Xalq dramasi qo‘g‘irchoq teatri, og‘zaki dramma va ijro san’ati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xalq dramasi qo‘g‘irchoq teatri, og‘zaki dramma va ijro san’ati

Купить

Xalq dramasi qo‘g‘irchoq teatri, og`zaki dramma va ijro san’ati.
REJA:
1. Xalq teatri haqida ma`lumot.
2. Og’zaki drama va ularning ijro yo’llari.
3. Qiziqchi va masxarabozlar teatri haqida ma`lumot.
4. Xalq teatri san`atining tili va badiiy xususiyatlari.
5. Qo’g’irchoq teatri va uning paydo bo’lish tarixi.

So’z san`atining dastlabki namunalari insoniyat nutqi paydo bo’lishi bilan yuzaga
kela boshladi. Masxaraboz, qiziqchi va qo’g’irchoqbozlar tomonidan yaratilgan,
ular ijrosida, an`anaviy xalq teatri, spektakl’ sifatida avloddan-avlodga og’zaki
ravishda o’tib kelgan dramatik asarlar og’zaki badiiy ijodning maxsus turini tashkil
etadi. Og’zaki dramalar an`anaviy xalq teatrining asosiy repertuari hisoblanadi.
Xalq orasida og`zaki tarzda yaratilgan va xalq san`atkorlari tomonidan
sahnada namoyish etiladigan fol`klor asarlari og`zaki drama deb ataladi. Og`zaki
drama –xalq ijodining mustaqil janri sifatida juda qadim zamonlarda shakllangan.
Uturli xil o`yin-kulgilardan, dramatik holatlardan, har xil qiyofaga kirgan
tomoshachilarning monolog va dialoglaridan, sahna harakatlarih ovoz
ohanglaridan tashkil topadi.
Og`zaki dramani fol`klor teatri deb ham hritadilar. Davr uchun muhim
axloqiy normalar, mavjud tuzumga doir muammolar xususida tomosha ko`rsatish
og`zaki dramaning asosiy vazifasi sanaladi. Bundan tashqari og`zaki drama o`z
ichiga turli xil o`yin, to`y, bazm, marosim, sayllarni hamda ertakchi, baxshi,
qissaxon va roviylarning ijrochilik san`atini ham qamrab oladi.
Og`zaki dramani sahnada professional qiziqchi va masxarabozlar ijro
etadi. SHu sababli, odatda, u askiyaboz, qiziqchi, masxarabozlar yashagan joylarda
tashkil topgan hamda satira va hmorga asoslangan.
Og`zaki drama tomoshalarida ko`pincha hayot qiyinchiliklari, turmush
muammolari, sinfiy munosabatlar keskinligi xususida to`xtanilgani bois ularda
ijrochilar harakati kontrast asosida qurilgan. Fosh etish san`ati tomoshabinga
ma`naviy zavq bag`ishlagan.
Og`zaki dramalarda ko`zbo`yamachi, poraxo`r amaldorlar, ochko`z, zolim
boylar, adolatsiz, zo`ravon va qonxo`r hukmdorlar, maishiy buzuq din arboblari
obrazi ko`rsatib berilgan va fosh etilgan.
O`zbek fol`klorshunosligi og`zaki dramani masxaraboz va qiziqchilar
teatri hamda qo`g`irchoq teatriga bo`lib o`rganadi. Masxaraboz va qiziqchilar
teatrida dramaturgiya, sahna bezagi, qiziqchi aktyorlar, musiqa asosiy o`rin tutadi.
Sirasini aytganda, masxarabozlik va qiziqchilik – asrlar davomida shakllangan

og`zaki an`anadagi professional teatr hisoblanadi. Uni havaskorlik harakatidan
farqlovchi xususiyati ham an`anaviy xalq teatri sanalganligi bo`lib, XX asrning
boshlaridayoq hzaga kelgan evropacha tipdagi o`zbek professional teatrining
sarchashmasiga aylanganligidir.
O`zbek an`anaviy xalq teatri o`ziga xos dramaturgiyaga ega. Bu og`zaki
drama deyilib, undagi personajlar o`z individual qiyofasiga, mijozi
(temperamenti)ga, aqlu zakovatiga, hissiyot va kechinmasiga, tanasi va unga mos
harakatlariga ega. Bu teatrning ijrochi - artisti masxaraboz (masxara), qiziqchi
(qiziq) va taqlidchi ( muqallid) nomlari bilan hritiladi.
“Masxaraboz” arabcha so`z bo`lib, kulish, mazax va taqlid qilish
ma`nolarini anglatadi. Arablar istilosidan so`ng tilimizga o`zlasha boshlagan esa-
da, arablarning o`zlari komik aktyorni “muhabbiz” deb ataganlar. SHunday bo`lsa-
da, “masxara” so`zi o`zbek tilida ham komik aktyor, ham kulgili hajviy tomosha
ma`nosida qo`llaniladi. Taxminan XYI asrning oxiri va XYII asrning boshlaridan
e`tiboran arabcha “masxara” so`ziga fors-tojik tilidagi “bozi” (o`yin) so`zidan –“i”
tovushi qisqargan holatda “-boz” shaklida qo`shilib, “masxaraboz” istilohi bunyod
etilgan. Lekin aktyor ma`nosida ham masxara, ham masxaraboz istilohlari baravar
qo`llanib boravergan. SHu ixtisosdagi ijrochilar nomlari esa shu istiloh bilan
sifatlangan holda hritilishi an`anaviy tus olgan. Binobarin, masxaraboz yoki
masxara – xalq teatrining komik aktyori bo`lib, mazax vositasida voqeani muayyan
matnga solib, hajviy tomosha ko`rinishida ijro etib beruvchi kulgi ustasi sanaladi.
O`zbek an`anaviy xalq teatri uch lokal guruh doirasida tashkil topgan va
rivojlangan: Bular Buxoro masxarabozligi, Xorazm masxarabozligi va Farg`ona
qiziqchiligidir.
Buxoro masxarabozligi ikki tipga bo`lingan: birinchisi – qishloq
masxarabozligi bo`lib, ko`pincha 3-5 kishidan iborat holda tomoshalar ko`rsatgan.
Ular kichik guruhdan tarkib topganlari sababli kichik hajmdagi maishiy mavzudagi
tomoshalarni ko`rsatishda so`zga emas, asosan, harakatga va mimikaga zo`r berib
ijro etishgan.

SHahar masxarabozligida ham, asosan, mehmonxonalarda kichik hajmli
maishiy komediyalar o`ynalgan bo`lsa-da, sayllarda, katta to`ylarda yirikroq
tomoshalarni namoyish etishgan. SHahar masxarabozligida, ayniqsa, buxorolik
To`la masxara (1842-1916) to`pi ajralib turgan. U, xususan, salbiy personajlarga
ijtimoiy tavsiflar berib, ularni fosh etishda ayricha mahorat ko`rsatgan.
Xorazm masxarabozligida “Xatarli o`yin” turkumi ko`p o`ynalgan. Bunda
dialog, kuy, qo`shiq, raqs va muallaq, pantomimadan unumli foydalanilgan. Ular
orasida, ayniqsa, Quvvat kalta, Boltaqul masxara, Matyoqub ko`r, aka-uka Eshmat
va Do`smatlar shuhrati butun Xorazmni tutgan.
Xalq teatrining keng rivoj topgani Farg`ona qiziqchiligi bo`lib, ular,
asosan, Qo`qon va Marg`ilon shaharlari va ularning atrofida yashagan Zokir eshon
(1815-1885), Sa`di Maxsum, Mulla Hoshim, Usmon qiziq, Abulhasan Qashg`ariy,
Marasul qora, Normat og`zi katta, Abduaziz qiziq, Bahromboy, Hasan bukri,
Kalsariq, Mo`min qishloqi, Rizo kiyik, Rahimbek hez, Davlat novcha, Hsufjon
qiziq SHakarjonov, Oxunjon qiziq Huzurjonov, Tesha qiziq, Muhiddin qiziq
Darveshov, Zaynobiddin qiziq, Hojiboy Tojiboev va boshqalar tomonidan
muvaffaqiyat bilan davom ettirilmoqda. Bulardan tashqari dorbozlar, huqqibozlar
va nayrangbozlar ham xalq teatrining xodimlari sanalib, ular tarkibida yana
sozandah o`yinchilar ham bo`lgan.
Xalq teatri tomoshalari ikki xil ko`rinishda tashkil etilgan. Aytaylik, ba`zi
tomoshalar ma`lum matn (og`zaki dramaturgiya) asosida ikki yoki uch aktyor
ijrosida tashkil etilsa, ba`zilarida faqat birgina aktyor matnni ijro etib bergan. Bu
yakka aktyor teatri deyilgan. U matndagi ijobiy va salbiy obrazlarni bir o`zi ijro
etgan. YOki u turli qushlar, jonivorlar ovoziga, xatti-harakatiga taqlid qilib,
pantomimalar ko`rsatgan. Pantomimalar ma`lum va taniqli shaxslarning fe`l-atvori,
qiliqlariga taqlid qilib ham yaratilgan. Biroq xalq teatrlarida ko`pincha og`zaki
hikoyalar instsenirovka qilingan. Masalan, “Namoz”, “O`lik hvish” kabi
instsenirovkalar shular jumlasidandir.
Masxarabozlar, asosan, erkaklardan iborat bo`lgan. O`tmishda Buxoro,
Xorazm va Farg`onada maxsus masxarabozlar teatrlari mavjud bo`lgan. Ularda

buxorolik aka Buxor, To`la va Gadoy masxarabozlar, farg`onalik Hsufjon qiziq
SHakarjonov, Orifjon Toshmatov singari professional qiziqchi va masxarabozlar
faoliyat ko`rsatgan.
Qiziqchilar orasida xotin-qizlar ham bo`lgan. Xotin-qizlarning qiziqchilik
teatri mustaqil faoliyat hritgan. Ular shakl va mazmuniga ko`ra masxarabozlar
teatriga o`xshagan. Xotin-qizlar teatrining muhim belgilari shundaki, uning
ijrochilari va tomoshabini faqat ayollardan iborat bo`lgan. Erkak kishi rolini ham
ayollar erkakcha kiyinib, soqol-mo`ylov yasab ijro etadi. O`z tomoshalarini
erkaklardan uzoqroq, chetroq, pana joylarda namoyish qilganlar. Xalqimiz orasida
professional qiziqchi ayollardan samarqandlik Zulfi Suydieva, pskentlik Kuydiniso
Rasulmatova, toshkentlik Salomat Mutalova kabilarning nomlari mashhurdir.
Qiziqchi ayollar o`z tomoshalarida zolim, bevafo erlarning kirdikorlari,
kundoshlik azobi, sof muhabbat haqida tomoshalar ko`rsatganlar. Jumladan,
“Bozorda to`lg`oq tutib qolgan xotin”, ”CHo`pon va uning xotini”,
“Kundoshchilik”, “O`sma qo`yish” kabi og`zaki dramalar xotin-qizlar teatrida
mahorat bilan ijro etilgan.
Og`zaki dramatik asarlar yo monolog, yo dialog shaklida yaratiladi. Ularni
ijro etuvchi qiziqchi va masxarabozlar turli ovoz ohanglari, qiliqlar, shartli harakat
va pantomimalarni bajarib, turli xushchaqchaq va hazil qo`shiqlarni aytib, raqsga
tushib, voqealar rivojini ta`minlab borganlar. SHu orqali ajoyib ta`sirchan sahna
asari hzaga kelgan.
Og`zaki drama va p`esalarda, komediyalarda xalqning qochirimlaridan, xalq
iboralaridan ustalik bilan foydalanganlar. Personajlar nutqida ko`chma ma`noli
so`zlarni, iboralarni ko`p ishlatganlar. Personajlar xarakterini ochib berishda zid
qo`yish san`atidan unumli foydalanilgan. Voqealarning bo`lib o`tgan o`rni va vaqti
aniq ifodalanmay, keng badihago`ylikka erishilgan.
Qo`g`irchoq teatri ham xalqimizning qadimiy og`zaki teatri sifatida qaror
topgan an`anaviy san`atdir. Uning qadimiyligini Umar Xayyom (1048-1123) ning
tubandagi ruboiysi ham tasdiqlaydi:
Mo lo``batakonemu falak lo``batboz,

Az ro`i haqiqat, na ki az ro`i majoz;
Bozicha hamekunem bar nat`i vujud,
Aftem ba sanduqi adam yak-yak boz. 1
Bu ruboiy SH.SHomuhammedov tarjimasida shunday jaranglaydi:
Bizlar qo`g`irchog`u, falak qo`g`irchoqboz,
Bu so`zim chin so`zdir, emasdir majoz.
Yo`qlik sandig`iga bir-bir tushamiz,
Vujud palosida o`ynagach bir oz. 2

Qo`g`irchoq vositasida biror hayotiy voqelikni ko`rsatish niyatida
qo`g`irchoqlarni o`ynatuvchi, ya`ni boshqarib turuvchi kishilarni
qo`g`irchoqbozlar yoki korfarmonlar deb hritiladi. Ular sahna oldida, yo sahna
ortida turib, qo`g`irchoqlarning o`zaro munosabatiga aralashadilar, aniqrog`i,
ularni harakatga solib, o`zaro munosabatga kirishuvlarini ta`minlaydilar. Har bir
qo`g`irchoqning ruhiyatiga, ko`rinishiga moslab ovoz beradilar, bunda ovozni
turlantirish uchun tillari tagiga maxsus safil (kichkina plastinka moslama) qo`yib
oladilar. Binobarin, qo`g`irchoqlarni jonlantirib, voqelik mantiqiga mutanosib
harakatga omuxta ovozda so`zlash uchun korfarmon (qo`g`irchoqboz)larda alohida
aktyorlik iste`dodi shakllangan bo`lmog`i zarur. Qolaversa, ularning o`z leksikasi
mavjuddir. So`z ularning asosiy quroli hisoblanadi. Ular jonli xalq tilidan ustalik
bilan foydalanib, qo`g`irchoq ijro etayotgan personajning individualligini
ta`minlaydilar.
Qo`g`irchoqbozlik san`ati sirlari esa o`tmishda avloddan-avlodga o`tishi
uchun korfarmonlar o`z hunarlarini bolalariga o`tkazish asosida an`anaviylik kasb
etgan. Buning uchun esa o`tmishda hrtimizda qo`g`irchoqbozlar alohida
mahallalarda yashagan, hatto chetdan qiz ham olmagan va chetga qiz ham
chiqarmay, o`z kasblarini farzandlariga o`rgatishgan. Faqat ko`rsatgan
tomoshalaridan tushgan daromad evaziga ro`zg`or tebratishgan. Buxoroda O`g`lon
darvozasi mahallasida qo`g`irchoqboz va sozandalarning hzga yaqin oilasi
1
Umаr Хаyyom. 100 rubоiy. Dushаnbе: “Irfоn”,1984, s.38.
2
Umаr Хаyyom. Rubоiylаr. T.,1981,13-b.

yashagani ma`lum. Toshkentda ham Ko`kcha, Sebzor, Beshyog`och va
SHayxontohur dahalarida qo`g`irchoqbozlar oilalari istiqomat qilishgan.
Qo`g`irchoq teatri o`ziga xos o`yin-kulgi vositasi bo`lib, xalqning ijtimoiy-
maishiy turmush tarzi, axloq normalari, turli munosabatlarini satira va hmor orqali
namoyish etish san`ati sanaladi. Qo`g`irchoq teatrining tarixiy-genetik ildizlari
juda qadimga borib taqaladi. Uning ilk ildizlari ajdodlarimizning o`tmishdagi urf-
odatlari va marosimlariga bog`liq bo`lib, ibtidoiy insonning tabiat hodisalari oldida
o`zini ojiz sezib, turli ma`budlarga sig`inishi, tabiiy ko`ringan hodisalarni ta`riflash
maqsadida yasalgan ramziy shakllarga, totem sanalgan hayvonlar qiyofasini aks
ettiruvchi niqoblarni kiyib ritual raqsga tushishi hodisalari pirovardida qo`g`irchoq
teatri hzaga kela boshlagan. Tadqiqotchilarning aniqlashicha, qo`g`irchoq
teatrining paydo bo`lishi dunyodan o`tgan ajdodlarni teatrlashtirilgan holda yodga
olish marosimi asosida hz bergan. Bu marosim qoidasiga ko`ra, marhumning eng
yaqin kishisi uning niqobini kiyib, xuddi o`sha marhumga o`xshab va o`xshatib
gapirgan, harakat qilgan. Keyinchalik esa, bu marosim o`zidagi urfiy belgilarini
yo`qotib, oddiy tomoshaga aylana borgan, ibtidoiy-mifologik ishonchlarning
kuchsizlanishi va yo`qola borishi natijasida mazkur ramziy shakllar
qo`g`irchoqbozlar qo`liga o`tib, tanqidiy vazifani ado eta boshlashi tufayli
qo`g`irchoq teatri shakllangan. Qo`g`irchoq teatrining mavzulari kengaya
boshlashi oqibatida niqoblar arsenali ham turfalashib ko`paya borgan. XI-XII
asrlarda O`rta Osiyoda qo`g`irchoq teatri juda tez rivojlangan. Temuriylar davriga
kelib qo`g`irchoq teatri yanada gullab-yashnaganki, buni Alisher Navoiyning
“Xamsa” asarida odamlar hayotini qo`g`irchoq teatriga o`xshatib ta`riflagani ham
yaqqol tasdiqlaydi. Qolaversa, XY asrda yashagan Husayn voiz Koshifiy
“Futuvvatnomai sultoniy yoxud juvonmardlik tariqati” asarining to`rtinchi fasli
ikkinchi qismini maxsus “Qo`g`irchoqbozlar bayonida”gi sarlavha bilan xalq
qo`g`irchoq teatrining tabiati va turlarini tavsiflashga bag`ishlangani bejiz emas.
Ayni zamonda qo`g`irchoq teatrining uch ichki turi keng taraqqiy etayotir:
1. «CHodir jamol» qo`g`irchoq teatri. Bunda qo`g`irchoqlar qo`lga kiyilib,
barmoqlar vositasida harakatga keltirilgan. Bu teatrda, asosan, uch ko`rinishli

“Polvon Kachal sarguzashtlari” xalq komediyasi o`ynalgan. O`z-o`zidan
ayonlashayotirki, bu teatrning (komediyaning ham) bosh qahramoni Kachal polvon
bo`lib hisoblanadi. “Kachal” so`zining lug`aviy ma`nosi kal bo`lib, ko`chma holda
“maymoq, qaltiroq, qo`rqoq” degan ma`nolarda qo`llanilib, istehzo va pichingni
ifodalaydi.
CHodir jamol”da o`ynovchi qo`g`irchoqbozning kamida 20 ta qo`g`irchog`i
bo`lgan. Spektakl jarayonida shulardan 8-12 tasini qo`lga kiyib, 4-6 epizodni
namoyish qilgan. U, asosan, kunduzi o`ynalganligi sababli “ro`z bozi” deb ham
atalgan.
Professor M.Qodirov “CHodir jamol”da 100dan ortiq qo`g`irchoq
qatnashganini ta`kidlab, ularni tubandagicha to`rt guruhga taqsimlab tasvirlaydi:
1. Satirik personajlar : rais, yasovul, sudxo`r, hoji kampir, tergovchi,
ko`knori, dalla-sovchi...
2. Xalq tiplari : o`zbek, rus, qozoq, yahudiy, turkman, Abram mujik va
Oyqiz SHura.
3. San`at ahli : sozanda, yallachi, masxaraboz, raqqosa, dorboz,
maymunboz, tosboz...
4. Hayvonlar va afsonaviy maxluqlar : yalmog`iz kampir, ajdaho, shayton,
Qoravoy it va boshqalar.
Bu personajlarning har biri betakror qiyofaga ega va xalq komediyasida
o`zigagina xos ijtimoiy-estetik vazifani bajarishlari tufayli asarning g`oyaviy-
badiiy maqsadini ochishga xizmat qilgan va tomoshabinlarga zavq va saboq
berishgan.
2. “CHodir xayol” qo`g`irchoq teatri. Buni hozir zamonaviylashtirib
marionetka teatri deyiladi. “CHodir xayol” teatrida qo`g`irchoqlar harakati iplar
yordamida amalga oshiriladi. Qora iplarga bog`langan qo`g`irchoqlar kechasi qora
parda fonida harakatlantirilgani uchun iplari ko`zga tashlanmaydi va
qo`g`irchoqlar go`yo o`zi harakatlanayotganday ko`ringani uchun tomoshabinlarda
katta qiziqish hamda estetik zavq uyg`otgan. Bu teatrda, asosan, “Sarkardalar” xalq
komediyasi o`ynalgan.

“CHodir xayol”da ham 100 ta qo`g`irchoq –personaj mavjud. P.A.Kamarov
kollektsiyasida shulardan 47 tasi mavjud, qolganlari esa hanuzgacha noma`lum.
“CHodir xayol” spektaklida voqea, asosan, xon saroyida kechadi. SHu
vajdan unda harbiylarni ifodalovchi qo`g`irchoq – personajlar ko`p. CHunonchi
yasovul, rus sarbozlari, xitoy sarbozlari va xalq komediyasining bosh qahramoni
Yo`ldosh yasovul shu silsilaga kiradi.
SHuni ta`kidlash joizki, “CHodir xayol” spektaklida kamida 50 tacha
qo`g`irchoq ishtirok etganligi tufayli ularni ip bilan boshqarish zaruriyatga
aylangan. Bu tomosha, asosan, kechqurun o`ynalganligi tufayli “shab bozi” deb
ham hritilgan.
3 . “Fonus xayol yoki soya qo`g`irchoq teatri. Bu teatrda tomoshalar
qo`g`irchoq yoki qo`l barmoqlarining soyasini devorga tushirib, turli-tuman
shakllar hosil qilish orqali namoyish qilingan.
Qo`g`irchoq teatri jahon xalqlarining barchasida mavjud umumfol`kloriy
hodisadir. Har bir xalqning o`z milliy ruhiyatini ifodalovchi milliy qahramoni bor.
Endilikda xalqona qo`g`irchoq teatrlari ham professional teatrlarga aylana
bormoqda. Ular qo`g`irchoq teatrlari arboblarining xalqaro ittifoqi (UNIMA)
atrofiga uhshganlar. UNIMAning esa hozirgacha XII kongressi va qator
festivallari bo`lib o`tdi. Ularda qo`g`irchoq teatrlari taraqqiyotining o`ziga xos
tamoyillari belgilanib, ijro mahoratini tobora takomillashtirish va tajriba
almashtirishga qaratilgan tanlov – ko`riklar ijobiy natijalar bermoqda. SHunday
festivallardan biri 1969 yilda Toshkentda o`tkazilib, o`zbek qo`g`irchoq teatrini
rivojlantirishga kuchli ta`sir ko`rsatdi. O`shanda respublikamizda birgina
qo`g`irchoq teatri poytaxtda faoliyat ko`rsatardi, bugunga kelib Andijon,
Samarqand, Buxoro va boshqa bir qator viloyatlar markazlarida ham qo`g`irchoq
teatrlari fvaoliyat ko`rsata boshlagani quvonarli holdir, albatta.
Xullas, xalq qo`g`irchoq teatri kattalar va ayniqsa, bolalarning sevimli
teatri sifatida professional qo`g`irchoq teatrlariga aylangungacha uzoq tarixiy
yo`lni bosib o`tdi.

Qiziqchi va masxarabozlar teatri. Xalq teatrida bosh ijodkor masxaraboz,
qiziqchi va qo’g’irchoqbozlardir. Ular ham yaratuvchilik, ham ijrochilik, ham
tashkilotchilik vazifalarini bajaradi. «Qiziqchi», «masxaraboz» atamalari har joyda
har xil ma`noda qo’llaniladi. Bu ikki atama orasida bir-biriga yaqinlik bo’lsa-da
o’ziga xos ma`nolari bor. Nutqi, hajviy xatti-harakatlari bilan odamlarni kuldirib
yuruvchi, oddiy, sho’x va hazilkash kishilar ko’pincha qiziqchi deb yuritiladi.
Odamlarni kuldirishni o’zlariga hunar qilib olgan va maxsus kiyinib, yuzlarini
bo’yab, sayil, to’y-bazm, bayramlarda tomosha ko’rsatib yuruvchi kishilar
masxaraboz deb atalgan.
Masxaraboz va qiziqchilar orasida o’z san`atini puxta egallagan va uni
xalqqa manzur qilgan mashhur ustalar bilan bir qatorda, bu ishga onda-sonda
aralashadigan havaskorlar ham bo’lgan. Mashhur qiziqchi va masxarabozlar sayil
va to’ylarda o’z kasb-hunarlarini namoyish etganlar. Qiziqchilarning asl nomi
bilan bir qatorda, ular ijro etgan qahramonlarning kasb-hunarlari ham ilova tarzida
ularning ismiga qo’shilgan. Qiziqchi va masxarabozlar rol ijro etibgina qolmay,
xalq teatrida rejissyorlik vazifasini ham bajargan.
Oqzaki dramaturgiya. Xalq teatrlari og’zaki dramaturgiyasida dramatik
harakat, sahnaviy o’yin matn bilan chambarchas bog’liq bo’lib, ularning birini
ikkinchisisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Xalq p’esalarining «O’yin» deb atalishi
ham uning mana shu xususiyatidan kelib chiqqan. Og’zakilik xalq ijodining,
jumladan, masxarabozlar dramasining etakchi xususiyatlaridan biridir. Xalq
teatrida qishloq ko’chasi, shahar bozori, hovli yuzasi sahna bo’lsa, tabiat manzarasi
daraxtzor, sahro sahna bezaklari vazifasini bajaradi. Ijroda esa, dialog, ishora,
harakat, pardoz aniq va yorqin bo’lmog’i kerak. Bundan tashqari, tomoshabinlar
sahnadagi gap, harakat va imo-ishorani hayajon bilan qabul qilgan holda o’z his-
hayajonlarini ham izhor etadilar.
Og’zaki dramaning ahamiyatli tomoni shundaki, u jamiyatdagi illatlarni fosh
etadi. Ularda asosan, boylar, sutxo’rlar va savdogarlar qattiq hajv ostiga olinadi.
Hajviy kulgi, tanqidning ta`sirli ko’rinishidir. Kulgi qanchalik asosli va kuchli
jaranglasa, tanqid shuncha zo’r va o’tkir bo’ladi. Unda hayotda g’ov bo’ladigan

hamma narsa fosh etiladi. YUmor u yoki bu voqea-hodisalarni ko’proq tuzatish va
yaxshilashga, yo’qotishga xizmat qiladi. U do’stona hayrixox kulgidir.
Og’zaki satirik komediyalarda amaldorlar, boylar, o’g’rilar, qimorbozlarni
fosh etish markaziy o’rinda turadi. Xalq satirasining o’tkir tig’i illatlarni fosh
etishga qaratilgan. Masalan, «Rais», «Xirmon ko’tarish», «Mirob», «Qozibozlik»
kabi qator dramalarda ma`muriy – diniy amaldorlar hajviy vositalar bilan fosh
etiladi.
Qo’g’irchoq teatri. Qo’g’irchoqbozlik eng qadimgi davrdan boshlab xalq
orasiga keng tarqalgan dramatik shakl bo’lib, unda turli obrazlar yog’och
o’yinchoqlar, uni o’ynatuvchi va o’rgatuvchi, o’yin boshlovchilar ijro etadi.
Qo’g’irchoq o’yini asosan, bolalar, yoshlar orasida namoyish qilinadigan o’yin-
kulgi vositalaridandir. SHuningdek, qo’g’irchoq teatri sayil-tomosha, to’y, bozor
kabi yig’inlarda ijro qilingan. Hozirgi kungacha o’tmishda yaratilgan
qo’g’irchoqbozlik ma`lumotlari turli manbalar orqali bizgacha etib kelgan.
Ularning ayrim matnlari «Kachal polvon», «Sarkardalar», «Tegirmonchining
uylanishi» kabilardir. Bu tomoshalar hozirgi kunda deyarli o’ynalmaydi.
«Oftobxon va Moxtobxon» komediyasida ko’p zamonlardan beri xalqni alba
kelgan duoxon va avliyolar o’tkir hajv kulgi bilan masxara qilinadi. Qo’g’irchoq
teatrini tashkil etish juda murakkab bo’lib, ijrochilardan chidamli mehnat talab
qilingan. Ko’rsatiladigan tomosha mavzularini tomoshabinlarning didi, zavqiga
qarab belgilagan. Ular hayot hodisalari, kishilarning o’zaro munosabatlari yog’och
qo’g’irchoq obrazida aks ettiriladi. Ular bisotidagi asosiy kulgi chiqarish vositasi
so’z o’yinlaridir. Qahramonning xususiyatlarini ochishda lutf – qochirim yo’llari
bilan birga, birdan ortiq ma`no ifodalaydigan so’z va gaplarni ishlatish ham muhim
o’rin tutgan.
Qo’g’irchoqbozlar ham o’z ijrosi jarayonida keng tarqalgan an`anaviy
tomoshalar qatorida zamon ruhiga moslab yangi-yangi dramalar ijod qiladilar. Ular
xalq orasida mashhur bo’lgan, ba`zi ertak, hajviy hikoya va latifalar mazmunidan
ham tez-tez foydalangan. SHulardan biri «Tegirmonchining uylanishi»
tomoshasidir.

ZARURIY ADABIYOTLAR:
1. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi (X.Razzoqov, T.Mirzaev, O.Sobirov,
K.Imomov). Toshkent: «O’qituvchi» nashriyoti, 1980 yil.
2. H.Zaripov. Fozillar fazilati. 1969 yil.
3. M.Qodirov. O’zbek xalq og’zaki dramasi. Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1963 yil.
4. M.Afzalov. O’zbek xalq ertaklari haqida. Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1974 yil.
5. B.Sarimsoqov. O’zbek adabiyotida saj`. Toshkent, 1978 yil.
6. M.Qodirov. Masxaraboz va qiziqchilar san`ati. Toshkent, «Fan» nashriyoti,
1971 yil.
7. M.Qodirov. Xalq qo’g’irchoq teatri. Toshkent, «Fan» nashriyoti, 1972 yil.
8. G’.Jaxongirov. O’zbek bolalar fol’klori. Toshkent, «O’qituvchi» nashriyoti,
1975 yil.

Xalq dramasi qo‘g‘irchoq teatri, og‘zaki dramma va ijro san’ati

Купить

Похожие документы
Sug‘oriladigan yerlardagi zovurlarning ahamiyati va turlari
Sug‘orish tizimlari va ulardan foydalanish
Sug‘orish tizimlarida suv o‘lchash
Sug‘urta tashkilotlar moliyasi
Suv tejovchi sug‘orish usullari va texnikasi