Web-sahifalar va ularni yaratish vositalari - Информатика и ИТ - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Web-sahifalar va ularni yaratish vositalari

Купить

Mundarija
Kirish ......................................................................................................... 2
I.1. Internet haqida boshlang`ich ma`lumot ............................................... 3
I.3. MySQL ma`lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) ................... 10
I.4. Mazmunni boshqarish tizimlari (CMS) .............................................. 11
II bob. Interfaol web sahifalarni yaratish texnologiyalari ......................... 18
II.1. Web-serverlar .................................................................................. 18
III bob. Mazmunni boshqarish tizimlari yordamida web-sahifalar yaratish.
................................................................................................................ 26
III.1. “Joomla” MBT o`rnatish. ................................................................. 26
III.4 Joomla MBT ga xizmat ko`rsatish .................................................... 53
III.5 MBT ni himoyalash metodlarini tahlili ............................................... 60
III.6 MBTlarning qiyosiy tahlili ................................................................. 62
Foydalanilgan adabiyotlar va internet resusrslari. ................................... 68
1

Kirish
Hisoblash texnikasi vositalarining joriy qilinishi axborotga ega bo`lish,
axborot hajmi, axborotni qayta ishlash tezligi mamlakatimizninig ishlab
chiqaruvchi kuchlari, fan, madaniyat, jamoatchilik unstitutulari va inson hayoti
barcha javhalarini rivojlanishida hal qiluvchi omil bo`lib qolmoqda. Axborot va
ma`lumotlardan osonlik bilan foydalanish mumkin bo ` lgan holda tashkil
qilinishi zarur bo`lib, turmushning eng muhim resurslari sifatida qaraladi.
Zamonaviy axborot texnilogiyalarining asosiy g`oyalari real olamdagi
o`zgarishlarni adekvat tasvi9rlash va foydalanuvchilarning axborot ehtiyojlarini
qanoatlantirish maqsadida ma`lumotlar ma`lumotlar bazasida tashkiletilishiga
muvofiq konsipsiyaga asoslanadi.
Ixtiyoriy axborot dasturiy kompleksga ega bo`lib, uning funksiyalari
axborotni kompyuter xotirasida ishonchli saqlashni, ushbu dastur uchun
spetsifik axborotni shakl almashtirishni bajarish va foydalanuvchilarga qulay va
oson o`zlashuvchan interfeysni taqdim etishni quvvatlashdan iborat bo`ladi.
Internet tarmog`ining taraqqiyoti va keng taraqqiyoti natijasida axborot
tizimlari yanada interfaol, masshabli, oddiy foydalanuvchilarga ham foydalanish
mumkin bo`lgan holatga keltirildi.
“Qarshi DU rasmiy veb-sayti” ni virtyual xostinga o`tkazish, yangi
funksional imkoniyatlarning qo`shilishi va MBT versiyasining yangilanishi
universitet bilan qiziquvchilar uchun to`laqonli internet-portalini tashkiletishga
imkoniyat berdi. Bu veb-sayti-dinamiklikni, foydalanishda qulaylikni, ixtiyoriy
ko`rinish elementlarini osonlik bilan o`zgaruvchanlikni, moslashuvchan axborot
struktrasini, axborotni katologlashtirish modelini, interfaol formalar qo`shish
imkoniyati, strukturani tahrirlash va yangi ma`lumot qo`shishni tahrirlash uchun
qulay adminstrativ interfeys, statitika va monitoring vositalari, keyinchalik
boyitish va tizimni almashtirmasdan funksional sifatlar qo`shishni ta`minlaydi.
Universitet veb-sayti tashrif buyuruvchilar o`z vaqtida universitet
yangiliklari, e`lonlarni o`qiy olish, universitetda tayyorlangan o`quv-uslubiy
adabiyotlarning elektron nushalari va boshqa ko`plab foydali ma`lumotlarga ega
bo`lishi mumkin.
2

I bob.Web-sahifalar va ularni yaratish vositalari
I.1. Internet haqida boshlang`ich ma`lumot
Internet - bu yagona standart asosida faoliyat ko`rsatuvchi jahon global
kompyuter tarmogidir. Uning nomi «tarmoqlararo» degan ma`noni anglatadi. U
mahalliy (lokal) kompyuter tarmoqlarni birlashtiruvchi informatsion tizim
bo`lib, o`zining alohida axborot maydoniga ega bo`lgan virtual to`plamdan
tashkil topadi.
Internet, unga ulangan tarmoqda kiruvchi barcha kompyuterlarning o`zaro
ma`lumotlar almashish imkoniyatini yaratib beradi. O`zining kompyuteri orqali
internetning xap bir mijozi boshqa shahar yoki mamlakatga axborot uzatishi
mumkin. Masalan, Vashingtondagi Kongress kutubxonasi katalogini ko`rib
chiqishi, Nyu-Yorkdagi Metropoliten muzeyining oxirgi ko`rgazmasiga
qo`yilgan suratlar bilan tanishishi, xalqaro anjumanlarda ishtirok etishi, bank
muomalalarini amalga oshirishi va xatto boshqa mamlakatlarda istiqomat
qiluvchi tarmoq mijozlari bilan shaxmat o`ynashi mumkin.
Internet XX asrning eng buyuk kashfiyotlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
kashfiyot tufayli butun jahon bo`ylab yoyilib ketgan yuz millionlab
kompyuterlarni yagona informatsion muhitga biriktirish imkoniyati tug`ildi.
Foydalanuvchi nuqtai nazaridan taxlil kiladigan bo`lsak, internet birinchi
navbatda tarmoq mijozlariga o`zaro ma`lumotlar almashish, virtual muloqot
qilish imkonini yaratib beruvchi "informatsion magistral" vazifasini o`taydi,
ikkinchidan esa unda mavjud bo`lgan ma`lumotlar bazasi majmuasi dunyo
bilimlar omborini tashkil etadi. Bundan tashqari internet bugungi kunda dunyo
bozorini o`rganishda, marketing ishlarini tashkil etishda zamonaviy biznesning
eng muhim vositalaridan biriga aylanib bormoqda. Internet o`z-o`zini
shakllantiruvchi va boshqaruvchi murakkab tizim bo`lib, asosan uchta tarkibiy
qismdan tashkil topgandir:
• Texnik
• Programmaviy
• Informatsion
Internetning texnik tarkibiy qismi har xil turdagi va tipdagi kompyuterlar,
aloqa kanallari (telefon, sputnik, shisha tolali va boshka turdagi tarmoq
kanallari), hamda tarmoq texnik vositalari majmuidan tashkil topgandir.
Internetning ushbu texnik vositalarining barchasi doimiy va vaqtinchalik asosda
3

faoliyat ko`rsatishi mumkin. Ulardan ixtiyoriy birining vaqtinchalik ishdan
chiqishi Internet tarmog`ining umumiy faoliyatiga aslo ta`sir etmaydi.
Internetning programmaviy ta`minoti (tarkibiy kismi) tarmoqda ulangan
xilma-xil kompyuterlar va tarmoq vositalarini yagona standart asosida (yagona
tilda) muloqot qilish, ma`lumotlarni ixtiyoriy aloqa kanali yordamida uzatish
darajasida qayta ishlash, axborotlarni qidirib topish va saqlash, hamda tarmoqda
informatsion xavfsizlikni ta`minlash kabi muhim vazifalarni amalga oshiruvchi
programmalar majmuidan iboratdir.
Internetning informatsion tarkibiy qismi Internet tarmog`ida mavjud
bo`lgan turli elektron hujjat, grafik rasm, audio yozuv, video tasvir va hokazo
ko`rinishdagi axborotlar majmuasidan tashkil topgandir. Ushbu tarkibiy
qismning muhim biri, u butun tarmoq bo`ylab taqsimlanishi mumkin. Masalan,
shaxsiy kompyuteringizda o`qiyotgan elektron darsligingizning matni bir
manbadan, rasmlari va tovushi ikkinchi manbadan, videotasvir va izohlari esa
uchinchi manbadan yig`ilishi mumkin. Shunday qilib, tarmoqdagi elektron
hujjatni o`zaro moslashuvchan "giper-bog`lanishlar" orqali bir necha manbalar
majmuasi ko`rinishida tashkil etish mumkin ekan. Natijada millionlab o`zaro
bog`langan elektron hujjatlar majmuasidan tashkil topgan informatsion muhit
hosil bo`ladi.
IP va URL adreslar tushunchasi
Bir qarashda internetning texnik tarkibiy qismi bilan informatsion tarkibi
o`zaro o`xshashdek tuyuladi. Chunki ikkala holda ham biz "birni ko`plikka"
usulda tashkil etilgan ob`ektlar bog`likligiga duch kelamiz. Aslida bunday emas.
Texnik nuqtai nazardan internetda mavjud bo`lgan ixtiyoriy kompyuter ko`plab
(millionlab) kompyuterlar bilan bog`langan bo`ladi. Bunday bog`lanish
"tarmoq"(Net) deb ataladi. Informatsion nuqtai nazardan internetda e`lon
qilingan har bir elektron hujjat, tarmoqdagi bir nechta hujjatlar bilan o`zaro
bog`lanishda bo`lishi mumkin. Bu holdagi informatsion bog`liqlik "to`r" (Web)
nomini olgan.
Shunday qilib, "Tarmoq" (Net) - haqida so`z yuritilganda o`zaro
bog`langan kompyuterlar majmuasi tushunilsa, "to`r" (Web) - haqida so`z
yuritilganda esa yagona informatsion muhitni tashkil etuvchi elektron hujjatlar
majmuasi tushuniladi.
Amaliyotda internetning real, fizik bog`lanishlar orqali tashkil topgan
tarmog`idagi kompyuterlar bilan virtual informatsion fazoni tashkil etuvchi
elektron hujjatlari har xil adreslar yordamida ifodalaniladi. Internet tarkibiga
4

kirgan har bir kompyuter to`rt qismdan tashkil topgan o`z adresiga ega, masalan:
142.26.137.07. Ushbu manzil IP (Internet Protocol) - manzil deb ataladi.
Internetga doimiy ulangan kompyuterlar o`zgarmas IP-adresga ega bo`ladi. Agar
kompyuter foydalanuvchisi internetga faqat vaqtinchalik ishlash uchun
ulanadigan bo`lsa, u holda ushbu kompyuter vaqtinchalik IP-adresga ega
bo`ladi. Bunday IP-manzil dinamik IP-manzil deb ataladi.
Tarmoqda mavjud bo`lgan ixtiyoriy kompyuter IR-adresini bilgan holda,
unga har xil ko`rinishdagi so`rovlar bilan murojaat qilishi mumkin bo`ladi. Bu
so`rovlar o`sha kompyuterda saqlanayotgan elektron hujjatlar, ma`lumotlar
bazasi, yoki bo`lmasa undagi biror bir programmani ishlatishga, o`sha
kompyuter tarkibiga kirgan texnik resurslar imkoniyatidan foydalanishga oid
bo`lishi mumkin va hokazo.
Internet informatsion muhitini tashkil etuvchi elektron hujjatlarning har
biri kompyuterlarning IR-adreslaridan boshqa o`zlarining takrorlanmas, unikal
adreslariga ega. Bu adres URL (Uniform Resource Locator) - adres deb ataladi.
Masalan, O`zbekiston Respublikasi hukumatining rasmiy axborotlari, Oliy
majlis qarorlari haqida ma`lumot beruvchi elektron sahifa adresi www.gov.uz .
5

I.2. PHP: gipermatn protsessori
Php –vebserverda HTML-sahifalarini ma`lumotlar bazasi bilan birgalikda
hosil qilish uchun yaratilgan dasturlash tili. Hozirgi vaqtda xosting
provayderlarninig asosiy qismi tomonidan quvvatlanadi. LAMP-veb-saytlarni
yaratish uchun standart to`plam (Linix,Apache,MySQL,PHP) tarkibiga kiradi.
PHP nomi “PHP: Hypertext Preprocessor”so`zlarining qisqartmasidan
iborat. Ilgari“ Personal home page tools”so`zlarining qisqartmasi hisoblanar edi.
Dastlab PHP veb-sahifalarni yaratishda yengillik yaratish uchun Perl ga
qo`shimcha sifatida yaratilgan.
Tarmoqda dasturlash sohasida PHP-eng ommalashgan skrept tillardan biri
hisoblanadi. PHP o`zining oddiyligi bajarilish tezligi,boy funksionalligi,dastur
kodini PHP litsenziyasi asosida tarqatishga ko`ra ISP, Perl tillari bilan bir
qatorda ommaviy hisoblanadi. PHP yadrosining mavjudligi va kengaytirish
uchun ulanadigan modullar: ma`lumotlar bazasi soket dinamik grafika,
kriptogirafik kutubxonalar PDF formatli hujjatlar bilan ishlash uchun
mo`ljallangan qo`shimchalari bilan boshqalaridan farq qiladi. Shuningdek, har
bir foydalanuvchi o`z kengaytmasini yaratib unga ulay olishi mumkin. Yuzdan
ortiq kengaytirishlari mavjud bo`lib, standart to`plamga yaxshi sinovdan o`tgan
bir necha o`ntasigina kiritilgan xolos. PHP interpretatori Web- serverga bu
server uchun maxsus yozilgan modul orqali yoki SGI dastur ko`rinishida
ulanadi. Bundan tashqari, PHP – Unix, GNU/Linux, Mikrosoft Windows,
MacOS X va Amiga OS operatsoin sistemalarida administrativ masalalarini
yechish uchun qo`llaniladi, Biroq, bu sohada u ommaviy hisoblanmaydi.
Chunki bu sohada Perl, Python,VB Script dasturlari juda ham ommalashgan:
Hozirgi vaqtda 20 mln dan ortiq veb-saytlar, ya`ni internetdagi
domellarning 1/5 qismi PHP ishlaydi .
1994 yil Daniyalik dasturchi Rasmus Lerdorf HTML hujjatlarini
shablonlarini qayta ishlovchi, saytga tashrif buyuruvchilarning sonini Internet
sahifasiga chiqarishga imkon beradigan skriptlar to`plamini Perl/CGI ga yozadi.
Lerdorf bu skriptlar to`plamini Personal Home Page (shaxsiy uy sahifasi) deb
ataydi. Shundan so`ng, bunday skriptlar yozish uchun Perl scriptlar
interpretatorining imkoniyatlari yetishmay qoldi va Lerdorf C tilida yangi
shablonlar interpretatori PHP/FI (Personal home Page/Forms
6

Interpreter)-“SHUS (shakllar yaratuvchisi) dasturini yozdi. PHP/FI hozirgi PHP
ning bazaviy imkoniyatlari: perl uslubida o`zgaruvchilarni e`lon qilish,
shakllarni avtomatik qayta ishlash va HTML- matnga joylashtirish va boshqa
ko`plab imkoniyatlarga ega bo`lgan yangi til o`zining ajdodlaridan sodda chekli
sintaksisi bilan farq qiladi.1997 yilda C tilida yozilgan PHP/FI 2.0 chiqarildi.
Undan dunyodagi internet domenlarining 1% foydalandi. PHP 3.0 versiyasining
ko`rinishi hozir biz ishlayotgan PHP versiyasi ko`rinishini oldi. 1997 yilda ikki
Isroillik dasturchi- Andi Gutmans va Ziv Suraski Isroil texnologiyalar instituti
dasturchilari PHP dasturini boshidan qayta tuzib chiqishdi.Ular PHP/FI ni
merosxo`ri deb atashdi. PHP 3.0 ning kuchli tarafdorlaridan biri yadroni
kengaytirish imkoniyati mavjudligidir.Kengaytirish imkoniyatlarining
mavjudligi PHP ga ko`plab chetki dasturchilarni jalb qildi. Bu dasturchilar
o`zlarining modullarini yarata boshlashdi. Bu esa PHP ga katta miqdordagi Mb
protokollar,ko`plab API lar bilan ishlash imkonini berdi. Mana shu narsa PHP
ning muvaffaqiyatiga sababchi bo`ldi. Shu bilan bir qatorda yangi ob`ektga
yo`naltirilgan dasturlashni quvvatlovchi to`liq sintaksisning yaratilishi ham katta
ahamiyat kasb etdi. Absolyut yangi dasturlash tili yangi nomga ega bo`ldi, ya`ni
oddiygina PHP deb ataldi. 1998 yilga kelib 10000 dan ortiq foydalanuvchi PHP
dan foydalana boshladi. 100000 dan ortiq veb-sayt bu tildan foydalanib tuzildi.
Internet Web- serverlarining 10% iga o`rnatildi.PHP 3.0 rasmiy ravishda 1998
yil iyunida chiqarildi.1998 yil oxiriga kelib Andi va Ziv PHP yadrosini qayta
ishlashni boshladi. Bunga sabab murakkab dasturlarning samaradorligini
oshirishdan va PHP boshlang`ich kodini modulliligini oshirishdan iborat edi.
Kengaytirishlar PHP 3.0 ga MB bilan ishlash va katta miqdordagi turli API va
protokollarni quvvatlar edi. Biroq, PHP 3.0 modullarini sifatli quvvatlay olmas
edi va ilovalar samarasiz ishlar edi. Zend Engine deb nomlangan yangi modul
qo`yilgan masalalarni osonlik bilan hal eta oladi va 1999 yil o`rtalariga kelib
ommaviy foydalanishga chiqarildi. Bu nom Zend technologies asoschilari Ziv va
Endi nomlaridan kelib chiqqan. Bu dasturga asoslangan PHP 4.0 2000 yil
mayida chiqarildi. Samaradorlikni oshirish maqsadida PHP 4.0 versiyalarni
7

quvvatlash, chiqarishni buferlashtirish, foydalanuvchi tomonidan kiritilayotgan
axborotni qayta ishlashni xavfsiz usullari va bir nechta yangi til
konstruksiyalariga ega edi. PHP 4.0 uchun yangilashlar 2007 yil oxiriga ishlab
chiqildi.PHP 4.0 2007 yil 9 avgustdan boshlab foydalanishda chiqarildi.PHP 5.0
2004 yil 13 uyulidan ishlab chiqildi. Bu versiyaga zend yadrosi yangilandi va
shu sababli internet samaradorligi keskin oshirdi. XMl tilini quvvatlash
imkoniyati paydo bo`ldi. Gavada qo`llaniladigan modelga o`xshatilgan holda
ob`ektga yo`naltirilgan dasturlash to`liq qayta ishlab chiqildi.
Xususan,destruktor,ochiq,yopiq va himoyalangan a`zolar va
metodlar,tugallangan a`zolar va metodlar va interfeyslar va ob`ektlarni
klonlashtirish kiritildi. Biroq yangiliklar tilning oldingi versiyalari kodi bilan
moslikni ta`minlash maqsadida qilingan edi. Hozirgi vaqtda PHP 6 dev-versiyasi
bo`lishiga qaramasdan 5.xx versiyalari ishonarli va ko`p ishlatiladigan
hisoblanadi. PHP 6 ustuda 2006-yil oktoyabrdan boshlab ishlanmoqda. Unda
ko`plab yangiliklar, masalan, yadrodan doimiy POSIX ifodalarini va uzun
superglobal massivlarni chiqarib tashlandi`, Php.ini konfiguratsion faylidan
sate_mode,php_magic_quotes va register_globals direktvalari o`chirildi. Unicod
ni quvvatlash vositasi qo`shildi. Bu versiyani GNU/Linux/BSD uchun dastur
kodini va MS Windows uchun kompilyatsiyalangan versiyasini PHP Snapshots
rasmiy saytidan topish mumkin.
PHP o`zgaruvchilarni e`lon qilishda tipini ko`rsatmasdan ham ishlash
imkonini beruvchi dinamik tiplashtirishga ega dasturlash dasturlash tili
hisoblanadi. Skalyar tiplarni almashtirish qo`shimcha ishlarni amalga
oshirmasdan ham bajarish mumkin bo`ladi.
Massivlar sonli va satrli kalitlar bilan ishlay oladi. Massivlar istalgan
tipdagi jumladan, boshqa massivlardan ham tashkil topishi mumkin. PHP keng
miqyosda ob`ektlar bilan ishlashga yo`naltirilgan imkoniyatlarini quvvatlaydi.
PHP ga sinflar class kalit so`zi bilan boshlanadi. Sinfning metodalari va
maydonlar umumiy foydalanish uchun (public), himoyalangan (protected) va
yashirin (private) bo`lishi mumkin. PHP vorislikni va interfeyslarni quvvatlaydi.
Yakuniy, mavhum metod va sinflarni e`lon qilish mumkin. Sinflarda to`plam
vorisligi quvvatlanmaydi, biroq sinf bir necha intefeysni hosil qilish mumkin.
8

Tilning oldingi versiyalarida yaratilgan kod keyinroq chiqarilgan
versiyasida eski versiyadagi konstruklar, metodikalar, funksiyalar ishlatilmaydi.
Natijada bir necha yil oldin yaratilgan yangi versiyada ishlamaydi. Shuning
uchun unga o`zgartirish kiritiladi.
9

I.3. MySQL ma`lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT )
MySQL dasturiy ta`minoti juda tez ishlaydigan ko`p oqimli, ko`p foydali
ishonchli ma`lumotlar bazasi SQL serveri hisoblanadi. MySQL server ko`p ish
bajarishga mo`jallangan hamda ommaviy tarqatiladigan dasturiy ta`minotga
qo`shish uchun mo`ljallangan.
MySQL qo`sh litsenziyaga ega. Ya`ni foydalanuvchu MySQL dasturiy
ta`minotini ommaviy GNU General Public License (GPL) litsenziyali bepul
yoki MySQL AB standart tijoriy litsenziyali ko`rinishlaridan biridan foydalanish
mumkin.
MySQL kichik va o`rtacha dasturlarda foydalaniladi. LAMP tarkibiga
kiradi. Odatda, MySQL local va uzoqlashgan mijozlar murojat qiladigan server
sifatida qo`llaniladi. Biroq, distributiv tarkibiga ichki server kutubxonasi kiradi
va u MySQL ni avtonom dasturiga ulash imkonini beradi.
MySQL MBBT ning moslashuvchanligi quyidagi katta miqdordagi jadval
turlari mavjudligi bilan ta`minlanadi. Foydalanuvchilar to`liq matnli qidiruvni
amalga oshirishga imkon beradigan MyISAM turidagi jadvallar, alohida
yozuvlar sathidagi tranzaksiyaga imkon beradigan InnoDb jadvallarini tanlashi
mumkin.
Ochiq arxitektura va GDL –lisenziyasiga egaligi MySQL ma`lumotlar
bazasida doimiy ravishda yangi turdagi jadvallar paydo bo`ladi. 2008 yil 26
fevralda Sun Microsystems kompaniyasi MySQL AB ni $ 1 mlrd ga sotib oldi.
MySQL msql kompaniyaning xususiy dasturlariga:ISAM-quyi sathdagi
qism dasturlandan foydalangan jadvallar uchun qo`llash natijasida paydo bo`ldi.
Natijada yangi SQL interfeys ishlab chiqilib mSQLdan API-interfeys meros
qoldi.” MySQL” nomi sistema yaratuvchilardan biri Maykl Monti Videnius ning
My ismli qizchasi ismidan olingan. MySQL ko`p miqdordagi platformalar
uchun yaratilgan: AIX, BSDI, FreeBSD, HP-UX, GNU/Linux, MacDSX,
NetBSD, OpenBSD, OS/r, Warp, CGI IRIX, Solaris, Sun OS, SCD Open Server
2003 va Win Visto, Open VMS uchun MySQL porti mavjud. MySQL AB
kompaniyasi erkin ko`chirib olish uchun MBBT ning dasturiy kodi bilan
birgalikda biror bir DC da ishlatishga mo`ljallangan optimal va kompilyasiya
qilingan ko`rinishini ham rasmiy saytdan ko`chirib olish imkoni bo`ladi.
10

MySQL C, C++, Java, Perl, PHP, Ruby, SmallTalk, Tcl tillari uchun
API,NET platformasidan tillar uchun kutubxonalarga ega,hamda MyODBC
uchun ODBC-drayveri vositasida ODBC bilan ishlash imkonini beradi.
MySQL 5.0 da MySQL ni tijoriy MBBT bilan bir qatorga qo`yish
imkonini beradigan funksionalligi sezilarli ravishda kengaytiriladi.
MySQL ning bu versiyasi amalda to`liq SQL standarti bilan ishlash
imkonini beradi. MySQL 5.0 da quyidagi yangiliklar paydo bo`ladi: saqlanuvchi
protsedura va funksiyalar; xatolarni qayta ishlovchisi; kursorlar: triggerlar;
ko`rinishlar; axborot sxemalari(sistema lug`ati) .
I.4. Mazmunni boshqarish tizimlari (CMS)
So`ngi yillarda mazmunni boshqarish tizimlari (MBT) (inglizcha content
Management System –CMS deb atash qabul qilingan) keng ommalashdi .Bunga
o`xshash tizimlar yordamida tajribada foydalanuvchi zarur bo`lganda veb-loyiha
asosini osonlik bilan yarata oladi, veb-integrator esa katta hajmdagi veb-loyihani
qisqa muddatlarda yaratish imkoniga ega bo`ladi. Modul bilan ishlashga
mo`ljallanganlik uning funksionalligini oshiradi. Mazmunni boshqarish tizimlari
qo`llanmagan vaqtlarda yangi veb-loyihani yaratishda yo har bir sahifa HTML
da yozuv chiqilar edi yoki dasturlash va grafik ko`rinish bilan birgalikda amalga
oshirilar edi. Bunday jarayon ko`p vaqt talab etar edi, biroq katta chekli
miqdordagi funksiyalar tomonidan qiyinchilik bilan amalga oshirilar edi.
Zamonaviy MBT lari doimiy dasturlash zaruratini yo`qotadi. Oldindan
tayyorlab qo`yilgan va sinovdan o`tgan minglab shablonlar (qolib) lardan birini
tanlash etarli bo`ladi. Barcha qoliblar yagona standart asosida qurulganligi
sababli tizimga ulashlar birlashtirish ko`p vaqt olmaydi.
MBT larni yutuqlarini baholash uchun ilgari MBT lari paydo bo`lgunga
qadar veb–resurslar qanday uskunaviy vositalar yordamida yaratilganligini
yetarli bo`ladi.
Veb dasturlash asosining 1990-yillaridan boshlandi. Bu davr veb–
tehnologiyalar taraqqiyotiga nisbatan past darajada bo`lganligi, dinamik veb-
loyihalar faqat dasturchilar tomonidan yaratilganligi bilan xarakterlanadi.
Veb-sahifalarda dinamika CGE texnologiyasi yordamida va boshqa
murakkab texnologiyalar qo`llanilganligi sababli, o`zining xususiy loyihasini
yaratayotgan oddiy foydalanuvchi saytni faqat statik ko`rinishida tuzilishda
yarata olar edi va 1990-yillarning o`rtalaridan paydo bo`la boshlagan
11

WYSIWYGI muharrirlarida yaratilar edi. Sahifalar yaratilgandan so`ng
ishoratlar bilan bilan birlashtirilar edi va serverda joylashtirilar edi.
Ma`lumotlarni yangilab borish va loyihani ishga layoqatli ekanligini tekshirib
turish muallif tomonidan amalga oshirilar edi. Masalan, sahifadagi ishoratni
o`zgartirish uchun muallif bu sahifani topib, unga o`zgartirishlar kiritib yana
serverga qaytadan joylashtirar edi. Agar yangi sahifa qo`shishga zarurat
tug`ilganda butun lohiga mantiqiy va fizik o`zgartirishlar kiritish masalasi
ko`ndalang turar edi. Sahifalar soni ortishi bilan ularni boshqarish qiyinlashib
borar edi. Dinamik sahifalarni o`zgartirish va kengaytirish bundan ham qiyin
edi.
O`sha davrda barcha bu kabi jarayonlarni avtomatlashtirish tizimlari
mavjud emas edi, aniqrog`i qulay va oson tizimlar yo`q edi, va ochiq va tijoriy
tizimlar o`rtasida tanlash mavjud emas edi, mavjud kamdan kam tijoriy
tizimlarni ham ko`pchilik borligini bilmas edi. Biroq bu holat unchalik uzoq
davom etmadi va statik html–sahifalarida CGI dasturlashga qo`shimcha sifatida
tez moslashuvchan ASP (1996), ColdFusion (1995-yil iyun), keyinroq PHP
(1997-yil ikkinchi versiyasi) texnologiyalari paydo bo`ldi. Yangi texnologiyalar
html–sahifa teglari va murakkab bo`lmagan kodlarni birgalikda joylashtirish
imkonini berish bilan birga passiv html – sahifalarni aktiv sahifalarga aylantirar
edi. Sahifalarning faolligi esa foydalanuvchilar bilan interfaol aloqadorlikni
osonlik bilan tashkil etish imkoniyatini berar edi. Chunki, foydalanuvchi bir
sahifaga har safar murojaat qilganda yangi ma`lumot olish imkoniga ega bo`lar
edi. Shuning bilan birga aniq bir amallarni avtomatlashtirish uchun mos,
fayllarni serverga yuklash yoki yangi sohalarni yaratish jarayonlarini
avtomatlashtirish imkonini beruvchi faol sahifalar yaratilmoqda. Bunday
foydalanilgan sahifalar sekinlik bilan yordamchi to`plam (paketlarga ) to`planib
borildi. Bunday to`plamlar bir turdagi masalalarda qo`llanildi, biroq
imkoniyatlari har doim ham etarli bo`lmaydi va ko`pgina mijozlar xususiy
loyihalariga indivuidal boshqaruv tuzilmalarga buyurtma berishni ma`qul
ko`rishdi. Bunday buyurtma tizimlar dastlab xarakterda bo`lgan,tizim
funksionalligini kengaytirish yoki o`zgartirishga to`g`ri kelganda buyurtmachi
dasturchilarga qayta murojat qilishga to`g`ri kelgan. Tezda dasturchilarning
o`zlari ham universal tizimlarni yaratishga kirishgan. Shunday qilib,birinchi–
universal tijoriy boshqaruv tizimlari paydo bo`ldi.
Barcha tillarda gaplashuvchi foydalanuvchilar uchun CMS qisqartmasi
qabul qilindi. Keyinroq ochiq boshqaruv tizimlari paydo bo`ldi. Bu tizimlarning
keyingi evolyutsiyasi sohani shunday darajaga olib keldiki, “MBT” so`z
birikmasi unchalik dolzarb bo`lmay qoldi, zamonaviy tizimlarning
12

funksionalligi sezilarli kengaydi, endi bu tizimlar, mavzular, modullar bilan
ishlay oladi va shu bilan birga boshqa elementlarni boshqara oladi. Zamonaviy
tizimlarni veb-loyihalarni boshqarish tizimlari (n sinfli) deb atash mumkin.
Hozirgi vaqtda boshqaruv tizimlari nafaqat foydalanuvchi uchun qobiq-
menejir, balki veb-dasturchi uchun kuchli vosita hisoblanadi. Bunday tizimlar
sabab veb–loyihalarni boshidan boshlab ishlab chiqishga zarurat qolmaydi-
tayyorgarlikka ega foydalanuvchi yoki integrator tezlik bilan sarf-harajatlarsiz
professional darajadagi kerakli natijaga erishish uchun mavjud tizimni tanlash,
o`tnatish va sozlash etarli bo`ladi.
Hozirda mavjud veb-saytlarning qandaydir miqdordagi qismi boshqaruv
elementlarisiz yaratilgan. Bular “quruq”saytlar deb ataladi. Mijozlarning ko`p
qismi bunday tizimlarning mavjudligini bilishmaydi,dastur tuzuvchilar esa uni
joriy qilishga ko`p oshiqmayapti. Agar veb-loyiha buyutmachi loyihani
to`g`rilashi yoki o`zgartirishga zarurat tug`ilsa u gipermatn va dastur kodi bilan
murrakab amallarni bajarishi yoki loyiha dasturchisiga murojaatqilib, boshqaruv
elementi bo`lishiga qaramasdan o`zi bajara olmagan muammoni qo`shimcha haq
to`lash evaziga bajartiradi.`
Shu sabablarga ko`ra hozirgi vaqtda veb-loyihalarning ko`pchilik qismi
boshqaruv tizimlarisiz yaratilgan bo`lib, yaqin vaqtlar ichida bunday tizimlarga
o`tkazilishi kutilmoqda.
Andi boshqaruv elementlari qaytarzda turli foydalanuvchilarga taqdim
etilishini qarab chiqamiz. Boshqaruv tizimlari foydalanuvchilarga u bilan
aloqadorlikda bo`lgan har bir foydalanuvchini kiritish mumkin. Misol uchun
foydalanuvchilar quyidagilar bo`lishi mumkin.:
-yaratilayotganlar yaratilgan veb-loyihaning bo`lajak va hozirgi tashrif-
buyuruvchilari (mehmonlar, ro`yhatdan o`tgan va o`tmagan foydalanuvchilar;)
-mazmun menejerlari, moderadorlar, muharrirlar, adminstratorlar;
-dasturchilar va jamlovchilar (CMS foydalanuvchilari)
Tashrif buyuruvchilar–bu foydalanuvchilarning eng ko`p va eng
ahamiyatli guruhidir. Ularsiz ixtiyoriy loyiha taraqqiy etmas edi, shuning uchun
ham ular e`tiborini qaratish uchun kurash olib borilmoqda. Tashrif buyuruvchi
hech qachon texnik tafsilotlarga tegishmaydi-unga yaratilgan loyihaning qanday
boshqaruv tizimda yaratilganligining umuman ahamiyati yo`q, uning uchun
13

axborot va unga ega bo`lish usuli muhim sanaladi. Tashrif buyuruvchi
boshqaruv tizimini loyihaning ishonchli a`zolari ko`ra oladigan ko`rinishda
ko`ra olishmaydi, uning uchun butun tizim-bu matetiallarga ega sahifalar,
harakatlantirish element, teskari aloqa formalari, ko`rsatmalar va boshqalardan
iborat. Tashrif buyuruvchi–tipik iste`molchi bo`lib, loyihadagi qiziqarli
ma`lumotlar qanchalik osonlik bilan tezroq olishning iloji bo`lsa, u boshqa
muqobil loyihalar haqida kamroq o`ylaydi. Shuning uchun qulay va yaxshi
sozlangan loyiha yaratishning o`zi etarli bo`lmaydi, shuningdek uning
mazmuni–qiziqarli, dolzarb bo`lishi zarur. Shunday qilib ko`plab tashrif
buyuruvchilarni jalb qilish mumkin.
Mundarija menejerlari, moderatorlar, muharirlar, adminstratorlar-
qo`shimcha huquqlar berilgan ishonchli shaxslar. bu darajadagi
foydalanuvchilarga boshqaruv tizimi kengaytirilgan ko`rinishda taqdim etadi.
Tizim interfeysiga qo`shimcha boshqaruv elementlari yoki butun boshqaruv
bo`limlari qo`shiladi. Bu bo`limlarda adminstratorlar tez va osonlik bilan emas,
yangi foydalanuvchini qo`lga oladi, moderator esa tashrif buyuruvchi tomonidan
qoldirilgan xabarlarga tuzatishlar kiritish va administrator ruxsat etgan boshqa
amallarni bajarishi mumkin.
Fan sohasini yaxshiroq tushinish uchun sinflashga o`xshash
metodika yaratilgan. Sinflash-umumiy to`plamdan biror kriteriyaga ko`ra
bo`laklarga bo`lishdir, yani umumiy belgilarga ko`ra guruhlarga bo`lishdir.
Sinflash boshqaruv tizimi sohasida ham tizimlar o`rtasida aniq cheklovlarni
qo`yish uchun talab qiladi.
Bu bosqichda sinflashning ikkita ochiq turi qaraladi:
-“ochiqlik darajasi” ga ko`ra;
-“tizimni yaratuvchisi” ga ko`ra.
a) “ochiqlik darajasi” ga ko`ra sinflash
Ko`pgina foydalanuvchilar OpenOffice, Firefox, Linix va boshqa
ko`pgina nafaqat bepul tarqatiladigan, balki dastur kodi ochiqchasiga
tarqatiliyotgan dastur va tizimlarni ishlatib ko`rish mumkin. Dastur kodining
ochiq tarqatilishi esa har bir foydalanuvchi bu dasturda o`zgartirishlar kirita
olishi va o`zgargan holda tarqata olishini bildiradi. Biroq ochiq loyihalar-nafaqat
14

dasturiy yechim va hamma litsenziyalarga ega bo`lish huquqini beradi, balki
o`zaro yordam berish prinsiplariga asoslangan ijtimoiy hodisa hamda g`oyaviy
qiziqishlariga ko`ra o`zining qatnashchilarini birlashtiradi.
Bunday ochiq mahsulotlar qanday o`ziga xos imkoniyatlar
yaratadi? Ko`proq ochiq oydin yutuq va imkoniyatlari quyidagilar:
1.Ochiq mahsulotlarning bosh yutug`i ularni har doim olish
mumkinligidir-ochiq mahsulotni nafaqat erkin olish, balki tezlik bilan yangilash
mumkin. Bu mahsulotlarda topilgan xatoliklar tijoriy dasturlardagi kabi
navbatdagi versiyasida to`g`rilanmaydi. Ochiq mahsulotlar tanlash va amallar
ixtiyoriyligini taqdim etadi. Shuningdek mavjud yechim buyurtmachi talablarini
qanoatlantirmagan holatlarda minimal harakatlar evaziga bir yechimdan
ikkinchisiga o`tishni taqdim etadi.
2. Ochiq mahsulotlar begona kodlarni kiritish orqali, shuningdek, o`zaro
quvvatlash evaziga o`zi raqobatchilariga nisbatan tez taraqqiy etmoqda. Yangi
g`oyalar va jamoatchilikning quvvatlab turishi evaziga ochiq mahsulotlar
nafaqat tijoriy dasturlar bilan raqobatlasha oladi, balki bozorda yetakchi o`rinni
egallaydi. Shunisi e`tiborliki, hozirgi vaqtda tijoriy dastur ishlab chiqarishning
ma`lum bir qismi o`z mahsulotlari tarkibiga ochiq yechimlarni joriy
qilishmoqda.
3. Oddiy foydalanuvchilardan tartib dastur tuzuvchigacha ixtiyoriy
foydalanuvchi ochiq loyiha qatnashchisi bo`la oladi. Chunki xalqaro ochiq
loyihalarga har doim tarjimonlar, tekshiruv o`tkazuvchilar va boshqa
mutaxasisslar kerak bo`ladi.
4. Dastur tuzuvchilar tashkilot, ochiq yechimni asos sifatida tanlash orqali
begona korporativ “qora quti” ostida qurish zaruratidan xalos bo`ladi.
Shuningdek, ochiq mahsulotlardan yangi va qiziqarli g`oyalarni o`zlashtirish
ta`qiqlanmaydi, balki rag`batlantiradi. Ochiq loyihalar va mahsulotlar doimo
standartlarga yo`naltiriladi.
15

5. Ixtiyoriy o`z sohasining mutaxasisi ochiq dasturlarning dastur kodlarini
olish orqali mahsulotlarni tahlil qilishi uning ishonchliligini xavfsizligini mosligi
va boshqalarga o`z xulosalarini kirita oladi.
6. Ochiq mahsulotni o`z talablarimizga ko`ra qaytadan ko`rib chiqishimiz
mumkin. Bu esa maksimal natijaga erishish imkonini beradi.”Ochiqlik darajasi”
ga ko`ra butun mahsulotlar ikki turga bo`linar ekan. Birinchi gruppaga ochiq
mahsulotlar, ikkinchi gruppaga–qolgan barcha dasturlar kirar ekan.
Tizim ishlab chiqaruvchilarga ko`ra sinflash .
Tizim ishlab chiqarishi muallif hamda dastur ishlashini nazorat qilib
turuvchi hisoblanadi. Ishlab chiqarish sifatida o`zining g`oyaviy liderlariga ega
ochiq hamjamiyat hamda mutahassislarni o`zida jamlagan tijoriy tashkilotlar
kiradi. Qulaylik uchun 1-gruppaga hamjamiyat loyihalarini, 2-gruppaga
tashkilotlar loyihalarini kiritamiz. Kimning mahsulotlari yaxshiroq ekanligini
aniqlash uchun yangi CMS larning paydo bo`lishi senariysini qarab chiqamiz.
1-gruppa boshqaruv tizimlaridan boshlaymiz. Jahonda ko`plab
erkin proffessional (yuqori malakali dasturchilar, dizaynerlar va boshqalar)
mavjud. Ular mustaqil ravishda buyurtmalar qidirib topadi va vositalarchisiz
ishlashadi. Ular o`z amaliyotida turli yechimlarini qo`llashga to`g`ri keladi. Vaqt
o`tishi bilan ular mavjud yechimlar bir qator kamchiliklarga (cheklangan
funksionallik, yopiqlik va boshqalar) ega ekanlini tushuniladi yoki yangi
texnologiyalar muhitida noloyiq ekanligini bilgandan so`ng undan yangi va ko`p
imkoniyatga ega yechimlarni qurishga imkon beradi. O`ylangan fikrni amalga
oshigandan so`ng, undanda istiqbolliroq “yechim” dunyoga keladi shundan
so`ng muallif barcha qilingan ishlarni ommabop qilishga intiladi va bu natijada
loyiha ochiladi. Bu narsa yaqin vaqtlar ichida loyihaning davom ettiruvchilari
paydo bo`lishiga olib keladi-hamjamiyat tashkilot bo`ladi. Hamjamiyatning
kuchli quvvatlovi hisobiga bundan keyigi “yechim” rivojlanib boradi. Natijada
bir necha yildan so`ng paydo bo`lgan to`liq tayyor bir tekis ishlovchi dasturiy
16

“yechim” tijoriy mahsulotlarni siqib chiqara boshlaydi, yangi loyihaning o`zi esa
hamjamiyat mulkiga aylanadi.
2-gruppaga kiruvchi tijoriy sinfi veb studiyalar va yirik jamlovchilar
tomonidan yaratiladi.
Ta`kidlash kerakki veb-studiyalar turli tipda bo`ladi. Ikki-uch
kishidan iborat jamoa ham, katta tashkilotlar ham veb-studiyani tashkil qilishi
mumkin. Tijoriy CMS lar 1999-2003 yillar oralig`ida paydo bo`lgan. Shu
vaqtlardan bo`shlab dastlabki yillarda xususan boshqaruv tizimlarini yaratish
veb-studiyalar paydo bo`ldi.
Zamonaviy CMS tizim qo`shimcha dasturlashtirishga murojaat
qilmasdan: sahifa mazmunini tahrirlash, grafikni qo`shish o`chirish; yangi
sahifalarni qo`shish; sayt strukturasini va boshqa turli meta ma`lumotlarni
o`zgartirish; ro`yxatdan o`tkazish formalarini sozlash; so`rovlar, ovoz berishlari,
forumlarini boshqarish; tashrif buyuruvchilar statistikasini chiqarish;
foydalanuvchilar o`rtasida saytni boshqarish huquqlarini taqsimlash
imkoniyatini berishi zarur[5].
“Joomla!” asosiy xususiyatlaridan biri sayt tayyorlashda cheksiz ommaviy
imkoniyatlar va moslashuvchanlikda nisbatan boshqaruvning soddaligi
hisoblanadi. Joomla! MBT keng tarqalgan Mambo CMS uning bir tarmog`i
hisoblanadi.
17

II bob. Interfaol web sahifalarni yaratish texnologiyalari
II.1. Web-serverlar
Web- server mijozlarning HTTP-so`rovlarini qabul qiluvchi server.
Odatda mijozlar sifatida veb-brauzerlar qo`llaniladi va ularga HTTP-javoblar
bilan birgalikda HTML-sahifalar, tasvirlar, fayllar, media-oqimlar yoki boshqa
ma`lumotlar uzatiladi. Web- serverlar veb-saytning asosini tashkil qiladi.
Web- server deb yuqorida qayd etilgan amallarni ta`minlovchi dasturiy
ta`minotni ham bu dasturiy ta`minot ishlayotgan kompyuter ham tushuniladi.
Mijozlar Web- serverga yagona resurs ko`rsatuvchisi-URl-adres bo`yicha
kerakli veb-sahifaga yoki serverda joylashgan boshqa resursga kirish huquqini
oladi.
Yagona resurslar ko`rsatuvchisi (inglizcha URL-Uniform Resourse
locator)-bu veb-resursning yagona lokatori (joylashuvini aniqlovchisi) dir. URL
1990-yil Tim Bernesli tomonidan Svetsariyaning Jenera shahridagi yadro
tadqiqotlari bo`yicha Evropa kengashi tashkilotida yaratilgan. URL internetda
fundamental yangilik bo`lib qoldi. Dastlab URL internetdagi resurslar
(qo`shimcha fayllar) ni joylashuvini belgilash uchun mo`ljallangan[7].
Hozir URL internetda qariyb barcha resurslarini belgilash uchun
qo`laniladi. URL standarti RFC 1738 hujjatida qayd etilgan. Hozir URL
terminini URI terminiga joy bo`shatib bermoqda. Semantik o`rgumchak
to`rining ko`plab yangi texnologiyalari URI standarticha asoslanadi. Hozir URI
ning taraqqiy etishida asosiy rol jahon o`rgimchak to`ri konsorsiumiga tegishli.
Internet olamida hozirgi vaqtda 390 milliondan ortiq Web- serverlar
faoliyat yuritmoqda. Ular ichida Apache kompaniyasining Apache http–serveri
va MS ning IIS keng ommalashgan.
18

Apache HTTP-serverining paydo bo`lishi internet tarmog`ining
taraqqiyotining stumillashtirib turishi asosiy vosita hisoblanadi. Apache
Netspage Communications ( hozirgi vaqtda SUN JAVA system veb server)
firmasining veb serveriga muqobil bepul birinchi Web- server hisoblanadi.
Dastur ko`plab platformalar: Unix, FreeBSD, Linux, Solaris, Novell Netware,
MacOSX, MS windows va boshqalarda ishlaydi. Apache ochiq dastur kodi bilan
bepul tarqatiladigan dasturiy ta`minot bo`lib, jahonning turli burchaklaridagi
dastur tuzuvchilarning dasturni yaxshilash jarayonida qatnashishini va
qo`shimcha ustkurma ishlab chiqaruvchilar va ular yordamida aniq bir maqsad
uchun mo`ljallangan maxsus funksiyani bajarish imkonini beradi.
Loyiha mualliflari loyiha nomini tasodifan o`ylab topilmaganligini
ta`kidlashadi. Buning ikkita sababi bor edi. Birinchi sababi shuki, Amerikaning
mahalliy aholisi Apache Hindu qabilasiga hurmat yuzasidan berilgan bo`lib, bu
qabila vakillarining chidamliligi va jangovar san`ati butun dunyoga mashhur.
Ikkinchi sababi shuki, dastlab loyiha NCSA http mavjud veb –serveriga ko`p
sonli seriali “natr” ( yamoq ) lar sifatida ishlab chiqilgan.
Dasturning birinchi versiyasi 1994 yilda Robert Makkul tomonidan
chiqarilgan. U chiqarilgandan so`ng, keyinchlik mashhur bo`lib ketgan Apache
Group komandasi tashkil qiladi. Ikkinchi versiyasi birinchisidan sezilarli farq
qilardi. U 2002-yilda chiqarilgan. Modulli tuzilishga egaligi, dasturchilar uchun
yangi API, IP v6 ni quvvatlashi va no Unux (masalan, windows) platformalarni
quvvatlash yaxshilanganligini sababi internet tarmog`idagi eng ko`p
ishlatiladigan httpd–serverga aylandi. Hozirgi vaqtda 2008 yil 19-yanvarda
chiqarilgan 2.2.8-versiyasi so`ngi versiyasi hisoblanadi.
Apache Web- serveri yadrosi modulli strukturaga ega bo`lib,dasturiy
tuzuvchiga loyiha maqsadini aniqlagangan so`ng, o`zi ishlatish uchun
rejalashtirgan dastur vositalarini ishlatish bilan bir qatorda boshqarish o`chirib
qo`yish mumkin. Yadroning bunday arxitekturasi dasturiy mahsulotni yanada
havfsiz tez bajarilishi ta`minlaydi. Web- server interpretatorlarning turli
19

modullarini quvvatlaydi. Masalan: Perl,Puthon,php,tcl va boshqalar. Bundan
tashqari veb dasturchi xavfsizlik va kriptografiya modullaridan foydalanish
mumkin. Apache ga aytenfikatsisiyani quvvatlash sozlangan, SSL shifrlash
protokoli ishlangan,proksi-modul va hisobot yaratuvchi modul mavjud. Bundan
tashqari Web- serverning imkoniyatlariga og`ir siqish tashqi moduli keladi.
Qulay konfigratsiya adminstratorga bir vaqtning o`zida bir necha
tugunlarga xizmat ko`rsatish uchun bir nechta Web- serverdan foydalanish
imkoniyati administratorga qulaylik tug`diradi. Hozirgi vaqtda Apache ishlab
chiqaruvchilar uchun mo`ljallangan turli yechimlar to`plamiga kiradi. Mas,
Novell Net Wareda IBM WebSp er kabi odatdagi Web- server hisoblanadi.
Server xususiy yechimlarni tashkil etish uchun Oracle va Borland dan
foydalaniladi. Apache ni yana turli murakkablikdagi boshqa masalalarni hal
etish uchun ham qo`llaniladi. Masalan, fayllar almashishishda. Foydalanuvchi
o`zining shaxsiy kompyuterida dasturning nushasini o`rnatadi. Hujjatlarni aniq
bir papkaga joylashtirish orqali Web- server tomonidan yaratilgan sahifaga
kirgan barcha foydalanuvchiga ochiq ko`rinadigan qiladi.
1996 yil aprelida Apache jahon tarmog`idagi eng ommaviy HTTP-
serveri bo`ldi. Biroq 2006 noyabrga kelib Apache dasturiy ta`minotida ishlovchi
Web- serverlar kamayib ketdi, barcha Web- serverlarning qariyb yarmi MS
Internet Informatsion Service ga o`tib ketdi. 2008 yil mayigacha bo`lgan
ma`lumotlarni tahlil qilib Apache Web- serverida ishlovchi tugunlar barcha
tugunlarning 52% ini tashkil qilganligini ko`rish mumkin.
MS Internet Information Server ommaviyligiga ko`ra ikkinchi
hisoblanadi. NetCraft kompaniyasi tomonidan to`plangan ma`lumotlarga
asoslansak IIS Web- serveri jami tugunlarning 35% iga xizmat qiladi.
IIS 7.0 versiyasining chiqarilishi 2001 yil Windows NT 4.0 tarkibida
chiqarilgan 1-versiyasining 10 yilligiga to`g`ri keldi.4 yildan so`ng IIS5.0
internetda eng keng tarqalgan server bo`ldi,biroq bir necha oy o`tishi bilan birga
20

mashhur cherv viruslari-CodeRed va Nimdaning qurboniga aylandi. Windows
Server 2003 tarkibidagi 6-versiyasi barcha urinishlar xavfsizlikni ishonchlilikni
va samaradorlikni oshirishga qaratilgan jiddiy qayta ishlangan versiyasi
hisoblanadi. Shundan boshlab IIS 6.0 o`zini yuqori darajada himoyalagan Web-
serverlar ekanligini yuqori ishonchlilik xavfsizlikni ta`minlovchi ekanligini
ko`rsatib kelmoqda. U ishlab chiqarishdan buyon uzoqlashgan rejimda
foydalanish mumkin bo`lmagan xavfsizlik bo`yicha xatolikni to`g`rilovchi
bittayangilash chiqarildi.
IIS 7.0 II6 asosiy kodidan tezlik, ishonchlilik va xavfsizlikni meros
qilib olib uni yuqori darajada kengayadigan va boshqaradigan Web- server
platformasiga aylantirishi, zamonaviy veb-dasturlarni etarlicha quvvat bilan
bajaruvchi vositaga aylantirishi lozim edi. Natijada IIS ning eng katta
miqdordagi arxitektura yangiliklarini jamlagan istiqbolli MS versiyasi yaratildi.
IIS ning asosida to`liq modulli versiyasi yotib, o`zida kompakt
versiyaga birlashtirilgan, dastur topologiyasida keraklicha optimallashgan 40
dan ortiq kompanentalarini jamlagan. Bu kompanentalar yangi kengayuvchanlik
qatlamida yaratilgan bo`lib, dastur tuzuvchilarga serverning istalgan
funksiyasini mashina kodida yoki MS.Ner Frame Work yordamida kengaytirish
imkonini beradi.
IIS 7.0 bajarish, boshqaruv va ishchi kompanentalari kengaytirishni
taklif qilish bilan birga konkret ehtimollarga mos ravishda kompleks
yechimlarni yaratishni yengillashtiradi. IIS 7.0 ning xizmatlarni boshqaruvchisi
1.5.2-rasmda tasvirlangan.
21

1.5.2-rasm
IIS platformasida IIS 6 ga nisbatan serverni boshqarish va
foydalanish bilan bog`liq ko`plab muammolarni hal etadi. U tugunlarni
boshqarishda huquqlarni to`liq ta`minlovchi va yakunda veb-dasturlarni xcopy
dan foydalanib yechishni reallashtiradigan prinsipial jihanda yangi sozlash
tizimiga ega.
Boshqaruv va diagnostik kompanentalaridan iborat yangi API
interfeyslari yoyish, adminstrasiyalash va serverning nosozliklarini bartaraf etish
protseduralarini oldingilaridan sodda va qulay ko`rinishga olib keldi.
IIS Web- serveri, veb-dasturlar yaratishning bir nech xil turli
texnologiyalarni quvvatlaydi.
-ASP.Net Windows tizimlari uchun bugungi kunda veb-dasturlar va
veb-xizmatlar yaratishning asosiy vositasi hisoblanadi. ASP.Net ni quvvatlash
IIS 6.0 dan kiritilgan. Undan oldingi versiyalari uchun alohida NetFrameWork
ni ko`chirib olib o`rnatiladi.
22

-ASP-senariy asosida dinamik veb-sahifalar yaratishning eskirgan
texnilogiyasi. IIS 3.0 dan boshlab Web- server tarkibiga kirutilgan.
-CGI-dinamik veb-sahifalar yaratishning standart texnologiyasi.
ISAPI-Windows tizimlari uchun IIS ning barcha kompanentalarida
to`liq foydalanish imkonini beruvchi kuchli texnologiya.
CGI va ISAPI yordamida IIS Web- serverga veb-dasturlarni
quvvatlovchi vositalar, masalan, PHP va Perl ulanishi mumkin.
IIS 7.0 dagi qiziqarli va istiqbolli yangiliklardan biri IIS Media
Pack hisoblanadi. Ikkita qo`shimcha bepul modul Web- serverni zamonaviy
media-eshittirish asbobiga aylanishga imkon berdi. MS ning yangi
texnologiyalari media ma`lumotlar raqamli oqimini optimallashga va savodli
boshqarishga imkon beradi. Server quyidagi formatli ma`lumotlarni eshittirishga
imkon beradi: ASF, AVI, FLV, MLV, MOV, MP3, MP4, FM, RHVM, WMA,
WMV.
Yana bir yangilik Silverlight, Silverlight2, Silverlight3 yangi
texnologiyalarini quvvatlash moslanganligidir. Bu yangi texnologiya internetda
ma`lumotlarni turli platformalarda ishga tushirish imkonini beradi. U
to`yingan,bizual o`ziga tortadigan, turli brauzerlarda, qurulmalarda, operatsion
sistemalarda ishlaydigan veb-sahifalar yaratish imkonini beradi.
II.2. Mijoz-server tizimlarini qurish prinsiplari
Mijoz-server tizimlarini dastirlash uchun ikki xil yondoshuv mavjud:
-2 bo`g`imli arxitektura asosida qurish;
-3 bo`g`imli arxitektura asosida qurish;
2 bo`g`imli arxitektura mijoz va server qismidan iborat bo`ladi. Qoidaga
binoan server qismi MB serveri ko`rinishida bo`lib, unda umumiy ma`lumotlar
joylashadi. Mijoz qismi esa MB serveri bilan bog`lanadigan, unga so`rovlar
23

yuboradigan va javoblar oladigan dasturlardan iborat. Bunday tizimlar local
tarmoqlarda, ya`ni mijoz qismini o`rnatish qiyinchilik tug`dirmaydigan
tarmoqqa qo`llaniladi. Shuningdek bunday arxitekturaga ega tizimlar xavfsizroq
sanaladi, chunki ma`lumotlarni uzatishda boshqalarga noma`lum bo`lgan xos
protokollardan foydaniladi.
Katta auditoriyaga mo`ljallangan axborot tizimlarini yaratishda 2
bo`g`imli arxitekturani qo`llashda muammo tug`iladi. Birinchidan,
foydalanuvchiga mijoz qismi bo`lishi shart, ikkinchidan-tajribasiz foydalanuvchi
mijoz qismini foydalanish uchun sozlay olmaydi. Shunung uchun so`ngi yillarda
3 bo`g`imli arxitektura asosida ishlaydigan dasturlar yaratilmoqda.
3 bo`g`imli arxitektura ham 2 qismdan iborat: mijoz va server
qismlari. Biroq, bu arxitekturaning server qismi dasturlar serveri va ma`lumotlar
bazasi serverlaridan iborat bo`ladi. Mijoz vazifasini veb-brauzer bajaradi.
Bunday tizim foydalanuvchi uchun juda oddiy hisoblanadi. Foydalanuvchi
dastur serveri manzilini bilishi va component brauzer bo`lishi kifoya. Barcha
ma`lumotlar grafika ( jpg, gif, flash ), CSS va JavaScript qo`llanilgan html-
belgilash ko`rinishida taqdim etiladi. Mijoz serverga so`rovlarni uzatish CGI-
interfeys vositalar yordamida amalgam oshiriladi. Dasturlar serveri MB serveri
bilan konkret axborot tizimi qanday vositalar asosida qurilganligini e`tiborga
olgan holda boshqa interfeysdan foydalanib muloqot qiladi. Bu arxitekturaning
kamchililiga ma`lumot almashinuvida hammaga ma`lum protokollardan
foydalanish kiradi. B uzg`unchilar mijoz so`rovlarini o`rganish, tekshirish orqali
tizimni buza olishi mumkin. 3 bo`g`imli arxitektura 1.5.3-rasmda tasvirlangan.
24

1.5.3-rasm .
Mijoz-server dasturlarini quyidagilarni hisobga olish lozim:
- yaratilayotgan axborot tizimi qanday foydalanuvchilarga
mo`ljallangan;
- xavfsizlikka qanday talab qo`yiladi.
Agar axboror tizimi ko`pchilik uchun mo`ljallangan bo`lsa 3 bo`g`imli
arxitekturadan foydalanish lozim.
Agar axborot tizimi tashkilot ichida qo`llanilsa, unga chekli sondagi
foydalanuvchilar ro`xsat olsa, maksimal himoyalangan va xavfsiz tizim yaratish
talab etilsa 2 bo`g`imli arxitekturadan foydalanish maqsadga muofuq.
25

III bob. Mazmunni boshqarish tizimlari yordamida web-sahifalar
yaratish.
III.1. “Joomla” MBT o`rnatish.
Ixtiyoriy dasturiy ta`minot bilan ishlaganda uning so`ngi versiyasini
ishlatish maqsadga muofiq. ko`pincha dastur yaratuvchilari dasturni yaxshilash
maqsadida unga o`zgartirishlar kiritib borishadi. “Joomla”ning so`ngi
versiyasini http://joom.ru manzilidan ko`chirib olish mumkin.
Internet tizimi so`ngi versiyasi distributeri ko`chirib olingandan
so`ng, arxiv fayli ochiladi va serverdagi mos papka joylashtiriladi. Loyihada
Universitet serverini yoki lokal shaxsiy kompyuterni ma`lumotlarni joylashtirish
uchun qo`llash mumkin.
Veb-xosting adminstrativ interfeysiga kirish uchun zarur ro`yhatga
bog`liq ma`lumotlar “ilova A“da ko`rsatilgan.
O`rnatish qoidalariga binoan MBT bajariladigan fayllari
“www/ntdocs” papkasiga joylashadi.
Fayllarni yuklash uchun FTP-serverga ulanishdan foydalaniladi.
FTP ulanish uchun domen nomi sifatida “kasu.uz” ni yoziladi. FTP-mijozni
sozlashda foydalanuvchi nomi sifatida “admin” ko`rsatiladi.Ulanish uchun kalit
so`z (parol)-“123456”. FTP-ulanishni tashkil qilishda zarur funksiyalarni
bajaruvchi istalgan dasturiy ta`minotdan foydalanish mumkin
Navbatdagi qadamda axborot tizimining fayl va papkalariga ruxsat
berishdan iborat. Konfigratsiya fayllarga to`g`ri berilgan foydalanish uchun
ruxsat axborot tizimining ishonchliligini, chidamliligini va himoyalanganligini
ta`minlaydi.
Hozirgi vaqtda bu ishlarni CMS ning so`ngi versiyalari avtomatik
ravishda amalgam oshirmoqda.
26

Tizimning bir tekis ishlashi uchun direktoriyaga huquq berishdan
tashqari PHP interpretatorini quyidagi shartlar bo`yicha sozlash lozim:
“Safe Mode”-o`chiriladi, “Display Errors”- ishga tushuriladi,
“FileUploads”- ishga tushuriladi, “Magic Quotes GPC”-ishga tushiriladi,
“Register Globals”- o`chiriladi[10].
Ma`lumotlar bazasi yaratish va o`rnatishni bajarish.
CMS ni o`rnatishda so`ngi qadam tizim ma`lumotlar bazasini yaratish
hisoblanadi. Baza xostingni boshqarish paneli ichki funksiyalari yordamida hosil
qilinadi. Loyiha mualliflarining fikriga ko`ra MBT “cp1251_general_a ”kodlar
jadvalidan foydalanuvchi MYSQL dan foydalaniladi. Optimal variant “UTF-
8”kodirovkasi bo`lishi mumkin edi. Chunki bu kodirovka mavjud barcha tillarni
quvvatlaydi va ASCII simvollarini 1 bayt bilan, milliy alifbo bir necha bayt
bilan kodlashni ta`minlaydi. Biroq, joriy MB ancha oldin “cp1251_general_CI”
ga o`tgan edi. 4-rasm.
4-rasm.
27

“Kasu” MySql MB yaratilgandan so`ng sayt MB so`ngi arxivi
yuklandi. Bir boshidan o`rnatilganda bo`lajak saytning bosh sahifasini ishga
tushurishning o`zi kifoya, o`rnatuvchi dastur MB ga o`zi o`zgartirishlar kiritadi.
“Joomla!” MBT ni o`rnatish 4 qadamdan iborat. Birinchi qadamda
CMS ning keyinchalik ishlashida qo`llaniladigan MB ga ulanish sozlashlari
bajariladi. “ Имя хоста ” maydoni tizim foydalanilayotgan MySql-server ni
aniqlash uchun mo`ljallangan.
“User MySql” maydoni foydalanuvchi nomi yoziladiva bu nom
bilan Joomla! ma`lumotlar bazasi bilan ishlashni amalgam oshiradi. “Password
MySql” maydonida MB ga ulanish uchun ro`yhatdan o`tgan foydalanuvchi kalit
so`zi kiritiladi. “Database MySql” maydonida MB nomi yoziladi. Shakl 2.1.2-
rasmda tasvirlangan.
.
2.1.2-rasm
28

Navbatdagi qadamda administrator sayt nomini yozadi. Shakl
2.1.3-rasmda ko`rsatilgan.
2.1.3-rasm
Uchinchi qadamda sayt URL ini, serverdagi fayllar tizimiga yo`lni
administrator elektron pochta manzili va maxfiy kalit so`zini aniqlaydi.
Faylarga yo`l va URL avtomatik ravishda yoziladi. Forma 2.1.4-
rasmda tasvirlangan.
2.1.4-rasm
29

Bundan tashqari barcha katalog va fayllarga beriladigan huquqni ham
o`zgartirish mumkin.
O`rnatishning to`rtinchi qadamida “/installation/” papkasini
saytning ildiz katalogidan o`chirishdan iborat. Shundan so`ng MBT ishlash
uchun tayyor bo`ladi.
III.2 “Joomla!” MBT ni sozlash .
Konfigratsiyani moslash uchun avtorizatsiya protsedurasini bajargangan
so`ng http://kasu.uz/administrator manzili orqali admistrativ interfeysiga
kiritiladi. Oynasi 2.2.1-rasmda tasvirlangan.
2.2.1- rasm.
Foydalanuvchi nomi va kalit so`zi sifatida o`rnatish jarayonida kiritilgan
ma`lumotlardan foydalanamiz. Bu yerda “admin”, “123456” ma`lumotlar
qo`llaniladi.
Bu ma`lumotlar to`g`ri kiritgach, administrator interfeysining bosh
sahifasiga o`tiladi.
MBT ko`plab funksiyalarni o`zida jamlagan bo`lib, ular:
Informatsion materiallarni yaratish, tahrirlash va chop etish;
MBT ni sozlash;
30

ko`rinish berish mavzularini, komponentalarni, modullarni
o`rnatish;
tashriflar sonini, foydalanuvchilarning statistikasi;
tizim, yangilash va tuzatishlar haqida axborot.
Administrator interfeysi 2.2.2-rasmda tasvirlangan.
2.2.2-rasm.
Konfigratsiyaga kirish uchun “ общий настройки ” tugmasi
bosiladi. Menyu 10 ta bo`limdan iborat:
-“sayt”-saytning ishlashiga sozlashlar (nomi, tafsiloti, o`chirish,
foydalanuvchilarni ro`yhatdan o`tqazish, visual muharrir);
-“lokal”- lokallashtirishni sozlash, vaqt zonasi;
-“ материаллы ”- mazmun elementlarini chiqarish parametrlari;
-“ База данных ”- MB ga ulanish sozlanmalari;
-“ Сервер ”- sahifalarni gzip-siqish, cookie sessiyasi ishlash vaqti;
-“ Метаданн ый ”- sayt meta ma`nolari qiymatlari;
-“ Почта ”- sayt orqali pochta jo`natish parametrlari va usullari;
31

-“ Кеш ”- sahifalar keshi, keshning yashash vaqti;
-“ Статистика ”- tashrif buyuruvchilar statistikasini moslash;
-“SEO”- sahifalarning dinamik sarlavhalari va konfigratsiya
interfiysi 2.2.3- rasmda tasvirlangan.
2.2.3 - rasm
MBT ni birlashtirish va sozlash uchun quyidagi konfigratsiya
moslanmalarining qiymatlarini aniqlab olish lozim:
-“ Сайт отключен ” – saytga faqat administratorlar kira oladigan
rejim;
-“ имя сайта ” - brayzer sarlavha satrida aks etadigan veb-resursning
to`liq nomi;
-“ Разреший–регистрац ию пол ьзователей ” – resurs
administratoriyasini bog`liq holda;
-“ Использоват активацию аккауитов ” - spamlar bilan qarshi
kurashishi uchun “ha” qiymatini tanlash maqsadga muvofiq ;
-“ временная зона ” – ИТС +05:00 ko`rsatiladi; interfeys
- Gzip компресия страниц ”- sahifaga ma`lumot yuklashda foydali
bo`lib,server tomonida sahifalarni siqish orqali yuklash vaqtini qisqartiradi;
32

- “ Эмуляция режима Register Globalis” – “off” qiymatini
tanlaganda ko`proq himoyalanganlik ta`minlanadi, biroq begona kompanentlarni
moslashtirishni kamaytiradi.
- Dizayn shablonlari
“Joomla!” ning imkoniyatlari cheklangan standart ko`rinish shaklidan
tashqari tayyor shablonlar mavjud. Xususiy grafik shablondan foydalanish
uchun “Item plates” papkasiga maxsus standart asosida tayyorlangan o`zimiz
yaratgan ko`rinish shakli joylashtirilishi lozim. Bu holda Qarshi DU rasmiy veb-
sahifasi uchun yangi ko`rinish shaklini joylashtiramiz. Adminstrativ interfeys
orqali yuklangan shablonni qo`llash mumkin Buning uchun “Sayt” -
“ шаблоны ” – “ шаблоны сайти ” menyu buyruqlari qo`llaniladi. Shablonni
tanlash interfeysi 2.2.4-rasmda tasvirlangan.
2.2.4-rasm
Hosil bo`lgan oynada tizim adminstratoriga o`rnatilgan ko`rinish
shakllarini tanlash imkoniyati bo`ladi. MBT saytning har bir sahifasi uchun
alohida yoki barcha sahifalar uchun bitta ko`rinish shaklidan foydalanish
imkonini beradi. Tanlash “ Назначить ” va “ Умолчание ” tugmalari orqali
bajariladi. “ Назначение ” yordamida saytning alohida sahifasi uchun ko`rinish
shaklini tanlash amalga oshiriladi. Qolgan sahifalar uchun “ Умолчание ” da
tanlangan ko`rinish shakli qo`llaniladi. Tizimda faqat bitta ko`rinish shakli
33

Kompanentli struktura tizimning moslashuvlanganligini va yuqori
funksiyonal imkoniyatlarini ta`minlashga imkon beradi. Saytning ishlashi
uchun.
- “ Контакты ” bog`lanish uchun mo`ljallangan shaxslarning
strukturalangan ro`yhatini tashkil qilish va saytga chiqarish uchun
yaratilgan.Unchalik qulay bo`lmagan komponent moslashtirish uchun chiqarish
shablonini fizik yo`l bilan o`chirish orqali amalga oshiriladi.
- “ Масовая расылка ” foydalanuvchilarga va biror foydalanuvchilar
guruhiga bildirish va xabarlarni jo`natish uchun qo`llaniladigan komponent.
- “ Ссылки ”-ishoratlar katalogi bo`lib chetki veb-resurslarga
ishoratlarning strukturalangan katalogini tashkil qilish imkoniyatini beradi.
Qo`shimcha komponentlarni ko`chirib olish uchun
http://extensions.joomla.org/saytiga murojaat qilish mumkin.
“Joomla!” MBT ga qo`shimcha komponentlar sifatida qo`yidagilarni
o`rnatish mumkin: forumlar, mehmonnomalar, bloglar, galeriyalar, internet-
do`konlar, video-konfigratsiyalar, hujjatlar bazasi va hokozolar.
Zarur bo`lganda buyurtmachilarning texnik topshiriqlariga
komponentlar yaratish bo`yicha pullik xizmat ko`rsatadigan tashkilotlar juda
ko`p.
Adminstratorga zarur bo`ladigan istalgan masalani chetki
komponentalarni integratsiya qilish yo`li bilan hal etish mumkin.
Misol tariqasida “Joomla!” MBT ga “Mehmonnoma” qo`shimcha
komponentasini o`rnatishni qarab chiqamiz.
Dastlab o`rnatish komponentani tizimga yuklashdan boshlanadi.
Buning uchun menyudan (adminstrativ) “ Устоновка ” - “ компоненты ”
buyruqlari orqali kirib “ Менежер компонентов ”vositasidan foydalanadi.
34

“ Менежер компонентов ” da turgan administrator MBT
komponentalarini o`rnatish va olib tashlash bo`yicha amallarni bajarish mumkin.
Komponentlarni boshqarish interfeysi yangi komponentalarni arxivni yuklash
yo`li bilan yoki serverdagi alohida papkadagi komponentlarni yuklash orqali
o`rnatish imkonini beradi. Interfeys tashqi qurulmasi 2.2.5-rasmda tasvirlangan
2.2.5-rasm
Komponentni administrator komponentidan yuklab olish uchun “ Обзор ”
tugmasi bosiladi va zarur komponentlar manzili ko`rsatiladi. So`ng,“ Загрузить
и устоновить ” tugmasidan foydalanib, veb-resurs adminstratori komponentni
avtomatik o`rnatishni ishga tushiradi. Bu holda “Easy Book 1.1” mehmonnoma
kitobi komponenti MBT ga muvaffaqiyatli o`rnatildi.
“Darshi DU rasmiy veb-sayti”misolida “Joomla!” MBT da axborot
struktrasini yaratish ixtiyoriy veb-saytini ma`lumot bilan to`ldirish uchun dastlab
uning axborot strukturasi rejalashtiriladi va infologik modeli yaratiladi.
35

“Joomla!” MBT da axborotni tashkil etishning 3 sathi mavjud:
- “ Разделы ” - kategoriyalardan tashkil topgan katta birlashtirishlar;
- “ Категория ” - o`bektlarni o`zida jamlagan kichikroq
birlashtirishlar;
- “ Обьекты контены ” - adminstrator veb-sahifada joylashishi
mumkin bo`lgan ixtiyoriy matn yoki tasvir.
Bu strukturaning yagona o`ziga xosligi shundaki, oldindan
kategoriya va bo`lim yaratmasdan axborot materialini yaratish imkoniyati
yo`qligidir.
“Joomla!” tizimida axborotni saqlash tuzilishini yaxshiroq tushunish
uchun quyidagi misolga murojaat qilish mumkin: Bo`limlar - qutilar,
kategoriyalar - qutilardagi papkalar, mazmun ob`ektlari esa - papkalardagi
qog`ozlar. Bo`lim va kategoriyalardan foydalanishning yana bir yaxshi tomoni
ularning har birini o`zining shabloniga tirkash mumkinligidir.
Bo`limlarni boshqarish uchun boshqaruv panelidagi “ Разделы ”
tugmasi yoki menyudan “ материалы ” - “ Разделы ”buyrugidan so`ng hosil
bo`ladigan “ менеджер разделов ” dan foydalaniladi. Menyu tugmalari 2.3.1-
rasmda tasvirlangan.
2.3.1-rasm
Yangi bo`lim yaratish uchun “ Новый ” tugmasidan foydalanilgan.
Quyida keltirilgan maydonlarni to`ldirishga alohida e`tibor qaratish lozim:
- “ Заголовок ”-menyuda qo`llaniladigan qisqacha sarlavha;
36

- “ Имя раздела ” - sahifada aks etadigan bo`limning to`liq nomi.
MBT u sarlavha va nomdan tashqari adminstrator menyusiga tasvir,
foydalanuvchi huquqlari darajasi, kategoriyani ko`zdan kechirish va hakoza.
Karegoriyani chiqarish tartibini aniqlaydi. Misol tariqasida bir nechta
bo`lim yaratamiz: “yangiliklar”, “fakultetlar”, “kafedralar”. Ushbu bo`limlar
keyinchalik o`zida yozuvlarni jamlagan kategoriyalarga ega bo`ladi.
Sayt menyusining asosiy bandlarining har biri uchun bo`lim
yaratishga zarurat yo`q, chunki, “Joomla!”da bo`limlar axborotni
kataloglashtirish uchun yaratilgan. Sayt menyusini yaratishni keyinchalik qarab
chiqamiz. “ менеджер разделов ” 2.3.2 - rasmda tasvirlangan.
2.3.2-rasm
Keyinchalik bo`lim va kategoriyalarni qo`shish, tahrirlash,
o`chirish imkoni mavjud. Shuni esda tutish lozimki, tayyor, yaxshi
rejalashtirilgan axboorot strukturasi keyinchalik sayt yaratuvchining ko`p
vaqtini tejashga imkon beradi.
Sayt menyusi batafsil o`rganilib tahlil qilingandan so`ng, quyidagi
kategoriyalarni yaratishga qaror qilindi:
Kategoriyalarni yaratish, tahrirlashva o`chirish uchun boshqaruv
panelidagi “ Категорий ” tugmasini bosish orqali yoki “ Материалы ” - “
37

Категорий ”menyusi orqali hosil bo`lgan “ Менежер K атегорий ” dan
foydalaniladi.
“Joomla!” kategoriyani yaratish bo`limlarini yaratishga o`xshash
“ Новая ” tugmasini bosish orqali yaratiladi. Yagona farqi kategoriya yaratish
sahifasida “ Раздел ” ochiuvchi ro`yhati borligidadir. Bu ro`yhat saytning har bir
kategoriyasini qaysi bo`limga tegishli ekanligini aniqlash imkoniyatini beradi.
Zarur kategoriyalarni yaratilgandan so`ng, kategoriyalarni qanday
ma`lumotlar bilan to`ldirish, qaysi birini statik sahifa qilish lozimligi o`ylanadi.
Bo`lim va kategoriyalardan foydalanishning asosiy sababi dinamik,
doimiy yangilanib turadigan strukturani tashkil etish va ma`lumotni saytda
tasvirlash zaruratidir.
Agar qandaydir bo`lim yoki hujjat yangilanmaydigan axborotga ega
bo`lsa yoki bu axborot faqat bitta sahifaga joylashgan bo`lsa, uni qandaydir
bo`lim yoki toifaga joylashtirishdan ma`no yo`q. Xuddi shuningdek uning uchun
yangi bo`lim yoki kategoriya ham maqsadga muvofiq emas. Buning uchun statik
sahifa yaratadi, hujjat kiritadi va bu sahifa menyuga kiritiladi.
Bunday holda server har doim bir xil sahifani generatsiya qilishdan
ozod bo`ladi. Bu esa statik axborot hajmi katta bo`lganda MBT ishini
soddalashtiradi.
Bundan tashqari sayt adminstratori bir yoki ikkita materialdan
iborat kategoriyalarni chalkashib ketgan strukturasini yaratishdan ozod qiladi.
Bizning loyihada quyidagi statik sahifalarga aylantiradi:
Axborot materiallarini yaratish .
Sayt axborot struktrasi skeleti yaratilgandan so`ng, uni to`ldirishga
o`tiladi. Yuqorida qayd etilganidek, “Joomla!” MBT da axborot materialining
ikki turi mavjud:
38

- dinamik - biror kategoriya yoki bo`limning vorisi sanaladi;
- statik - dinamik axborotning barcha funksiyasi va atributlariga ega,
biroq hech qaysi kategoriya va bo`limga tegishli bo`lmaydi.
Mazmun turlarini yaratish jarayoni faqat dinamik mazmundagi
kategoriya yoki bo`limni ko`rsatish zarurligi bilan farq qiladi.
Qulaylik uchun bundan keyin barcha dinamik yozuvlarni “material”,
statik yozuvlarni “sahifa” deb ataymiz.
Dastlab, saytning kategoriyalarini zarur mazmun bilan boyitamiz.
Yangi material qo`shish uchun adminstrativ panelda “ Довавить материал ”
tugmasi mavjud. Bundan tashqari materialni qo`shishni menyu bandlari orqali
amalga oshirish mumkin:
“ материалы ” - “ материалы разделом ” buyrug`i tanlangandan
so`ng, kerakli bo`lim tanlanadi;
“M атериалы ” - “ Вx материалы ” buyrug`idan so`ng, “ Новый ”
tugmasi bosiladi.
Yangi material qo`shish jarayonida quyidagilarga e`tibor qaratish
lozim:
- “ Заголовок ” - material chiqarganda sarlavha sifatida aks etadi;
- “ Алиас заголовок ” - qo`shimcha maydon bo`lib, kengaytirish
modullarimas, shablonlarning qo`shimcha funksiyalari bilan qo`llaniladi;
- “ Раздел ” - yozuvning o`zak bo`limi;
- “ Категория ” - yozuv kategoriyasi;
“ Вводной текст ” - “ Подробнее ” tugmasigacha aks etadigan yozuv
matni;
39

- “ Основной текст ” - yozuv to`liq ko`zdan kechirilgandagi yozuv
matni “ Вводной текст ”dan so`ng chiqariladi. To`ldirish majburiy emas. Odatda
katta informatsion materiallarga qo`llaniladi.
MBT foydalanuvchilarga HTML haqida tushunchaga ega
bo`lmasdan ham ko`rinishi murakkab hujjatlar yaratish imkonini beradigan
qulay grafik muharrir bilan jihozlangan.
Zarur bo`lganda grafik muharrirni “Joomla!” quvvatlaydigan
ixtiyoriy tashqi modul bilan almashtirish imkoni mavjud. Grafik muharrir .2.3.3
- rasmda tasvirlangan.
2.3.3- rasm.
Material yaratish sahifada nishonli bo`laklar mavjud bo`lib, chop
etiladigan materialni sozlashning qo`shimcha imkoniyatlarini jamlagan tashqi
ko`rinishi 2.3.4 - rasmda tasvirlangan.
40

2.3.4-rasm
“Redaktor” sahifasi o`zida yuqoridagi barcha maydonlarni jamlagan
bo`lib, aks ettirish uchun zarur ma`lumotni kiritish imkonini beradi.
“ Публикация ” sahifasi quyidagi parametrlarni aniqlash imkonini
beradi: materialni bosh sahifada ko`rsatish, materialni chop etishni chegaralash,
material muallifi haqidagi ma`lumotlar berilgan ruxsat darajasi.
“ Картинки ” sahifasi “joomla!” tarkibiga moslangan tasvirni
yozuvga birlashtirish funksiyasini boshqarish uchun yaratilgan, tasvirni qo`yish
sahifalarni generatsiya qilish jarayonida, ya`ni yo`l-yo`lakay amalga oshiriladi.
Ma`lumotlar bazasida zarur tasvirlarga ishoratlar saqlanadi, bu esa
uni (yuqori) ko`p ish bajarishdan saqlaydi. “ Картинки ”sahifasi 2.3.5 - rasmda
tasvirlangan.
2.3.5-rasm
Ta`kidlash kerakki, bu sahifa orqali tasvir qo`yishni amalga oshirish
murakkabroq. Adminstratir zarur tasvirni qo`yish uchun “ Медиа менеджер ”
funksiyasini serverga yuklash orqali undan foydalaniladi.
41

So`ng, matnga qo`yish vositasi <! - mosimage-> funksiyasi
yordamida mavjud material uchun tanlangan rasmlar, yozuvlarga qo`shiladi. Bu
funksiyani birinchi marta yozishdan so`ng “ Картинки материал a” ro`yhatidagi
1-rasmni,<! - mosimage> ni ikki marta yozishdan so`ng 2 - rasm qo`yiladi va
hokozo. Shunday davom etadi.
“Joomla!” da grafika bilan ishlash uchun sodda va qulay hamda
standart vositalar mavjud emas. Bu esa sezilarli kamchiliklardan hisoblanadi,
ya`ni rasmlarni tekstga qo`yish uchun “ Медиа менеджер ” dan foydalanish yoki
tasvirlarni FTP - ulanish yordamida saytga yuklash va kerakli rasmga html
operatorlari yordamida ishorat qo`yiladi.
“ Параметры ” sahifasi chiqarish sahifada materialni aks etishni
sozlashga javob beradi. Material joylashgan sahifa to`liq ochilganda parametrlar
ishlaydi.
“Meta tegi”sahifasi “Description” va “Keywords” deb nomlangan
ikkita maydondan iborat. “Description” ga qidiruv tizimlari uchun zarur
bo`ladigan sahifaning qisqacha tavsifi beriladi. Bu teg to`ldirilmaganda qidiruv
tizimlari hujjatning 1-satrini yoki kalit so`zlardan iborat parchani qaytaradi.
“Keywords” tegi qidiruvni optomallashda keng qo`llaniladi. Uni to`ldirishda 10
tagacha materialning tayanch so`zlarini ishlatish mumkin.
2.3.6 - rasmda tasvirlangan. “Menyu” sahifasi maqolani sahifaning
alohida menyusiga qo`yish imkonini beradi. Bitta yozuv bir nechta menyuda
turli nomlar bilan qatnashishi mumkin. Materiallar muharriri yordamida menyu
bandlarini yaratish unchalik qulay emas.(2.3.6 - rasm)
42

2.3.6-rasm.
Maqolani material bilan to`ldirib va qo`shimcha sahifadagi barcha zarur
parametrlarni tahrirlagandan so`ng, “ сохранить ” yoki “ Применить ”
tugmalarini bosish orqali yangi material saqlanadi. Bu tugmalar 2.3.7 - rasmda
tasvirlangan.
2.3.7-rasm
Bundan tashqari maqolani xatoliklarini va noaniqliklarini aniqlash
maqsadida namoyish etish uchun ko`rish imkoniyati mavjud. Yangi material
saqlangandan so`ng, yozishda joylashtirilgan kategoriya materiallari bilan
birgalikda aks etadi.
Barcha materiallarni ko`rish uchun adminstrativ interfeysning bosh-
sahifasidagi “M атериалы ” tugmasi bosiladi yoki menyudan“M атериалы ” -
“ Вx материалы ” buyruqlari tanlanadi.2.3.8 - rasm.
2.3.8 - rasm
Hech qaysi kategoriya tegishli bo`lmagan statik ob`ektni yaratish
uchun adminstrativ interfeysning bosh sahifadagi “ Статичных материалы ”
tugmasi bosiladi.
43

Xoxshiga ko`ra bitta matnni bir nechta bog`langan sahifalarga
bo`lish mumkin. Bu imkoniyat “ Разрыв страницы ” tugmasi yordamida amalga
oshiriladi.2.3.9 - rasm.
2.3.9-rasm
Saqlangandan so`ng yangi sahifa menyuning “ Статичный материалы ”
bo`limida paydo bo`ladi. Ta`kidlash kerakki, MBT ning standart vositalari
yordamida statik mazmunni veb-resursning bosh sahifasiga chiqarib bo`lmaydi.
Menyu elementlarini yaratish.
Barcha ma`lumotlar qo`shib bo`lingandan so`ng saytning axborot
strukturasini yaratishni yakunlovchi bosqichga o`tish imkoniyati tug`iladi.
Joomla MBT da kategoriya, bo`limva menyu elementlarining to`g`ridan-to`g`ri
bog`liqligi yo`q. Adminstrarorning o`zi sayt menyusida qaysi ishoratlarni aks
ettirish zarurligini aniqlay oladi.
MBT ning tuzilishi menyu punktlarining yaratilishi va chop etish
jarayoniga o`zining cheklovlarini qo`yadi. Dastlab saytda menyuning tuzilish
sxemasini o`rganamiz.
Joomla da menyu - oldindan belgilangan joyida aks etadigan, statik
hujjatlarga kategoriyalar mazmuniga va MBT ning turli komponentlariga
ishoratlardan tuzilgan moduldir.
Grafik shablonning modulni chiqarish uchun belgilangan konteyner
belgilangan qismida menyu chiqarilishi mumkin. Tayyor, pullik va bepul
shablonlarda menyuni aks ettirish uchun maxsus yaratilgan kompyuterlar
44

mavjud. Adminstrarorga qulay bo`lishi uchun ular sahifaning yuqori yon va quyi
qismlarida joylashtirilgan. Joomlada menyuni chiqarishni tashkil qilishda 1 -
qadam uni sahifada pozitsiyasini va tasvirlash xususiyatini aniqlashdan iborat.
Boshlang`ich o`ntatishdan so`ng, tizimda “Bosh menyu”,
“Foydalanuvchi menyusi”, “Boshqa menyu”, “Yuqori menyu”, “Standart
menyu” modullari mavjud bo`ladi. Nomidan ko`rinib turibdiki, birinchi uchta
uchta element yon tomon, oxirgisi esa yuqorida joylashadigan menyu
hisoblanadi. Menyu modulida asosiysi unung sozlanmalarida zarur joyda
joylashgan shablon konteyneri o`rnatilgan bo`lishi lozim.
“Qarshi DU rasmiy veb-sayti” grafik shabloniga keladigan bo`lsak
saytda 2 ta menyu yuqoro va yon tomonda menyular bo`lishi maqsadga
muvofiq. Bu menyularning ba`zi elementlari bir - birini dublikat qiladi.
Yon tomon menyusini sozlash uchun “ модули ” - “ модули сайта ” -
“ Главной меню ” buyruqlarini tanlaymiz.
Hosil bo`lgan sahifasida asosiy e`tiborni quyidagi parametrlarga
qaratish lozim:
- “ Заголовок ” - “ Показыват заголовок ”funksiyasi ishga
tushirilganda saytga chiqariladigan sahifaning menyu sarlavhasi;
- “ Позиция ” - menyu modulini chiqaradigan konteyner nomi;
- “ Порядок ” - saytga ko`rinish berish shakli (shablon)
konteyneridagi modullarni chiqarish ketma - ketligi;
- “ Уровен доступа ” - berilgan menyu moduli ko`rinadigan
foydalanuvchilar guruhini aniqlaydi.
- “ Публикация ” - saytda menyuni aks ettirish qo`shilganligini
aniqlaydi.
45

- “ Имя меню ” - berilgan modulda umumiy ro`yhatdan menyuni aks
ettirish zarurligini aniqlash imkonini beradi.
- “ Стил меню ” - tugmalarning vertikal yoki gorizontal joylashuvi;
- “ Развернуть меню ” - menyuning barcha qism menyularini
daraxtsimon tuzilishda ochilgan holda ko`rsatish imkonini beradi. Konfigratsiya
modulining tashqi ko`rinishi 2.3.10 - rasmda tasvirlangan.
46

“ Главное меню ” modulining boshlang`ich konfigratsiyasi vertikal
menyuni saytning barcha foydalanuvchilari uchun “main menyu” ishoratlar
bo`limidan chiqarish imkonini beradi, ya`ni odatdagi aks ettirish uchun hech
qanday o`zgarish kiritish talab qilinmaydi.
Yuqorida sanab o`tilgan parametrlar ixtiyoriy menyu bloki qaysi
sahifada aks etishdan qat`iy nazar moslashishi mumkin.
Menyu modullarini konfegratsiyasini yakunlagandan so`ng, sayt
sahifalarida chiqariladigan ishoratlar bo`limini to`ldirish lozim,
Menyu ishoratlarini boshqarish uchun adminstrativ interfeysning
bosh sahifasida “menyu” tugmasi mavjud.
“M енеджер меню ” bo`limi MBT da ishoratlarning turli guruhlari
bilan amal bajarish imkonini tug`diradi. M еню менеджери “Mainmenu” kabi
ishoratlar guruhini tahrirlash uchun maxsus yaratilgan. Adminstrator istalgancha
miqdorda guruhlar yaratishi va ularni modullar yordamida saytga chiqarish
mumkin.
“ Главное меню ” moduli yordamida saytga chiqariladigan
“Mainmenu” ishsoratlar guruhini tahrirlash uchun adminstrativ menyudagi
“menu” - “Mainmenu” buyruqlari tanlanadi yoki “Mainmenu” qarshisidagi
“ Редактироватъ пункы меню ” tugmasi bosiladi.
Menyu menejerida quiydagi tugmalar mavjud: “ Публикация ”,
“ Скрытъ ”, “ Пренести ”, “ Копия ”, “ Вкорзину ”, “ Правка ”, “ Новый ”,
“ Справка ”. Yangi ishoratlar qo`yish uchun ekranning yuqori qismidagi
“ Новый ” tugmasi qo`llaniladi.
MBT adminstratorning ehtiyojiga bog`liq ravishda saytning turli
ob`ektlari uchun ishoratlar yaratish imkonini beradi. Bular quyidagilar:
- “ Влог - категория материалы ” - ishorati bo`yicha o`tilganda tanlangan
kategoriyaning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
48

- “ Влог - материалы раздела ” - ishorati bo`yicha o`tilganda tanlangan
bo`limning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
- “ Ссылка на материал ”ishorati bo`yicha o`tilganda tanlangan
bo`limning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
- “ Ссылка на статическую страницу ” - ishorati bo`yicha o`tilganda
tanlangan bo`limning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
- “ Таблица - материалы категории ” sahifadagi tanlangan
kategoriyaning barcha materiallari sarlavhalarini o`z ichiga olgan jadvalni
chiqarish imkonini beradi;
- “ Влог - материалы раздела ” sahifadagi tanlangan kategoriyaning
barcha materiallari sarlavhalarini o`z ichiga olgan materialni chiqarish imkonini
beradi;
- “ Компонент ” - komponent ob`ektiga masalan, bog`lanish formasiga
yoki mehnomaga ishorat qo`yadi.
49

III.3. “Joomla!” MBT da “Qarshi QU rasmiy veb – sayti” misolida
axborot strukturasini yaratish
Tanlangan ishoratning turi sahifada ma`lumotning ko`rinishini aniqlab
beradi. “Qarshi QU rasmiy veb - sayti” ustida ishlaganda ishoratning uch xil turi
qo`llaniladi. Bular:
“ Влог - материалы категории ”, “ статическая страница ” va
“ Компонент ” statik sahifalar sifatida saytning quyidagi bo`limlari yaratilgan:
“Bosh sahifa”, “Fakultetlar haqida”, “Umumiy ma`lumotlar”, “Abiturentlar”,
“Talabalarga”, “O`qituvchilarga”, “Ilmiy faoliyat”, “Xalqaro aloqalar”,
“Madaniy-ma`rifiy faoliyat”, “Axborot-resurslari”, “Mualliflar”,
“Bog`lanishlar”.
Statik sahifaga ishoratni menyuga joylashtirish uchun menyu menijirida
“ Новый ” tugmasi bosiladi va hosil bo`lgan oynada “ Ссылка статичный
материал ” buyrug`i tanlanadi. Bu 2.3.12 - rasmda tasvirlangan.
2.3.12-rasm
Adminstratrga yangi oynada mavjud statik sahifalar tanlash taklif etiladi.
Bundan tashqari “ Имя сылка ”, “ Родительский елемент меню ”, “ Уровень
доступа ”, “ Публикация ” maydonlarini to`ldirish lozim. Boshqa menyu bandi
yuqori pog`ona sifatida ko`rsatilganda hosil qilingan ishorat ushbu menyuning
birinchi qismiga aylanadi. Bu 2.3.13 - rasmda tasvirlangan.
2.3.13 - rasm
50

Bizning misolda “Kafedralar” ishorati fakultetlar menyusining birinchi
qismi sifatida keladi.
“ Материалы категории ” ishoratini menyuga chiqarish uchun menyu
menejirida “ Новый ” tugmasidan foydalaniladi va hosil bo`lgan oynada “ Влог -
содержание категория ” tanlanadi. Tanlash 24- rasmda tasvirlangan.
24 - rasm
Statik sahifalar bilan bo`lgandagi kabi yangi oynada adminstratir saytida
mavjud kategoriyalar ro`yhatidan tanlash taqdim etiladi.“Joomla!” MBT bir
nechta kategoriyadagi materiallarni bitta menyu ishorati bo`yicha chiqarishga
imkon beradi. Bu imkoniyatdan foydalanish uchun ishorat yaratish jarayonida
kerakli kategoriyalarni tanlash zarur[9].
Adminstratr kategoriyani ko`rsatishidan tashqari “ Имя сылка ”,
“ Родительский пункт меню ”, to`liq chiqariladigan materiallar miqdori
kiritilgan matn ko`rinishidagi matnlar miqdori; ishotarlar ko`rinishidagi matnlar
miqdorini ko`rsatish lozim.
Joomla! ning alohida ob`ektiga ishorat qo`yish ham shunga o`xshash
bajariladi. Menyu menejerida “ Новый ” tugmasi bosilgach “ Компонент ” bandi
tanlanadi.
Hosil bo`lgan oynada tizim adminstratri ishorat o`rnatish mumkin bo`lgan
komponentilar ro`yhati taqdim etiladi. Bundan tashqari sayt menyusida aks
etadigan “ Имя сылка ” maydonini to`ldirish lozim.
Menyu menejerining bosh sahifasida barcha ishoratlar shajaraviy tartibda
tasvirlangan “ Публикатсия ” qo`shib - ajratgichidan foydalanib adminstratir
menyusining alohida elementini ko`rinish parametrlarini o`rganish imkoniga ega
51

bo`ladi. Ishoratlarning tartibini o`zgartirish uchun “ Порядок ”, “ Двигать ”
maydonlaridan foydalanadi. “ Менеджер меню ” interfeysi 2.3.16 - rasmda
tasvirlangan.
2.3.16-rasm
Bosh sahifani to`ldirish.
Bosh sahifa har qanday internet - resurslarining tashrif qog`ozi
hisoblanadi. Foydalanuvchi bosh sahifani ko`rgandan so`ng unda qolish yoki
qolmaslikni hal qiladi. Joomla! MBT bosh sahifani o`zgaruvchan axborot bilan,
oson o`zgartiladigan dizayn andozasi bilan, butun veb - saytning barcha yangi
materiallari bilan to`ldirish yaratish imkonini beradi.
Yuqorida ta`kidlagandek, standart vositalar bilan bosh sahifaga faqat ba`zi
kategoriya va bo`limlardagi ob`ektlarni joylashtirish mumkin.
52

Bundan tashqari, ko`pgina veb - resurslar bosh sahida ko`proq
o`zgaruvchanlik va interfaollikni ta`minlash uchun axborot materialiga ega
qo`shimcha modullardan foydaniladi.
“Qarshi DU” rasmiy veb - sayti” sayt holida “yangiliklar” bo`limida
maxsus “bosh sahifa” yaratilgan bo`lib, u faqat tashkiliy xarakterda bo`lib,
undagi materiallar “bosh sahifada” xususiyati belgilanmagan bo`lsa saytga
chiqarilmaydi. Bir nechta materiallarni aks ettirish uchun bu materiallarning har
birida “ На главной страницу ” sharti bilab belgilangan bo`lishi lozim. Shundan
so`ng bu materiallar bosh sahifada ko`rinadi.
Bosh sahifaga chiqariladigan materialni ko`rish uchun adminstrativ
interfeysning Birinchi sahifadagi “ Главная страница ” tugmasidan foydalaniladi
yoki menyu orqali “ Материалы ” - “ Материалы на главной ” buyrug`i
tanlanadi. Bu interfeys 2.3.17 - rasmda tasvirlangan.
2.3.17-rasm
III.4 Joomla MBT ga xizmat ko`rsatish
Ko`pincha sayt axborot materuallari bilan to`ldirilganidan so`ng, sahifada
modullarning joylashuvi strukturasi yoki veb - saytga ko`rinish berish
andozasiga biror bir noaniqliklar aniqlanadi.
Joomla MBT da ko`rinish berishi adminstratirni tanlash, tahrirlash va
almashtirish uchun maxsus interfeys “ Менеджер шаблонов ” mavjud.2.4.1 -
rasm.
53

2.4.1-rasm
Bu internetga kirish uchun adminstrativ interfeysidagi “ Сайт ” - “
“ Шаблоны ” - “ Сайт шаблоны ” menyu buyrug`idan foydaniladi. Andozalar
menejeri andozani doimiy deb belgilash imkonini beradi. Bundan tashqari,
saytning har bir sahifasi uchun alohida andoza belgilash mumkin.
MBT da moslangan HTML va CSS muharrirlari mavjud bo`lib, unung
yordamida FTP - serverga fizik bog`lanish amalga oshirilmasdan adminstrativ
interfeys orqali andoza fayliga o`zgartirish kiritish va qo`llash imkonini beradi.
Andozalar muharirining qo`shimcha funksiyasiga “ Удаление ” va “ Создание
нового шаблона ” lar kiradi. Bu funksiyalar yordamida mavjud andozani
o`chirish yoki yangi andoza yaratish imkoniyati mavjud.
Joomla! MBT ning ma`lumotlar bazasining infologik moduli B ilovada
keltirilgan. Modullarning joylashuvini o`zgartirish va qo`shish uchun
“ Менеджер модулий ”dan foydalanamiz. Bu interfeysga kirish uchun
“ Модули ” - “ Модули сайта ”buyrug`i tanlanadi. Interfeys 2.4.2 - rasmda
tasvirlangan.
54

2.4.2-rasm
Ushbu menejer yordamida saytda modulning joylashuvini, uni chop etish,
bir nechta modullar aks ettirilganda chop etish navbati parametrlarini
o`zgartirish mumkin. “ Публикация ” parametri modullari sayt sahifalarida aks
ettirishni boshqaradi.
Sayt ishchi holatda bo`lishi uchun unga xizmat ko`rsatishda biror bir
bo`lim yoki kategoriyani nomini o`zgartirishga yoki materiallarni bir
kategoriyadan ikkinchisiga o`tkazishga zarurat tug`diradi.
MBT adminstratirga bu imkoniyatlarni oshirish uchun qulay interfeys
taqdim etadi.
Bo`limni yoki kategoriya nomini o`zgartirish uchun “ Менеджер
разделов ” yoki “ Менеджер категорий ” ga kirish zarur. Shundan so`ng,
qiziqtirgan bo`lim yoki kategoriyani kirib kategoriya nomi; “Kategoriya
sarlavhasi” yoki “Bo`lim nomi”, “Bo`lim sarlavhasi” maydonlarini
o`zgartiramiz.
MBT kategoriyani bir bo`limdan boshqa bo`limga ko`chirish imkonini
beradi. Bu funksiya boshqa bo`limlarga o`tkazilishi lozim bo`lgan kategoriyalar
to`g`risiga bayroqcha qo`yish orqali amalga oshiriladi. Adminstratir “ Перенос ”
- “Ko`chirish” tugmasini bosadi. Interfeys 2.4.3 - rasmda tasvirlangan.
55

29-rasm
Materiallarni bir kategoriyadan boshqa kategoriyaga ko`chirish ham shu
tariqa bajariladi. Materiallarni ko`chirish interfeysi. Menejerda ko`chirish uchun
mo`ljallangan maqolalarni tanlagandan so`ng “ Перенос ” tugmasi bosiladi.
So`ng adminstratir ushbu materiallash uchun yangi kategoriyani tanlash taklif
etadi[13].
Sayt menyusi foydalanuvchilar yo`nalishni aniqlash uchun o`rnatilgan
ko`rsatkichlardir. Foydalanuvchi o`zi uchun zarur bo`lgan axborotni topish
dolzarb, to`g`ri tuzilgan va foydalanishda qulay menyuga bog`liq.
Joomla! MBT ishoratlar bilan samarali ishlash, turli elementlar yaratish,
aks ettirishda ko`rinish parametrlarini o`zgartirish, bitta sahifada bir nechta
menyu yaratish imkonini beradi.
Menyuni tahrirlash uchun “ Менеджер меню ” vositasidan foydalaniladi.
Unga kirish uchun adminstrativ interfeysining bosh sahifasi “ Меню ” tugmasi
bosiladi.
Menyu muharriri turli elementlarni “Ko`chirish”, “O`chirish”, “Nusxalash
”, “Chop etish”, “Yaratish”, “To`g`rilash” imkonini beradi. Masalan, biror
kategoriya ishoratni o`chirmasdan o`zgartirish imkonini beradi. Buning uchun
kerakli ishorat tanlanib “ Категория ” maydonida yangi qiymat tanlanadi.
56

Menyu elemenlarini ko`chirish yozuv va kategoriyalarni ko`chirishga
o`xshash istalgan vaqtda adminstratir istalgan menyu bandini ko`chirib
tashlamasdan aks ettirishni ta`qiqlab qo`yish mumkin. Shu tariqa texnik ishlar
olib borilayotgan bo`limlarni begona ko`zlardan yashirish mumkin.
Joomla! MBT da menyu menejerining asosiy funksiyalaridan biri
saytning alohida sahifada ishoratlarni chop etilishini cheklash hisoblanadi. MBT
imkoniyatlari biror bir ishoratlar yoki ishoratlar guruhini qaysi sahifada aks
ettirish, qaysilarida aks ettirmaslik imkonini beradi.
Shunga o`xshash cheklovlar foydalanuvchilar guruhi uchun ham mavjud
bo`lib, ular uchun adminstratir menyu elementlarining ayrimlariga ruxsat berish
imkoniyatini o`rnatadi.
Sayt muharrirlari va mualliflari materialni chop etish muammosiga
deyarli har kuni duch kelishadi. MBT nafaqat yangi materialni qulay grafik
muharrir yordamida chop etish imkonini beradi, balki tizimda mavjud materialni
tahrirlash, o`chirish, nusxalash va ko`chirish imkonini beradi. Bu amallarning
barchasini statik materiallar uchun ham, biror kategoriya va bo`limlarda
joylashgan materiallar uchun ham bajarish mumkin. Zarur material
tanlangandan so`ng admistratir materialni yaratish interfeysini takrorlaydigan
interfeysga o`tadi. Yagona farqi shundaki, “sarlavha”, “kiritiluvchi matn”,
“to`liq matn” ning mavjudligidadir. Barcha birlamchi muharrir funksiyalarini
tahrirlashda ham foydalanish mumkin. Yozuvning bo`lim va kategoriyasini
o`zgartirish mumkin. Barcha zarur ko`rinish berish imkoniyatlari mavjud.
Tahrirlash tugagandan so`ng, saqlash tugmasi bosiladi. Shu tariqa “ Материалы ”
- “ Статичные материалы ” menyusi orqali hech qaysi bo`lim yoki kategoriyaga
taaluqli bo`lmagan statik sahifalarni tahrirlash mumkin.
Rezerv nusxalash veb - resursni ma`lumotlarni yo`qotib qo`yishni
xavfsizligini ta`minlash imkonini beradi. Dastur xatoligi yuz berganda,
ma`lumot o`g`irlanganda yoki yo`qotilgandan ham rezerv nusxalash
57

ma`lumotlar bazasini va MBT fayllarini so`ngi ishchi holatida tiklash imkonini
beradi. MBT da fayllarni rezerv nushalash uchun “Joomla Explorer”
komponenti mavjud. Komponentga kirish uchun menyudan “ Компоненты ” -
“Joomla Explorer” buyruqlari ketma - ket tanlanadi.Komponent fayllarni
nushalash, tahrirlash, ko`chirish, o`chirish, qayta nomlash, ruxsat berishni
o`zgartirish, arxivlash bo`yicha keng imkoniyatlarga ega MBT ning rezerv
nushasini yaratish uchun “ntdocs” papkasiga o`rnatiladi va “ Архивировать ”
tugmasi bosiladi. Ochilgan oynada adminstratir fayl nomini va arxiv turini
ko`rsatadi. Arxiv yaratilgandan so`ng uning ichida sayt strukturaning butun fayl
tizimi joylashadi. MBT da fayllar barcha funksiyalarning bajarilishini
ta`minlaydi, biroq veb - saytning ma`nolarga ega bo`lmaydi. Barcha materiallar
va sozlanmalar MySQL ma`lumotlar bazasida saqlanadi MB ni rezerv
nusxalashni ta`minlash uchun “PHP My Admin” dasturi qo`llaniladi. “PHP My
Admin” bilan ishlash uchun https://phpmyadmin.hc.ru saytida foydalanuvchi
nomi va parametirini kiritish zarur. Bu ish amalga oshirilgandan so`ng,
“ Експорт ” tugmasi bosiladi Hosil bo`lgan oynada www.kasu.uz ma`lumotlar
bazasi tanlanadi, “ Сохранить как файл ” bandi belgilanadi, ma`lumotlar bazasi
kodirofikasi “Windows - 1251” o`rnatiladi, arxiv turi - “zip”deb ko`rsatiladi va
“ok” tugmasi bosiladi[14]. MB ni eksport qilish 30 - rasmda tasvirlangan.
58

2.4.8 - rasm
Rezerv nushadan tiklash odatda ma`lumotlar bazasi nushasini eksport
qilish va uning joriy holatini qayta yozish yo`li bilan amalga oshiriladi. Tizim
fayllarini tiklashni qo`llash ma`lumotlar bazasini tiklashga nisbatan kamroq
o`tkaziladi. MB larini tiklash “Php my admin” orqali amalga oshiriladi. Dastur
MySQL serveri MB ni boshqarish uchun mo`ljallangan. Boshqarish deganda
MB ni, uning jadvallarini va yozuvlarini yaratish, o`chirish, tahrirlash
tushuniladi. Chetki SQL kodni bajarish imkoni mavjud. Rezerv nushadagi
ma`lumotlarni import qilish oldidan joriy MB ni tozalab tashlash zarur.
Dasturning bosh sahifada MBT tomonidan foydanilayotgan MB ni tanlash
lozim. Bizning holda bu www.kasu.uz bo`ladi MB ning har bir jadvali belgilab
chiqilishi lozim. Buning uchuin “ Отмететь вx ” bandidan foydalanish mumkin.
Shundan so`ng, “c o тмеченными :” - “ удалить ” amali tanlanadi jadvalni
o`chirishga misol 2. 4.9 – rasmda tasvirlangan
59

2. 4.9 – rasm
Barcha jadvallar o`chirilgandan so`ng, “ Импорт ” tugmasi bosiladi. Bunda
ma`lumotlar bazasining so`ngi ko`chirilgan nushasi va “Windows - 1251”
kodirovkasi ko`rsatilgan bo`lib OK tugmasi bosiladi.
III.5 MBT ni himoyalash metodlarini tahlili
MBT ni o`rnatilgandan va sozlangandan so`ng veb - resursni ruxsat
etilmagan tashriflardan va hakerlar hujumidan himoyalash usullari haqida savol
tug`iladi. Hozirgi vaqtda sayt biror tashkilot infratuzulmasining birinchi qismi
sanaladi. Shunungdek sayt tashkilotning reklamasi, logotini kabi vazifalarni
bajaradi. Buzilgan sayt - kompaniyaning imijida bo`lgan zarba deb hisoblanadi.
Masalan, birjalarning saytlaridan axborotning chiqib ketishi aksiyalarning
ko`rinishlarini o`zgarishiga sabab bo`ldi. Xavfsizlik choralarini ko`rish uchun
MBT asosida ishlaydigan ixtiyoriy sayt uchun potensial xavf - xatar ro`yhatini
tuzib olamiz:
- SQL - inyeksiya (ma`lumotlarga ko`ra internet tarmog`idagi har ikkinchi
sayt SQL xavfiga duchor bo`lmoqda);
- MBT kataloglarida yozish uchun ruxsat berishni boshqarishning
yo`qligi;
- MBT dastur kodi butunligini nazoratini ta`minlovchi mexanizmning
yo`qligi;
- Adminstratirlash paneliga kirish parolining standart parol ekanligi;
60

- Istalgan IP dan adminstrativ interfeysga kirish mumkinligi;
- Mazmunni almashtirish mumkinligi;
- Saytlarora senariylarning bajarilishi (xss);
- Buferning to`lib qolishi;
- Xizmat ko`rsatishda nosozlik;
- MBT bilan bitta serverda joylashgan begona veb dasturlarning buzilishi`
- MBT ma`lumotlar bazasining buzilishi
Xavf - xatar ro`yhati shunchalik kattaki, barcha choralarni ko`rishning
iloji yo`q, chunki ixtiyoriy dasturiy mahsulot kamchiliklarga ega. Yuqori
darajali himoyalanganlikni ta`minlash uchun bir qator xavfsizlik choralarni
ko`rish lozim:
- Axborot muhitini ayditi (server, OS, ruhsat uchun huquqlarning
taqsimi);
- Veb dastur ayditi
- Dasturiy kod butunligini nazorat qilish;
- Loyihani doimiy monitoringi;
- Fayllar tizimini va MB ni kunlik reserv nushalash;
- Barcha veb dasturlar uchun yagona avtorizatsiya tizimi;
- Axborotni uzatishda shifrlash imkoniyati;
- Avtorizatsiyaga qayta - qayta bo`lgan urinishlarni va boshqa buzish
urinishlarini ro`yhatga olib borish;
- Saytga hujum qilinganda tizimning faol qarshiligini sozlash;
- Foydalanuvchilar o`rtasida ruxsatning cheklovi;
61

“QDU rasmiy veb - sayti” va boshqa veb loyihalarda bu muommalarni
o`rganish jarayonida MBT xavfsizligining choralarini ta`minlash bo`yicha
choralar ko`rildi.
Yuqorida sanab o`tilgan imkoniyatlardan ko`pchiligi zamonaviy MBT
larda qo`llanilgan. Veb-saytning ishlashini ta`minlab turishda foydalanilgan
MBT, Apache veb - serveri, ma`lumotlar bazasi serveri va boshqarish doimiy
ravishda yangi versiyalari bilan almashtirib turish kamchiliklarni kamayishga
olib keldi.
Asosiysi, shuningdek veb dasturning xafvsizligini amalga oshirishning
eng samarali usuli MBT ning adminstrativ resurslarga, ma`lumotlar bazasiga va
butun serverga ruxsat berish imkoniyatining minimallashtirish hisoblanadi.
III.6 MBTlarning qiyosiy tahlili
Ushbu BMI da ko`rib chiqilgan MBT GPL litsenziyasi asosida bepul
tarqatiladigan MBT hisoblanadi. Buning o`ziga xos yutuq va kamchiliklari
mavjud. Bir tomondan ochiq dastur kodi bilan ishlab chiqarivchilar bilan
aloqaga kirishmasdan MBT elementlarni oxiriga etkazish,o`zgartirish qo`shish
imkonini beradi. Boshqa tomondan yomon niyatlilarga dasturni to`liq o`rganib
chiqib kamchiliklarni aniqlashga imkon beradi. Xavfsizlik tomonidan
adminstrativ interfeysga ruxsat berish imkoniyatining moslangan
imkoniyatlari,axborot materiallarining tekshirish vositaning
mavjudligi,foydalanuvchilar o`rtasida adminstrativ huquqlarning taqsimlashning
o`ta moslashuvchanligiga ko`ra “Wordpress” himoyaviyroq hisoblanadi.
Joomla! MBT ko`proq kamchiliklarga ega bo`lib, doimiy ravishda ishlab
chiqaruvchilar tomonidan yamash ishlari olib borilmoqda. Hozirgi vaqtda 1.6
versiyasi ma`qul hisoblanadi.
Qulayligi va funksionalligi jihatidan ikkala tizim o`zlarining yaxshi
tomonlarini namoyish qilishdi. Ularning har biri saytning alohida sinflari uchun
mo`ljallangan. Joomla! ko`proq buyurtmachilar uchun tanishtiruv vazifasini
62

bajaruvchi standart loyihalar uchun mo`ljallangan. Wordpress Joomla! barcha
vazifasini bajarish bilan birga bir vaqtda ko`plab mualliflar bilan ishlash
imkoniyati, sozlash va kengaytirishda moslashuvchanroq hisoblanadi.
Foydalanuvchi nuqtau nazaridan qaralganda ikkala tizim ham sahifalarni
ko`rish va ma`lumot olishda juda ham qulay hisoblanadi. Joomla! da saytlarni
generatsiya qilish vaqti o`zlarining Wordpressnikiga nisbatan kattaroq
hisoblanadi.
Ikkala tizim ham yozuvlarni yaratish, tahrirlash va o`chirish; tizimning
ichki parametrlarini va ko`rinish berish shakllarini boshqarish; kengaytmalarni
qo`shish va foydalanuvchilar bilan amallar bajarishda foydalanilgan
adminstrativ interfeysga ega. Wordpress nisbatan foydalanisgda qulay va oson
o`zgaradigan adminstrativ panelga ega.
Tizim resurslarini sarfidan kelib chiqsak - Wordpress ko`proq resurs talab
qiladi. Server TXQ (OZU)ga bo`lgan yuklama o`rnatilgan qo`shimcha
modullarga qarab 50 – 120 mb ni tashkil qiladi. Joomla! dan foydalanganda
yuklama 20 - 40 MB ni tashkil qiladi.
Ikkala tizimda ham ko`rinish andozalaribilan ishlash yuqori darajada
tashkil qilingan. Ikkalasi ham shablon kodini adminstrator interfeysidan
o`zgartirish imkonini beradi. Wordpress moslashuvchan vositalarga va ichki
operatorlarga ega bo`lganligi sababli saytga interfaol elementlarni hech qanday
cheklovlarsiz qo`shish imkonini beradi. Shablon strukturasiga ixtiyoriy PHP
kodni bajarish imkoni mavjud.
Ishlab chiqarish va foydalanishga kiritishda ikkala tizim ham o`zining
yuqori darajasini namoyish qildi. Funksional imkoniyatlari batavsil
o`rgangandan so`ng, tizimlar turli darajadagi va sinfdagi saytlar uchun
mo`ljallanganligi haqida xulosa chiqarish mumkin. Ikkala tizim ham tipik veb -
saytlarni yaratishga qodir. Internet hamjamiyatlar yoki yirik media - loyihalarni
tashkil qilishda Wordpress yoki undanda jiddiyroq tizimlardan foydalanilgan
63

ma`qul. Reklama va axborot saytlari uchun hamda sutkasiga 5000 dan kam
tashriflarga ega saytlar uchun Joomla! MBT to`g`ri keladi.
64

Xulosa
Predmet sohasi o`rganildi. Natijalar asosida loyiha axborot tizimlarida
ma`lumotlarni tasvirlashning yangi strukturasi ishlab chiqildi. Har bir ma`lumot
bo`limining modellari yaratildi; amallarni bajarish va qayta ishlash funksiyasini
bajaruvchi mavjud ma`lumotlar nazoratchisi qo`yilgan talablar asosida
optimallashtirildi; ma`lumotlarni kiritish, chiqarish va qayta ishlash uchun yangi
veb-shakllar va dizayn elementlari yaratildi.
“Qarshi DU rasmiy veb-sayti”axborot tizimi virtual xostingga o`tkazildi.
Ikkinchi darajadagi alohida domen nomi ro`yhatdan o`tkazildi. Veb-resurslarni
ishlab chiqishda ikkita turli MBT qo`llanildi. Bu esa ikkala tizimning qiyosiy
tahlilini amalga oshirishga imkon berdi.
Bajarilgan ishning natijasi sifatida to`laqonli axborot tizimlari yaratildi, va
ular yordamida resurs foydalanuvchilari o`rtasida bog`lanish vositalarini
yaratadigan ixtiyoriy materialni chop etish imkonini beradigan
adminstratirlashda qulay va moslashuvchan, foydalanuvchiga intuitiv-tushunarli,
keyinchalik rivojlantirishga va kengaytirishga tayyor dasturiy tizim yaratildi.
Universitet uchun yaratilgan internet resursida universitet ma`muriy
tuzulmasi kafedralar va fakultetlari universitet manzili abiturentlar uchun foydali
ma`lumotlar va boshqa ko`plab eng so`ngi yangiliklarni olish imkoniyatini
beradi.
Qo`llanilga tizim zarur qoida yangi bo`limlarini qo`shish imkonini beradi.
Axborot texnologiyalari markazi xodimlari mustaqil ravishda saytni yangilay
olishga imkon beradigan resursning funksional elementlarini to`laqonli bayoni
yaratildi.
Universitet veb-resursi ham axborot strukturasi tomonidan ham
sahifalarni aks ettirishning texnik amalgam oshirish tomonlari bo`yicha katta
o`zgarishni amalgam oshirgan.
65

MBT ga o`tish statik sahifalarni chiqarishni bekor qilish imkoniyatini
beradi va saytda dinamik qismlarni joylashtirish imkonini berdi. Ko`rinish
berish uslubi va grafik andoza yaratildi.
Yangi paydo bo`lgan elektron o`quv-uslubiy majmua bo`limi
talabalarninig adabiyotlar bilan bog`liq muammolarini o`zlari hal etishga imkon
yaratib berdi.
Ixtisoslashtirilgan bo`limda predmetga oid eng so`ngi yangiliklarni
internet tarmog`i orqali omlayn tanishish imkonini berdi. Ko`plab
foydalanuvchilar adabiyot qidirib ovora bo`lmasligi uchun kutubxonalarga
borishi uchun yo`l sarf harajatlari va boshqa noqulayliklarni bartaraf etish
maqsadida ushbu ishlar amalga oshirildi.
Hozirgi vaqtda universitet saytida unitersitet rektoriga o`z savollarini
yo`llashlari uchun foydalanuvchilarga arizalar formasi deb ataladigan vosita
yaratilgan. Yangiliklar va maqolalarni bo`limlarga ajratib chiqarish yo`lga
qo`yildi. Foydalanuvchilar tashrifi hisob-kitob qilina boshlandi. Keyinchalik
ham resurslar doimiy yangilanib turuvchi elementlar bilan mos yangi dolzarb ba
qiziqarli maqolalar bilan boyitilish ko`zda tutildi.
Bajarilgan ishlari tahlil qilib yaratilgan veb-saytlarining rivojlanishning
bir necha yo`llarini taklif qilish mumkin. Ko`plab foydalanuvchilar o`zlari
uchun zarur bo`lgan predmet sahifasiga bo`lgan talablarni saytda yozib
qoldirishlari mumkin. Bu talablar o`rganilib chiqilib fanlarga oid elektron
ma`lumotlarni rivojlantirib borish imkoniyati mavjud. Universitet hayoti bilan
barcha qiziquvchilar veb-resursda berilgan ma`lumotlar bilan qanoatlanishi
uchun doimiy ravishda yangilashlar olib boriladi.
Bundan tashqari universitet veb-saytlarini rivojlanishda bajariladigan
amallarni avtomatlashtirishga alohida e`tibor qaratish lozim. Veb-sayt
yordamida jarayonlarni avtomatlashtirish foydalanuvchi vaqtini tejashga imkon
berdi.
66

Bajarilgan ish yakunlarini xulosalab aytish mumkinki, veb-saytini
rivopjlanishga ikkala tizim ham qo`l keladi. Minglab tayyor shablonlar va ochiq
dasturlariy kodli platforma ishlab chiqaruvchiga kelajakdagi istalgan maqsad,
g`oya va loyihalarni amalga oshirish imkoniyatini taqdim etadi.
67

Foydalanilgan adabiyotlar va internet resusrslari.
1. I. A. Karimov “ Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch ” – Toshkent
“Ma`naviyat”. 2008 y.176 s
2. Колисниченко Денис Николаевич Joomla! 1.5. Руководство
пользователя. — М.: «Диалектика», 2009. — С. 224. — ISBN 978-5-
8459-1509-2
3. Хаген Граф Создание веб-сайтов с помощью Joomla! 1.5 = Building
Websites with Joomla! 1.5. — М .: « Вильямс », 2009. — С . 304. — ISBN
978-5-8459-1506-1
4. Бэрри Норт Joomla! Практическое руководство = Building a
Cuccessful Joomla! Powered Website. — М .: « Символ - Плюс , 2008. — С .
448. — ISBN 978-5-93286-117-2
5. Дэн Рамел Joomla! Самоучитель = Beginning Joomla! From Novice to
Professional. — Санкт - Петербург : « БХВ - Петербург , 2008. — С . 448. —
ISBN 978-5-9775-0285-6
6. HTML в Web – дизайне: Алексей Петюшкин – Москва, БХВ – Петербург,
2004 г . – 400 c .
7. Joomla ! 1.5.15/1.6.0. Руководства пользователя (+ С D - ROM ):
Д.Н. Колисниченко – Москва, Вильямс, 2010 г. – 204 с.
8. Macromedia HomeSite 5.0. Инструмент подготовки Web – публикаций.
Практическое пособие: A . K . Гультяев - Санкт-Петербург , Корона – Принт,
2007 г – 304 с.
9. Oracle Database . Создание Web – приложений: Брэдли Браун, Ричард
Дж. Ниемик, Джозеф С Треззо – Москва, Лори, 2007 г -722 с.
68

10. Выбираем лучший безплатный движок для сайта. CMS Joomla ! И Drupal
(+ С D - ROM ): Денис Колисниченко – Москва, БХВ – Петербург, 2010 г. –
288 с.
11. Интернет – сайт. Книга для заказчика: А А. Лапан – Москва, Горячая
Линия – Телеком, 2009 г.-88 с.
12. Калина красная. Песенник: - Санкт-Петербург,Мангазея, Рипол
Класик, 2010 г. – 544 с.
13. Основы электронного бизнеса: Мэт Хейг - Санкт-Петербург,
Гранд, ФАИР – ПРЕСС, 2002 г.-352 с.
14. Самоучитель Joomla !: Дэн Рамел – Москва, БХВ – Петербург, 2008 г.-
448 с.
15. WWW . Ziyonet . uz .
16. WWW . Intuit . ru . Интернет-Университет информационных технологий.
Москва.
17. WWW . Intuit . uz .
69

Web-sahifalar va ularni yaratish vositalari

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish