии забони то ик ворид ӣ ҷ ӣ ӣ ҷ ӣ гардидаанд. Масалан: духтур (доктор), шофир (шофёр), телфон (телефон), трактор, мошин, агроном, телевизор ва ғайра... Иқтибосшав аз як забон ба забони дигар яке аз роҳҳои бой гардониданиӣ забон ба ҳисоб меравад. Забоншинос М.Н.Қосимова “Ҳар як забон бе унсурҳои иқтибос аз забони дигар дуру наздик ву уд дошта ӣ ҷ наметавонад. Омилҳои аз дигар забонҳо иқтибосшавии калима ва таркибу ибораҳо дар ҳамсарҳад будан бо мамлакатҳои дигар (рафтуомад, хешутабор , доду гирифт),ти орат-муносибатҳои дипломат , пешрафти ӣ ҷ ӣ илму техника, тар умаи асарҳои халқҳои дигар ва амсоли ин” ҷ мебошанд. (Қосимова. 2003 “А” с. 90). Ба таркиби луғавии забони то ик дохил шудани вожаҳои араб асосан ҷ ӣ ӣ аз асрҳои VII-VIII, оғоз гардидааст, ки ин давра асосан ба давраи пас аз истилои арабҳо ба сарзамини Осиёи Миёна рост меояд. Аз дохили калимаҳои араб чунин калимаҳое низ ву уд доранд, ки то ба имр з ба мо ӣ ҷ ӯ расида омадаанд ва бо ҳам иҳат фаъолият дошта, нуфузи хешро маҳфуз ҷ ӣ дошта омадаанд. Бисёре муҳаққиқон омилҳои ба забони мо ворид шудани вожаҳои арабиро асосан дар тар умаҳои асарҳои илмиву таърих медонанд. ҷ ӣ Забоншиноси шоиста Н.Маъсум ӣ ворид шудани калимаҳои арабиро забони то ик чунин арзёб мекунанд: ҷ ӣ ӣ “Сабаби дигаре, ки дар протсесси ба забонамон дохил гардидани унсурҳои забони арабиро тезондааст, тар ума мекунад. Дар асри X-баъд аз забони то икии дар гузаштани ҷ ҷ ӣ корҳои давлат , маъмур , сиёс ва ҳарб , мадан ва адаб як қатор ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ асарҳои пеш аз ин ба забори араб навишташудаи таърих ва илм ба ӣ ӣ ӣ забони то ик тар ума карда шуд”. ҷ ӣ ҷ (Маъсум . 1966. с.238). ӣ Инчунин нависандагони машҳури ин давра ба монанди, устод Р дак , ӯ ӣ Дақиқ , Абулқосим Фирдавс ва Аб ал ибни Сино дар э одиёти хеш аз ӣ ӣ ӯ ӣ ҷ вожаҳои араб ба таври васеъ истифода бурдаанд. Зеро, дар он давра ӣ нуфузи забони араб низ дара аи волоро соҳиб дошт. Устод Абулқосим ӣ ҷ Фирдавс низ дар навиштани ӣ “Шоҳнома” -и хеш, ки яке аз асарҳои намунавии он замона ба ҳисоб мерафт, зиёда аз 900-то вожаи арабиро мавриди истеъмол ба қарор додааст. (ЗАҲТ. 1973. с.33). Дар байни вожаҳои араб калимаҳое мав уданд, ки бештар бароиӣ ҷ ифодаи номи шахсияти инсонҳо истеъмол мешаванд. Ин гуна вожаҳо хеле зиёд мебошанд. Ҳоло оиди ин калимаҳо чанд мисол меорем: “Бурҳон” -исми хос буда, дар “Фарҳанги забони то ик ” ҷ ӣ вожаи араб мебошад ва ба ӣ маънои “далел , “ ҳу ат” ҷҷ омадааст. ( Ф.З.Т. 1969. с.215). Вале дар луғати “Девон-ул-луғот”- и Маҳмуди Қошғар (XII) ӣ , ки ба забони қадимаи турк ӣ нигошта шудааст, ин вожа мутааллиқи забони “чин ” ӣ қайд гардидааст. Калимаҳои араб ӣ дар лаҳ аи мардуми Сариосиё низ зиёд буда, онҳо ҷ чунон мавқеъ гирифтаанд, ки муродифи то икии онҳо аз истеъмол ҷ афтидааст. Ба инҳо асосан калимаҳои зерин дохил мешаванд: 1.Калимаҳои ба касбу кор алоқамандбуда: маълим (муаллим), домуло (домулло), касрат (одами бехосият, бепою қадам), оқил (олим), дарс (дарс), мулло (мулло), лавз (лафз); 2.Калимаҳое, ки ба ашёҳои ғайришахс алоқаманд мебошанд: садақа (садқа), мо ир (муҳо ир), хавар (хабар); ҷ ҷ 3.Калимаҳое, ки ба илму фарҳанг алоқаманд доранд: ӣ мактаб, китоб, дарс, мачит (мас ид), майлис (ма лис), шоир (шоир), байт (байт, суруд), ҷ ҷ хавар (хабар); Таърих гувоҳ аст, ки калимаҳои араб дар асри ӣ VII -ин ониб, пас аз ҷ истилои арабҳо ба Осиёи Миёна ба забони то ик ва лаҳ аҳои он дохил ҷ ӣ ҷ шудааст. Аз ҳамин лиҳоз бо мурури замон таркиби луғавии забони то ик аз ҷ ӣ ҳисоби вожаҳои забони араб оҳиста-оҳиста бою ған мегардад. Лаҳ аи ӣ ӣ ҷ мардуми Сариосиё низ аз ин гуфтаҳо ор нест. Имр зҳо дар замири лаҳ аи ӣ ӯ ҷ гуфтуг ии ин диёр калимаҳои араб ҳамчун лаҳни модариашон мавқеи ӯ ӣ устувор гирифтаанд; Калимаҳои турк - збек . ӣ ӯ ӣ Ба таркиби луғавии забони то ик дохил ҷ ӣ шудани калимаҳои турк - збек аз давраи қадим оғоз ёфтааст. Дар Осиёи ӣ ӯ ӣ Миёна аз қадим ин ониб халқи то ик бо туркзабонҳо муносибатҳои ҷ ҷ ҳамватан доштанд. Дар нати аи паиҳам дигар шудани сохти давлатдор ва ӣ ҷ ӣ ба сари ҳокимият омадани сулолаи турк ба таркиби луғавии забони то ик ҷ ӣ таъсири калон расонид. Калимаҳои турк ӣ дар лаҳ аи мардуми Сариосиё ҷ миқдори муайянро доранд. Баъзе аз онҳо маънои аслии хешро гум карда, дар хеш маъниҳои навро гирифтаанд. Масалан: калимаи “қизиқ” дар забони збек ба маънии ӯ ӣ “ш х ” ӯ ӣ ё “масхарабози” -ро дорад. Масалан: “Қизиқ гав мезан ”. ӣ Як қатор шеваҳои шимолии забони то ик бо фаровонии калимаҳои ҷ ӣ иқтибосии збек аз дигар шеваҳои забони то ик фарқ мекунанд. Миқдор ӯ ӣ ҷ ӣ ва дара аи истеъмоли калимаҳои забонҳои турк ( збек ) дар ҳамаи онҳо як ҷ ӣ ӯ ӣ хел нест. Аз умла дар лаҳ аи г йиши мардуми Сариосиё калимаҳои збек ҷ ҷ ӯ ӯ ӣ нисбатан зиёд буда, дар соҳаҳои гуногуни таркиби луғав дучор меоянд. ӣ Истилоҳоти хешутабор : ӣ қайнота-падарар с; ӯ Узви бадан: қулоқ-г ш; тирноқ-нохун; ӯ Номҳои абстракт: й лдош-ҳамроҳ-рафиқ; ӯ Номи ороишот: узук-ангуштарин; Номи баъзе маҳсулоти чорводор : ӣ қаймоғ-саршир; қатиғ- урғот; ҷ Ғайр аз инҳо дар лаҳ аи мардуми Сариосиё боз чунин калимаҳои турк - ҷ ӣ збекиро дучор шудан мумкин аст: ӯ а) Калимаҳои оиди хислатҳои одамон: чатоқ(дур ғг й) ӯ ӯ б)Калимаҳои оиди хешу табор : ӣ тағо, қуда, қайнсигил (хоҳарар с), ӯ янга, хола, ака, опа. в)Калимаҳои ба соҳаи чорводор мансуббуда: ӣ байтал (аспи мода), б рдоқ (моли фарбеҳ), оғал (молхона), қисир (нозоям), қамчин (тозиёна); ӯ ӣ г)Калимаҳое, ки асбоби р зғорро ифода мекунанд: ӯ қошуқ, қанор( увол), ойлик (моҳона); ҷ д)Номҳои х роквор : ӯ ӣ қаймоғ (саршир), қайла (г шти яхна), талқун ӯ (тути ордкарда; е)Номи дарахт: т ғ (дарахте мебошад, ки меваи зард дорад); ӯ Ҳамин зайл калимаҳои турк - збек дар лаҳ аи мардуми Сариосиё ӣ ӯ ӣ ҷ бисёр мебошанд. Дар нати аи бо збекҳо дар як сарзамин истиқомат кардани ҷ ӯ онҳо р з аз р з бо мурури айём ба забони то ик таъсири калон расонида ӯ ӯ ҷ ӣ истодааст; Калимаҳои рус -байналмилал ӣ ӣ чун ҳамаи лаҳ аҳои забони то ик дар ҷ ҷ ӣ лаҳ аи мардуми Сариосиё низ васеъ истифода бурда мешаванд. Калимаҳои ҷ рус -байналмилал чунин вожаҳое мебошанд, ки аз забони рус ба забони ӣ ӣ ӣ то икии мо иқтибос шудаанд. Ин гуна калимаҳо ба забони мо аз солҳои 70 ҷ - уми асри XIX - сар карда ба забони мо дохил шудан гирифтанд. Пас аз оне, ки Русия Осиёи Миёнаро забт мекунад, бо гузашти айём калимаҳои рус ба лаҳ аи мо медароянд ва ойи калимаҳои то икиро ба ӣ ҷ ҷ ҷ пурраг ишғол мекунанд. Масалан: калимаҳои то икии “истгоҳ”, “х роки ӣ ҷ ӯ чошт”, “чароғ” имр зҳо ба калимҳои тамоман русишудаи “астанофка”, ӯ “абед” ва “свет” мубаддал гаштаанд. Калимаҳо рус -байналмилал ӣ ӣ дар лаҳ аи Сариосиё ба таври зерин ҷ гур ҳбанд мешаванд: ӯ ӣ Калимаҳое, ки ба илму фарҳанг мансубанд: журнал, кино(филм), институт, грамота; Калимаҳое, ки ба асбобу ан оми р зғор мансубанд: ҷ ӯ диван, шифанер, адёл, устал, печка, хладелник; Калимаҳое, ки ба техника мансубанд: мошин, афтобус, самолёт, вертолёт, радио, магнитафон, танка, завравка ва ғ... Калимаҳое, ки ба озуқавор мансубанд: ӣ конфет, калбаса, консерва, абед, ужин, хлеб, булочка, маска, малако; Калимаҳое, ки ба сару либос мансубанд: кастум, брук, юбка, кофта, палто, наски, патинка, бастаношка, футболка, спартифка, кети, красофка; Калимаҳое, ки ба бемор мансубанд: ӣ балнитса, грип, аптека, парашок, наркоз, спирт, укол, температура, бинт, шпритс, капелнитса; Аз мушоҳидаҳои дар боло баён кардаамон аён мегардад, ки калимаҳои рус -байналмилал ӣ ӣ дар ҳама соҳаҳои зиндагии то икони мардуми ҷ Сариосиё нақши муҳим мебозад. Ногуфта намонад, ки калимаҳои иқтибос ӣ дар лаҳ аи мардуми то иқзабони Сариосиё мавқеи муҳимро ишғол намуда, ҷ ҷ баҳри бой гардонидани забони лаҳ а саҳми босазоро гузоштааст; ҷ 1.3. Калимаҳои хоси лаҳ аи Сариосиё ва диалектизмҳои лексикии ҷ он Дар нати аи таҳқиқ мо таркиби луғавии лаҳ аи Сариосиёро чун дигар ҷ ҷ лаҳ аҳои забони то ик ба ду гур ҳ удо кардем: ҷ ҷ ӣ ӯ ҷ 1.Калимаҳои умумихалқ ; ӣ 2.Калимаҳои лаҳ ав ; ҷ ӣ Калимаҳои умумихалқ ӣ ин калимаҳое мебошанд, ки барои забони адабиву ҳамаи лаҳ аҳои забони то ик умум маҳсуб мебошанд; ҷ ҷ ӣ ӣ Калимаҳои лаҳ ав ҷ ӣ бошад, ин воҳидҳои луғавие мебошад, ки дар ҳудуди муайяни уғроф маҳдуд буда, бо хусусиятҳои махсуси луғав аз ҷ ӣ ӣ забони адаб ва калимаҳои умумито ик фарқ мекунанд; ӣ ҷ ӣ Калимаҳои хоси лаҳ аро дар истилоҳи забоншинос ҷ ӣ “Диалектизмҳо” меноманд. Диалектизмҳои лексик дар қатори калимаҳои умумито ик як ӣ ҷ ӣ қабати махсуси луғати лаҳ аҳои маҳаллиро ташкил медиҳанд. ҷ Дар луғати се илдаи энсиклопед , ки соли 1953 ба табъ расидааст,ҷ ӣ истилоҳи “диалектизм” ба таври зерин маънидод шудааст: “Калима, ё ифодаҳое, ки ба ин ё он мавзеъ , ё ягон лаҳ а дахл дошта, дар забони ҷ адабии умумихалқ дучор намеоянд”. ӣ (21,с.547) . Нати агир аз мазмуну м ҳтавои истилоҳи ҷ ӣ ӯ “калимаи хоси лаҳ а” ҷ ба баъд ҳам идома ёфт. Академик Филип. Ф.П. соли 1961 собит намуд, ки калимаҳои хоси лаҳ а ҳавзаи муайяни истеъмол доранд. мег яд: ҷ Ӯ ӯ “Агар калима доираи истеъмоли муайяни худро надошта бошад, қатъи назар аз муносибати он ба ин ё он қисмати лексика диалектизми лексик буда ӣ наметавонад”. (18,с.22). Бояд гуфт, ки дар бобати удо намудани диалектизмҳои лексик аз ҷ ӣ дигар воҳидҳои луғавии забон ба ҳисоб гирифтани таносуби оҳангу маънии калимаҳо ба ашёву р йдодҳои олами воқе ва муносибати этимологии онҳо ӯ ӣ нисбат ба ҳодисоти табиат дар доираи интишори шеваву лаҳ аҳо аз омилҳои ҷ муҳим маҳсуб меёбад. Аз тафсилотҳои мухтасар бармеояд, ки диалектизмҳои лексик чунин ӣ воҳиди луғавиест, ки дар доираи густариши ин ё он лаҳ а, ё гур ҳи лаҳ аҳои ҷ ӯ ҷ як шева истеъмол меёбад. Дар ҳақиқат, дар таркиби луғавии лаҳ аҳои ҷ маҳалл диалектизмҳои лексик хеле фаровонанд ва онҳо яке аз нишонаҳои ӣ ӣ махсуси лексикаи ҳар як лаҳ а ҳисоб меёбанд. Зеро тавассути онҳо лаҳ а, аз ҷ ҷ як ониб, аз забони адаб ва аз ониби дигар, аз лаҳ аҳои дигар удо шуда ҷ ӣ ҷ ҷ ҷ меистад. То нимаи дуюми солҳои 70-уми асри XX - дар лаҳ ашиносии то ик ҷ ҷ зимни пайрав бо олимони рус диалектизмро ба навъҳои зиёд тасниф ӣ мекарданд: диалектизмҳои семантик , далектизмҳои этнограф , ӣ ӣ диалектизҳои хосса, диалектизмҳои фонетик ва амсоли инҳо. Аммо баъдтар ӣ Ғ. раев Ҷӯ ва Ш. Исмоилов дар ифодаи навъҳои гуногуни диалектизмҳо лексик танҳо аз ду истилоҳ: ӣ “Диалектизмҳои лексикии нопурра” ва “Диалектизмҳои лексикии пурра” истифода намуданд, ки ин ду истилоҳ, ба назари мо, комилан сазовори қабуланд, зеро таҳти мафҳуми онҳо метавон тамоми навъҳои диалектизмҳоро, ки муҳаққиқони забоншинос дар рисолаҳои худ гур ҳбанд кардаанд, муттаҳид сохт. Аз ин иҳат муҳаққиқони баъдӯ ӣ ҷ ӣ низ ин истилоҳро пазируфтанд ва диалектизмҳои лексикии лаҳ аҳои мавриди ҷ тадқиқи худро дар асоси ҳамин ду гур ҳ ба тадқиқ гирифтаанд; ӯ Диалектизмҳои лексик ӣ чун ҳамаи лаҳ аҳои забони то ик дар лаҳ аи ҷ ҷ ӣ ҷ мардуми то икзабони Сариосиё низ хусусияти ба худ хосро дорост. Яке аз ҷ сарчашмаҳои асосии диалектизмҳо дар лаҳ аи мардуми Сариосиё ин ҷ иқтибоси калимаҳо аз дигар забонҳо мебошанд. Дар таркиби луғавии лаҳ аи ҷ мардуми Сариосиё бисёр калимаҳое мав уданд, ки аз забони араб , то ик , ҷ ӣ ҷ ӣ рус гузашта ҳамчун калимаҳои асл истифода мешаванд. ӣ ӣ Сарчашмаҳои муҳими пайдоиши диалектизмҳо ин суннатҳои мардум ӣ мебошанд. Калимаҳое, ки ба соҳаи урфу одат, анъана, расму оин ва тарзи зиндагии мардум алоқаманданд, дар ин лаҳ а хеле зиёд назаррас ҳастанд. ҷ Масалан: маҳр (маблағе, ки аз домод талаб карда мешавад), раҳмат ( шодравон) ва ҳоказо... ӣ Бисёре аз диалектизмҳои лексик дар нати аи тағйири калимаҳо ва ӣ ҷ мафҳуми нав пайдо кардани онҳо ба ву уд меоянд. Масалан: қудо (авлоду ҷ аждод), иқа (лаҳза), инқот (инвақт ), пешакат (дар пешат) ва ғ... ӣ ӣ Проффессор В.П.Филип дар бораи мавқеи диалектизмҳои лексик ӣ чунин мег яд: ӯ “Агар ҳамин интишор, ҳудуди муайяни худро надошта бошад, қатъи назар аз он, ки вай ба кадом қабат дохил мешавад, диалектизмҳои лексик ҳисобида намешавад” ӣ Проффессор . раев Ҷ Ҷӯ диалектизмҳои лексикиро шартан ба ду гур ҳ ӯ удо мекунад: ҷ 1.Диалектизмҳои лексикии пурра; 2.Диалектизмҳои лексикии нопурра; 1.Диалектизмҳои лексикии пурра чунин гур ҳи вожаҳое мебошанд, киӯ аз р и шакли фонетикиву маънии луғавии худ ба ин, ё он лаҳ а дахл дошта, ӯ ҷ маънои онҳо дар забони ва дигар лаҳ аҳои забони то ик кор фармуда ҷ ҷ ӣ намешавад, агар кор фармуда шавад ҳам, доираи интишори онҳо чандон васеъ нест ва аз ҳудуди лаҳ аҳои ҳамгур ҳ берун баромада наметавонад. ҷ ӯ Диалектизмҳои лексикии пурра дар тамоми соҳаҳои лаҳ аи мардуми ҷ Сариосиё ба назар мерасанд. Онҳоро ба тариқи зайл гур ҳбанд кардан ӯ ӣ қобили қайд аст: Калимаҳое, ки ба андоза, ченак ва вазн мансубанд: я гала(бисёр), я этак( як халта), я тона (як тонна), я қанор (ниҳоят бисёр), я кило (як килограмм) ва ҳоказо; Калимаҳое, ки ба х роквор мансубанд: ӯ ӣ ошк ча, атола (як навъи ӯ х роквор , ки бо орд ва р ғани зиғир тайёр мекунанд), омоч (х роке, ки дар ӯ ӣ ӯ ӯ маросими бибимушкил тайёр мекунанд), шулла (номи х роке, ки бо бирин ӯ ҷ ва кабудиву зираворҳо мепазанд), ширбирин (номи х роке, ки аз шир ва ҷ ӯ бирин тайёр карда мешавад), қасмоқ (оши дар таги дег часпидаг ) ва ҳоказо; ҷ ӣ Калимаҳое, ки номи ҳашаротҳоро ифода мекунанд: шапалак (шабпарак), хамушак (хом шак), момо урғотак (момо урғотак), т қумшулук ӯ ҷ ҷ ӯ ва ҳоказо; Калимаҳое, ки номи дарахтону растаниҳоро баён мекунад: олучабанд (дарахти олуча), зарг шак (номи гул), зардак (номи гул, яъне гули зардак); ӯ Калимаҳое, ки ба хислатҳои инсон алоқаманданд: бер ( бешарм, ӯ беор), дангоса (танбал, коргурез), масхарабоз (ҳарзаг й, яъне инсоне, ки бо ӯ ҳар гуна намоишҳои саҳнав дигаронро механдонад), шал (ланг) ва ҳоказо; ӣ Диалктизмҳои лексикии нопурра . Таҳти мафҳуми истилоҳи “диалектизмҳои лексикии нопурра” чунин унсурҳои нутқ дар назар дошта мешаванд, ки онҳо вобаста ба таркиби овозии худ бо забони адаб якхела ӣ бошанд ҳам, аз лиҳози маън аз ҳамдигар тафовут доранд. Яъне маъниҳое, ки ӣ онҳо мефаҳмонанд, ба лаҳ а дахл дошта, дар забони адабии муосири то икҷ ҷ ӣ ба кор намераванд ва агар ба кор раванд ҳам, аз доираи лаҳ аҳои ҳамгур ҳ ҷ ӯ берун баромада, наметавонанд. Ин навъи диалектизмҳо метавонанд, ки аз ҳисоби ҳам калимаҳои аслии то ик ва ҳам калимаҳои иқтибос ба ву уд ҷ ӣ ӣ ҷ биёянд. Дар таркиби луғавии лаҳ аи мардуми Сариосиё калимаҳое ҷ вомех ранд, ки онҳо на ба маънои муқаррарии худ, балки ба маънои тамоман ӯ дигар истифода мешаванд. Ба ибораи дигар ин калимаҳо бо калимаҳои забони адаб шаклан монанданд, аммо онҳо маъноҳоеро ифода мекунанд, ки ӣ лаҳ авианд. Чунин калимаҳоро проффессор Ғ. раев ҷ Ҷӯ “диалектизмҳои лексикии нопурра” ном ниҳодааст. Аломатҳои махсуси чунин калимаҳоро ом хта, олими м ҳтарам чунин чунин ақида мекунад: ӯ ӯ “ Диалектизмҳои лексикии нопурра охирон калимаи забони адаб бошад ҳам, аз иҳати ӣ ҷ маъно ва ҳудуди муайян маҳдуд монда, маҳз ба оини ҳамон хусусият ба таркиби луғавии лаҳ аҳои ҳамтипии дигар ва забони адаб дохил ҷ ӣ намешаванд” . Олими лаҳ ашинос Ш. Исмоилов дар бораи диалектизмҳои лексикии ҷ нопурра чунин менависад: “ Ин гур ҳи калимаҳо дар нати аи тасодуфан ӯ ҷ ба унсурҳои забони адаб монанд пайдо карданашон калимаи хоси ӣ ӣ лаҳ аро ба ву уд меоранд” ҷ ҷ . (51.43.46). Воҳиди лексикии “сахт” дар забони адаб маънои мустаҳкамро ифода ӣ мекунад. Аммо дар лаҳ аи мардуми то икзабони Сариосиё калимаи мазкур ҷ ҷ маънои ма оз гирифта, маънои шахси ҷ ӣ “мумсик” , “хасис” -ро ифода мекунад. Мисол: А одами сахта а чизашам безорам, а худашам. А одами сахт ҳич наталав. (лаҳ аи то икони ҳамворазамини мардуми Сариосиё); ӣ ҷ ҷ Калимаи “соф” , ки сифати предметро ифода мекунад дар лаҳ аи ин диёр ҷ ғайр аз маънои ҳақиқии хеш боз маъноҳои “оби соф” (оби тоза), “ҳавои соф” (ҳавои тоза), “дили соф” ( дили пок)-ро дар назар дорад. Мисол: А ҳамин ови соф хурем чи меша? ( лаҳ аи деҳаи Чорбоғи ноғияи Сариосиё). Бобош а ҷ Диёрбек як косада оби соф биёр гуфт. ( лаҳ аи деҳаи Эҳтироми ноҳияиҷ Сариосиё). Комил бачи дилсоф борин метова. (лаҳ аи Хуфариёни ноҳияи ҷ Сариосиё). Воҳидҳои лексикие, ки дар лаҳ аи дар забони адабии то ик дохил ҷ ҷ ӣ мешаванд, дар лаҳ аи мазкур низ серистеъмоланд. Масалан: калимаи ҷ “доғ” - ро гирем. Маънои аввалини ин калима удо аз ёру диёр ва ё шахси наздик ҷ ӣ мебошад. Масалан: Вай дар доғи маъшуқеш р з а р з шам борин с хта об ӯ ӯ ӯ шусай. (лаҳ аи деҳаи Чорбоғи ноҳияи Сариосиё). ҷ Маънои дуввумини ин калимаи “доғ” бошад, ба доғ кардани равған маҳсуб мебошад. Масалан: Р ғана доғ кардим ? (лаҳ аи то икони ӯ ӣ ҷ ҷ ҳамворазамини мардуми Сариосиё).Р ғана доғ карда, дегда х рок ӯ ӯ ӣ нисфир з андохт. (лаҳ аи то икони ҳамворазамини ноҳияи Сариосиё). ӯ ӣ ҷ ҷ Калимаи “нодида” дар забони адабии муосир маънои “нодида гирифтан”, ба назар гирифтан”-ро ифода мекунад. Дар лаҳ аи мардуми ҷ Сариосиё бошад, он ба маънои “чашмгурусна” , “зиқна” ифода мешавад. Масалан: А дасти ун нодида чиз нахур. (лаҳ аи то икони ҳамворазамини ҷ ҷ мардуми Сариосиё). Оқибати нойидагеш будки ҳолиям овр надора. (лаҳ аи ӯ ҷ то икони ҳамворазамини ноҳияи Сариосиё). Таҳти ага а ҳаму нойида палли ҷ чи пурсам и бор. (лаҳ аи хуфариёни к ҳистони ноҳияи Сариосиё). ҷ ӯ Аз маводҳои дастраскардаамон чунин бармеояд, ки таркиби луғавии лаҳ аи мардуми Сариосиё хеле бой ва гуногунранг буда, барои боз ҳам ған ҷ ӣ гардонидани соҳибони лаҳ а нақши муҳимро мебозанд. ҷ БОБИ II. ҚАБАТҲОИ ЛЕКСИК -СЕМАНТИКИИ ЛАҲ АИ Ӣ Ҷ САРИОСИЁ 2.1 Вижагиҳои забони гуфтуг ии то икони хуфарии ин диёрӯ ҷ . Қабатҳои лексик -семантикии калимаҳо дар лаҳ аи Сариосиё, ки аз лаҳ аҳои ӣ ҷ ҷ шимолии забони адабии то ик ба шумор меравад, яке аз масъалаҳои идд ба ҷ ҷ ӣ ҳисоб меравад. Дар забони адабии то ик ҳар як калима метавонад ҳангоми ҷ ӣ муошират ва муносибат маъноҳои гуногунро ифода кунад. Дар лаҳ аи ҷ то икони Сариосиё низ ин гуна калимаҳо кам набуда, ҳангоми муошират ва ҷ муносибат маъноҳои гуногунро доранд. Ин гуна калимаҳо калимаҳои сермаъно ном доранд. Аз р и маводҳои ба даст овардаамон шоҳиди он ӯ гардидем, ки ин гуна калимаҳо дар забони гуфтуг нисбат ба забони адаб ӯӣ ӣ бештар истифода бурда мешаванд. Ин ҳол аз давраи қадим оғоз ёфта бошад ҳам, то ҳол аҳамияти хешро гум накардааст, ки он албатта тадқиқоти алоҳидаеро талаб мекунад. Дар нати аи усту йҳои илм шоҳиди он гардидем, ки дар лаҳ аи ҷ ҷ ҷӯ ӣ ҷ то икони Сариосиё низ чун дигар лаҳ аҳои забони то ик калимаҳо ҳамшакл ҷ ҷ ҷ ӣ (омонимҳо), муродиф( яъне калимаҳои ҳаммаъно синонимҳо), муқобилмаъно (антонимҳо) ва луғатҳои шеваг хеле зиёд ба чашм мерасанд. Баҳри ӣ ом хтани лаҳ аи ҳар як диёр пеш аз ҳама қабатҳои лексик ва семантикии ӯ ҷ ӣ онро ом хтан шарт аст. Сипас, онро ба оммаи хонандагон пешкаш намудан ӯ мавриди қайд аст. Ба ин маън устоди бузург С. Айн чунин мег яд: ӣ ӣ ӯ “Барои оммафаҳм намудани забони адабии то ик тафтиш кардан ва донистани ҷ лаҳ аҳои к ҳистон зарур аст”. ҷ ӯ Аз ин ост, ки мо низ баҳри боз ҳам ба таври амиқтар ом хтани лаҳ аи ҷ ӯ ҷ мазкур бо лаҳ аи к ҳистони хуфариёни ин сарзамин ошно гардида, бо ҷ ӯ вижагиҳои гуфтуг ии то икони хуфарии Сариосиё аз наздик ошно гардидем. ӯ ҷ Пеш аз оне, ки дар доираи мавз и мазкур маълумот диҳем, андаке дар бораи ӯ пайдоиши ин сарзамини к ҳ маълумот доданро қобили қайд донистем: ӯ ӣ К ҳистони Хуфар, ки яке аз деҳаҳои дурдасти ноҳияи Сариосиё ба ҳисоб ӯ меравад, аз маркази ноҳия дар 7-км дур ойгир шудааст. амъомади ӣ ҷ Ҷ шаҳрвандии деҳаи Хуфар аз як тараф бо ноҳияи Деҳнав ҳамсарҳад буда, 8-то маҳалла, 19-то деҳаро дар бар мегирад. Аҳолии ин диёр асосан бо чорводор ,ӣ боғдор , дуредгар , кишоварз ва ҳунарманд машғул ҳастанд. Овозаи ӣ ӣ ӣ ӣ г сфандҳои ҳисории ин ҳудуд бар ҳафт иқлим паҳн гардидааст. Ин сарзамин ӯ V-аср пеш, яъне 500-сол пеш аз ин ташкил карда шудааст, ки номи онро аввалҳо “Бобои мулло” мегуфтанд. Таърихи пайдоиши ин деҳа мувофиқи ривоятҳо чунин аст: “Дар дашти домулло Мирак як бой зиндаг мекардааст. ӣ Р зе говҳояшро гум мекунад. Сипас, барои говкоб с и саҳро роҳ пеш ӯ ӯ ӣ ӯ мегирад. Дар аснои усту намудани говҳояш бар сарзамини хушобу ҳавое ҷ ҷӯ мерасад, ки манзараи хеле зебо дошт. Говҳоро дар ҳамон сарзамин пайдо карда, хеле хурсанд мешавад. Зеро, 2-3 гов боз ҳамроҳ пайдо карда, 7-8 то шуда, дар як манзили хушбоду ҳаво ва макони сабзу хуррам сайр доштанд. М йсафед ба атроф назар карда, пай мебарад, ки ин макон ҳавои дилкашу ӯ дилфиреб дорад ва хокаш ҳосилхезу деҳқонбоб аст. Ба ин маскан “Хушбаҳр” ном дода, (яъне баҳри хуш, макони хушобу ҳаво) ном гузошта, бо оилаву қавми худ ин ойро маскани иқомат интихоб мекунад. Яъне бо к шиши ин ҷ ӣ ӯ марди шариф дашти серсоҳил ба як маскани ободу хушманзарае табдил меёбад. Оҳиста-оҳиста дар Хуфар 11-то авлод к ида омада макон мекунанд, ӯҷ ки имр з ба як деҳаи сераҳол ва муттаҳиду муқими то икнишин табдил ӯ ӣ ҷ ёфтааст. (мувофиқи нақли сокини муқими ин деҳа Ҳо Муродал ҷӣ ӣ Бобора абов). ҷ Аҳолии дар ин ҳудуд иқоматдошта ҳамаашон то икзабон буда, қариб ки ҷ лаҳни то икиашонро то имр з пурра маҳфуз нигоҳ дошта омадаанд. Лаҳни ҷ ӯ то икони ҳамворазамини ин диёр аз лаҳни к ҳистони он ба кулл фарқ ҷ ӯ ӣ мекунанд. Дар лаҳ аи гуфтуг и то икони ҳамворазамин ҳарчанде, ки ҷ ӯ ҷ суханронияшон ба забони адаб наздик бошанд ҳам, аҳён-аҳён калимаҳои ӣ збек ба назар мерасанд, ки ин албатта таъсири муҳиту амъият мебошад. ӯ ӣ ҷ Масалан: то икони ҳамворазамин имр зҳо дар лаҳ аи забони гуфтуг ии хеш ҷ ӯ ҷ ӯ кори карда, ба ҳар ҳол)-ро фаровон истифода мебаранд. Мисол: дар забони адабии то ик умлаи: “ ҷ ҷ Алалхусус , ман аз ин кори хурсанд шудам”-ро дар ӯ лаҳ аи то икони ҳамворазамини ноҳияи Сариосиё ба тариқи зайл баён ҷ ҷ месозанд: “Айниқса ман а ин кори вай хурсанд шудам”. Ё ин ки дар оиҷ дигар: умлаи: “Кори карда имр з хунук нашавад” ҷ ӯ - ро меорем. Ба ои ибораи ҷ “кори карда” мардуми ҳамворазамини ин макон дар бисёр ҳолатҳо калимаи збекии ӯ “ишқилиб” -ро истифода мебаранд. Масалан: ба ои умлаи “ ҷ ҷ Кори карда имр з ҳаво хунук нашаваддия”, умлаи ӯ ҷ “Ишқилиб, имр з ҳам ҳаво ӯ хунук нашавад-дия”-ро кор мефармоянд. Боз мо метавонем оиди ин ду калимаи збек , ки дар лаҳ аи гуфтуг ии то икони ин макон ӯ ӣ ҷ ӯ ҷ серистеъмоланд, мисолҳои зиёде орем. Масалан: Айниқса ин рафтори дағалонаи ба ҳе кас писанд номад. Дар ин умла низ ибоаи збекии ӯ ҷ ҷ ӯ “айниқса” истифода карда шудааст, ки асли он дар забони адаб ба тариқи ӣ зайл баён карда мешавад: “Алалхусус, ин рафтори дағалонаи ба ҳе кас ӯ ҷ писанд номад”. Дар ин умла низ ибораи збекии ҷ ӯ “айниқса” истифода карда шудааст. Дар лаҳ аи то икони к ҳистони хуфар бошад, ин хусусият кам ба ҷ ҷ ӯ ӣ назар мерасад. Онҳо ҳарчанде, ки лаҳ ав гуфтуг намоянд ҳам, калимаҳои ҷ ӣ ӯ збекиро кам ҳам ҳамроҳ мекунанд. Ё ин ки бо ибораи дигар г ем, калимаҳои ӯ ӯ збекиро қарибки ҳамроҳ намекунанд. ӯ Яке аз фарқиятҳои асосии лаҳ аи хуфариёни ноҳияи Сариосиё аз дигар ҷ лаҳ аҳои забони то ик дар он мебошад, ки дар бисёр мавридҳо онҳо ҷ ҷ ӣ бандаки хабарии “аст” -ро дар шакли “ай” истифода мебаранд. Масалан, феълҳои хабарии: 1. Дар забони адаб 2. Дар лаҳ аи хуфар ӣ ҷ ӣ 1. Мерафтааст 1. Мерафтай 2. Мехондааст 2. Мехондай 3. Мегуфтааст 3. Мегуфтай 4. Мер фтааст ӯ 4. Мер фтай ӯ талаффуз карда мешаванд. Ғайр аз ин дар шеваи хуфариёни ноҳияи Сариосиё истифодаи пешояндҳо низ аз забони адабии то ик ва аз лаҳ аҳои ҷ ҷ то икони дигар макон тафовути калон доранд. Масалан: пешояндҳои ҷ “ба” , “аз” “дар” пас аз калима бо калимаҳои аз худаш пеш часпида меоянд. Масалан: Дар забони адаб Дар лаҳ аи хуфариёнӣ ҷ 1. Дар хона 1. Хонада 2. Дар роҳ 2. Роҳда 3. Дар к ча ӯ 3. К чада ӯ 4. Дар мактаб 4. Мактабда 5. Дар деҳа 5. Деҳада Масалан, умлаи хабарии “Ман ба дарс дер мондам” дар лаҳ аи ҷ ҷ хуфариён дар шакли “Ман дарсда дер мондам” ифода карда мешавад. Ё ин ки умлаи “Ман дар хона нишастаг будам,” дар лаҳ аи хуфариён “Ман хонада ҷ ӣ ҷ шиштем” баён карда мешавад. Дар умлаҳои боло пешоянди ҷ “дар” дар шакли пасванди “да” омада истодааст, ки он дар шеваи “ бойсуниён” ва “самарқандиён” дар шакли “ба” дар вазифаи пасоянд меоянд. Масалан: Дар забони адаб Дар лаҳ аи бойсун ва самарқанд ӣ ҷ 1. Ба хона 1. Хонаба 2. Ба кор 2. Корба 3. Ба деҳа 3. Деҳаба 4. Ба мактаб 4. Мактабба ва ҳоказо мебошанд, ки дар ин бора бисёр олимон дар тадқиқотҳои илмии хеш мисолҳо овардаанд. Аз умла, яке аз устодони кафедраи ҷ филологияи то ик ва шарқшиносии донишгоҳи давлатии Самарқанд ҷ ӣ забоншинос, доктори фанҳои филолог А.Хонх аева дар китоби ӣ ӯҷ “Шевашиносии то ик” ном рисолаи илмии хеш ин ақидаро ба тариқи зайл ҷ иброз мекунад: “ Яке аз хусусиятҳои асосии пешоянди “ба”- и забони адабӣ дар он аст, ки он дар шеваи шимол ба вазифаи пасоянд меояд. Мисол: ӣ хонаба, корба, шаҳарба, бозорба, дарсба ва ғайра... Дар шеваи гур ҳи шимол пешоянд-пасоянди ӯ ӣ “да”, “дар” бо пешоянди “ба” ҳаммаъно шуда, с й, макон ӯ ва замонро ифода мекунад. Дар ин хусус гуфтаҳои забоншинос Н.Маъсум ӣ низ қобили қайд аст: “С. Айн дар ӣ асарҳои пешазинқилобии худ пешоянди “дар”-ро чун воситаи “с й” ва ӯ “ҳаракат” фаровон истифода бурдааст: Дар мактаб чоштгоҳ меравад.” (С. Айн . “Таҳзиб-ус-сибён”). ӣ Дар шеваи гур ҳи шимол , дар як тартиб омадани пешоянду пасоянд ӯ ӣ дар як аъзои умла бештар хоси адабиёти классик мебошад. Ҳамин тариқ ҷ ӣ пешояндҳои мазкур чун дар ҳамаи шеваҳо шимол дар шеваи то икони ӣ ҷ хуфарии ноҳияи Сариосиё низ роли муҳимро мебозанд. Пешоянд ва пасояндҳое, ки дар тамоми шеваҳои забони то ик истеъмол меёбанд, асосан ҷ ӣ инҳоянд: -а, -ра, -да, -нда, -қат , -барин. ӣ Масалан: “Ман туро аз аввал мешинохтам”, дар лаҳ аи то икони хуфарии ноҳияи Сариосиё “Ман туя а ҷ ҷ аввал мешинохтам” гуфта мешавад. Ё ин ки дар ои дигар: “Имр з к ҷ ӯ ӣ ҳамроҳи ман ба бозор меравад?” дар лаҳ аи то икони хуфарии ин диёр чунин ҷ ҷ гуфта мешавад: “Имр з к манқат бозор мера?” ва ҳоказо... ӯ ӣ ӣ Дар тамоми шеваҳои забони то ик роли пешояндҳои ном низ ниҳоят ҷ ӣ ӣ бузур аст. Ин намуд пешояндҳо бо пасояндҳо дар як таркиб воқеъ мегарданд. Баъзан исмҳое, ки ба вазифаи пешояндҳои ном истеъмол мешаванд, чун ӣ калимаҳои мустақил ва баъзан чун калимаҳои ёрирасон ба кор бурда мешаванд. Дар шеваи мазкур пешояндҳои ном баъзан бо суффикси ӣ -о, -ҳо сурат мегиранд, ки он ба умла як навъ мансубияти маъно мебахшад. ҷ ӣ Масалан: “Г соларо дар назди хона бастааст”. Ин умларо ба лаҳ аи хуфар ӯ ҷ ҷ ӣ “ Г соларо пеши дари хона бастай” мег янд, ки ба лаҳ аи ноҳияи Оҳалики ӯ ӯ ҷ шаҳри Самарқанд хеле шабоҳат дорад. Ё ин ки дар ои дигар: “Одамҳоро ҷ гуфтам” дар лаҳ аи то икони хуфарии ноҳияи Сариосиё “Одамода гуфтам” ҷ ҷ мег янд, ки ин дар лаҳ аи оҳаликиён низ чунин гуфта мешавад. Танҳо ба оиӯ ҷ ҷ фели “гуфтам” онҳо “гуфтум” мег янд, ки ин албатта хоси шеваи мардуми ӯ ҳамон диёр аст, ки солҳои сол аз забон гузашта, то ба имр з маҳфуз дошта ӯ шудааст. Яке аз хусусиятҳои хоси шеваи шимол дар он аст, ки ба вазифаи ӣ калимаҳои ёридиҳанда бештар калимаҳои дорои маънои аниқ истифода мешаванд: муддат, зарф, давом ва ғайра... Баъзан дар шеваи мазкур пешоянди номии забони адаб наздик, аз р и вазифа, муродифи пешоянди “пеши” ба ӣ ӯ шумор меравад, ки он дар лаҳ аи то икони хуфарии Сариосиё чунин ифода ҷ ҷ меёбад: “Ба пеши вай намера”, “Пеши занакода рав” ва ҳоказо... Ин буд маълумотҳои дастрасе, ки оиди лаҳ аҳои то икнишини ҷ ҷ к ҳистони Хуфари ноҳияи Сариосиё пешкаш кардем. Аз маълумотҳои боло ӯ бармеоянд, ки ом хтани гур ҳҳои луғав ва маъно лексикии лаҳ аи ӯ ӯ ӣ ӣ ҷ Сариосиё тадқиқоти махсусеро талаб мекунанд. Зеро, дар илми забоншиносии то ик то ҳол паж ҳиши лаҳ аи мазкур мавриди таҳқиқ ҷ ӯ ҷ баррас нагардидааст. Ҳоло бошад дар ин боби кор дар бораи мавқеи ӣ истеъмоли муродифот (калимаҳои ҳаммаъно, яъне синонимҳо), калимаҳои ҳамшакл (омонимҳо) ва калимаҳои луғавии шеваг маълумот медиҳем. ӣ Дар таркиби луғавии лаҳ аи то икони Сариосиё, ки ҳам дар ҷ ҷ ҳамворазамин ва ҳам дар к ҳистон истиқомат доранд, вожаҳое истеъмол ӯ мешаванд, ки мафҳуми якхеларо фаро гирифтаанд ва ё ба ҳам наздиканд ва ё ин ки бар хилофи ҳамдигараранд ва ҳоказо... 2.2. Муродифот, калимаҳои ҳамшакл ва муқобилмаъно дар лаҳ аи ҷ то икони Сариосиё ҷ Муродифот . Дар таркиби луғавии шеваҳои ҳозираи забони то ик ҷ ӣ афзоиши миқдори калимаҳои муродиф ба назар мерасанд. Афзоиши ӣ муродифҳо сабабу омилҳои гуногун доранд. Дар шароити имр за азбаски ӯ алоқа ва муносибати маҳалҳои гуногун ҳама ониба такмил меёбанд, дар ҷ г йишҳои маҳалл низ ин муносибат бетаъсир намемонад. Бинобар, ин ӯ ӣ муродифҳо аз як ониб, дар нати аи инкишофи қонунияти дохилии худи ин, ҷ ҷ ё он шева пайдо шаванд, аз дигар ониб бо таъсири шева ва ё забонҳоиҷ ҳамсоя меафзоянд. Дар бобати инкишофи муродифот нақши забони адаб ба ӣ шеваҳо хеле калон аст. Як гур ҳи муайяни муродифҳо дар лаҳ аю шеваҳои ӯ ҷ то ик аз забонҳо збек , рус ва дигар забонҳо ба воситаи забони адаб бо ҷ ӣ ӯ ӣ ӣ ӣ тақозои ҳаёти омеа пайдо шудаанд. Масалан: ҳафтамибил ва мошин, покут ҷ ва конверт барин як қатор муродифҳои шеваг бо роҳи эвфемизм ва табу кор ӣ фармудани калимаҳо ба ву уд омадаанд. ҷ Дар лаҳ аи то икони Сариосиё низ ду ва зиёда климаҳое ифода меёбанд, ҷ ҷ ки барои як мафҳуму як маъно истифода бурда мешаванд, чи хеле, ки дар боло низ ифода намудем, муродиф номида мешаванд. Онҳо аз ҳамдигар аз иҳати тобишҳои маъно фарқ мекунанд. Дар забоншиносии то ик ҷ ӣ ҷ муҳаққиқи муродифҳои то ик ҷ ӣ М.Муҳаммедов ба шумор меравад. Муродифҳои исм ӣ дар лаҳ аи Сариосиё ба таври васеъ истифода бурда ҷ мешаванд. Масалан: Худо, Холиқ, Якто, Парваригор ва ҳоказо. Мисол: Холиқи якто гувоҳ аст. Ё ин ки дар ои дигар: Худованд худаш медонад. ҷ Парвардигор яккаву танҳост. Ҳамаи ин вожаҳо синоними калимаи Оллоҳро ифода карда як мафҳуму як маъниро мефаҳмонанд. Муродифҳои сифат ӣ низ дар лаҳ аи то икони Сариосиё хеле ҷ ҷ назаррасанд. Масалан: калимаҳои “бадқаҳр”, “ш рн л”, ӯ ӯ “ ангара”,”бадхашм” ҷ муродифи ҳамдигаранд. Дар байни инҳо асосан калимаҳои “бадқаҳр” ва “ ангара” ҷ дар байни халқ хеле зиёд истифода бурда мешаванд. Ё ин ки воҳиди луғавии калимаи “қоқ”, “камг шт”- ӯ ро, ки маънои “ харобу лоғар ”-ро мефаҳмонад, мегирем. Ин вожаҳо низ ба ҳамдигар муродиф мебошанд. Барои ифодаи калимаи “фарбеҳ” бошад, муродифи “дамбуғ”, “б рдоқ ”, “дамкардаг ”, б збала”, “варам кардаг ”, “хамир ӯ ӣ ӣ ӯ ӣ борин расидаг ”, “мишка” ӣ дар лаҳ аи Сариосиё ба таври васеъ истеъмол ҷ меёбанд. Мисол: Амаки Ра аб хеле ҷ б збалаян ӯ . Аз сабаби фарбегеш вая Акроми б рдоқ ӯ ӣ мегуфтан. Ин муродифҳои овардаамон аз қабили он муродифҳое мебошанд, ки намуди зоҳирии инсонро ифода мекунанд. Акнун бошад муродифҳоеро номбар мекунем, ки доир ба хислату хусусиятҳои шахс иртибот доранд. Дар лаҳ аи мазкур калимаҳои ҷ “сахт”, “зихна”, “нодида”, “хасис”, “мумсик”, “паст”, “да чиллеш чироғ надидаг ”, ӣ муродифҳое мебошанд, ки ба хислатҳои одамон алоқаманданд. Ин муродифҳо, асосан ба шахси “хасису зиқна” ишора карда шудааст. Ин калимаҳо ҳарчанд як мафҳумро ифода намоянд ҳам, дар шаклҳои гуногун баён карда мешаванд. Ба уз инҳо дар лаҳ аи мазкур воҳидҳои луғавии калимаи ҷ ҷ “безеб” ва “бадр ”, “бадафт”, “бенур” ӯ муродиф мебошанд. Ин калимаҳо дар лаҳ аи ҷ мазкур мавриди махсуси истеъмол доранд. Калимаи ӣ “ безеб” ва “хунук” нисбат ба ҳайвонҳо истифода бурда мешавад. Калимаи “бадр ” ӯ бошад, нисбат ба инсонҳо нигаронида шудааст. Муродифҳои сифат дар лаҳ аи ӣ ҷ то икони Сариосиё хеле зиёд буда, барои пуробурангу зебо баромадани ҷ забони лаҳ а хизмати арзандаро ба о меоранд. ҷ ҷ Калимаҳои ҳамшакл. Калимаҳои ҳамшакл (омонимҳо) дар ягон ҳудуди муайян дар ин, ё он шева дар нати аи ба ҳам рост наомадани маънои шевагии ҷ ин, ё он калима ба калимаи умумихалқ пайдо мешаванд ӣ . Дар лаҳ аи то икони Сариосиё низ калимаҳои ҳамшакл ву уд доранд. ҷ ҷ ҷ Аммо бархе аз онҳоро наметавон ҳамшакл номид. Зеро онҳо бо воситаи талаффузашон аз ҳамдигар тафовут доранд. Одатан ин гуна калимаҳо нисбат ба забони адаб дар забони гуфтуг бештар назаррасанд. Чунончи, дар ӣ ӯӣ лаҳ аи то икони хуфарии Сариосиё калимаи ҷ ҷ “чака”- ро ба маънои “ урғот” ҷ истифода мебаранд. Ғайр аз ин узви инсон, яъне “пешон ”- ӣ ро низ “чака” , ё ин ки “чакаи сар” мег янд. Мисол: Бечораи мазлумро ноинсофо ӯ чакаи сарашро зада кафонда, чунон маъюб карден, ки ма оли гав задану нафас ҷ гифтан надошт. (лаҳ аи хуфариёни Сариосиё). ҷ Вай ҳама гуна х рокҳоро бо ӯ “чака” мех рд. Ғайр аз ин дар лаҳ аи ӯ ҷ номбурда “чилик” гуфта ангушти инсонро меноманд. Бо ибораи дигар “чилик”, “ангушт” бо чилики ашёи боз ҳамшакл шуда меояд. Мисол: ӣ Савзия оста реза кун, бо чиликата набур . Бачаҳо чиликбозия нағз мебинан. ӣ (лаҳ аи хуфариёни ноҳияи Сариосиё). Дар умлаи аввал калимаи ҷ ҷ ӣ “чилик” ба маънои “ангушт”, дар умлаи дуввум бошад, ба маънои ҷ ӣ номи боз ӣ оварда шудааст. Ба гур ҳи калимаҳои ҳамшакл калимаҳои зерин дохил мешаванд: ӯ қоқ - хароб қоқ - қоқи мева( монанди себ, шафтолу) хар - номи онвар ҷ хар - хар (феъли фармойиши харидан) мол - ба маънои чорво мол - мол (молидан, асоси замони ҳозираи феъл) газ - гази таби ӣ газ - газидан(чизеро газида х рдан) ӯ ток - ток( калимаи рус , яъне электр) ӣ ток - навдаи токи ангур най - асбоби мусиқ ӣ най - қамиш( номи растан ва ҳоказо) ӣ Ҳамшаклҳои зерин дар лаҳ аи то икони Сариосиё ба маънои ма оз ҷ ҷ ҷ ӣ меоянд; Масалан, калимаи “кекса” дар лаҳ аи мазкур ба маънои ҷ “пирамард”, “м йсафед” ӯ меояд. Калимаи “чатоқ” бошад маънои “дур ғг й”, “ҳилагар”, “найрангбоз”-ро ӯ ӯ ифода мекунад. Дар мавриди дигар бошад, ин калима маънои кори ташвишоварро мефаҳмонад. Масалан: Кори чатоқ кард . Оқибати ин кор ӣ “чатоқ” мешудаг борин. Аҳволат ӣ чатоқ борин ту бачая. (г йиши маҳаллии то икони хуфарии ҳамворазамини ноҳияи ӯ ҷ Сариосиё). Калимаҳои ҳамшакле, ки маҳсули инкишофи маъноии калимаҳо ба шумор мераванд. Масалан: калимаи “зан” - ро мегирем. Маънои “ҳамсар” - ро ифода мекунад. Дар ои дигар бошад ин калима, яъне ҷ “зан” феъли фармоишро ифода карда, ба маънои “задан” меояд. Масалан: соҳиби ду Ӯ зан ва чор фарзанд аст. Гапата ки нагифт занша. Дар умлаи аввал ҷ ӣ “зан” ба маънои “ҳамсар” дар умлаи дуввум бошад, ба маънои ҷ ӣ “задан” омада истодааст. Ё ин ки калимаи “т б” ӯ -ро мегирем. “ Т б” ӯ -т би футбол, ӯ “т б” ӯ - миқдори муайяни “мато” . Мисол: “А бозор я т в ӯ мато гифтем”. Дар ои ҷ дигар бошад, “т п” ӯ амъи гур ҳи одамонро дар як о мефаҳмонад. ҷ ӯ ҷ Аз далелу мисолҳои дар боло овардаамон аён мегардад, ки калимаҳои ҳамшакл дар лаҳ аи то икони Сариосиё сермаҳсуланд. Ва онҳо барои бою ҷ ҷ ған гардонидани лаҳ аи мазкур саҳми муҳиму аввалиндара аро мебозанд. ӣ ҷ ҷ Калимаҳои муқобилмаъно , яъне антонимҳо яке аз воситаҳои муҳими бой гардонидани таркиби луғавии забон ба шумор мераванд. Калимаҳои муқобилмаънои шеваҳои то икиро аз иҳати воҳидҳои луғав ба се гур ҳ ҷ ҷ ӣ ӯ удо кардан мумкин аст: ҷ 1.Калимаҳои зидмаънои хоси шеваг ; ӣ 2.Калимаҳои зидмаънои байни шеваг ; ӣ 3.Калимаҳои зидмаънои шеваг ва умумихалқ . ӣ ӣ Дар навъи калимаҳои муқобилмаъноии хоси шеваг ҳар ду воҳиди ӣ муқобаларо калимаҳои шеваг ташкил медиҳанд. Гур ҳи дигари антонимҳо ӣ ӯ аз баъзе калимаҳои умумихалқ , ки шакл ва мазмуни шеваг пайдо кардаанд ӣ ӣ ва аз калимаҳои забони адаб ташкил меёбанд. Чунончи, ӣ калимаҳои х син ӯ (ғамгин) ва шод (беғам), рам нчак ӯ (раманда, нотарс), дар шеваи Мастчоҳ ; ин о бояд адабиёт нишон дод. ҷ калимаи нухсмин (нуқснок, касал ва бенуқс, ӣ саломат) дар лаҳ аи Сариосиё антоним мебошанд. ҷ Як қатор воҳиди ин гуна антонимҳоро калимаҳои иқтибосии ин, ё он забон низ ташкил дода метавонанд. Масалан: кенг ( збек ) ва ӯ ӣ танг (то ик ), ҷ ӣ ёш ( збек ) ва ӯ ӣ пир (то ик ) дар як қатор шеваҳои шимолии забони то ик ; ҷ ӣ ҷ ӣ антонимҳои ҳамреша дар шеваҳои то ик ба воситаи пешванд ва ё ҷ ӣ пасвандҳои забони адаб ва шеваг , ё ин ки бо калимаҳои алоҳидае ба шакл ӣ ӣ медароянд. Дар баъзе шеваҳои шимолии то ик ба воситаи пасвандҳои ҷ ӣ збекии ӯ -ли ва -сиз низ шакл гирифтани баъзе антонимҳо дучор меоянд. Мисол: баракали ва баракасиз (Бойсун), бахтли ва бахтсиз (Фориш) ва ғайра. ин о бояд адабиёт нишон дод. ҷ Дар китоби “Забони адабии ҳозираи то ик” ҷ дар бораи калимаҳои муқобилмаъно чунин оварда шудааст: Калимаҳое, ки мафҳум ва маъноҳои ба ҳам муқобилро ифода мекунанд, антоним номида мешавад. (35.22). Калимаҳои муқобилмаъно асосан 2 -хел мешаванд: 1. Луғав ӣ 2. Грамматик ӣ Калимаҳои муқобилмаънои луғав яке аз воситаҳои муҳимми забон ба ӣ шумор рафта, оиди зиддиятҳои зиндагии мардум, аён намудани мафҳумҳо ва тасвири воқеаҳои ҳаётии мухталифи ҳаёти омеа мақоми бузург дорад. Дар ҷ ҳаёти омеаи ҳарр заи инсоният воқеаҳои мухталифмаъно сари ҳар қадам ҷ ӯ вомех ранд. Ҳамаи ин зиддиятҳо ба воситаи калимаҳои муқобилмаъно ӯ ифодаи хешро меёбанд. Одамон аз қадимулайём ин ониб бо таъсири муҳиту ҷ амъият гармро аз хунук, сиёҳро аз сафед, шабро аз р з, некро аз бад, хурдро ҷ ӯ аз калон, дарозро аз к тоҳ ва талхро аз ширин фарқ менамуданд. Тавассути ӯ ин муқобилгузор амалу хислат ва аломатҳои предмет дар нутқи инсон ӣ ӣ оҳангҳои махсусро касб менамуд ва барои возеҳу таъсирбахш ифода намудани мафҳуми калима имконият фароҳам меоварад. Дар забоншиносии то ик дар бораи хусусиятҳои калимаҳои ҷ муқобилмаънои забони то ик , яъне ҷ ӣ антонимҳо мақолаҳои алоҳида ба чоп расидаанд. Аз умла, забоншинос Ҳ. Талбакова чанд мақолае дар бораи ҷ калимаҳои муқобилмаъно, бо номҳои “Антонимҳои феъл дар забони ӣ то ик ”, ҷ ӣ (139.198.201) ва китобе бо номи “Луғати антонимҳои забони то ик ” ҷ ӣ (140.101) ба табъ расонидааст. Дар ин мақола забоншинос Ҳ.Талбаков оиди хусусиятҳои удогона доштани калимаҳои муқобилмаъно, ҷ ба маънои фразеологиву ма оз омадани онҳо ақидаҳои судбахши хешро ҷ ӣ баён кардааст. Аммо дар бахши лаҳ ашинос ин мавз ъ то ҳол ба риштаи ҷ ӣ ӯ таҳқиқ кашида нашудааст. Чи хеле, ки дар боло баён кардем, калимаҳои муқобилмаъно барои пурфасоҳату аззоб ва муассир баён кардани нутқ дар ҷ забони то ик нақши муҳимро дорост. ҷ ӣ Калимаҳои муқобилмаъно дар лаҳ аи маҳалҳои то икнишини ноҳияи ҷ ҷ Сариосиё зиёд ба чашм мерасанд. Онҳо бо роҳҳои гуногун сохта шуда, мавқеи махсуси истеъмол доранд. Ҳоло бошад калимаҳои умумхалқиро, ки ӣ уфтҳои муқобилмаъно месозанд, мисол меорем. Ин гуна уфтҳои ҷ ҷ му обилмаъно дар лаҳ аи Сариосиё хеле фаъоланд. уфтҳои ҷ ҷ Ҷ муқобилмаъное, ки дар лаҳ аи мазкур фаровон истифода мешаванд, инҳоянд: ҷ шав-р з ӯ (шаб-р з), ӯ бега-саҳар (бегоҳ-пагоҳ), нағз-гана (неку бад), кам-м л ӯ (каму беш), майда-калон (хурду калон) ва ғайраҳо мебошанд. Якчанд мисолҳо меорем: Шаву р з дуъо мекунам, ки Худованди меҳрубонам ӯ балаҳома да панаҳаш нигаҳ дора. Да ин қишлоқ майдаю калона ҳамеша мешиносам. А пушти шави торик р зи р шан меоя ӯ ӯ . (лаҳ аи хуфариёни ҷ то икони ноҳияи Сариосиё). ҷ Калимаҳои муқобилмаъно аз р и маъно ва хусусияти хеш ба уфтҳо ӯ ҷ удо мешаванд. Чихеле, ки дар боло зикр кардем, калимаҳои муқобилмаъно ҷ дар лаҳ аи мазкур маъноҳои гуногунро ифода мекунанд. Аз ин р , онҳоро ҷ ӯ дар нати аи усту йҳои илм ба гур ҳҳои зерин удо карданро қобили қайд ҷ ҷ ҷӯ ӣ ӯ ҷ донистем: а) Калимаҳои муқобилмаъное, ки хислатҳои инсонро ифода мекунанд: ақлнок (зийрак, маҳмадоно), лаққ ӣ (одами сергап), сах ӣ (саховатманд), ғ далак ӯ (фарбеҳ, қадпаст), хушр ӯ (зебо), бенур (бадафт). б) Калимаҳои муқобилмаъное, ки аломату хусусиятҳои ашёҳои ондор ва бе онро ифода мекунанд: ҷ ҷ борику ғафс, б йдоқ ӯ (му аррад), ҷ пирак ӣ (пир, солх рда), ӯ қоқ (хушк), тар (нам) ва ғайраҳоро дар бар мегиранд. Аз мисолҳои боло бармеояд, ки калимаҳои умумито ик бо калимаҳои ӣ ҷ ӣ лаҳ ав ҳамроҳ шуда, уфтҳои калимаҳои муқобилмаъноро ташкил ҷ ӣ ҷ медиҳанд. Мисол: Ин ойп ш а даври қадим то ҳозирайки а мода намондай ҷ ӯ . (лаҳ аи хуфариёни Сариосиё). ҷ в) Калимаҳои муқобилмаъное, ки дар лаҳ аи мазкур ба амалу ҷ ҳаракати предметҳо нигаронида шудаанд. Барои ифодаи амалу ҳаракати одамон дар лаҳ аи мазкур маҳз ҳамин гуна навъи муқобилгузор сермаҳсул ҷ ӣ мебошад. Дар ин гуна ҳолат пеш аз реша пешванди “на” ифода карда мешавад. Ин гуна навъи муқобилмаъноҳо аз як реша бо пешвандҳо сохта шуда, муқобилмаънои грамматик ба шумор меравад. Мисолҳо оиди ӣ пешванди на- меорем. Рав (бирав), нара (нарав), хур (бих р), нахур ӯ (нах р), р в (бир в), нар в, (нар б), буро (баро), наъбаро (набаро), печ ӯ ӯ ӯ ӯ ӯ (напеч), хез (бихез), нахе (нахез), дав (надав), газ (нагаз), кун (накун), хон, (бихон), нахун (нахон) ва амсоли инҳо... Баъзан барои сохтани уфтҳои муқобилгузор пешванди ҷ ӣ “ба” низ мавқеъ пайдо мекунад. Аммо ин пешванд чандон серистеъмол набуда, он асосан аз калимаҳои умумито ик калимаҳои муқобилмаъно месозад. Мисол: ҷ ӣ банур-бенур, фоиданок-бефоида, зебо-безеб, боақл-беақл, коргар-бекор, намозхон-бенамоз, баобр -беобр , диндор-бедин, бамаън -бемаън , ӯ ӯ ӣ ӣ боҳаё-беҳаё, боодоб-беодоб, боманфиат-беманфиат ва ҳоказо... Зикровар гардид, ки ҳамаи соҳаҳои зиндагии гирду атрофи ҳаёти омеаи ҷ моро пур аз тазодҳои мухталифмаъно фаро гирифтаанд, ки онҳо боиси пешрафти ҳаёти мардум ва пайдо гардидани калимаҳои муқобилмаъно (зидмаъно) мегарданд. Аз ин р калимаҳои муқобилмаъно ҳамаи соҳаҳои ӯ зиндагии моро фаро гирифта, ба нутқи мо зебогиву муассир мебахшад ваӣ онро барои оммаи халқ боз ҳам равшану возеҳтар мегардонад. 2.3. Сермаъногии калимаҳои лаҳ аи Сариосиё ҷ Г йишҳои маҳаллии забони то ик монанди забони адабии то ик ӯ ҷ ӣ ҷ ӣ дорои хусусиятҳои сермаъно мебошанд. Бештарини вожаҳои г йишҳои ӣ ӯ маҳалл тобишҳои гуногуни маъно доранд, яъне ғайр аз маънои аслии хеш, ӣ ӣ инчунин ба маъноҳои к чида ва ма оз омада метавонанд. ӯ ҷ ӣ Дар таркиби луғавии г йишҳои маҳалл чунин калимаҳое мав уданд, ки ӯ ӣ ҷ онҳо хусусияти шевагиро зоҳир мекунанд. Ин маънии шевагии калимаҳо асосан дар миёни ворисони лаҳ а ҳангоми муошират намоён мегардад. ҷ Дар ин бораи сермаъногии калимаҳо фикрҳои забоншинос М. Муҳаммадиев олиби диққат аст. мег яд: ҷ Ӯ ӯ “Сермаъногии калимаҳо яке аз роҳҳои муҳими бойшавии таркиби луғавии забон ба шумор мераванд”. (91.12). Дар таркиби луғавии лаҳ аи Сариосиё калимаҳои нав ва сермаъно ҷ таркиби луғавии лаҳ аи худро пайваста инкишоф дода, мафҳуми онҳо аз ҷ маъноҳои пешинаи ин калимаҳо бармеоянд. Калимаи “дам” дар лаҳ аи то икони мардуми Сариосиё маънои ҷ ҷ “вақт”, “лаҳза”- ро ифода мекунанд. Маънии дуввуми ин калима дам гирифтан . Мисол: Дар ин дам ҳама хоб буд. Хамир дам гирифт. Коргаро дам гирифтанд. Дар умлаи аввал калимаи ҷ ӣ дам ба маънои “вақт”, “лаҳза” дар умлаи дуввум ва саввум бошад, ба маънии ҷ ӣ ӣ дам гирифтан омадааст. (лаҳ аи то икони хуфарии ноҳияи Сариосиё). ҷ ҷ Ё ин ки калимаи р ғанро ӯ мегирем. Р ған ӯ (ғизои инсон, ки барои х роквор истифода бурда мешавад). Боз дар ои дигар бошад калимаи ӯ ӣ ҷ р ған ӯ ба маънои (пора, ришва) кор фармуда мешавад. Мисол : Дар алови р ғани ӯ таспидаистода маҳсулоти х роквориро бирён кард. ӯ То гул и вайро ӯ р ған ӯ накун коратро буд намекунад. ӣ Дар умлаи аввал калимаи ҷ ӣ р ған ӯ ба маънои р ғани х роквор , дар ӯ ӯ ӣ умлаи дуввум бошад, ба маънои ма оз , яъне ҷ ҷ ӣ “ришва”, “пора” кор фармуда шудааст. Калимаи “ушқун”, “чака” , яъне “қатра” низ дар лаҳ аи мазкур ҷ серистеъмол буда, маъниҳои зеринро ифода мекунанд: “қатраи об”, “набудани чизе”, “монанд набудан”. Масалан: Як ушқун авқот намонд. Чаккаям ба оташ нарафтай. Борон чака - чака борисай. (лаҳ аи то икони ҷ ҷ ҳамворазамини ноҳияи Сариосиё). Воҳидҳои умумито ик : ҷ ӣ Дар лаҳ аи Сариосиё чунин воҳидҳои луғавие ҷ мав уданд, ки онҳо ғайр аз маънои асос боз дар хеш маъниҳои иловагиро ҷ ӣ низ касб менамоянд, ки онҳо хоси лаҳ аанд. Масалан: калимаи ҷ “торик” муқобилмаънои калимаи “равшан” буда, ба ғайр аз маънии аслии хеш боз маъниҳои номуайянро дар хеш му ассам мекунад. Масалан: ҷ Оқивати ин корошон торик буд. (лаҳ аи то икони деҳаи Чорбоғи ноҳияи Сариосиё). ҷ ҷ Маънии сеюми ин калима “кори бад” мебошад. Масалан: Дур ғг ӯ ӯӣ торикии имонай. Қад (қаду қомат), қад (макон, ой), (қади к ча). Мисол: ҷ ӯ Да қади к ча ӯ сафедорои баланд баромадаг будай. Да ӣ қади к ча нашин. (деҳаи Хуфар). ӯ Баробар , ё муқоиса: ӣ Қади акем а қади ман баландай. (деҳаи Чорбоғ) Доғ- нишона, захм ва ароҳат дар бадан, чирк дар либос ва ширин ҷ намудани равған. Мисол: Р ғана бисёр ӯ доғ накун, ки дег сиёҳ меша.(деҳаи Чорбоғ). Дар фироқи касе с хтан: Вай шабу р з дар ӯ ӯ доғи фарзанд мес хт. ӯ (лаҳ аи хуфариёни ноҳияи Сариосиё). ҷ Ов(об)- н шокии барои ҳаёт зарур зарур ба ҳисоб меравад. Ба маънии ӯ дуввум бошад, касеро меҳмон кардан, ё зиёфат доданро мефаҳмонад. Мисол: Биё лави дарё рафта ов мехурем. Дар мавриди дуввум: Ин хел хабари хуша фаҳмида ов нашуданата ило аш нест.ҷ Калимаҳое, ки чор ва ё ҳатто аз он ҳам зиёдтар мафҳумҳоро дар бар мегиранд, дар лаҳ аи Сариосиё кам нестанд. Дар зер ҳоло якчанд калимаҳои ҷ умумито икиро пешкаш мекунем, ки дар лаҳ аи мазкур фаровон истифода ҷ ҷ бурда мешаванд. Калимаи “соф” ба маънои барои софу зулол, беолоиш, покиза умумиистеъмолист. Вале дар лаҳ аи Сариосиё он ба маъноҳои ҷ дилсоф, пок, тоза, покиза низ меояд. Мисол: Иқа одами дилсофай ин мардак. (деҳаи Чорбоғ). Вай одами пок буд. (лаҳ аи то икони Сариосиё). ҷ ҷ Воҳидҳои луғавии умумито икии ҷ “хунук” , ки маънои “сард” -ро мефаҳмонад, дар лаҳ аи мазкур маъноҳои зеринро ифода мекунад: ҷ дилсард шудан (аз якдигар хунук шудан); Мисол: Ино а якдигаригиҳошон хунук шудагиян.(лаҳ аи Чорбоғ) ҷ Боз калимаи хунук шудан ба маънии фавтидан, мурдан низ меояд . Мисол: Танаш хунук шудаг буд. (лаҳ аи то икони ӣ ҷ ҷ Сариосиё). Калимаи “сахт” низ сермаҳсул буда чунин маъноҳои лаҳ авиро ифода ҷ мекунад: муқобилмаънои калимаи “ хунук ”, “мулоим”, “қаҳратун” ӣ . Мисол: Имсол зимистон қаҳратон омад.(лаҳ аи Сариосиё). ҷ Хасис, мумсик. Ин одам инқа сахтай. Ба коре ма бур намудан: Иқа ҷ сахтгир ӣ накун. Доноиро низ дахолат мекунад: ъилмаш сахтай. Одаме, ки гапи тунд мег яд: ӯ Гапаш сахтай , лекин баманфиат гав мезана. (деҳаи Чорбоғ). Воҳидҳои луғавии “соз” маъноҳои зеринро ифода мекунад: Таъмир намудан, обод намудан: Хонаҳошона порсол соз кардуд. (деҳаи Чорбоғ). Бия ҳамин аровая соз кунем. (лаҳ аи хуфар ). ҷ ӣ Дуруст сухан гуфтан: Э, бача, соз гав зан. (лаҳ аи хуфар ). ҷ ӣ Ифодаи пурсупос: Ч хел ? ӣ ӣ Соз ӣ ? Табъи дил кореро и ро намудан: ҷ Соз - соз кор кун. Тарзи х рокх р : ӯ ӯ ӣ Авқотата соз хур. Касеро танбеҳ додан: Ҳоли ин а бияя ман соз мекунамша. (лаҳ аи ҷ ҷ хуфариёни ноҳияи Сариосиё). Калимаи хушр (хушр й), ӯ ӯ ки дар забони адаб мафҳуми ӣ “соҳиб амол”, ҷ “зебо”, “нозанин” -ро ифода мекунад, дар лаҳ аи Сариосиё маъниҳои ҷ зеринро низ ифода мекунад: нағз, нек. Мисол: Иқа мардаки хушр яй ӯ ; Нозу неъматҳо: Дастархони хушр ӯ тайёр кардуд. Чобук : ӣ Насибатон куна аспи хушр ю тездав гифтед. ӯ Фарбеҳ, серпашм: Як г сфанди ӯ хушр и ӯ сермашм гифтем. Аъло хондан: Агар хушр ӯ хон , хондан мер . ӣ ӣ ӣ Сермева, серҳосил : Дар ҳавлемон як дарахти севи хушр ӯ буд. Тарзи нишаст: Хушр ӯ шинед.(лаҳ аи хуфариёни Сариосиё). ҷ Аз ин мушоҳидаҳову мисолҳои баёнкардаамон бармеоянд, ки дар лаҳ аи ҷ то икони Сариосиё калимаҳои сермаъно зиёд буда, ғайр аз маъноҳои луғавии ҷ хеш боз маъноҳои иловагиро низ ифода мекунанд ва таркиби луғавии лаҳ аи ҷ мазкурро пуробурангу бой мегардонанд. Дар лаҳ аи мазкур ч хеле, ки дар боло ишора кардем, воҳидҳои ҷ ӣ лексик мав уд буда, якчанд маъноҳои иловагиро низ дар бар мегиранд. Дар ӣ ҷ ин калимаҳо баъзан маъноҳо к чида афзалият пайдо мекунанд ва маъноҳои ӯ аслияшон суст мегарданд. Калимаҳои истифодагари луғати шеваҳо асосан, дар образнок ва гуногунрангу зебо воқеъ гардидани фикр аҳамияти махсус пайдо мекунанд. Боби III. Гур ҳҳои мавз дар лексикаи лаҳ аи Сариосиёӯ ӯӣ ҷ 3.1. Гур ҳҳои мавз дар асоси соҳаҳои удогона: ӯ ӯӣ ҷ Чун дигар лаҳ аву шеваҳои забони адабии то ик қисми зиёди ҷ ҷ ӣ лексикаи лаҳ аи Сариосиёро калимаҳое, ки ба соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷ и тимоии мардум алоқаманданд, ташкил медиҳанд. З-ин сабаб ом хтан ва ҷ ӯ тадқиқу баррас намудани лексикаи ин калимаҳо дар илми шевашиносии ӣ то ик аҳамияти муҳиму аввалиндара аро касб менамояд. Дар нати аи ҷ ҷ ҷ тадқиқоту усту йҳои илм мо ба маънои луғавию лексикии ин калимаҳо аз ҷ ҷӯ ӣ наздик ошно гардида, урфу одатҳои милл , тарзи зиндагон ва анъанаву ӣ ӣ маросимҳои мардуми ин диёрро аз наздик ошно мегардем. Баҳри онеки мо таркиби луғавии ҳар як лаҳ аро пурра тасниф намоем, бояд пеш аз ҳама ба ҷ ҳаёти модд ва маънавии халқ ошно гардида, ба таърихи ашё, воситаҳои ӣ олоти меҳнат, касбу кор, таърихи зиндагии мардум ошно гардем. Зеро, бидуни ом хтани таърихи зиндагии мардум, касбу кор, ҳаёти и тимоии онҳо ӯ ҷ аз бар намудани шеваю лаҳ аи ҳар як диёрро ба риштаи таҳқиқ кашидан ҷ имконнопазир аст. Оид ба ом хтани лексикаи соҳав М. Кабиров дар ӯ ӣ рисолаи номзодиашон “Лексикаи лаҳ аи то икони Чирчиқи вилояти ҷ ҷ Тошканди Республикаи збекистон” Ӯ (дар шакли дастнавис) мълумотҳои муфиду дастрас баён кардаанд, ки ин ба ом хтани лексикаи соҳавии лаҳ аи ӯ ҷ то икзабонони збекистон яке аз манбаҳои муҳиму дастрас ба ҳисоб ҷ Ӯ мераванд. Лексикаи лаҳ аи то икони Сариосиё низ чун дигар лаҳ аҳои шимолииҷ ҷ ҷ забони то ик ниҳоят серсоҳа мебошанд. Аз р и тақсими гур ҳбанд мо ҷ ӣ ӯ ӯ ӣ метавонем онҳоро ба навъҳои зерин удо созем; ҷ a. Калимаҳои ифодакунандаи асбоби р зғор, авоҳирот, либосҳои ӯ ҷ занона ва зебу зинати онҳо Калимаҳои ифодакунандаи асбоби р згор, авоҳирот, либосҳои занона ӯ ҷ ва зебу зинати онҳо дар таркибии луғавии лаҳ аи Сариосиё мисли дигар ҷ лаҳ аву шеваҳои забони то ик хеле зиёд мебошанд. Онҳо аз р и ифодаи ҷ ҷ ӣ ӯ маъно аз ҳамдигар тафовут дошта, ба гур ҳҳои зерин удо мешаванд: ӯ ҷ Номи асбобу олоти р згор. ӯ Асбобу олоти р згор, ки яке аз ашёҳои ӯ асосии р змарраи амъият мебошад, дар ҳаёти ҳарр заи мардуми Сариосиё ӯ ҷ ӯ низ сермаҳсуланд. Дар лаҳ аи то икони хуфарии ин диёр онҳоро ба тариқи ҷ ҷ зайл метавон номбурд кард: бел, каланд, каландча, кетман, шоха, хан олак, ҷ тавар(табар), дост, корд, чоқу(кордчаи хурди қатшаванда), зоғн л, қайч , ӯ ӣ қошуқ, кафлес, кафгир, остинчаи нончаспон , рафидаи нонросткун ва ӣ ӣ ғайраҳо дар лаҳ аи мазкур семаҳсуланд; ҷ Номи зарфҳо: Дар лаҳ аи мазкур зарфҳоро ба тариқи зайл метавон ҷ чунин номбар кард: дег, чойник, дегча, тавақ(табақ), тағора (хамиркун ), ӣ тағора ( омаш ), коса, пиёла, лаъл , тавақчаи хурд, лекиваи тунукагин ва ҷ ӯӣ ӣ ғайра. Ҳар яки ин зарфҳои мазкур дар ҳаёти ҳарр заи мардуми Сариосиё ӯ мавқеи муҳим ва аввалиндара аро соҳиб буда, дар лаҳ аи мазкур ба тариқи ҷ ҷ номҳои дар боло ифодагардида баён карда мешавад. Калимаи “тағора” дар байни аҳолии мардуми ин о бо ду мафҳум, яъне ду зарф ифода мегардад. ҷ Дар маънои аввал “тағора” , ин ҳамон тағораи хамиркун мебошад, ки ӣ мардуми ин о барои нон пухтан дар он хамир тайёр мекунанд. Дар маънои ҷ дуввум бошад, “тағора” номи зарферо ифода мекунад, ки дар он омаш ,яъне либосро шустуш й мекунанд. Дар бисёр мавридҳо, яъне дар ҷ ӯӣ ӯ лаҳ аҳои то икони ҳамворазамини ин о, ин калима ба вожаи ҷ ҷ ҷ “лаганд” низ номбурд карда мешавад, ки имр зҳо дар байни мардуми ин о серистеъмол ӯ ҷ аст. Калимаи “коса” , ин ҳамон косаи х рокх рие мебошад, ки мардуми ин о ӯ ӯ ҷ дар ҳаёти р змарраи хеш хеле зиёд истифода мебаранд. Вожаи ӯ “пиёла” низ дар ҳаёти ҳарр заи мардуми ин диёр серистеъмол буда, он асосан барои ӯ н шидани чой истифода бурда мешавад. Воҳиди луғавии ӯ “табақ” бошад, ин табақи х рокх р мебошад. Калимаи ӯ ӯ ӣ “чойник” дар ду маврид истифода бурда мешавад. Дар мавриди аввал ин чойники чой шон мебошад. ҷӯ ӣ Чойники дуюм бошад, ин ҳамон чойнике мебошад, ки дар он барои чойн ш ӯ ӣ истифода мебаранд. Вожаи “дег” , ин ҳамон деги калоне, ки дар он х рок ӯ тайёр мекунанд. “Дегча” бошад деги хурде мебошад, ки барои нафарони кам, яъне ду ва зиёда ашхос х рок пухта мешавад. Калимаи ӯ “тавақча” (табақи хурд), барои истифодаи қанду қурс ва меваю шириниҳо истифода бурда мешавад, ки он низ дар ҳаёти ҳарр заи мардум серистеъмол буда, бо анъанаи ӯ урфу одатҳои меҳмондор алоқамандии зич дорад. Воҳиди луғавии калимаи ӣ “лаъл ” ӣ низ сермаҳсул буда, бисёртар дар т ю сурҳо ва маросимҳои ин диёр ӯ хеле зиёд истифода бурда мешаванд. “Лекиваи тунукагин” низ яке аз ашёҳои лозимаву зарур ва сермаҳсули ин диёр ба ҳисоб рафта, аз он асосан ӣ барои тайёр намудани зуволачаҳои хамири сомса, манту ва дигар х рокҳои аз ӯ хамир тайёр карда мешуда ба таври васеъ истифода бурда мешаванд. Акнун бошад дар бораи “либос” , ки яке аз мавз ъҳои хеле зиёд ӯ ом хташудаи илми шевашиносии то ик мебошад, маълумоти муфассал ӯ ҷ медиҳем. Бар мафҳуми “либос” на танҳо сару п шоке, ки мардум дар бар ӯ мегиранд, балки ҳамаи он иҳозҳоеро, ки аз мато д хта шудаанд, мансубият ҷ ӯ доранд. Мафҳуми “либос” дар лаҳ аи то икони хуфарии ноҳияи Сариосиё ҷ ҷ бо воҳиди луғавии “ливос” дар лаҳ аи то икони к ҳистони Хуфар, Нелу, ҷ ҷ ӯ Кенгузар, Ҳисорак, Зоғхона, бо воҳиди луғавии “п шок” ӯ , ёки “лавос” номбурд карда мешавад. Масалан: “Те - те вош, лавосота п ш”. Ё ин, ки дар ӯ ои дигаре: “Ша-шар п шокота п ш” оварда шудааст. Дар умлаи аввал ҷ ӯ ӯ ҷ ӣ вожаи “либос” дар шакли “лавос” оварда шудааст. Дар дуввум бошад, дар шакли “п шок”ӯ оварда шуда, имр зҳо низ дар байни мардум серистеъмол а ӯ ст ва дар бисёр маврид ба тариқи “сару п шок” ӯ кор фармуда мешавад. Дар лаҳ аҳои к ҳистони Хуфар, Кенгузар, Нелу, Ҳисораки ноҳияи ҷ ӯ Сариосиё калимаи “ ома” ҷ , ки як намуди либос мебошад, дар шакли “чапон” низ оварда мешавад. Имр зҳо дар лаҳ аи ҳамворазамини то икони ӯ ҷ ҷ хуфарии ин сарзамин низ ин вожа серистеъмол буда, дар бисёр мавридҳо дар шакли “чапон” кор бурда мешаванд. Масалан: Бачем чапоната п шки ҳаво ӯ хунукай. (лаҳ аи то икони хуфар ). Имр з да хони фалон ҷ ҷ ӣ ӯ ӣ “ омап шон” ҷ ӯ шуд. Калимаи “д пп ” ӯ ӣ бошад, дар лаҳ аи мазкур дар шакли ҷ “тоқ ” ӣ ва “тоқа” кор фармуда мешавад. Масалан: Вай да сараш тоқи гулд з дошт. ӯ ӣ Тоқеш да худаш мезевид. ( лаҳ аи хуфариёни ҳамворазамини ноҳияи ҷ Сариосиё). Сару либоси п шоки занон ҳам қисми дигари лексикаи сару либосро ӯ ташкил карда, хусусиятҳои асосии он дар миллигии он мебошад. Аз сабабе, ки к рпаву болишт ва маҳсулотҳои дарзд з аз матоъ истифода бурда ӯ ӯ ӣ мешаванд, онҳоро низ мо метавонем ба лексикаи сару либос дохил намоем. Чунки онҳо маводҳоеро, ки бо матоъ вобастаг доранд, ифода карда, баъзе ӣ узъҳои онҳо бо узъҳои сару либос мувофиқат мекунанд. ҷ ҷ Калимаву ибораҳое, ки дар зиндагонии ҳарр заи амъият ӯ ҷ серистеъмол мебошанд, яке аз меъёрҳои муҳими илми шевашинос ба ҳисоб ӣ рафта, зеро маҳз ба воситаи тадқиқу баррасии онҳо мо аз моҳияти хусусиятҳои лаҳ авии онҳо воқиф мегардем. Ба калимаву ибораҳое, ки ба уз ҷ ҷ либосҳои занона барои ороиши занҳо истифода бурда мешаванд, зебу зинатҳои занона низ мансуб ҳастанд. Ин калимаву ибораҳо дар тамоми лаҳ аҳои забони то ик истифода бурда шуда, бо мурури замон мазмуну ҷ ҷ ӣ моҳияти хешро гум накардаанд. Ба ин калимаву ибораҳое, ки ба зебу зинатҳои занона мансубият доранд, асосан калимаҳои г швора(ҳалқа), м ҳра, ӯ ӯ ангуштарин, дастпона, зан ир(гарданбанд), соат ва ғайраҳо дохил мешаванд. ҷ Калимаи “ангуштарин” дар лаҳ аи то икони хуфарии мардуми Сариосиёҷ ҷ дар шакли “ангуштар ” ӣ , “калсо” ва калимаи иқтибосии “узук”, ( ки аз забони збек ба лаҳ аи мардуми ин сарзамин иқтибос шуда омадааст), ӯ ӣ ҷ истифода бурда мешавад. Дар шакли “узук” ба таври васеъ истифода гардидани калимаи “ангуштар ” ӣ солҳои охир байни мардуми ин диёр хеле серистеъмол гардид, ки ин албатта таъсири бо збекон дар як сарзамин ӯ зиндаг кардани онҳо мебошад. Вожаи ӣ “узук” аз забони збек ба забони мо, ӯ ӣ яъне лаҳ аи Сариосиё иқтибос шуда омадааст. Дар солҳои охир дар байни ҷ гуфтуг и халқии ин лаҳ а калимаи ӯ ҷ “ангуштар ” ӣ қарибки аз байн рафта, ои ҷ онро вожаи “узук” фаро гирифтааст, г ем хато намекунем. Масалан: Домод ӯ ар сашда узуки тилло гирифта дод. Хуштоманаш р биноки келинашда узуки ӯ ӯ тилло дод.(лаҳ аи хуфариёни ҳамворазамини ноҳияи Сариосиё). ҷ Яке аз ороишҳои зебу зинатҳои занона ин: ҳалқаву г швора ва ӯ гарданбанд мебошад. Дар лаҳ аи мазкур ба ои воҳиди луғавии ҷ ҷ г швора ӯ (ҳалқа), ба ои воҳиди луғавии ҷ гарданбанд бошад, (м ҳра) кор фармуда ӯ мешавад. Масалан: Дар г шаш ҳалқаҳои тилло, да гарданаш боша м ҳраҳои ӯ ӯ қимат овезон буд. (лаҳ аи то икони хуфарии мардуми Сариосиё). Ё ин ки дар ҷ ҷ ои дигар ба ои мафҳуми ҷ ҷ гарданбанд вожаи зан ир ҷ кор фармуда мешавад. Масалан: Наима да гарданаш зан ири тилло дошт. Зан ири гулеш қиматбаҳо ҷ ҷ борин метофт.(лаҳ аи то икони ҳамворазамини мардуми ноҳияи Сариосиё). ҷ ҷ b. Номи х роквор . ӯ ӣ Х рокҳои мардуми ин диёрро метавон бо номҳои ӯ зиёде номбар кард. Аз қадимулайём ин ониб дар ҳар як давру замон мардум ҷ ба х рду х роквор , яъне озуқа дар ҳаёти ҳарр заи хеш эҳтиё дорад. Аз ӯ ӯ ӣ ӯ ҷ умла мардуми Сариосиё низ аз қадим ин ониб дорои х рду х рокҳои ҷ ҷ ӯ ӯ миллии хеш мебошанд, ки то замони имр за низ аз он баҳри эҳтиё оти хеш ӯ ҷ тановул мекунанд. Онҳоро чун ҳамаи х рокҳои дигар минтақаҳои р и замин ӯ ӯ мо метавонем ба ду гур ҳ, яъне х рокҳои равғандор ва х рокҳои беравған ӯ ӯ ӯ удо созем. Ҳоло бошад шумо хонандаи азизро бо х рокҳои миллие, ки ҷ ӯ мардуми ин о дар ҳаёти ҳарр заи хеш ва маросимҳои т ю сур истифода ҷ ӯ ӯ мебаранд, ошно созем ва дар бораи ин х рокҳо ба қадри имкон маълумотҳоиӯ назаррас оварем. 1. Ба гур ҳи х рокҳое, ки асосан аз равған тайёр карда мешаванд, оши ӯ ӯ палов, ш рво( ш рбо), г штбирён, хомш рбо (бо г шти мурғ, гов, баъзан ӯ ӯ ӯ ӯ ӯ г сфанд низ ӯ пухта мешавад), мурғбирён, ширбирин (бо шир, бирин ва ҷ ҷ равған тайёр карда шуда, андаке шакар низ омехта карда мешавад), оши к ча, ӯ (ки асосан дар маросими Бибимушкил аз ониби бибиҳои мо тайёр карда ҷ мешавад), атолаи сиёҳак (ки онро ҳалвои тар низ меноманд. Он асосан аз шиннии ангур, ё тут тайёр карда мешавад. Ба он навот ва орд низ ҳамроҳ карда дар маросими т йи ар с аз ониби хонаводаи ар с тайёр карда ӯ ӯ ӣ ҷ ӯ мешавад), арк б (ки бо г шт, пиёз ва картошка дар шакли буғ пухта ҷ ӯ ӯ мешавад, кадуш рво, (ки ба ш рбои кунун монанд дошта, танҳо ба он каду ӯ ӯ ӣ ӣ ҳамроҳ карда мешавад), манту( ки аз орд ва обу тухм хамири он тайёр карда шуда, он асосан аз г шт, каду, ё исмалоқ тайёр карда мешавад). Ғайр аз ин ба ӯ намуди х роквориҳое, ки аз орд тайёр карда мешаванд, самб са (ки намудҳои ӯ ӯ алафин, кадугин, г штин ва картошкагинро дорад), перашка ( низ намудҳои ӯ алафин, г штин, картошкагинро дорад),дохил мешаванд. Хамири перашка ӯ низ аз орду об тайёр карда шуда, ба он низ тухм ҳамроҳ карда мешавад. Фақат фарқияти он аз самб са дар он аст, ки перашкаро дар р ғани ӯ ӯ таспидаистода бирён мекунанд. Самб саро бошад дар дедон мепазанд ва ӯ тарзи хамири он ҳамчун хамири қатфатир мебошад, ки онро дар лаҳ аи ҷ мардуми Сариосиё самсаи қат-қат, ё ин ки самсаи варақин меноманд. Боз аз намудҳои озуқаворие, ки мардуми ин о дар ҳаёти ҳарр заашон истифода ҷ ӯ мебаранд, нон, кулча,қатфатир ва ҳоказо мебошанд, ки онҳо низ дар тан р ӯ пухта мешаванд. Ғайр аз ин дар тан р дар т ю маросимҳо г шти г сфандро ӯ ӯ ӯ ӯ танд р мемонанд, ки он бо номи ӯ г шти танд р ӯ ӯ на танҳо дар миқёси умҳуриамон, балки берун аз он ҳам маълуму машҳур аст. ҷ 2. Ба х рокҳои беравған шулла, ( ки бо бирин , об ва кабудиҳо тайёр ӯ ҷ карда мешавад), қурутоб ( бо қурут, об, помидору бодиринг ва кабудиҳо тайёр карда мешавад), ошт паи к лоб ( ки онро к лобт ппа низ меноманд),ӯ ӯ ӣ ӯ ӯ атола, (ки бо орд, об, пиёз, тайёр карда шуда бар он баъзан алафи газанда низ ҳамроҳ мекунанд, ки он хусусияти шифобахш низ дорад), дохил мешаванд. ӣ Ба намуди х рокҳои қадимае, ки аз қадим ин ониб то замони имр за ӯ ҷ ӯ маҳфуз дошта шудаанд, асосан оши к ча, мошкачар , қотурма, к моч барин ӯ ӣ ӯ х рокҳо дохил мешаванд, ки асосан дар к ҳистони Хуфар ин х рокҳоро аз ӯ ӯ ӯ ониби бибиёни солх рда тайёр карда мешаванд. Ҳоло мехоҳам, ки ба қадри ҷ ӯ имкон дар бораи тарзи тайёр намудани ин х рокҳо, ки дар нати аи сафари ӯ ҷ к ҳистони Хуфар оиди ғун намудани мавод ва шинос гардидан бо урфу ӯ одатҳои қадимаи онҳо тобистони гузашта рафта будам, маълумоти коф ӣ диҳам. Оши к ча ӯ асосан аз гандум тайёр карда шуда, онро чи хеле ки дар боло ибрози ақида кардем, дар маросими Бибимушкилкушо аз ониби бибиёни мо ҷ тайёр мекунанд. Аввал гандумро бо об шуста, дар оғ рча бо сангаш якчанд ӯ маротиба мек банд. Сипас камтар хушк мекунанд. Гандумро асосан дар р и ӯ ӯ лаъл тоза мекунанд ва к фта барои ба дег андохтан тайёр мекунанд, сипас ӣ ӯ онро ба дег меандозанд. Онро муддати пан -шаш соат пухта, мувофиқи табъ ҷ намак ва кабуд ҳамроҳ мекунанд. ӣ Мошкачар ӣ асосан аз мош ва бирин тайёр карда мешавад. Аввал ҷ миқдори муайяни мош ва бирин ро тоза карда онро шуста, дар дег андохта ҷ онро мепазанд. Баъде ки он пухта мешавад, онро ба табақи ч бин кашида, ӯ равғани зиғир ва қурутро дар байни он рехта мех ранд. Ин х рок лаззати ба ӯ ӯ худ хосеро дорост, ки то имр з мардуми к ҳистони хуфариёни ин о аз он ӯ ӯ ҷ тановул мекунанд. Қотурма хамири нимрасидаро ба монанди нон паҳн карда, онро дар дег бо алови паст мепазанд. Дар замони имр за аз чи сабаб бошад, ки онро ӯ намепазанд. К моч. ӯ Баҳри тайёр намудани к моч ӯ аз орди гандум хамир мегиранд. Ба даруни он чормағз, мавиз ва бо як миқдори муайян намак андохта, онро дар таги алови лахча г р мекунанд. Ғафсии хамир даҳ-понздаҳ сантиметрро ӯ ташкил мекунад. Баъд аз як соат мебароранд, ки он лаззати хеле ширин дорад. Ба воҳидҳои луғавие, ки асосан ба н шокиҳо тааллуқ доранд, асосан ӯ ҳул лчой (ки аз ҳул л ва оби ш тайёр карда шуда, хусусияти шифобахш ӯ ӯ ҷӯ ӣ низ дорад), пудиначой (аз пудина ва оби ш тайёр карда шуда, ба бисёр ҷӯ бемориҳо дармон мебахшад), шарбати зардолу (асосан аз қоқи зардолу ва оби ш тайёр карда мешавад), инчунин шарбати себ,( ки бо шонидани қоқи ҷӯ ҷӯ себ тайёр карда мешавад), шарбати гелос, ки онро дар шароити хона мувофиқи табъ шакар ҳамроҳ карда тайёр мекунанд. Ғайр аз ин шарбатҳо боз аз шафтолу, олуболу, нок, мандарин, лимон ва ҳоказо низ дар шароити хона шарбатҳо тайёр намуда истеъмол карда мешаванд. c. Истилоҳоти соҳаи кишоварз , боғдор , навъҳои дарахтони ӣ ӣ мевадор ва бемева. Истилоҳоти соҳаи кишоварз дар ҳама давру замон хусусиятҳои ба худ ӣ хоси хешро доро буда, он бо мурури айём рушду нум ъ ёфта то ба замони мо ӯ омада расидааст. Калима ва ибораҳое, ки ба соҳаи кишоварз , боғдор , ӣ ӣ навъҳои дарахтони мевадор ва бемева алоқаманданд, дар луғати истилоҳоти лаҳ аву шеваҳои забони то ик мавқеи муҳимро ишғол мекунанд. ҷ ҷ ӣ Аз қадимулайём ин ониб мардуми Сариосиё ба соҳаи кишоварз , ҷ ӣ боғдор ва парвардани дарахтони мевадор ва бемева шуғл меварзанд. Аз р и ӣ ӯ маълумотҳои дастрас аён мегардад, ки меваҳои аз ҳама хуштаъму ширин дар вилояти Сурхондарёи Республикаи збекистон р ёнида мешавад. Зеро, Ӯ ӯ иқлими ин о нисбат ба дигар минтақаҳои кишварамон гармтар буда, ба тез ҷ пухта расидани меваҳо мусоидат мекунад. Дар таркиби луғавии лаҳ аи ҷ мардуми Сариосиё воҳидҳои луғав оид ба истилоҳоти кишоварз ба таври ӣ ӣ маъмул назаррасанд. Зеро, бештари шуғли мардуми к ҳистонзамини ин о ӯ ҷ кишоварз , боғдор , деҳқон буда, он яке аз манбаҳои асос ваӣ ӣ ӣ ӣ аввалиндара аи зисти мардуми ин о ба ҳисоб меравад. Дар соҳаи ҷ ҷ кишоварз , боғдор , парвардани дарахтони мевадор ва бемеваи мардуми ин ӣ ӣ о калимаҳои махсуси хоси лаҳ а низ ву уд доранд. Инҳо асосан калимаҳое ҷ ҷ ҷ мебошанд, ки ба соҳаи киштукор ва деҳқон алоқаманданд: мардуми ин о ӣ ҷ низ чун дигар мардуми г шаву канори диёрамон дар қадим бо барзагов, яъне ӯ уфти гов киштукор мекарданд. Онҳо асосан, шол зиғир, гандум, барин ҷ ӣ маҳсулотҳои дондор кошта, онро дар хирман мек фтанд. Ҳарчандеки дар ӯ замони имр за бо барзагов, яъне уфти гов шудгор кардани замин аз байн ӯ ҷ рафта бошад ҳам, аммо дар қадим мардуми к ҳистони ин о ба таври васеъ ӯ ҷ истифода бурда омадаанд. Он яке аз манбаҳои асосии р згузаронии онҳо ба ӯ шумор мерафт. Бо мурури айём бо тараққи ёфтани техникаҳои нав ин анъана аз байн меравад. Аммо дар нати аи нақлу ривоятҳои пирони р згордидаамон ҷ ӯ ба мо аён мегардад, ки дар қадим аждодони гузаштаи мо аз чунин навъи шудгорронии замин босамарона истифода бурдаанд. Ҳам дар замони гузашта ва ҳам дар замони имр за вобаста ӯ шароити зиндагонии мардум олоти меҳнат ву уд дошта. Аз умла, дар ҳаёти ҷ ҷ р змарраи мардуми Сариосиё низ олотҳои меҳнат ву уд доранд, ки онҳоро ӯ ҷ бо номҳои зерин метавон номбар кард: арра, теша, бел, кезман, тавар(табар), болқа (болға), кетманча (кезмани хурд) ва ғайра мебошанд. Ин гуна олотҳои меҳнат дар байни мардуми деҳқони ин о имр зҳо низ ба таври васеъ ҷ ӯ истифода бурда шуда, яке аз воситаҳои асосии манбаи кишоварзону деҳқонон ба ҳисоб меравад. Боғдор ӣ -яке маълуму машҳур ва риво ёфтаи мардуми ин диёр буда, ҷ дар замони кунуна низ он яке аз шуғлҳои асосии мардум мебошад. Дар ин сарзамин асосан меваҳои монанди: себ, анор, олуболу, шафтолу, нок, биҳ , ӣ зардолу, олуча, гелос,ан ир р ёнида мешавад. Номг и ин меваҳо дар лаҳ а ҷ ӯ ӯ ҷ бо забони адабии то ик тафовут надоранд. Яъне дар лаҳаи Сариосиё ҳам, ҷ ӣ дар забони адабии то ик ҳам ин меваҳо бо як ном истифода бурда мешаванд. ҷ Дар к ҳистони ин диёр нисбат ба ҳамворазамин дарахтон бисёртарӯ парварда мешаванд. Алалхусус, дар минтақаҳои к ҳистони Хуфар, Чош, ӯ Кенгузар, Ғ р т, Ҳисорак, ки асоси аҳолиашро саропо мардуми то икзабон ӯ ӯ ҷ ташкил медиҳанд, парвардани ин гуна дарахтони мевадор ба таври фаровон р ёнида мешаванд. Мардуми ин макон асосан боғзорҳо бунёд намуда, ӯ меваҳои себ, ан ир, нок, биҳиро ба таври фаровон мепарваранд. Азбаски дар ҷ к ҳистонзамин барои бунёд намудани боғзорҳо шароити фароҳам мав уданд, ӯ ҷ (яъне заминҳои беканор ву уд доранд), бархе аз мардуми ҳамворазамини ин ҷ о низ дар к ҳистон боғзорҳо бунёд кардаанд. Дар ин боғҳои хеш онҳо ҷ ӯ асосан меваҳо ба монанди: себ, биҳ ,ан ир,нок парварда, аз онҳо даромади ӣ ҷ хуб мегиранд, ки ин низ яке аз манбаҳои муҳиму самарабахши р згузаронии ӯ онҳо ба ҳисоб меравад. Алалхусус, себҳои шаккарини ин о на танҳо дар ҷ миқёси умҳуриамон, балки дар миқёси давлатҳои ҳамсоя низ ҷ серхаридоргиранд. Аз қадимулайём мардуми ин диёр зиндагии хешро бо деҳқониву боғпарвар ва чорводор пеш мебурданд. Яке аз родмардони бузурги зодаи ӣ ӣ деҳаи Хуфар, Ҳо Давлатбой Маҳмудов, ки имр зҳо бисёр ба як кори хайр ҷӣ ӯ даст зада китоби “Таърихи Хуфар”-ро навишта истодаанд, дар мақолаи илмии хеш, ки дар таҳти шумораи №9 (248) санаи 31-майи соли 2021 дар газетаи Ховар ба чоп баромадааст, оид ба соҳаи боғдории ин диёр чунин оварда шудааст: “ Зиндагии хешро ба деҳқониву боғпарвар ва чорводор ӣ ӣ пеш мебурданд. Хосатан ба боғпарвар эътибори алоҳида медоданд. Зеро, ӣ самараи деҳқон яксолаву маҳсулоти чорводор ҳам дер напояд. Аммо боғ ӣ ӣ касро дар зиндаг ҳам аз самарааш баҳраманд месозаду баъди сари ҳам ӣ ӯ меваашро насли дигар тановул мекунад ва савобаш ба бунёдгари боғ мерасад. Аммо барои боғ Махдум замини муносибе дар ихтиёр надоштанд. Бино ба гуфтаи эшон Ҳо Мирбадал ном пирамарде аз р и ихлосу эҳтиром ҷӣ ӯ қитъаи замини хешро ба он кас мебахшад. Замин барои бунёди боғ, ки орзуи деринаи Махдум буд, қулай бошад ҳам, обёрии он басо душвор буд: Сабаб он, ки лалмии беоб буд, Ило е, ки об ояд, асло набудҷ Чу Фарҳоди к ҳкан бидид араш, ӯ ӣ ҷ Ки аз биму ҳайбат кафид игараш. ҷ Аммо Махдум бо саъю к шиши зиёд ва ҳиммату асорати ӯ ҷ беҳамто синаи ари Чормағзоро кофта, йи об мегузаронанд ва боғи Ҷ ҷӯ пурм ҳтавои ободе бунёд месозанд: ӯ Тараҳҳум бикард Арҳам - ур - роҳимин, Чу Рустам шудам ба р и замин. ӯ Миёни ар аз ним кардам шикоф, ҷ Тарошидаму хуб кардам шаффоф. Бубастам чу дарёи об андар , ӯ Ки селоба омад бишуд р ба р . ӯ ӯ Зи қул - қули овози он ар, ҷ Ту г т фон шуд андар Хуфар. ӯӣ ӯ Ҳақ бар ониби муаллифи “ Равзат-ул-авлиё” Хо а Иззатуллоҳи ҷ ҷ Хушбаҳрист, ки ин амалу иқдоми Махдуми Абдуманнонро каромат номидааст. Дар бораи боғу таърихи бунёди боғу м ҳтавои он фармиудааст: ӯ Сухан бишнав аз ман яке г шдор, ӯ Биг ям ман акнун ту шав ҳушёр. ӯ Ки дар аҳди шоҳаншоҳи номдор, Амири Музаффар шаҳи кирдикор Зи таърихи ҳи рат ҳазору дусад, ҷ Ки бигзашта буд корд бохтам мадод. Нишондам зи ҳар гуна ток дар ,ӯ Ҳазору дусад кунда токи нек . ӯ Зи зардолу пан сад ниҳол эй азиз, ҷ Бишуд сабз бишнав ту эй хуштамиз. Чаҳормағзу себаш надорад адад, Бих р хур ҳарчанд хоҳад дилат... ӯ Аз нек боғ монад г янд, ки ин ҳақ асту рост. Аз самару ҳосили он ӯ мардуми бешумору паррандаву дарранда, онварони зиёд баҳравар ҷ гаштаанду ҳоло он о ҳашт хонавода аз набераву абераҳои Махдум ҷ соҳиббоғию боғдор доранд. Ҳамчунин ба туфайли оби чашмаи Чормағзоро ӣ бо заҳмати зиёд аз байни ар гузаронидани Махдум дар мавзеи гирду атроф, ҷ ӣ хусусан СОи Хушнаво, Теғаи Мулло Наб даҳҳо боғи нав бунёду шодоб ӣ гаштааст. Ин буд маълумотҳои дастрас, ки дар бораи таърихи боғдориву боғпарварии к ҳистони хуфари ноҳияи Сариосиё, ки пешкаши шумо ӯ хонандаи азиз гардондем. Чи хеле, ки мо дар боло иброз кардем, навъҳои дарахтони ноҳияи Сариосиёро дар нати аи усту йҳои илм ба ду гур ҳ удо карданро ҷ ҷ ҷӯ ӣ ӯ ҷ қобили қайд донистем: 1.Навъҳои дарахтони мевадор 2.Навъҳои дарахтони бемева 1. Ба навъҳои дарахтони мевадор асосан дарахтони себ, хурмо, анор, гелос, тут, шоҳтут, зардолу, олуболу, шафтолу, ан ир барин дарахтон ҷ мансубанд, ки номг и лаҳ аи ин меваҳо дар гуфт г и мардуми Сариосиё ва ӯ ҷ ӯ ӯ дигар лаҳ аҳои забони то ик аз забони адаб тафовут надошта бо як номҷ ҷ ӣ ӣ ифода карда мешавад. 2. Ба навъҳои дарахтони бемеваи ин диёр: дарахти бед, арча, сафедор, чинор, ғуббак, заранг, эрғай, мушша, фарк мансубият доранд. Бархе аз ин дарахтон хосияти шифобахш низ доранд. Масалан, ба монанди дарахти ӣ ғуббак : решаи онро шонда мех ранд, ки ин ба бисёр бемориҳо ҷӯ ӯ дармонбахшанда аст. Аз кундаи дарахти бед бошад, ҳар хел асбобҳо месозанд. Ба инҳо асосан: курраи барфр б , сарп ши дег, дастаи дост, дастаи ӯ ӣ ӯ бел, дастаи кетман, инчунин иморатҳо сохта мешаванд. Ч би дарахти бед ҳам ӯ сабук буда, ҳам хусусияти мустаҳкамиро дар хеш му ассам дорад. ҷ Бо баробари дарахтони мевадор ва бемева дар ноҳияи Сариосиё, алалхусус, мавзеъҳои к ҳистони он як қатор гиёҳҳои шифобахш низ ву уд ӯ ҷ доранд. Ба ин гиёҳҳо асасан: пудина, райҳон, алафи газанда, гашнич, шибит, исмалоқ дохил мешаванд. Ин гиёҳҳо на танҳо барои саломатии инсон судманд, балки барои х роки ҳарр заи инсоният басо судманду манфиатовар ӯ ӯ ҳастанд. Аз умла, аз исмалоқ самб са ва манту тайёр мекунанд, ки дар ҷ ӯ фасли баҳор ин дар организми инсон витаминҳоро зиёд мекунад. Алафи газанда низ хеле даво буда, ба бисёр бемориҳо дармон мебахшад. ӣ Алалхусус, он бар шамолх рдлагии сахт хеле муфиду манфиатовар мебошад. ӯ Баъзан онро шуста покиза карда, ба атолаи бо орду пиёз ҳамроҳ карда мепазанд ва ин боиси аз организми инсон дафъ шудани бемориҳои зиёде мегардад. Пудина бошад бисёртар дар лаби йборҳо мер яд. Агар як ҷӯ ӯ бандчаи онро дар хонаи хоб, ё чойн ш гузорем, аз б и накҳати хуши он ӯ ӣ ӯ хонаро ҳавои хушу фораме фаро мегирад. Пудина асосан бар бемории “қафаси сина” ва “дил” доруи асос буда, барои “фишори хун” ва ислоҳоти ӣ “гурда” фоидабахш аст. Райҳон низ номи гиёҳест, ки ранги “ло увард”, яъне ҷ нофармон дорад. Онро низ ба х рок -ҳамроҳ карда, истеъмол мекнанд, ки ӯ таъми х рокро хуш месозад. Аз кабудиҳо ӯ гашнич ва шибит , ки дар ҳаёти ҳарр заи мардум серистеъмоланд, яке аз воситаҳои асосии озуқавории ӯ мардуми Сариосиё ба ҳисоб мераванд. Испан - ин гиёҳро мардум ба ҳама гуна бемориҳо истифода мебаранд. Дуди он шифобахш аст. Онро с зонда барӯ шахси беморбуда дуд мебахшанд. Ба уз ин номи зироатҳои дондор низ ҷ мав уд ҳастанд, ки мардум онҳоро дар х рокҳо фаровон истифода мебаранд. ҷ ӯ Ба ин зироатҳое, ки ба гур ҳи зироатҳои дондор мансубанд, масалан, нах д, ӯ ӯ мош, л биё, гандум, ав, шол мансубият доранд, ки яке аз маҳсулотҳои ӯ ҷ ӣ асос ва аввалиндара аи кишоварзии к ҳистони Сариосиё ба ҳисоб ӣ ҷ ӯ мераванд. Дар лексикаи лаҳ аи мардуми Сариосиё аз зироатҳои ғалладонаг : ҷ ӣ гандум, шол , зиғир, нах д ва аз зироатҳои полиз бошад: харбуза, тарбуз, ӣ ӯ ӣ помидор, бодринг, каду, картошка, пиёз, сабз , бақла он, л биё, мош ӣ ҷ ӯ бисёртар кишт карда мешаванд. Дар ифодаи гулу гиёҳ бошад, асосан гули печак, гули зардак, гули шому саҳар, гули бобуна, гули бунафша, гули лола, гули қоқу, гули садбарг дар байни мардуми ин о сермаҳсуланд, ки номг и онҳо бо забони адаб ва ҷ ӯ ӣ лаҳ аи мазкур як хел корбурд карда мешавад. Ва аз ҳамдигар ба таври дигар ҷ г ем умуман тафовут надоранд. ӯ d. Калимаҳои ифодагари касбу ҳунарҳои гуногун Ҳар як қавму миллат дар ҳама давру замон аз қадим ин ониб барои ҷ қонеъ гардонидани эҳтиё оти моддии хеш бар касбу ҳунарҳои гуногун ҷ машғул мешавад. Аз умла ҳам мардумони ҳамворазамин ва ҳам ҷ к ҳистонзами ноҳияи Сариосиё низ дорои касбу ҳунарҳои гуногун буда, он ӯ манбаи асосии зиндагонии онҳо мебошад. Мардуми к ҳистонзамини ин о ӯ ҷ асосан бо деҳқон , кишоварз , чорводор ва боғдор шуғл меварзанд ва маҳз ӣ ӣ ӣ ӣ аз даромади ҳамин машғулияти хеш эҳтиё оти модди хешро қонеъ ҷ мегардонанд. Ба уз ин онҳо барои манбаи зиндагонии хешро боз ҳам беҳтар ҷ гузаронидан ба машғулиятҳои иловаг низ шуғл меварзанд. Аз умла, онҳо ӣ ҷ аз растаниҳои равғандор ба воситаи увоз равған истеҳсол мекунанд, ки ин ҷ машғулияти онҳо асосан ба истилоҳи “ увозкаш ” ҷ ӣ ифода карда мешавад. увоз Ҷ дастгоҳи равғанкаш мебошад, ки дар он асбобу ан оми махсус ӣ ҷ истифода мешавад. Дар он асосан растаниҳои равғандор ба монанди: кун итҷ (номи зироати равғандор, ки баъзан дар р и нони нонвой онро мепошанд), ӯ зиғир (яъне р ғани зиғир мебошад, ки мазаи талх дорад ва аз он асосан барои ӯ пухтани оши палав истифода мебаранд), бодом (ки асосан аз он ба воситаи асбоби увозкаш р ғани бодом истеҳсол мекунанд), ба воситаи асбоби ҷ ӣ ӯ увозкаш кашида мешавад. ҷ ӣ Номи қисмҳои осиёб. Осиёб , ки асбоби ордкун ба ҳисоб меравад, яке аз ӣ манбаҳои муҳимми р згузаронии зиндагонии мардум ба ҳисоб меравад. Он ӯ асосан дорои қисмҳои зерин мебошад: Харак - ин номи чорпояе мебошад, ки осиёбон дар он мешинад; Нова - гирдаи дарунков, ки ба даруни ч би он об ба осиёб дохил ӯ мешавад; Пора - парчаҳои чарх; Музд - ин ҳамон музди коре, ки осиёбон аз харидор мегирад; Чархгир -қисмҳои зери осиёб ва ғайра... Ҳунарманд ӣ яке аз соҳаҳои маълуму машҳури ноҳияи Сариосиё мебошад. Ҳамчу замони пешина дар замони кунун низ дар байни мардуми ӣ ин диёр касбу ҳунарҳои гуногун ву уд доранд, ки аз ониби ҳунармандон ҷ ҷ и ро карда мешаванд. Ҳунарманд соҳаҳои гуногунро дар бар мегирад. ҷ ӣ Аксари ин пешаро бонувон касб кардаанд. Дуредгар ӣ бошад, аз ҳунарҳои шоистаи мардони ин диёр буда, шуғлварзандаи он мардҳо мебошанд. Аз қадим ин ониб дар байни бонувони ин сарзамин ҳунарҳои ба ҷ монанди: каштабоф , қуроқд з , урчуғбоф (аз ресмон урчуғ ресидан), ӣ ӯ ӣ ӣ қуроқд з , зард з , зияпочабоф , кашидад з , чокд з , попурд з , ӯ ӣ ӯ ӣ ӣ ӯ ӣ ӯ ӣ ӯ ӣ уроббоф арзи ву уд дошт, ки то замони имр за нуфузи хешро нигоҳ дошта ҷ ӣ ҷ ӯ омадааст. Каштабофӣ -ин навъи ҳунарманд асосан барои сарпои ар с истифода ӣ ӯ бурда мешавад. Аз он асосан: болишт, тори ар с , пардаи ар с (дар замони ӯ ӣ ӯ ӣ пештар мед хтанд) мед занд. ӯ ӯ Қуроқд з ӯ ӣ -Яке аз шуғлҳои д стдоштаи бонувони хуфарии ноҳияи ӯ Сариосиё мебошад. Қуроқд з (яъне парчад з )-ин санъате мебошад, ки аз ӯ ӣ ӯ ӣ пораҳои матоъ нақш бофида, онро пайваст мекунанд. Дастархон, чодари ар с (тори ар с , ки онро чимилиқ низ мег янд), к рпаву к рпача, ӯ ӣ ӯ ӣ ӯ ӯ ӯ болиштп ш, чойникп ш ва ғайраҳоро ҳамин тавр мед занд. Ин тарзи ӯ ӯ ӯ д хтани матоъ дар байни халқҳои мухталифи дунё риво ёфта буд. Дар ӯ ҷ замони муосир бошад, ин пешаро ба сатҳи волои ҳунар мерасонанд. Дар ӣ Осиёи Марказ санъати қуроқд з оину суннатҳои хоси худро дошта, аз ӣ ӯ ӣ замонҳои қадим то замони мо расида омада, рушду нум ъ ёфтааст. ӯ Урчуғбоф ӣ -аз ресидани ресмон аз асбоби урчуғбоф мебошад, то ӣ замони кунун дар к ҳистони ин диёр аз ониби бибиёни солх рда ин навъи ӣ ӯ ҷ ӯ ҳунарманд мушоҳида карда мешаванд; ӣ Зард з ӯ ӣ -ин навъи ҳунарманд низ дар байни мардуми ин диёр маълуму ӣ машҳур буда, асосан аз он барои навар сон елак (як намуди сарафани ӯ ҷ беостин, ки ар сон р зи т йи висолиашон дар бар мегиранд), барои ӯ ӯ ӯ навдомодон р ймоли домод , баъзан омаи домод низ д хта мешаванд, ӯ ӣ ҷ ӣ ӯ болиштҳои хонаи ар сро бо нақшу нигори зард з оро медиҳанд, инчунин ӯ ӯ ӣ то и ар сонро низ зард з мекунанд, ки ин анъанаҳо то ба ҳол на дар байни ҷ ӯ ӯ ӣ мардуми Сариосиё, балки дар байни то икони Самарқанду Бухоро, Ургут ва ҷ То икистон то ба ҳол давом дорад. ҷ Зияпочабоф ӣ -ин навъи ҳунарманд низ яке аз навъҳои маъмули ӣ риво ёфтаи ин диёр буда бонувони ин о аз қадим ин ониб ба ин навъи ҷ ҷ ҷ ҳунарманд шуғл меварзиданд. Ҳоло бо мурури замон ин навъи ҳунарманд ӣ ӣ дар байни бонувон кам ба назар расида мешавад; Кашидад з , ӯ ӣ ки онро каштад з низ меноманд, аз қадимуллайём байни ӯ ӣ бонувони ин о яке аз ҳунарҳои риво ёфта ба ҳисоб мерафт. Дар замони пеш ҷ ҷ асосан духтарони қадрас аз ин навъи ҳунарманд баҳри т йи ар сии хеш ӣ ӯ ӯ ойнамоз, ойп ш, зардевол, р ймоли домод , болишт, пардаи хонаи ар с ва ҷ ҷ ӯ ӯ ӣ ӯ ҳоказоро мед хтанд; ӯ Чокд з ӯ ӣ -ин д хтани сару либоси бонувон мебошад, ки на дар замони ӯ пеш, балки дар замони кунун низ ба дара аи волои хеш риво ёфта, яке аз ӣ ҷ ҷ ҳунарҳои маълуму машҳури ин диёр ба ҳисоб меравад; Попурд з ӯ ӣ -ин навъи ҳунарманд бо мошинаи чокд з бо воситаи ӣ ӯ ӣ колаҳои рангоранг бар курта, елак,нимчаи ар сон ҳар гуна нақшу нигорҳо ҷ ӯ д хта мешавад. Имр зҳо низ ин навъи ҳунарманд риво ёфта то андозае ӯ ӯ ӣ ҷ рушду нум ъ ёфта истодааст; ӯ уроббоф Ҷ ӣ -ин барои сармо аз риштаҳои ғафс бофидани уроб ҷ мебошад, ки дар замони имр за низ то андозае байни бонувони ҳунарманди ӯ ин о маълуму машҳур аст; ҷ Чи хеле, ки дар боло баён кардем дуредгар ӣ асосан машғулияти мардони ин о ба ҳисоб рафта, он низ навъҳои зеринро дар бар мегирад: ҷ кулолгар , ч бкор , кордсоз , сандуқсоз , нақшу нигоркаш (бар ӣ ӯ ӣ ӣ ӣ ӣ маҳсулотҳои дуредгар ), челонгар , оҳангар ва ғайраҳо дохил мешаванд. ӣ ӣ ӣ Кулолгар ӣ -ин навъи ҳунарманд мебошад, ки мардум асосан аз он дар ӣ қадим шуғл меварзиданд. Ва бо мурури замон дар замони имр за он аз байн ӯ рафта, ои онро ҳунарҳои нав ишғол кардаанд; ҷ Ч бкор ӯ ӣ -ин навъи ҳунарманд асосан аз ониби устоҳои ч бкор шуғл ӣ ҷ ӯ варзида мешавад. Аз он асасан: гаҳвора (барои тифлон), сандуҳқои бо ҳар гуна нақшу нигор орододашуда, дастаи корд, дарвозаҳои нақшу нигордор ва ғайраҳо сохта мешаванд; Сандуқсоз ӣ -ин аз ониби дурадгарон сохтани ҳар гуна сандуқҳои ҷ нақшу нигордор дар назар дошта шудааст. Ин навъи санъати дурадгор ӣ имр зҳо низ қадру нуфузи хешро гум накарда, риво ёфта истодааст; ӯ ҷ Нақшу нигоркаш ӣ -ин бо нақшу нигор оро додани маҳсули дасти ҳунармандон мебошад, ки аз ониби наққошони моҳир ба маҳсули ҷ дуредгарон оро дода мешавад; Ин буд вожаҳои ифодагари санъати ҳунарманд ва касбу ҳунарҳои ӣ гуногун, ки мардуми ин о аз қадим ин ониб шуғл варзида, то замони имр за ҷ ҷ ӯ бархе аз намуди онҳо қадру қимат ва манзалати хешро гум накарда омадаанд; e . Калимаҳои соҳаи урфу одат ва хешутабор . ӣ Чун дар ҳамаи ноҳияву воҳаҳои кишварамон то икони ноҳияи Сариосиё ҷ низ дорои урфу одат ва маросимҳои милли хеш мебошанд, ки он асосан ба соҳаи хешутабор низ вобастагии қав дорад. Бар урфу одат ва маросимҳои ӣ ӣ миллии то икони Сариосиё асосан маросимҳои зерин дохил мешаванд: ҷ маросими т йи фотиҳа, маросими т йи ар с , маросими Бибимушкул( ё ӯ ӯ ӯ ӣ мушкулкушод, ки аз ониби бибиёни мо гузаронида мешавад), маросими ҷ гаҳворабандон, маросими т йи ақиқа, маросими т йи т қузбарон ва ӯ ӯ ӯ маросими т йи суннат ба инҳо мисол шуда метавонанд. Ҳоло бошад дар ӯ ӣ бораи ҳар яки ин масросимҳо гуфта гузаштанро қобили қайд донистем; Маросими т йи фотиҳа ӯ -ро дар байни то икони Сариосиё ҳоло низ бо ҷ як урфу одати ба хеш хос гузаронида мешавад. Мувофиқи анъана пас аз оне, ки падару модари ар с ба хостгорони аз ониби хонаводаи домодшаванда ӯ ҷ омада ризоёна медиҳанд, аз ониби хонаводаи домод бар хонаводаи келин ҷ т ёна, яъне ризоёна бурда мешавад. Аз тарафи домодшаванда 8-10 -нафар, ба ӯ хонаи ар с меоянд. Барои т йи фотиҳа як сар г сфанд, як халта бирин , ӯ ӯ ӯ ҷ сабз , картошка, равған, мева ва шириниҳо, монанди: қанд, ҳалво, навот, ӣ мавиз, ғ линг ва ғайра мебиёранд. ӯ ” Ноншиканон “ -як қисми таркибии т йи ӯ фотиҳа мебошад. Баъди т йи фотиҳа аз ониби домод бар хонаводаи келин ӯ ҷ дар ҳар ид т ҳфа, ёки ҳадя бурда мешавад, ки инро дар лаҳ аи то икониӯ ҷ ҷ Сариосиё “ид ” ӣ , ёки “идона” мег янд. ӯ Маросими Бибимушкул ёки Мушкулкушод. Ин маросим яке аз урфу одатҳои қадима ба шумор рафта, таърихи дурударозро дар бар мегирад. Аз замонҳои қадим ин ониб одамон барои на от ёфтан аз кулфатҳо ва ҷ ҷ мушкилиҳо аз Худованди меҳрубон мадад уста ҷ “Худо ” ӣ мекарданд. Бо мурури айём ин илти оҳо бо анъана мубаддал мегардад. Маросими ҷ “Бибимушкул” аз анъанаҳои дини зардушт ӣ буда, пас аз паҳн шудани дини ислом бар диёри мо омехта шуда, мазмуни ислом пайдо мекунад. Ин ӣ маросим асосан р зи чаҳоршанбе, ё сешанбе аз ониби бибиёни солх рда, ӯ ҷ ӯ ёки бонувони калонсоли бибиотуни деҳа гузаронида мешавад. Дар маросим чироқ низ фур зон карда мешавад ва аз тарафи Бибиотун қиссаи ӯ “Бобои Хоркан” бо оҳанги ҳазину гуворо нақл карда мешавад. Ҳоло низ ин анъана дар байни то икони ин маҳал гузаронида мешавад. ҷ Маросими т йи т қузбарон ва т йи калон. ӯ ӯ ӯ Дар т йи т қузбарон низ ӯ ӯ аз ониби хонаводаи домод ба хонадони ар с барои ар с як ё ду сандуқ ҷ ӯ ӯ либосвор , зару зевар, тилловор ва инчунин асбобу ан оми т й фиристонда ӣ ӣ ҷ ӯ мешавад. Аз т йи калон як р з пеш бошад аз хонаводаи ар с ба хонаи домод ӯ ӯ ӯ “ омап шон” ҷ ӯ мераванд, ки ба он о баҳри домод сару либоси домод ва ҷ омаи домод бурда мешавад. Дар т йи калон домод бо садои карнаю сурнай ҷ ӣ ӯ ба хонаи ар с меояд. Бо омадани домод зери пойи пояндоз мепартоянд. ӯ ӯ Пояндозкаш ӣ низ ҳамчун як анъанаест, ки аз ониби раҳои домод ба амал ҷ ҷӯ оварда мешавад. Мувофиқи ин анъана агар кадоме аз раҳои домод соҳиби ҷӯ пояндоз шавад навбати “зангир ” ӣ г ё ба мерасидааст. Сипас, домоду ар с ӯ ӯ ӯ ба хонаи домод мераванд ва қисми дигари т й дар он о гузаронида мешавад. ӯ ҷ Маросими т йи суннат ӯ ӣ низ қариб дар ҳама г шаву канори ноҳияи ӯ Сариосиё як хел гузаронида мешавад.Мувофиқи анъана писарчаи суннатшавандаро ба хонаи бобою бибии модар ва падариашон бо садои ӣ карнаю сурнай мебаранд. Ин маросимро дар лаҳ аи то икони хуфарии ҷ ҷ ноҳияи Сариосиё “Бачагурезонак” мег янд. Соҳибони хона низ ба халқ ошӯ дода, ба набераи худ ва падару модари либосҳои нав меп шонанд. Рақсу ӯ ӯ боз мекунанд ва суннатшавандаро ба ӣ той (аспи аровадор) шинонда, тамоми деҳаро давр мезананд ва ба халқ маълум мекунанд. Пагоҳ субҳи барвақт т йи ӣ ӯ “оши наҳор” ташкил карда, ба тамоми мардони хурду калони деҳа ва хешу табор ош медиҳанд. Ин анъанаро на балки дар т йи суннат , балки дар т йи ар с низ то ба имр з истифода ӯ ӣ ӯ ӯ ӣ ӯ мебаранд. Маросими гаҳворабандон -ро ҳоло низ дар бисёр маҳалҳо то икнишини Сариосиё гузаронида мешавад. Мувофиқи анъана бобою бибии ҷ модарии к дак пас аз ба дунё омадани тифли навзод барои набераи хеш ӯ гаҳвораи нав мебаранд. Ин маросимро одатан ҳангоми ба дунё омадани фарзанди нахустин мегузаронанд. Бо ҳамроҳии гаҳвора барои к дак як ӯ сандуқ либосҳои нав, бозичаҳо, мебели бачагона ва барои падару модари к дак ӯ сарупо (либосвор ) мегиранд. ӣ Дар маросимҳои дар боло баён кардаамон калимаҳои мансуб ба урфу одат низ ву уд доранд, ки онро калимаҳои ҷ мардумшинос ӣ меноманд. Онҳо асосан расму оин, урфу одат ва анъанаҳои миллии мардумро дар сифати калимаҳои алоҳида ифода мекунанд, ки ин калимаҳо дар лексикаи лаҳ аи ҷ мардуми Сариосиё мавқеи ба худ хосеро дорост. Ин навъи калимаҳо дар лексикаи лаҳ аи мазкур фаровон буда, аз қадим то ба имр з нуфузи хешро ҷ ӯ нигоҳ дошта омадаанд. Кунун мо дар бораи он калимаҳое, ки дар бораи т йи ар с , суннат , ӯ ӯ ӣ ӣ т йи ақиқа, гаҳворабандон, т йи фотиҳа, т йи т қуз, т йи калон ва маросими ӯ ӯ ӯ ӯ ӯ мотам нигаронида шудааст, сухан меронем. Ин калимаҳо бо баробари калимаҳои хоси лаҳ аи Сариосиё будан, калимаҳои умумиистеъмол низ ҷ ӣ мебошанд, яъне онҳо дар забони адаб низ кор фармуда мешаванд. ӣ 1. Ба гур ҳи калимаҳои лаҳ авие, ки ба маросими т йи ар с мансубанд, ӯ ҷ ӯ ӯ ӣ инҳо дохил мешаванд: авчиг Ҷ ӣ – хостгор рафтан, сарашро бастан, номзад кардан; ӣ Ноншикан ӣ -маросими ноншиканон, ки дар т йи фотиҳа гузаронида ӯ мешавад; Ризоёна -ба сифати розиг хонаводаи келин дастархони хостгорҳоро ӣ қабул мекунад ва рамзи ризог р ймолчаи сафед медиҳад. ӣ ӯ Фотиҳа - маросими т йи фотиҳа, ки дар боло гуфта гузаштем; ӯ Ид ӣ -ҳадяест аз ониби хонаводаи домод дар р зҳои иду арафа баҳри ҷ ӯ ар с бар хонадони ар сшаванда фиристода мешавад. ӯ ӯ Т қузбарон ӯ -ин маросимест аз ониби хешу табори домод ба хонаводаи ҷ ар с сару по, либосҳои нав ва матоҳои зебо фиристода мешавад; ӯ Никоҳ (косаи об) -оби никоҳе, ки пас аз хондани хутбаи никоҳ аз ониби ҷ домулло бар ар су домод н шонида мешаванд; ӯ ӯ Қалин -миқдори муайяни маблағе, ки аз ониби домод бар модари ар с ҷ ӯ дода мешавад. Дар лаҳ аи Сариосиё онро “ширпул ” низ мег янд. ҷ ӣ ӯ Борбарон -Ин маросимест, ки як р з пеш аз т йи ар с аз ониби ӯ ӯ ӯ ӣ ҷ хешони ар с бар хонаводаи домод иҳозҳои ар с бурда мешавад. ӯ ҷ ӯ Кайит -ҳамаи сару по ва асбобу ан оми р згор, ки аз ониби падару ҷ ӯ ҷ модари ар с бар фарзандашон дода мешаванд; ӯ Пояндоз -матое мебошад, ки дар хонаи ар с дар р зи т й зери пои домод ӯ ӯ ӯ партофта мешавад; Арғамчинбанд ӣ -анъанаест аз ониби ҳамдеҳагон ҳангоми ар сро ҷ ӯ бурдани домод пеши роҳи ро бо арғамчин мебанданд. Ба шарте, ки агар ӯ ониби домод маблағи дилхоҳашонро диҳанд, арғамчинро мекушоянд ва бар ҷ бурдани ар с роҳ медиҳанд; ӯ Р бинон ӯ -ин маросиме мебошад, ки дар р зи т йи ар с баъди ба хонаи ӯ ӯ ӯ ӣ домод овардани ар с гузаронида мешавад. Дар ин маросим аз ониби ӯ ҷ хонаводаи домод, яъне хешовандони наздики аввал ба ар с ҳадяҳо додаӯ ӯ мешавад. Сипас р и ро мебинанд, ки дар лаҳ аи мазкур ин маросимро ӯ ӯ ҷ р бинон мег янд. ӯ ӯ Домодталвон -ин марсиме мебошад, ки баъд аз маросими т йи калон ӯ падару модари ар с домодшаванда ва хешони ро ба хонадонашон металванд ӯ ӯ ва бар онҳо зиёфат медиҳанд. Додаталвон -ин маросиме мебошад, ки пас аз т йи ар с дар муддати ӯ ӯ ӣ дилхоҳи муайян падари ар сро ба хонаи домод даъват мекунанд. Г ё дар ӯ ӯ байни халқ то имр з чунин ақида ву уд дорад, ки то падари ар сро ӯ ҷ ӯ наталванд, ба хонаи духтари хеш намеравад. Танҳо пас аз маросими ӯ “додаталвон” метавонад бар хонаи духтари хеш равад. ӯ Истилоҳи хешутабор ӣ асосан ду соҳаи марбутро дар хеш му ассам ҷ сохтааст, ки он аз ониби шевашиносон ба гур ҳҳои: ҷ ӯ 1. Истилоҳи хешони ҳамхун ва 2. Истилоҳи хешони ғайриҳамхун удо ҷ карда шудааст; Ба гур ҳи истилоҳи хешони ӯ ҳамхун асосан: модар, падар, апа, хоҳар, ака, додар, бародар, амма( хоҳар ё апаи падар), хола (хоҳар ё апаи модар), бобо (падари падар,ё модар), биб (модари падар, ё модар), набера (фарзанди ӣ писар ё духтар), тағо (бародари модар), амак (бародари падар) мансубанд. Ҳамаи инҳо хешони ҳамхун, яъне хун мебошанд, ки аз як истилоҳ сар ӣ задаанд; 2. Ба гур ҳи истилоҳи хешони ғайриҳамхун бошад, асосан вожаҳои зан, ӯ шавҳар, хушдоман, хусур, домод, ар с, язна, хоҳарар с, (ки дар лаҳ аи ӯ ӯ ҷ Сариосиё он бештар дар шакли “қайнсингил” кор фармуда мешавад), ҳевар (бародари шавҳарро дар лаҳ аи мазкур ҷ “ҳевар” мег янд, модарандар ёки ӯ моиндар( модари угай), падарандар( падари угай) ва ҳоказо дохил мешаванд. Дар лаҳ аи гуфтуг ии мардуми Сариосиё низ ҳангоме, ки ар с ба хонаи ҷ ӯ ӯ шавҳар меояд, ро “ар с”, ё “келин” г ён муро иат мекунанд. Аммо бо ӯ ӯ ӯ ҷ мурури замон пас аз оне, ки фарзанддор мешавад, бо номи фарзандаш ҳамроҳ карда, ро еғ мезананд. Масалан: Очи Далер, они Мадина, Очи Хайриддин,ӯ ҷ они Ҳафиза ва ҳоказо; Ин ифодаи мазкури номи “зан” дар ҳамаи лаҳ аҳои забони то ик ҷ ҷ ӣ сермаҳсул буда, то замони имр з низ кор фармуда мешавад. Калимаи ӯ “кампир”, ки хоси “зани солх рда” мебошад, дар лаҳ аи то икони мардуми ӯ ҷ ҷ Сариосиё низ фаъол аст. Масалан: Бобою кампир якдигаригешонқати меҳбубонан.( лаҳ аи хуфариёни мардуми Сариосиё); ҷ Калима ва истилоҳоти соҳаи хешутабор дар лаҳ аи то икони мардуми ӣ ҷ ҷ Сариосиё аз дигар лаҳ аҳои забони то ик он қадар тафовути зиёд надошта ҷ ҷ ӣ бошанд ҳам, аммо бо ву уди он асрҳо ин ониб то имр з дар байни халқ ҷ ҷ ӯ мавқеи худро маҳфуз нигоҳ дошта омадааст ва мардуми ин диёр аз он босамарона истифода мебаранд. З-ин сабаб ба риштаи таҳқиқ кашидан ва ба риштаи умум гузаронидани ин истилоҳро қобили қайд донистем. Дар қисми хотимавии кори хеш лозим донистам, ки дар бораи э одиёти ҷ шифоҳии мардуми хуфариёни ноҳияи Сариосиё низ маълумоти муфассал дода гузарам. Э одиёти шифоҳ -халқии хуфариёни мардуми Сариосиё низ чун дигар ҷ ӣ то икони воҳаҳои кишварамон бо лаҳ аи худашон сароида мешавад. Ҳоло ҷ ҷ чанде аз ин э одиёти шеваи хуфариён, ки аз ониби шоири шинохтаи зодаи ҷ ҷ воҳаи Сурхон, ки имр зҳо таи чанд сол аст, ки дар шаҳри Самарқанд ӯ истиқомат мекунанд, бо лаҳ аи хоси хуфар сароида шудааст, пешакаш ҷ ӣ мекунем: Бо шеваи хупар ӣ Сад билиъазим, ки шаб саҳар шуд духтар, Ин мардуми деҳа бохабар шуд духтар. Мошини Хупар бо чангу хокаш бигузашт, Деволи даруни хона ар шуд духтар.ҷ Уволаки база то ба кай мегард , ӣ Ошиқ шуда ту бо ҳавай мегард . ӣ ӣ Аз қошу қавоқи очаат маълумай, Р и ту қурут ӯ шавад ба вай мегард . ӣ Таги сандал пур кун алова, ӣ Бияр да косаи ч вин пиёва. ӯ Рав да бинни гул ӣ эй пирдухтар, Бо қаҳру ноз кия гуфт ӣ ка ова. ҷ Хупар ях баст эй золим ку о , ҷ ӣ Чаро бар мулки бобо нао . ӣ ӣ Надор шарм пеши ӣ л лаҳоят, ӯ Ду даст да почаки бин ӣ биё . ӣ Р и ту қурут ка оваи коёка, ӯ ҷ Аз бех бурид пан аҳои тока. ӣ ҷ Ангури Хупар шира нагира ч кунам? ӣ Беле назад чаппа накард хока. ӣ ӣ Кампири Хупар нимтана бар сар дора, Нимтанаи илои дигар дора ӯ ҷ Эй кампирако дуо кунед моёна, Дуои шумо файзи дигар дора. Нони хупар зи орди гандум боша, ӣ Ҳар сабзаи боғ давои дардум боша, Ҳар зарраи хоки ин замин мисли зарай, Зарро ч кунам дуои мардум боша. ӣ Чумчуқи Хупар қанот барора ч кунам? ӣ Ин ч аи мурғ бол набарора ч кунам? ӯҷ ӣ Ин р ваки хонас хта ӯ ӯ шаб меоя, Мурғончаи мо дар надора ч кунам? ӣ Сад биллиъазим -қасам бар лаҳ аи хуфар ; ҷ ӣ Уволаки база - пулеки бедарди миён омадааст; Р и ту қурут ӯ -маънои хоксорона, ҳалимона сарзаниш карданро дорад; Рав да бинни гул ӣ - ин о ба маънои дуоибад омада, ба бемории ҷ гул ишора карда шудааст; Ка ова ҷ - бар шахси камақл, сару либосҳояш нозебанда; Л лаҳоят(л ла) ӯ ӯ -фарзандҳоят (дар ин о л ла бар маънои фарзанд ҷ ӯ омадааст) Ду даст да почаки бинн ӣ - бо дастон тиҳ (яъне бо дастони хол , ӣ ӣ ӣ бедастовез) Нимтана - либоси миллии занон, ки дар гузашта ба сар мекашиданд. Кампирони солх рдаи Хуфар ҳоло низ онро ба сар мегиранд; ӯ Чумчуқ -номи парранда,яъне мусича (дар лаҳ аи хуфар онро чумчуқ ҷ ӣ низ меноманд); Р вак ӯ -р боҳро дар лаҳ аи хуфар “р вак” меноманд; ӯ ҷ ӣ ӯ Хонас хта ӯ -ба маънои дуоибад омадааст; Ин буд рубоиёте, ки бо лаҳ аи хуфариёни мардуми Сариосиё сароидаҷ шудааст. Ин вожаю ибораҳо имр зҳо низ дар байни мардуми то икзабони ӯ ҷ мардуми Сариосиё, алалхусус хуфариён сермаҳсуланд, ки аз даҳон бар даҳон гузашта ҳамчун э одиёти шифоҳии халқ имр зҳо то ба мо омада расидаанд. ҷ ӯ Хулоса Дар нати аи тадқиқу ом зиши лексикаи лаҳ аи то икони Сариосиё ҷ ӯ ҷ ҷ ба хулосаҳои зайл омаданро қобили қайд донистем: 1. Тадқиқу ом зиши г йиши мардумшиносии то икони Сариосиё дар ӯ ӯ ҷ лаҳ ашиносии то ик соҳаи нав ба ҳисоб меравад. То ҳол оиди ин мавз ъ ҷ ҷ ӯ асарҳои алоҳидае ба чоп нарасидаанд. Танҳо мақолаҳои донишманди маъруфи ин диёр Д. Маҳмудов, Б. Фаттоев оиди пайдоиши сарзамини Хуфар, урфу одат ва таъомҳои миллии он, донишмандони ин диёр ба нашр баромадаанд, ки аз онҳо ҳамчун манба истифода бурдем; 2. Дар риштаи таҳқиқи лексикаи мардумшиносии то ик бе тадқиқи ҷ ҳама онибаи системаҳои нутқи лаҳ ав ва намоён кардани алоқамандии ду ҷ ҷ ӣ шохаи забони милл , яъне забони умумихалқ ва лаҳ аҳои маҳалл амали ӣ ӣ ҷ ӣ имконнопазир мебошанд; 3. Дар нати аи тадқиқу баррас ба мо аён гардид, ки лексикаи лаҳ аи ҷ ӣ ҷ то икони Сариосиё яке аз лаҳ аҳои шимолии забони то ик ба ҳисоб рафта, ҷ ҷ ҷ ӣ хеле пуробуранг ва пур аз вожаҳои пурқимат иборатанд. Таркиби луғавии лаҳ аҳои ин диёр чун бархе аз лаҳ аҳои забони то ик аз ҷ ҷ ҷ ӣ ду гур ҳи вожаҳо, яъне: ӯ вожаҳои лаҳ ав ҷ ӣ ва вожаҳои умумито ик ҷ ӣ иборат аст. Калимаҳои хоси лаҳ а ва диалектизмҳои лексик бошад, яке аз ҷ ӣ қабатҳои муҳимми лексикаи лаҳ аи мазкурро ташкил медиҳанд. Яке аз ҷ масъалаҳои мубрами ом зиши лексикаи лаҳ аи мардуми Сариосиё, ин ӯ ҷ ҳаматарафа ом хтани ин ду гур ҳи калимаҳо, яъне калимаҳои ӯ ӯ лаҳ ав ҷ ӣ ва умумито ик ҷ ӣ дар лаҳ аи мазкур мебошанд. ҷ Дарвоқеъ, дар г йиши мардумони то икзабони Сариосиё калимаҳое низ кам ӯ ҷ нестанд, ки аз забони адабии то ик тафовут надошта бошанд. Ба ин ҷ ӣ калимаҳои зеринро мисол овардан мумкин аст: одам, духтар, бача, бад, ҳадаҳа, саросема, рафта омад, гуфт, хуб, рафт, гарм, хок, осмон, борон, санг ва ҳоказо... Аммо бо баробари ин калимаҳо хоси лаҳ а низ дар г йиши маҳалии мардуми ҷ ӯ Сариосиё кам нестанд. Масалан, калимаҳои: қастан (қасдан), ов (об), мямон (меҳмон), товистон (тобистон), хънук (хунук, сармо), овёр (обёр ), кафлес ӣ ӣ (кавлес, ч мич), сачоғ (сачоқ, дастпоккунак) ва ҳоказо... ӯ Ин вожаҳо дар дар лаҳ аи мазкур фаровон буда, хоси лаҳ аи мардуми ҷ ҷ Сариосиё ба ҳисоб мераванд. Аз ин лиҳоз тадқиқу баррас дар муқоисаву ӣ мубодилаи онҳо бо забони адабии то ик аҳамияти калонро пайдо мекунанд; ҷ 4. Шароити табии муҳити к ҳистони Хуфар имконияти фароҳам овард, ки дар ӯ лаҳ аи мардуми Сариосиё аз қадим ин ониб калимаҳои лаҳ ав маҳфуз ҷ ҷ ҷ ӣ мондаанд, ки имр зҳо низ дар минтақаҳои к ҳистон онро ба таври васеъ ӯ ӯ истифода мебаранд. Мисол: к ҳна (кувана), дур ғ ( ртара), либос (п шок), ӯ ӯ ҷӯ ӯ р боҳ (р вак), гурба (пишак), чоғ ( чоғи дег) ва ҳоказо; ӯ ӯ ӯ ӯ 5. Дар лаҳ аи мазкур бисёр калимаҳое вомех ранд, ки ба соҳаи урфу одат, ҷ ӯ расму оинҳои қадима ва анъанаҳои мардуми ин о вобастагии қав доранд. ҷ ӣ Ба ин вожаҳои касбу ҳунарҳои қадимаи мардуми к ҳистонзамини ин диёр: ӯ кулолгар , увозкаш , осиёб ва қисматҳои он, ҳунарманд , кашидад з , ӣ ҷ ӣ ӣ ӯ ӣ ойп шд з , зард з , зияпочад з , қуроқд зиро мисол овардан мумкин аст; ҷ ӯ ӯ ӣ ӯ ӣ ӯ ӣ ӯ 6. Таркиби луғавии лаҳ аи Сариосиё хеле бою гуногунранг буда, он асосан аз ҷ ҳисоби калимаҳои дигар низ инкишоф меёбад. Дар лаҳ аи мазкур калимаҳои ҷ турк - збек низ арзи ву уд доранд. Ин албатта зери таъсири бо збекҳо дар ӣ ӯ ӣ ҷ ӯ як сарзамин зиндаг кардани онҳо мебошад. Т ли чандин асрҳо аст, ки аз ӣ ӯ қадим ин ониб ин ду миллат ҳамчун ёру бародар дар як сарзамин аҳлона ҷ зиндаг мекунанд. Бо ҳамдигар муносибати қуда-андаг дошта, урфу ӣ ӣ одатҳояшон низ ба ҳам монанд аст. Калимаҳои турк - збек , ки дар лаҳ аи Сариосиё дар зери таъсири муҳити ӣ ӯ ӣ ҷ и тимо ворид шудаанд, инҳо мебошанд: узук (ангуштар ), кайфият (табъ), ҷ ӣ ӣ ишқилиб (кори карда), б рдоқ (моли фарбеҳ), тумор (т мор), т й (т ю сур), ӯ ӣ ӯ ӯ ӯ эпчил (чаққон, ҳушёр), қошуқ (чумча), қисир (моли нозоям), қучқор (г сфанди нар), қулоч (як метр), авқот (х рок), айлана (доира), ака (бародари ӯ ӯ калон ), айғоқч (хабаркаш), ақалл (лоақал), аллондан (фиреб кардан), анча( ӣ ӣ ӣ зиёд), аралаш (омехта), асал ойи (моҳи дамгир ), асра кардан (эҳтиёт кардан), ӣ аш ла (суруд), бало (офат), бахил (хислати инсон ), бекорч (шахси бекор), ӯ ӣ ӣ бойвачча (баччаи бой), б йдоқ (му аррад), ғирт (тамоман), дада (падар), етим ӯ ҷ (сағир), й ғ шав (аз наздам дур шав), к ргазма (асбоби аён ), қазо (вафот), ӯ ӯ ӣ қаймоғ (р и шир), қайроқ (санги сиёҳ), қайсар (якрав), қайч (бурранда), ӯ ӣ қалинпул (ширпул ), қамоқ (ҳабс), қанот (бол), қаравул (посбон), ӣ ӣ қаршиқудо (қудоҳои дутарафа), қасам (савганд), қош (абр ), қурумсоқ ӯ (хасис), қурут ( урғоти сахткардашуда), ми инг (одами майдагап), йла ҷ ҷ ӯ (фикр), ула (пайваст), ҳақорат (дашном), чумчуқ (гун ишк) ва ғайра... ҷ 7. Калимаҳои арабӣ асосан вожаҳои ба соҳаи илму фарҳанг марбутбударо ифода мекунанд. Ба инҳо вожаҳои зерин мансубанд: дарс, маориф, маърифат, ирфон, муаллим, масчид, мадраса, илм, шоъир, ҳофиз, қалам, котиб, домулло, китоб, олим, имло, уламо, оқил, қалб, муъаззин, фикр, қодир, қобил, қоз , ӣ маҳшар, авлод, ворис, фартут, аросат, фирдавс, аннат ва ҳоказо... ҷ 8. Калимаҳои рус -байналмилал ӣ ӣ дар ҳамаи соҳаҳои лаҳ аи мазкур дохил ҷ шуда, асосан оиди навгониҳо ва тараққиёти илму фарҳанг ва техника ба воситаи забони рус ба забони адаб , сипас ба лаҳ аи мазкур мегузаранд. ӣ ӣ ҷ Калимаҳои иқтибос аз забони рус нисбатан ба калимаҳои турк , збек ва ӣ ӣ ӣ ӯ ӣ араб бештар буда, бархе аз онҳо дар лаҳ аи мазкур ба шакли мустаҳкам ӣ ҷ мавқеъ гирифтаанд. Ба калимаҳои рус -байналмилал ӣ ӣ , ки ба лаҳ аи ҷ Сариосиё дохил шуда, имр зҳо низ мардум аз онҳо ба таври васеъ истифода ӯ мебаранд, калимаҳои зерин дохил мешаванд: абед, мошин, самолёт, права, стол, стул, паварот, ремонт, механик, астанофка, свет, солдат, директор, кино, институт, звонок, завуч(мудир), буфет, диван, лампочка(лампушка), телефон, радио, шакалот, аптека, укол, бинт, таблетка, температура, папка, документ(ҳу ат), паспорт (шиноснома), магазин, почта, завод, фабрика, ҷҷ заправка, орден, медал, минут, секунд, мастер, шофёр, машеник (қаллоб), хитрий (найрангбоз), характеристика, диплом ва ҳоказо... 9. Лексикаи лаҳ аи мардуми Сариосиёро вожаҳои то ик низ ташкил ҷ ҷ ӣ медиҳанд, ки дар боби дуввуми корамон дар ин бора маълумоти муфассал дода будем. Ба ин вожаҳо асосан калимаҳои ҳамшакл, муродифот, калимаҳои муқобилмаъно мансуб буда, дар лаҳ аи мазкур мавриди васеи истеъмол ҷ ӣ доранд. Ин гуна калимаҳо дар лаҳ аи мазкур хеле зиёданд. ҷ 10. Калимаҳои ҳамшакл низ дар лаҳ аи мазкур серистеъмол буда, барои ҷ ифодаи маъноҳои гуногуни калимаҳо истифода бурда мешаванд. Дар забони адабии то ик ин гуна калимаҳоро ҷ омонимҳо меноманд, шаклашон якхелаву мафҳумҳумҳояшон гуногун мебошанд. Мисол: зан (ҳамсар), зан (касеро, ё чизеро задан);. Ин ҳарду калима як хел тарзи навишт доранд, аммо мафҳумҳои гуногунро ифода мекунанд. Ё ин ки калимаи “шона”- ро гирем. Шона (шонаи китф), шона (асбоби м йсаршонакун ); Дар ин о низ вожаҳои мазкур тарзи ӯ ӣ ҷ навишти якхелаву мафҳумҳои гуногун доранд. Ҳамин тариқ лаҳ аи то икони Сариосиё, ки яке аз лаҳ аҳои шимолии забони ҷ ҷ ҷ адабии то ик ба шумор меравад, хеле бою гуногунранг буда, то ҳол дар илми ҷ лаҳ ашинос иҳатҳои кашфношудаи хешро дорост. Он аз бисёр иҳат ба ҷ ӣ ҷ ҷ забони адабии то ик вобастагии қав дорад, вале бо ву уди ин калимаҳои ҷ ӣ ӣ ҷ лаҳ ав низ серистеъмоланд, ки дар боло дар хусуси ҳар яки соҳаи ин ҷ ӣ калимаҳо маълумоти муфассал овардем. Яке аз вазифаҳои умумии тадқиқоти мо аз лаҳ аи мазкур асосан аз он ҷ иборат аст, ки иҳатҳои ба илму фан ноаёни лаҳ аи мазкурро ба риштаи ҷ ҷ таҳқиқ кашида, ба илму фан навгон дохил намоем ва пешкаши аҳли умум ӣ гардонем. Зеро, оиди г йишҳои мардумшиносии лаҳ аи мазкур то ҳол дар ӯ ҷ илми лаҳ ашиносии то ик тадқиқоти алоҳидае бурда нашудааст ва ин нахуст ҷ ҷ тадқиқоте мебошад, ки дар ин соҳа ба амал омадааст. Яке аз вазифаҳои мушаххаси мо муҳаққиқони лаҳ аи мазкур иҳатҳои кашфношуда ва ҷ ҷ ган инаҳои гаронбаҳои лаҳ аи мазкурро ба таври амиқ ом хтан ва пешкаши ҷ ҷ ӯ аҳли умум гардондан иборат аст. Замима А авр - абр , қошӯ ӯ авқот - х рок, таъом ӯ авҳол – ҳол, аҳвол агент - агент адир – доманаҳои к ҳу дашт ӯ адо – тамом шудан, адо шудан азал – аввал, ибтидо айрон – д ғи аз шири г сфанд тайёршуда ӯ ӯ айн – вақт, лаҳза ай – ҳая он, таа убҷ ҷҷ айҳо – нидо (барои ифодаи назар нагирифтан) айёр – одами дилёб ака – бародари калон ӣ аку, акун – акнун, ҳоли алов – алоб (ҳезум, зимистонда алов дорем) ӣ ӣ ӣ ало гуфтан – ҳазёнг (вақти таб) ӣ ӯӣ алдираш – аралаш айол – зан алошашаққа – акка, алошақшаққа анголак – манаҳ, оғ ҷ анак - мунак – каму беш анамин – анаҳамин анова – андова ангури бару бузғола – ангури хурду калон ангури г шти гов ӯ – ангури донааш калони серг шт ӯ апа – хоҳари калон ӣ апараска шудан – арроҳ шудан ҷ ӣ аррас задан – гиря кардан арз (ъарз) – шикоят кардан аросат – дар байн мондан, (қиёмат, д зах) ӯ арри дусара – арраи калони дудастадор аспоб – асбоб аста – оҳиста, секин аста – аста – оҳиста – оҳиста асф – асп атир – атр афтов – офтоб афтова – афтоба афтовр – офтоббароӯ афтовшин – офтобшинам афт – симо, сурат ахса кардан – атса задан ачох кардан – оғ ш кардан ӯ а ини сари мазор ҷ – зани бепардозу андоз а ина – ин ҷ ҷ а риқ – як намуди алаф, ки бисёртар дар об мер яд ҷ ӯ а қилоб рав ӣ – дуои бади занҳо ақив – паст, пушт, дунбол ақиванг ӣ – одами дар қафо буда Б бахайр – бахайр, хайрият бало – офат балон - шина бала – чақа – аҳли хонавода, зану фарзанд бало – кулфат баровар – ҳамсол, ҳамсин барвахт – барвақт бача – бача, писар ба онудил ҷ – ба онудил, аз самими дил ҷ батара – як намуди калтакалос башара – афту андом бех – банд, сар бедевол – бедевор беда – юнучқа биви – биби, модаркалон билиъазим – балои азим, дуои бад бова - бобо боло – баланд болор як ӯ ӣ – р ба боло ӯ болқа – болға бон кардан ӣ – парвариш кардан бо а ҷ – шавҳарони ду хоҳар бофият – баофият Боваҳасан - Бобоҳасан буя – як намуди растан , ки дар Хуфар мер яд ӣ ӯ бургат – бригадир бурут - м йлав ӯ буррак – г сфанди ним он ӯ ҷ булҳут – одами ним он, касалҷ ӣ бурми калтак – шахси лоғар буз ома ҷ – бастаи либосҳо бузи бачапарто – одами бефаросат бу алак ҷ – магасе, ки говҳоро азоб медиҳад буқа – увона ҷ буқулак кардан – буғ кардан б лак – қисм ӯ б звалла – азим усса ӯ ҷ б рдоқ – моли фарбеҳ ӯ ӣ бяр – биёр бя – биё В вард ӣ – баланд ӣ вазбин – вазнин вахт – вақт вилот – вилоят во – воз, кушода Г гав задан – с ҳбат кардан ӯ гавгум – намози шом ганум - гандум гаревон – гиребон гаранг – сустфаҳм гармак – нони гарм, гармакак галдир - девона гашниз – гашнич гиргаштан – чарх задан гириф, гирип – грип гиря – гиреҳ гиж-гиж – ш р андохтанӯ гохел вақт – баъзе вақт, баъзе маҳал гула - гул ӯ гулабардор – як намуди табобати гул , ки кампирони хуфар мекунанд ӣ ӯ ӣ гунишк – гун ишк ҷ гурум – с ҳбат ӯ гургдаҳан – одами даҳандор гурдаклун - лун калон ҷ ҷ гупича – камз л ӯ гушна – гурусна г дак – тифл, к дак ӯ ӯ г нома – гувоҳнома ӯ г ркан – қабркан ӯ г рдавак – гурбадавак, ои тангу тор ӯ ҷ г сфан – г сфанд ӯ ӯ Ғ ғалтидан – афтидан, хонадор шудан ғазали мурда хондан – узри беасос ғи ак ҷ - номи асбоби мусиқ ӣ ғувор – ғубор ғавс – ғафс ғ линг – қоқи зардолу ӯ ғ ра – меваи нопухта ӯ Д дасбадас – дасти ҳамдигар гирифтан даспона – дастпона данон – дандон данонин – хароб, безеб ҷ данони г сола – номи як намуди алаф, ки дар к ҳистони Хуфар мер яд ӯ ӯ ӯ дарвоза (давроза) – дарвоза даррав – дарҳол, базуд ӣ даф шав – нест шав да гул рав ӣ – да касали гул мур ӣ да гул ай – касал гул шавию баъд шифо ёб ҷ ӣ ӣ ӣ да паяш саги сиёҳ гаштай – одами бебарака даҳанво - саъва, одами суст дили даст – кафи даст дили по – кафи по дилёв – одами хушмуомила дегча – деги хурд дедон – танд рӯ девол – девор деволқиёмат – одами г шкар ӯ дода – падар дорак – бародари хурд ӣ дур я ӯ – одами мунофиқ ду даст да бин омад ӣ – бепул омад думравак – к даке, ки аз думболи модар меравад ӯ Дянав – деҳнав Е еб, эб – муносиб, мувофиқ ермак кардан – шуғл кардан, банд кардан ем кардан – аз ониби кампирони солх рда к даконро ем мекунанд ҷ ӯ ӯ Ё ёзи - як намуди ғазал, ки дар мавсуми ғалладарав мехонанд ёрамурда – бемазза, нимхома, пажмурда ёш – авон ҷ З завардар ӣ – остона завардас – забардаст, бузург завзард – заб - зард, зарди заррин заварка – сварка, кафшер кардани металл заваркачи – сварчик, пайвандчӣ завул, зябур – заҳбур зияпоча – с зании гулдор, ки дар зери пой ома мешинонданд ӯ ҷ зих – дилтанг, аламнок зиғир – р ғани зағир ӯ зуъаам – якрав, гарданшах И индамас – камгап ин чоқ – ин вақт, ин маҳал инқот – инвақт ӣ ӣ инқа – инқадар, ин вақт истар – интарафтар, инс йтар ӯ искалот – склад, омборхона итудя – ин хелдя ишлик – халтачаи латтагине, ки дар дарунаш қошуқ, кафгир ва амсоли инҳо меистад ишқилиб – кори карда Й йод – хотир, хаёл йазна – язна, почо, домод йах – хунук йелама, ё ялама – номи х рок ӯ йол – ёл, м и гардани асп ӯ йомбош – ёнбош, паҳл ба паҳл , ёмбошӯ ӯ й рға ӯ – дук - дук давидан й ғи гардан ӯ – ғафсии гардан К кавора – холигии ишкам кавлес – ч мич ӯ калла – сари одам калит – калид, қулфу калид каласк – калтакалос ка, каҳдон – коҳ, коҳдон камзул – нимчаи беостин канамгурез – коргурез канизак - хизматгор кезман – кетман картишка – картошка карра – чиркин карсон – як намуди тағора карасин – керосин кола – ресмон, ришта, матоъ касофат – одами бехосият касрат – нопок, касофат каттаг кардан ӣ – калонписанд , худписанд кардан ӣ ӣ каток – паррандаи даҳанво кафдаҳан – лабаш парчинзада качал – ка пой ҷ киста - кисса, айб ҷ кишта партофтан – чизеро ҳаво додан кишпарто кардан - инкор, ё эътироз ба касе, ё чизе косиб – ҳунарманд ко – чашмаш ко , олус ҷ ҷ коёк – девона, ҳардамхаёл кул х – кул ҳ ӯ ӯ курк – мурғи курк кут лак ӯ – фин они оҳанин ҷ куна – кундаи дарахт куни даст – орин ҷ куни по – қисми ақиби кафи пой кунакзона – кундакзону куртад з ӯ – либосд з, д занда ӯ ӯ к чи шона ӯ – китф к тал – баланд ӯ ӣ Қ қават – қабат қавил – хароб (нисбати онварон) ӣ ҷ қаламоч - фароштурук қанчой – қандчой қайсангил – хоҳари ҳамсар қайтам – беҳтар он, ки қазиқ - а ойибҷ қалимчоқ – ҳавола партофтан қаравул – посбон қарачқу – х са ӯ қарқин – чиркин қағдон – номи алафҳои борики пасти гумшуда қилиқ – нағма қилтириқ – одами хароб қин ир – шахси к р ҷ ӯ қоқ – хушк қоқ – одами хароб қоливи р т дар часпа – дуои бад ӯ қоливи – р й, абр , чеҳра ӯ ӯ қоқалоқ – одами хароб қоқурти – хароби мурдан , лоғар ӣ қоғаз- варақ қуллуқ – муборакбод , табрикот ӣ қучоқ кардан – оғ ш гирифтан ӯ кунъ ит – кун ит ҷ ҷ кунъ ора – кун ора, пасмондаи равған ҷ ҷ қурут – қурут, хушкаи урғот ҷ Л лав – лаб лавз – лафз лағатк б – бо лағат заданӯ лал – лаъл , зарф ӣ ӣ лақаб – лақаб, тахаллус лаққа – сергап лайлоға – зарфи оҳанини дастадор, махсус барои обн ш ӯ ӣ лампучка – лампошка ланг – ч лоқ ӯ латта – одами суст лат – задан, касеро бо зарб задан лах а – боқимондаи с хтаи оташ ҷ ӯ лахчидан - лағжидан лаҳм – г шти беустухон ӯ ла ом – оҳане, ки дар даҳони асп, ё хар андохта мешавад ҷ лекив ӣ – зарфи аз коса калонтар, аз тағора хурдтар линг – пой лингдароз – пойдароз лойкор ӣ – лой ш ридан ӯ лойқа – лойоваи ғафс лоф – дур ғ, ҳарза, муболиға ӯ луч – бараҳна луфтак – л хтак, зочаӯ луфтакбоз – л хтакбоз , зочабоз ӣ ӯ ӣ ӣ луққондан – умбондан, обгардон кардан, ларзондан ҷ л ла – тифл, к дак ӯ ӯ л лабарак ӯ – иборае, ки барои тарсондани к дакон мефармоянд ӯ л с ӯ – чашмгурусна М мавлакат – мамлакат, давлат магамки - магарки мазор – қабристон мазах - масхара маълим – муаллим майиз – мавиз майлис - ма лис ҷ мемурам г я – ба ягон гапи нохуш авоб ӯ ҷ майдагав – майдагап майли – хуб, хайр майса – сабзаи гандум майду талқон шудан – сахт монда шудан мак-мак – як намуди бозии духтарчаҳои хурдсол макр – ҳила мактав – мактаб маломат – ран иш ҷ малол – озурдаг , ран ишӣ ҷ мандалин – хурмо манаҳ – оғи поён ҷ мартава – мартаба, унвон миронхур - подшоҳкуш маҳр – қалин, ҳаққи шир миян - миён мовайн – мобайн мойиг ӣ – тухме, ки барои зам шудани тухмҳо мемонанд маъиву мувтало – одами камқувват маълим - муаллим моли доғд ӣ – моли дузде, ки ба боғҳо медарояд молида – нони с зонро бо равғани зард ва шакар омехта мекунанд ӯ мома - модаркалон мони бя – бигзору биё мочахар – хари мода мо ир – муҳо ир ҷ ҷ мулобум – як намуди лақаб, нисбати одамони чашмкалон ӣ мутта – одами қадпаст муча – б са ӯ муча кардан – б са кардан ӯ мукир омад – инкор кард муло - домулло муштум – нисбат ба одамони хунукрӯ мушша – номи буттае, ки дар к ҳистони Хуфар мер яд ӯ ӯ м ра - м ҳра ӯ ӯ мяв – овози гурба мянбур – миёнбур Н навера – набера найранг – фиреб найрангбоз – фиребгар намози диги – вақти шом нинича – тифли навзод нимпиёла – пиёлаи калон нимкоса – шоҳкоса нимтана – либоси занҳо, ки дар гузашта ба сар мекашиданд нигет – як навъи мур д ӯ неъ – не нонхурак – таракан нонхурак – хонтахта нофорам – одами нохоҳ, нофорам нушқара – нешх рда ӯ О обка – шуш ов - об овамбор – обамбор оин – зуком, грип одами б ш ӯ – шахси латта, суст одами тукур – шахси дарундор ока – бародари калон ӣ она – модар опа – хоҳари калон ӣ ота – падар оча, очакалон – модаркалон оғал – оғил П пага - пагоҳ палакмурда – нимхома панон ҷ – палон ҷ паст – одами зихна пастанакашол – одами но ҳдабаро ӯ пахол - пахмоқ патинка - пояфзол пиёва – пиёзова пин о – пан оҳ ҷ ҷ пирмуз – номи асбоби хо аг , ки бо с зишвор кор фармуда мешавад ҷ ӣ ӯ ӣ пишак - гурба пичи – андаке, каме пистоқ ӣ – ранги сабз полш ӯ – фаррош почак - пой пунона - пунбадона пушту камар – авлод пуш (хардума) – номи растан , ки дар Хуфар мер яд ӣ ӯ пурх р ӯ – одами баднафс п шок ӯ – либос Р райис – раис респон – ресмон ришк – тухми шабушк р вак – р боҳ ӯ ӯ р т қурут – афтат хушк шавад, яъне мур ӯ ӣ р т сияҳ – як навъи сарзаниш ӯ р йсафед шав – завар ёб ӯ ӣ ӣ рошав – гард, рафтем С савад - сабат саъат – вақту соат саъва - девона сала – салла саллон ӣ – шакароб сандуғ – сандуқ санги ов ӣ – санги хоро санқала – сангқалъа санқалоқ -санглох сархур – ба марги касе сабабч шудан ӣ Саростяъ – Сариосиё сарзада – девона сарнишеб – ба с и поён ӯ саҳарқат – пагоҳ ӣ ӣ сақав – одами т тала, гунг ӯ сағира – бепадару модар сағирпоя – замини корами як сол дам гирифта сира – ҳе гоҳ, ҳаргиз ҷ сих – номи буттаи хордор сиёй гирата ӣ – дуъои бад сива – сиваи гаҳвора суланг - қаддароз супурма – х рок, барои беморони р и ога ӯ ӯ ҷ сърук – гур ҳ, гала ӯ с та – х ша , ч би уворимакка ӯ ӯ ӯ ҷ Т та – поён тамма – сур-сурак тан рча ӯ - ошдон таҳ – таг, зер таҳти – асло таҳти донам агар – асло донам агар тан рча ӯ – дегдон тарактир - трактор таштов – дуъои навишташуда тақир - гул гир ӯ тевош – тез бош, зуд бош текинх р ӯ – муфтх р ӯ тика - тика – пора - пора тилвизор – телевизор, аҳоннамо ҷ тилфон - телефон тирмизак – чаққон, серғайрат тов х рдан ӯ – баргаштан това – ое, ки даравгар медаравад ҷ тойхар – хари ёш тоқча – иҳоз барои ошхона ҷ тортанак -лақаб тухум – тухм тух - тухум турмучак – сахт фишор дода бастан тум шка – евон, шкаф ӯ ҷ т ридан – рамиданӯ т рва – халта, х р ин ӯ ӯ ҷ т хли ӯ – г сфанди то яксола ӯ т ғ – т ғдона ӯ ӯ т я – мавсуми зойидани г сфандон ӯ ӯ У уволаки база – нисбати шахси доро уви дида – оби чашм уколи таги й лтуқ ӯ – ҳароратсан ак (градусник) ҷ уқариқ – йи калон ҷӯ уморин – дудбаро умбар – он бар, он тараф унзайли – он тавр унту – ин хел ур ӯ – он с ӯ устар – онс тар ӯ устал – мизи нишаст устағон - устухон ута – он тавр утавор ӣ – омехта боридани барфу борон Ӯ б – об ӯ в – об ӯ ӣ ӣ йла – фикрӯ лат – дуъои бад, яъне да лат, вабо мур ӯ ӣ ӯ ӣ р ӯ - хандак так ӯ – пору ч ӯ – сахт шавқманд ч будан ӯ – сахт шавқманд будан Ф фатири қат-қат – қатфатир фотак – фохта, номи парранда фотиҳа – дуои фотиҳа Х халамол ӣ – массажи кампиро халач б – ч би н гаш тез барои харро давондан ӯ ӯ ӯ хамма – думба хамтуруш – хамиртуруш харов – камг шт ӯ хиш – фармон ба хар барои рафтан хе – хез хе хо – хез набошад хирман о ҷ – ое, ки хирман мек банд ҷ ӯ хов – хоб ховолуд – хоболуд хонанг – соҳиби хона ӣ хокр ба – мусурӯ хокандоз – лапотка хуварак – хоҳар худд – монанд ӣ ӣ хулвадилак – булҳавас хунук - безеб хусур – падарар с ӯ хуштоман – хушдоман, модарар с ӯ Ҳ ҳавсала – кучу қувват ҳавера – абера, фарзанди набера ҳадаҳа – тез - тез, зуд - зуд ҳада вош – тез бош, зуд бош ҳалок шудан – монда шудан ҳаминқа – ҳаминқадар ҳаминчиқот – ҳаминвақт ҳарра – ғелон-ғелон ҳаррос задан – доду фарёд задан ҳевар – бародари шавҳар ҳоъфиз – ҳофиз, сурудхон Ч ча – чоҳ чак – рондани г солаӯ чалқа кардан – чайқонидан чақ-чақ – гурум, с ҳбат ӯ чапк – базми т йи суннат , шаб баргузор мегардад ӣ ӯ ӣ чапкан – пешайвон, хонаи тобистонае, ки чор тарафаш кушода аст ӣ чармағ – чормағз чилик - ангушт чишм –чашм чишм кардан – суқ гирифтан ч муқом? – ч қилиқ? ӣ ӣ чи ту – чи тавр чилосин – чилёсин чипиш – бузи яксола чорғовак – бо дасту пой роҳ рафтани к дак ӯ чува – чаро чумчуқ – гун ишк ҷ чумгурак – пасмондаи ҳайвонҳо чутал – ҳиссагир дар бозии хулус ӣ ч вин – ч бин ӯ ӯ ч там – ба ҳисоби ман ӯ Ҷ аллов – аллоб ҷ ҷ инн – девона ҷ ӣ иҳан – иянҷ ҷ иғ задан – еғ задан ҷ ҷ ойп ш – зардевол ҷ ӯ увала – ола ҷ ҷ увар - увор ҷ ӣ ҷ ӣ увоз – чархкунандае, ки зиғир кофта мегиранд ҷ увонзан – зани авон ҷ ҷ увонамарг – авонмарг ҷ ҷ умбурак – мраки об ҷ ҷӯ умиъа - умъа ҷ ҷ ур- ур- кам-кам (ишора бар оби омада, ёки рехта истода) ҷ ҷ г - л л ҷӯ ӣ ӯ ӣ ра – д ст ҷӯ ӯ р ғ гард – ором бош, рост гард ҷӯ ӯ ртара – дур ғ ҷӯ ӯ Ш шав – шаб шавошав - шабак ӣ шал – ч лоқ ӯ шайид – шаҳид шакалат - шакалот шапалак – шабпарак шапка – кулоҳ шаррок ӣ – новдон, тарнов шахш л – исми носуфта ӯ ҷ шибирғон – як намуди ангур ӣ шибит – номи кабуд ӣ шивар – ойи аз об муддати дароз тар шуда ҷ шикоф – с рох ӣ ӯ ӣ шилха – шилҳа, майду талқон шифондан - афшондан шонасарак - ҳардамхаёл шошма – саросема шошма нашав – саросема нашав шопир – шофёр шохчаборон – тез боридани борон шоту – нардбон, “перевал” штур – шутур шушк – шабушк ш рн л – одами ангандоз, ангара ӯ ӯ ҷ ҷ Ш лқ л – номи ангалгоҳи к ҳистони Хуфар ӯ ӯ ҷ ӯ ш барата – дуои бади ш хиомези кампирони Хуфар, нисбат ба духтарони ӯ ӯ қадрас Ъ ъазон – азон, намози бомдод ъазо – азо гирифтан ъасло – ҳаргиз ъарақ – арақи бадан ъарақ – шароб ъала – ало ъа ина – додари инҷ ҷ ъалбузак – як навъи алаф, ки дар баҳор мер яд ӯ Э эзма – сергап, лаққи эзор – по ома ҷ эзум – ҳезум элон – эълон эм – х роки чорво ӯ эранқаран – махсус эсон - омон – соғ - саломат этим – хизматгор, ятими дари хона этана – ш рапушт, безор ӯ ӣ эҳтибор – эътибор эҳтиқод – эътиқод Я я дона – як дона язна – домод, поччо якчиқот – ягонвақт янқа – гиребон яхна – г шти яхнӯ ӣ яшик – қутт ӣ Р ЙХАТИ АДАБИЁТҲО Ӯ 1. Баротов, Б. К чкак махзани фарҳанги мардум . Тошкент. “Турон ӯ ӣ замин зиё” 2014. С. 15. 2. Бердиева Т. Назарияи иқтибос. – Душанбе, 1991. – С. 128 . 3. Богорад, Ю. И. Горонский говор таджикского яз ы ка / Ю. И. Богорад // Иранский сборник. – М. 1963. – С. 44-59 . 4. Бердиқулов, Ҳ. Хонх аева А. Шевашиносии то ик. Самарқанд: ӯҷ ҷ 2012. С. 3. 5. Бурҳонова, Ҳ. Оид ба лексикаи кулол ӣ / Ҳ. Бурҳонова / Забоншиносии то ик ҷ – Душанбе: Дониш, 1984. – С. 46-47 . 6. Воҳидов А, Кабиров М. Забони адабии ҳозираи то ик. Тошкент, ҷ 2012. 7. Воҳидов Э. С з латофати. – Тошкент: збекистон, 2014. ӯ Ӯ 8. Ғафуров Б. То икон. ҷ – Душанбе. Ирфон, 1998. С.413 9. Муҳаммадиев, М. Луғати мухтасари синонимҳои забони то ик / ҷ ӣ М. Муҳаммадиев. – Душанбе: Маориф, 1975. С. 246. 10. Маҳмудов, М. Луғати шеваҳои забони то ик ҷ ӣ / М. Маҳмудов, Ғ. раев. . 1. Ҷӯ Ҷ – Душанбе: Дониш, 1977, - С. 288. 11. Муҳаммад, Муин. Фарҳанги форсии Муин. Иборат аз 6 илд. ҷ – Теҳрон, 1346. 12. Набиева, Г. В. Инкишофи лексикаи сару либос / Г. В. Набиева // Забоншиносии то ик. ҷ – Душанбе: Дониш, 1980. – С. 45. 13. Норбоев, Ғ. Сарнавишти ҳардуриён. Тошканд – 2019. 14. Муҳаммадиев, М. Лексикаи забони адабии ҳозираи то ик. – ҷ Душанбе, 1997. – С. 190. 15. Муҳаммадиева, Х. А. Профессионал ь ная и б ы товая лексика кулинарного искусства в таджиком яз ы ке. – Автор. Душанбе, 1979. 16. Назарова, Л. Лексика говора таджиков Ургута. Автореферат. Самарқанд, 1972. 17. Ниёзмуҳаммадов Б. Масъалаҳои забони то ик . – Душанбе: Дониш, ҷ ӣ 1967. – С. 255. 18. Ғаффоров, Р. Дастуруамали амъоварии луғати шеваҳои то ик . ҷ ҷ ӣ Душанбе – Ленинобод, 19. Раҳимли, Д. Вожаҳои турк дар забони форс . ӣ ӣ – Тошкент, 1941. 20. Рауфов, Ҳ. С. “ Фарҳанги аҳонгир ” ҳамчун сарчашмаи Ҷ ӣ лексикографияи то ику форс / Ҳ. С. Рауфов. ҷ – Душанбе: Дониш, 1973. – С. 191. 21. Рауфов, Ҳ. С. Айн ва лексикаи забони адабии то ик ӣ ҷ / Ҳ. С. Рауфов. – Душанбе: Дониш, 1978. С. 45. 22. Пейсиков, Л. С. Лексикология современного персидского яз ы ка. – М. 1975, - С. 203. 23. Сариосиё. тмиши ва бугуни. Муҳаррир, 2013. Ӯ 24. Саймиддинов, Д. Паж ҳишҳои забоншинос . – Душанбе: Шарқи ӯ ӣ озод, 2013. С. 208. 25. Талбакова, Ҳ. Воҳидҳои фразеологии антоним ӣ / Ҳ. Талбакова // Масъалаҳои забоншиносии то ик. ҷ – Душанбе, 1990. С. 46 - 49. 26. Талбакова, Ҳ. Антонимҳои феъл дар забони то ик / Ҳ. Талбакова ӣ ҷ ӣ // Сохтор ва корбасти воҳидҳои забони то ик . – Душанбе: Дониш, ҷ ӣ 1999. – 198-200. 27. Талбакова, Ҳ. Луғати антонимҳои забони то ик ҷ ӣ / Ҳ. Талбакова. – Душанбе: Ирфон, 2000. – С. 101. 28. Т с Асад . Луғати фурс. – Ху анд: Нури маърифат, 2015. – С. ӯ ӣ ӣ ҷ 490. 29. Фарҳанги тафсирии забони то ик . Иборат аз ду илд. . 1. ҷ ӣ ҷ Ҷ – Душанбе, 2008. – С. 951. 30. Фарҳанги забони то ик , . 1. ҷ ӣ Ҷ – М. 1969. С. 950. 31. Фарҳанги забони то ик , . 2. ҷ ӣ Ҷ – М. 1969. С. 952. 32. Фарҳанги ибораҳои халқ . – Душанбе: Адиб, 1988. – С. 400. ӣ 33. Фозилов, М. Фарҳанги ибораҳои рехтаи забони адабии ҳозираи то ик ( фарҳанги фразеолог ) М. Фозилов. . 1. ҷ ӣ Ҷ – Душанбе: Ирфон, 1963. С. 34. Хонх аева, А. Халқ маросимларига оид этнографик лексемалар. ӯҷ Самарқанд – 2021 . С. 91. 35. Ҳамроқулов, Х. Баъзе қайдҳо дар бораи лаҳ аи Бойсун ва ҷ лексикаи гур ҳҳои шеваҳои он / Х. Ҳамроқулов // Масъалаҳои ӯ забони то ик , ( ма м аи илмии кафедраи забони то икии ИДП ш. ҷ ӣ ҷ ӯ ҷ Душанбе ). – Душанбе, 1961. – С. 33-34. 36. Ҳамроқулов, Х. Шеваҳои то икони райони Бойсун. / Х. Ҳамроқулов. ҷ – Душанбе: Ирфон, 1961. С. 167.

Вожагони мардумшиносӣ дар гӯйиши тоҷикони мардуми сариосиё

Купить