Xalq dostonlari, dostonchilik maktablari, dostonlar tavsifi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xalq dostonlari, dostonchilik maktablari, dostonlar tavsifi

Купить

Xalq dostonlari, dostonchilik maktablari, dostonlar tavsifi.
REJA:
1. Dostonchilik maktablari haqida ma`lumot.
2. Xalq dostonlarining mavzu doirasi.
3. Dostonning tili va badiiy xususiyatlari.

So’z san`atining dastlabki namunalari insoniyat nutqi paydo bo’lishi bilan yuzaga
kela boshladi. Fol’klorshunoslikda buni shartli ravishda dostonchilik (baxshilik)
maktablari deb yuritiladi. Hozirgi kunda o’zbek fol’klorshunosligida Bulung’ur,
Qo’rg’on, SHahrisabz, SHerobod, Janubiy Tojikiston, Xorazm kabi poetik
dostonchilik maktablari – baxshilik san`atining ajoyib markazlari aniqlangan.
1. Bulung’ur dostonchilik maktabi qahramonlik dostonlarini ijro etish bilan
mashhur bo’lgan. Sodda, yuksak, o’ta an`anaviy, nisbatan arxaik bo’lgan
qahramonlik eposi uslubi bu dostonchilarning poetik yo’li hisoblangan. Bulung’ur
dostonchilik maktabining so’nggi talantli vakili Fozil Yo’ldosh o’g’li (1872-1955)
hisoblanadiki, undan «Alpomish», «YOdgor», «YUsuf bilan Ahmad», «Malikai
ayyor», «Mashriqo», «Zulfizar», «Balogardon», «Intizor», «Nurali», «Jahongir»,
«Murodxon», «Rustam», «SHirin bilan SHakar», «Ra`no bilan Suxangul»,
«Zevarxon» kabi ajoyib dostonlar yozib olingan.
2. epik san`atning ikkinchi bir muhim Qo’rg’on dostonchilik maktabi bo’lib,
uning eng so’nggi talantli vakillari ergash Jumanbulbul o’g’li (1868-1937) va
Po’lkan shoirlar (1874-1941) hisoblanadi. Bu talantli san`atkorlardan «Alpomish»,
«YAkka Ahmad», «Oysuluv», «Kuntug’mish», «Qironxon», «Go’ro’g’lining
tug’ilishi», «YUnus pari», «Misqol pari», «Gulnor pari», «Xushkeldi»,
«Hasanxon», «CHambil qamali», «Dalli», «Ravshan», «Avazxon», «Qunduz bilan
YUlduz», «Xoldorxon», «Hilomon», «Berdiyor otliq», «Zamonbek», «Xidirali
elbegi» kabi dostonlar yozib olingan.
3. XIX asrda mavjud bo’lgan yana bir epik markaz SHahrisabz dostonchilik
maktabidir. Bu maktabning so’nggi namoyandasi Abdulla Nurali o’g’li (1874-
1957) XIX asrning yirik dostonchisi Rajab shoirning shogirdidir. Bu baxshilar
dostonlarni sho’x, quvnoq, ko’tarinki ruhda aytishlari, kuylarining yoqimliligi
bilan ajralib turadilar.
Atoqli xalq shoiri Islom Nazar o’g’li (1874-1953) bir tomondan,
SHahrisabz, ikkinchi tomondan, Qo’rg’on dostonchilik maktabi bilan bog’liq
bo’lgan. Uning ijro usuli va undan yozib olingan «Orzigul», «Sohibqiron», «Erali
va SHerali», «Zulfizar bilan Avazxon», «Gulixiromon», «Kuntug’mish» kabi

dostonlarga nazar tashlar ekanmiz, ularda har ikki maktab xususiyatlari yaqqol
ko’rinadi.
4. O’zbekistonning janubida yashovchi ko’pgina baxshilar SHerobod
dostonchilik maktabi bilan bog’liqdir. XIX asrning II yarmi va XX asr boshlarida
yashagan bu maktabning mashhur vakili SHernazar Beknazar o’g’li bir qancha
shogirdlar etishtirgan. Mardonaqul Avliyoqul o’g’li, Umir Safar o’g’li, Normurod
baxshi, Ahmad baxshi, Nurali Boymat o’g’li, Mamadrayim baxshi, Bo’riboy
Ahmad o’g’li, YUsuf O’tagan o’g’li kabi o’nlab dostonchilar shu maktabga
birlashadi va ulardan bir qancha dostonlar yozib olingan.
5. Janubiy Tojikistonda yashovchi o’zbek-laqay baxshilari ham ijro
yo’llarining badiiy tasvir vositalari jihatidan o’ziga xos xususiyatlarga ega. Bu
baxshilar Dang’ara rayonining Jorubqo’l qishlog’i bilan bog’liq. Bu erda XIX
asrning II yarmi va XX asr boshlarida Haybat SHomol o’g’li, Qunduz soqi degan
mashhur dostonchilar o’tgan. Hozir ham ularning davomchilari bor. O’zbek-laqay
baxshilarining dostonchilikdagi asosini «Go’ro’g’li» dostonlari turkumi tashkil
etadi. Bu dostonlar o’zlarining nihoyatda mo’`jazligi bilan ajralib turadi.
O’zbek xalq dostonlarining mavzu doirasi
O’zbek xalq dostonlari nihoyatda ko’p bo’lib, uzoq asrlar davomida yaratildi
va turli ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda kuylanib keldi. Bu hol ularni muayyan
turlarga bo’lib o’rganishni taqozo etadi. Dostonlar, dastlab V.M.Jirmunskiy va
H.T.Zarifov, keyinroq M.Saidov tomonidan nashr qilindi. O’zbek xalq dostonlari
qahramonlik, jangnoma, tarixiy, romanik, kitobiy dostonlarga bo’linadi.
1. Qahramonlik dostonlari . Qahramonlik dostonlari bizgacha sof holida
«Alpomish» misolida etib kelgan.
2. Jangnoma-dostonlar . Hukmron tabaqa islom dinini harbiy kuch bilan
yoygan shaxslarni xalq orasida targ’ib qilish maqsadida jangnoma asarlaridan
foydalangan. Natijada «Jangnomai Abo Muslim», «Jangnomai Sayid Battol
G’oziy», «Jangnomai Amir Hamza» kabi islom dinini zo’rlik bilan targ’ib etgan
shaxslarning nomi bilan bog’langan jangnomalar yuzaga kelgan. O’rta Osiyoda

keng tarqalgan jangnomalarning qadimgi namunalariga Firdavsiyning
«SHohnoma»sini va «Jangnomai Jamshid», «Qahramoni Qotil», «Ho’shang»,
«To’maris» kabilarni ko’rsatish mumkin.
3. Tarixiy dostonlar . Tarixiy dostonlar tarixdagi konkret voqealar va
faktlarni tasvirlash xarakteri, hujjatiylikning darajasi jihatidan bir-birlaridan jiddiy
farq qiladilar. Ularni shu xususiyatiga qarab:
a) tarixiy-qahramonlik;
b) tarixiy-fantastik;
v) tarixiy-konkret yoki yangi dostonlar;
g) avtobiografik dostonlar
kabi ichki turlarga bo’lish mumkin. Tarixiy-qahramonlik dostonlarining eng yaxshi
namunalaridan biri «Oysuluv» dostonidir.
Tarixiy-fantastik dostonlarga «Tulumbiy», «SHayboniyxon» kabilarni
kiritish mumkin. «SHayboniyxon» dostonida epik voqelik yarim tarixiy, yarim
afsonaviy xarakterga ega bo’lsa, «Tulumbiy»da ayrim tarixiy shaxslar nomidan
bo’lak hech narsa qolmagan, ya`ni unda syujet tarixiy voqelik asosida emas, balki
ishqiy-sarguzasht asosida rivojlanadi. Bunday dostonlarda qachonlardir bo’lib
o’tgan tarixiy voqealar va tarixiy shaxslar epik bayon uchun umumiy fon vazifasini
o’taydi, xolos. Xalq orasida ertak va afsonalar holida juda keng tarqalgan
«Xurshidoy» qissasining ikkinchi qismi sifatida «SHayboniyxon» dostoniga
kiritilishi va SHayboniyxonning hukmdorlik davri bilan bog’lanishi ham shu bilan
izohlanadi.
Tarixiy-konkret yoki yangi dostonlarga XIX asrning II yarmi va XX asr
boshlarida baxshilar tomonidan yaratilgan asarlar kiradi. Bunday dostonlar
o’zlarining mustahkam tarixiy asoslariga, qahramonlarining … ega. «To’lg’onoy»,
«Namoz», «Mamatkarim polvon», «Jizzax qo’zg’oloni», «Mardikor», «Amir
qochdi», «Ochildov», «Hasan batrak» kabilar yangi dostonlarning eng yaxshi
namunalari hisoblanadi. Aniq faktlar va hujjatlarga asoslanish bunday
dostonlarning bosh xususiyatidir.

Ergash Jumanbulbul o’g’lining «Tarjimai hol», Fozil Yo’ldosh o’g’lining
«Kunlarim», Islom Nazar o’g’lining «Baxtiyor avlodlar», Abdulla Nurali
o’g’lining «Kunlarim» kabi dostonlari buning yorqin namunalaridir.
4. Romanik dostonlar . Romanik dostonlarning tuzilishi nihoyatda
murakkab. Qahramonlik dostonlarida romanik elementlar bo’lganidek, romanik
dostonlardan qahramonlik elementlari, jangnomalar xususiyatlari ham mustahkam
o’rin olgan. Hatto bir dostonda bir necha tema baravar ishlangan bo’lishi mumkin.
SHularni hisobga olib, bu tip dostonlarni:
a) qahramonlik-romanik;
b) ishqiy-romanik;
v) maishiy-romanik
dostonlar kabi ichki turlarga bo’lish maqsadga muvofiqdir.
5. Qahramonlik-romanik dostonlarda («Rustamxon», «YAkka Ahmad»,
«Go’ro’g’li» turkumiga kiruvchi bir qancha asarlar) qahramonlik yo’nalishi ustun
tursa, ishqiy-romanik dostonlarda («Kuntug’mish», «Go’ro’g’li» turkumining
so’nggi xalqalari) sevgi mojarolari, sarguzashtli voqealar tasviriga alohida e`tibor
beriladi. Maishiy-romanik yoki ijtimoiy-maishiy dostonlarda («Sohibqiron»,
«Orzigul», «Erali bilan SHerali» va boshqalar) realistik momentlar, mavjud
tuzumdan ijtimoiy norozilik kayfiyatlari, maishiy turmush bilan bog’liq turli-
tuman tafsilotlarni batafsil tasvirlash etakchilik qiladi. Bunday dostonlar syujeti
feodalizm sharoitida o’zining real zaminiga ega. Bu xil dostonlarda xalqimiz va
baxshilarning demokratik qarashlari yanada yorqinroq aks etgan.
4. Kitobiy dostonlar . Kitobiy dostonlarning bir guruhi klassik adabiyot
namunalarining baxshilar tomonidan qayta ishlanishi natijasida yuzaga kelgan.
Masalan, «Farhod va SHirin», «Layli va Majnun», «Bahrom va Gulandom»
Alisher Navoiy dostonlari, «YUsuf va Zulayho» shu syujetdagi forsiy va turkiy
asarlar, «Rustami Doston», «SHohnoma», «Varqa bilan Gulshoh», «Vomiq bilan
Uzro» forschadan ozarbayjonchaga qilingan tarjimalar asosida yaratilgan. Kitobiy
dostonlar orasida yana shunday namunalar borki, ularning yaratilishida asos
bo’lgan manbani topish qiyin. Ammo asarning temasi, uslubi, tasvir mohiyati

kitobiy manbaga asoslanganligi va yozma adabiyotga yaqin turganligini aniq
ko’rsatadi. «Sanobar», «Zevarxon» kabi dostonlar shunday asarlardan hisoblanadi.
Xorazm dostonchiligida, shuningdek, «Malikai Dilorom», «Tohir va Zuhra» kabi
bir qancha dostonlarda og’zaki va yozma adabiyotning juda murakkab formalariga,
turli-tuman adabiy shakllarni o’ziga xos ravishda chatishib ketganligiga duch
kelamiz.
Xalq dostonchilarini O`zbekistonning ayrim erlarida baxshi so`zidan boshqa
nomlar bilan ham hritiladi. Masalan, Surxondaryo va Qashqadaryoning ayrim
joylarida hzboshi, Janubiy Tojikiston o`zbeklari orasida soqi, Surxondaryo va
Janubiy Tojikistonning ayrim joylarida sozanda, Farg`ona vodiysida sanovchi,
ayrim tumanlarda jirov, jirchi, oqin, oxun va hokazo.
O`zbeklarda xalq dostonchisini shoir deb atash ham keng tarqalgan. SHoir
arabcha so`z bo`lib, poetik asarlar ijodkori bo`lgan yozma va og`zaki adabiyot
vakillariga nisbatan qo`llaniladi. Og`zaki nutqda bu so`z ba`zan, ko`chma ma`noda
hozirjavob, shirinsuxan shaxsga nisbatan ham ishlatiladi. Xalq ijodida badihago`y
ijodkorlar, epik an`ana doirasida o`zlarining yangi-yangi variantlarini, hatto yangi
dostonlarni ham yarata oladigan baxshilar shoir deb ataladi. Masalan, Ergash shoir,
Fozil shoir, Islom shoir, Po`lkan shoir va boshqalar.
Baxshilar xalq dostonlarini biror sozda, ko`p erlarda do`mbira, ayrim
joylarda qo`biz yoki dutorda kuylaydilar. Xorazm baxshilari esa dostonlarni,
asosan, dutorda ijro etadilar, ularga g`ijjak va balomonda sozandalar jo`r bo`ladi.
30-yillarda Xorazm baxshilari dostonlarni tor va rubobda kuylay boshladilar. SHu
munosabat bilan ayrim baxshilar ansamblida g`ijjak o`rniga skripkadan
foydalanish, ansamblga doirachi, hatto o`yinchi olib kirish hollari bo`ldi. Bola
baxshi va uning ansambli bunga misol bo`ladi. Xorazmda ba`zan epik asarlar yoki
ularning parchalarini garmonda ijro etish hollari ham mavjud. Bunday hollarda
ularni baxshi emas, balki sozchi deb hritilgan. Masalan, Qurbon sozchi, Qodir
sozchi va boshkalar. Sozchilar epik asarlarni to`la ijro etishdan ko`ra, undan
parchalar, termalar va o`zlari yaratgan asarlarni kuylashga alohida e`tibor
berganlar.

Demak, epik asarlarni elga etkazishda O`zbekistonning deyarli barcha
erlarida yakka ijrochilik hukmron bo`lsa, Xorazmda, asosan, jamoaviy ijrochilik
etakchilik qiladi. Ijro davomida dostonlarning she`riy qismlari kuylansa, prozaik
o`rinlari baxshilarning o`zlariga xos ifodali tilda bayon etiladi.
Xorazmda epik asarlarni, ulardan olingan parchalar va ayrim termalarni kuylovchi
ijodkorlarning yana bir turi xalfalar, deb hritiladi. Xalfachilik, asosan, ayollar
orasida keng tarqalgai.
Xalfachilik san`ati ikki xil: a) ansamblli xalfalar; b) yakka xalfalar.
Ansamblli xalfalar uch kishidan iborat. YA`ni ustoz xalfa (ayni vaqtda garmon
chaladi va ashula aytadi), doirachi (ashulaga jo`r bo`ladi, ba`zan raqsga tushadi) va
o`yinchilar (raqsga tushadi, qayroq bilan o`ynaydi, yalla va lapar aytadi, ba`zan
doira chaladi) birlashib, ansamblni tashkil etadilar. Bu tip xalfalar xalq
dostonlarini, ulardan olingan parchalarni, to`y qo`shiqlarini, lapar va yallalarni,
o`zlari yaratgan yoki boshqa ijodkorlar asarlarini garmon va doira jo`rligida
kuylaydilar. Bibi shoira, Xonimjon xalfa, Ojiza, Onajon Safarova, Nazira Sobirova
kabilar shunday xalfalardandir.
Yakka xalfalar doston va qo`shiqlarni sozsiz ijro etadilar. Ular dostonlarni
yoddan yoki qo`lyozma va kitobdan yoqimli ohangda o`qish, «YOr-yor», «Kelin
salom», «Muborak» kabi to`y qo`shiqlarini ijro etish bilan shuhrat qozonganlar.
Roziya Matniyozov qizi, Saodat Xudoyberganova, Poshsho Saidmamat qizi,
Ambarjon Ro`zimetova, Anorjon Razzoqova kabilar yakka holda xalfachilik
qilganlar.
Xalfalar ko`proq «Oshiq G`arib va SHohsanam», «Oshiq Oydin»,
«Asilxon», «Hurliqo va Hamro», «Qumri», «Qissai Zebo», «Tulumbiy»,
«Zavriyo», «Durapsho», «Bozirgon», «Xirmon dali» kabi dostonlarni, Maxtumquli
she`rlarini, turli marosim qo`shiqlarini va o`zlari yaratgan asarlarni ijro etadilar.
Ular mahalliy xalqning barcha to`y-hashamlarida, turli marosimlarda, ayollar
yig`inlari va bayramlarda qatnashadilar, to`y va marosimlarni boshqaradilar.
Xalfachilik ayollar san`ati sifatida Xorazm vohasida shu kunlarda ham keng
davom etmoqda.

O`tmishda epik asarlarni xalqqa etkazuvchilar qatorida qissaxonlar ham
bo`lgan. Qissaxonlar xalq dostonlarining qayta ishlangan nusxalarini, qiziqarli
tarjima hikoyalarni, mumtoz adabiyot namunalaridan «fol`klorlashtirilgan»
variantlarni, turli xil jangnomalarni choyxonalarda, turli yig`inlarda, xalq
to`plangan joylarda yodaki aytganlar yoki qo`lyozma va bosma matn asosida
o`zlariga xos ohangda o`qiganlar.
Qissaxonlar «Rustami Doston», «Tohir va Zuhra», «Hikoyati Go`ro`g`li
sulton», «Bahrom va Gulandom» kabi dunyoviy qissalarni ijro etish bilan birga,
ko`proq diniy mazmundagi asarlarni ham o`qib hrganlar. Ayrim hollarda eng
qobiliyatli qissaxonlarning o`zlari qissa tuzishgacha, ba`zan yangi asarlar
yaratishgacha ko`tarilganlar, aytayotgan asarlariga ijodiy yondashganlar.
O`tmishda qissaxonlik shahar joylarda keng rivojlangan bo`lib, keyingi
vaqtlarda, umuman, uchramaydi. Bu narsa ko`plab kitob bosib chiqarilishi,
jumladan, ilgari aytilib hrilgan qissalarning ham nashr etilishi, xalqimizning
yoppasiga savodxon bo`lishi bilan bog`liqdir.
Epik asarlarni keng mehnatkashlar ommasi orasida kuylashda, ularni
avloddan avlodga etkazishda har doim baxshilar etakchilik qilganlar. O`tgan asrda
ikki hzdan ortiqroq dostonchi aniqlandi va ro`yxatga olindi. Ulardan Jumanbulbul,
Jossoq, Bo`ron shoir, Jolmon baxshi, Sulton kampir, Tilla kampir, Xonimjon xalfa,
Bibi shoira, Suyav baxshi, Amin baxshi, Yo`ldoshbulbul, Sultonmurod,
Qurbonbek, Xidir shoir, Yo`ldosh shoir, Suyar shoir, SHerna hzboshi, Haybat
soqilar xalq orasida shuhrat qozongan. Ergash Jumanbulbul o`g`li, Fozil Yo`ldosh
o`g`li, Po`lkan shoir, Islom Nazar o`g`li, Umir shoir, Abdulla shoir, Xolyor
Abdukarim o`g`li kabi etuk shoirlar baxshichilikdagi juda boy an`analar asosida
muhim voqealarni tasvirlovchi yigirmadan ortiq yangi dostonlar yaratdilar.
Baxshi o`zlashtirgan va ijodiy tarzda kuylab kelgan barcha asarlar uning
repertuarini tashkil etadi. O`zbek xalq baxshilari repertuari janr e`tibori bilan
nihoyatda cheklangan. Ular fol`klorning faqat ikki janridagi asarlarni, ya`ni
termalar va dostonlarni kuylab kelganlar. Baxshilar terma va dostondan boshqa
asarlar (ertak, qo`shiq, latifa va shu kabilar) ni bilsalar ham, ularni aytmaganlar.

Mabodo biror dostonning mazmunini hikoya qilib bersalar, uni «ertak qilib aytish»
deb hisoblaganlar. Biroq bunday aytish professional dostonchi uchun odatdagi hol
emas.
O`zbek dostonchiligida an`anaviy doston kuylash tartibi bor. Odatda,
dostonchilik kech kuzdan erta bahorgacha kechqurunlari uhshtirilgan. Baxshi taklif
qilingan mehmonxonaga barcha eshituvchilar uning devorlari bo`ylab qator qo`r
tashlab o`tirishgan. Baxshini eng to`rda o`tqizganlar. Doston kuylash kichik bir
ziyofatdan keyin boshlangan. Baxshi dastlab bir yoki bir necha terma kuylagan.
Xorazm baxshilari esa, terma sifatida dostonlardan bo`laklar, Maxtumquli
she`rlaridan, pand-nasihatlar bilan bog`liq turli parchalarni ijro qilganlar.
Xorazmdan bo`lak joylarda esa, ko`p hollarda «Nima aytay?» («Doston terish»)
termasi bilan auditoriyaga murojaat etilgan. Bunda baxshi o`zida va
eshituvchilarda jiddiy temalardagi poetik asarlarni kuylash va tinglash uchun
kayfiyat hosil qiladi. So`ng tinglovchilarning xohishi yoki baxshining tanlashiga
ko`ra biror doston ijro etiladi. Odatda, dostonchilik o`tirishlari tongga ulanadi.
O`zbek xalq dostonlarining ko`pchiligi bir kun kuylashga mo`ljallangan.
«Alpomish»dek monumental asarlar ikki va undan ortiq kechalar ijro etilgan. 1
Baxshi ijro davomida dostondagi har bir tasvirga mos so`z va kuy topib
avjga chiqa boradi, o`zlarining ta`biri bilan aytganda, «qaynaydi». O`rni-o`rni
bilan eshituvchilarga murojaat etib, ularning diqqatini o`zida saqlab turadi. Avj
nuqtalarga etganda, baxshining gavda harakatlari, boshini sarak-sarak qilishi,
do`mbiraning bir muvozanatda borib-kelishi kuy va so`zga qo`shilib yaxlit ritmik
holat hzaga keltiradi. Bunday paytlarda to`rdagi baxshi poygakka, tomoshabin esa,
to`rga chiqib qolganligini hech kim payqamay qoladi. SHu tariqa qo`r tashlab
o`tirganlar davrani bir necha marta aylanib chiqishlari mumkin. Baxshi qizib va
terlab ketganda, ustidagi yaktaklarini birin-ketin echa boradi. Baxshining shogirdi
yoki davradagi biror kishi vaqt-vaqti bilan unga qaynatilgan va bir oz sovitilgan
suv tutib turadi. Baxshi suvdan bir ho`plab, ijroni to`xtovsiz davom ettara beradi.
1
O`shа аsаr, 29—31-b.

Dostonni kuylash juda ham qiziqarli o`ringa, avj pardalarga etganda, yarim
tunda dam olish uchun tanaffus e`lon qilinadi. Buni baxshilar «do`mbira
to`ntarmoq» deb aytadilar. Bunda baxshi eshituvchilarga yoki o`z do`mbirasiga
murojaat tarzida bir necha qistirma misralar to`qib, ijroni to`xtatadi. SHundan
keyin baxshi belbog`ini va do`mbirani to`nkarilgan holda qoldirib, tashqariga
chiqadi. Bu payt davradagilardan biri baxshi belbog`ini o`rtaga yoyadi. Har kim
o`z imkoniyatiga yarasha pul yoki biror narsa tashlaydi. Baxshi qaytib xonaga
kirguncha, yig`ilgan pul ea narsalar tugib qo`yiladi. So`ng dostonning qolgan
qismini kuylash davom ettiriladn. Xorazm baxshilari esa, doston ijrosi tugashi
bilan «To`yingda qaytsin» kuyini chalib turadi. Davra yoki to`y oqsoqollari bu
payt mehmon va mezbonlar o`z xohishi bilan bergan pul yoki buhmlarni yig`ib,
baxshiga beradi.
Baxshi taklif qilingan qishloq yoki xonadonda dostonchilik kechalari ba`zan
bir necha kun davom etadi. Baxshi ketar paytda uni taklif qilgan sohibi xonadon
unga yana qo`shimcha sovg`alar (to`n, sarpo, qo`y, ot va hokazo) berishi mumkin.
SHuni aytish kerakki, baxshiga beriladigan sovg`alar hech mahal majburiy va
oldindan kelishilgan holda bo`lmaydi. Bu to`la ixtiyoriy bo`lib, haqiqiy xalq
baxshilari hech mahal o`z san`atlariga daromad manbai sifatida qaramaganlar.
O`tgan asrda doston kuylash sharoitlari birmuncha o`zgardi. Baxshilar
kolxoz-sovxoz teatrlarida (masalan, Abdulla shoir, Bola baxshi, Bolta baxshi
kabilar) faol ishtirok eta boshladilar. Umumxalq hasharlarida (masalan,
Kattaqo`rg`on suv ombori, Katta Farg`ona kanali qurilishi), ijtimoiy-siyosiy
marosimlarda (masalan, saylov oldi uchrashuvlari), turli yig`inlarda doston va
undan parchalar kuylash odatga aylanib qoldi. Baxshilar bilan uchrashuvlar,
ko`riklar tashkil etildi.
Baxshi tayyorlash o`zining qat`iy an`anaviy tartiblariga ega bo`lgan.
Baxshilar qishloqma-qishloq dostonchilik qilib hrgan paytlarida mehnatkashlar
orasidagi talantli, qobiliyatli, she`riyatga qiziquvchi yoshlarni tanlaganlar, safar
davomida ularni sinab borganlar, istiqboli borlarini o`z yonlariga tortganlar.

SHogird tayyorlashda barcha o`qitish, o`rgatish ishlari, do`mbira mashqi
ham og`zaki ravishda amalga oshirilgan, chunki o`tmishda ustoz o`qish-yozishni
bilmaganidek, shogird ham savodsiz bo`lgan. Ahyon-ahyonda uchrab turadigan
baxshilarning savodliligi ham bunga monelik qila olmagan. Negaki, xalq
dostonlarini eshitish va kuylash orqali og`zaki o`rganish professional ta`limning
eng birinchi va asosiy sharti bo`lgan.
O`rgatishning keyingi yillarida ustoz shogirdni o`zi bilan birga dostonchilik
yig`inlariga, to`y-hashamlarga olib hradi. Bunday paytlarda shogird ko`pchilik
oldida termalar, dostonlardan parchalar kuylaydi. SHogird ancha pishib qolgach,
ustoz auditoriyaning ruxsati bilan o`zi kuylayotgan dostonning davomini unga
ayttiradi.
Hozirgi kunda o`zbek fol`klorshunosligida Bulung`ur, Qo`rg`on, Shahrisabz,
Qamay, Sherobod, Janubiy Tojikiston, Xorazm kabi poetik dostonchilik maktablari
— baxshilik san`atining ajoyib markazlari aniqlangan.
Bulung`ur dostonchilik maktabi vakillari qahramonlik dostonlarini ijro etish
bilan mashhur bo`lganlar. Bu maktabning so`nggi iste`dodli vakili Fozil Yo`ldosh
o`g`li (1872—1955) hisoblanadi, undan «Alpomish», «YOdgor», «Hsuf bilan
Ahmad», «Malika ayyor», «Mashriqo», «Zulfizar», «Balogardon», «Intizor»,
«Nurali», «Jahongir», «Murodxon», «Rustam», «SHirin bilan SHakar», «Ra`no
bilan Suxangul», «Zevarxon» kabi ajoyib dostonlar yozib olingan.
Xulosa o’rnida xalq dostonlarining mavzu doirasini nihoyatda kengligini
alohida e`tirof etish mumkin. Yirik hajmdagi bu janrlar yozma adabiyotga ham o’z
ta`sirini o’tkazishi natijasida noyob xalq og’zaki ijodining namunalari yozuvchilar
tomonidan yaratildi va o’quvchilariga taqdim etildi. Bu o’rinda, Mirkarim Osim,
Hamid Olimjon va boshqa ijodkorlarning asarlarida xalq dostonlarining ta`siri
ko’zga yaqqol tashlanadi.

ZARURIY ADABIYOTLAR:
1. X.Razzoqov va boshqalar. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. Toshkent:
«O’qituvchi», 1980, 210-221 betlar.
2. T.Mirzaev. «Alpomish» dostonining o’zbek variantlari. Toshkent: «Fan»,
1979.
3. E.Musurmonov. O’zbek xalq dostonlari. SamDU, 2005.
4. Bulbul taronalari. e.Jumanbulbul o’g’lining doston va termalari. 5 tomlik.
Toshkent: «Fan», 1973.
5. O’zbek xalq dostonlari. 1-2 tom. Toshkent: «Fan», 1956-1957.
6. . Avazxon  Go`ro`g`li dostonlari. To`rt jildlik. II kitob. T. : “YOzuvchi”,
1997.
7. Afzalov M. Po`lkan shoir. T. , 1955.
8. Go`ro`g`lining tug`ilishi. “Go`ro`g`li” dostonlari . To`rt jildlik. I kitob. T.:
“YOzuvchi”, 1996.
9. Malikai ayyor  O`XI, T.: FASN, 1988.
10. Mirzaev T. “Alpomish” dostonining o`zbek variantlari. T.: ”Fan”, 1968;
Yana: Xalq baxshilarining epik repertuari. T.: “Fan”, 1979.

Xalq dostonlari, dostonchilik maktablari, dostonlar tavsifi

Купить

Похожие документы
Sug‘oriladigan yerlardagi zovurlarning ahamiyati va turlari
Sug‘orish tizimlari va ulardan foydalanish
Sug‘orish tizimlarida suv o‘lchash
Sug‘urta tashkilotlar moliyasi
Suv tejovchi sug‘orish usullari va texnikasi