Xalq ertaklarining janr xususiyatlari va mazmuniga ko‘ra turlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xalq ertaklarining janr xususiyatlari va mazmuniga ko‘ra turlari

Купить

Xalq ertaklarining janr xususiyatlari va mazmuniga ko’ra turlari
REJA:
1. Ertak janri haqida umumiy ma`lumot.
2. Sehrli, fantastik va uydurma ertaklar.
3. Hayotiy-maishiy ertaklar.
4. Hayvonlar haqida ertaklar.
5. Hajviy ertaklar.
6. Latifa janri haqida ma`lumot.
7. Ertaklarning tili va badiiy xususiyatlari.

So’z san`atining dastlabki namunalari insoniyat nutqi paydo bo’lishi bilan yuzaga
kela boshladi. ertak termini Mahmud Koshg’ariyning XI asrda yozilgan «Devonu
lug’otit turk» asarida e tuk shaklida uchraydi va biror voqeani og’zaki tarzda hikoya
qilish ma`nosini bildiradi. Hozir fol’kloristik termin sifatida ertak so’zi qabul
etilgan bo’lsa-da, Surxondaryo, Samarqand, Farg’ona o’zbeklari orasida matal deb
yuritiladi. Buxoro atrofidagi rayon va qishloqlarda, shuningdek, boshqa erlardagi
ikki tilda (o’zbek va tojik tillarida) so’zlashuvchi aholi orasida ushuk deb ataladi.
Xorazmda varsaqi, Toshkent shahri va uning atrofida cho’pchak termini ham
ishlatiladi. O’zbeklar orasida ertak, matal, cho’pchak terminlaridan boshqa yana
hikoya, afsona, o’tirik, tutal kabi atamalar uchraydi. Alisher Navoiy asarlarida
afsona, ertak va masal ma`nolarida cho’rchak so’zi ishlatilganki, u ham cho’pchak
so’ziga to’g’ri keladi. CHo’pchak kichik hikoyalarni to’plash, hikoya qilish,
topish, izlash ma`nosida bo’lgani uchun ba`zan topishmoq o’rnida ham qo’llangan.
Ertak xalq og`zaki badiiy ijodining eng qadimiy, ommaviy, hajman yirik,
katah kichiklar uchun baravar qiziqarli bo`lgan janridir. Ular juda uzoq o`tmishda
ibtidoiy ajdodlarimizning mifologik dunyoqarashi, qadimiy urf-odatlari,
marosimlari asosida paydo bo`lgan. Ertaklarda, odatda, xalqning maishiy turmushi
va eng olijanob insoniy fazilatlari haqidagi orzu-o`ylari xayoliy va hayotiy
uydirmalar vositasida bayon etiladi.
Ertaklar professional ijrochilikka asoslangan. O`tmishda ertaklar yilning
ma`lum davrida, belgilangan paytda ijrochilik salohiyatiga ega bo`lgan yoshi
ulug`, dono, hurmatli va e`tiborli kishilar tomonidan aytilgan. Odatda bunday
professional ijrochilar ertakchi deb hritiladi.
Xalq ertak aytmoqqa jiddiy qaragan. SHu haqdagi nuqtai nazarini «Ertak
ermak emas, ertakchi og`ziga kelganini demas” maqolida ifodalagan. Ertak
ertakchi tomonidan yo bir kishiga, yo butun bir jamoaga qarata aytiladi. Bunda
aytish mohiyatan ijroga teng. Aytaylik, ertakchi tinglovchilar diqqatini qozonmoq
uchun ertak mazmuniga mos ruhiy holatlarga kiradi, ertak sirli olamini ta`minlash
uchun ovoz jilosiga, hz va gavda harakatlariga (mimika va pantomimikaga)
alohida e`tibor beradi, ertakni baqirib-chaqirib aytmaydi, balki goh shivirlab, goh

ovozini ko`tarib, ko`zlarini har xil holatga solib, hmshoqlik bilan samimiy hikoya
qiladi. Hayvonlarga xos ovozlarni taqlid qilsa, mifologik obrazlar ovozi vahmkor
ohangda bo`lishini ta`minlaydi. SHu taxlitda butun bir ertakni bir o`zi ijro etadi,
asardagi ruhiy olamni o`z kechinmalari bilan to`ldiradi va hayajonbaxshligini
ta`minlaydi. SHu ijro xususiyatiga ko`ra ertak ijrochiligi xalq yakka aktyor teatrini
eslatsa-da, aslida har qanday dekoratsiyalardan va boshqa sahnaviy atributlardan
xoliligi bilan undan farq qiladi.
Ishlab chiqarishning dehqonchilik turi etakchilik qilgan davrlarda ertak,
odatda, dehqonlarning dala hmushlari tugagan paytda- kuz va qish mavsumlarida,
uzun va zerikarli oqshomlarda aytilgan va bu o`ziga xos an`ana tusini olgan.
Ertakchilik oqshomlari shomdan tonggacha davom etgan. SHundandirki, xalqning
o`zi bu hodisani «Doston kunda aytiladi, ertak tunda» degan maqolida maxsus
ta`kidlab qo`yishni unutmagan.
Garchi ertak eng qiziqarli nuqtasiga – kul`minatsiyasiga kelib qolganiga
qaramay, tong otgan zahoti uni aytishdan to`xtanilgan. Xususan, sehrli-fantastik
ertaklar ijrochiligida bunga qat`iy amal qilingan. Sababi - sehrli-fantastik
ertaklarda mavjud dev, pari, ajina singari qorong`ulik olamining mavjudotlari
yorug`lik olamiga chiqib, insonlarga, ayni paytda ertak tinglovchilariga ziyon-
zahmat etkazishlari mumkin degan e`tiqod tufayli shunday yo`l tutilgan.
Qolaversa, ertaklarga xos sirlilikning yo`qolishidan, uning moddiy hayot qobig`iga
singib ketishidan qo`rqilgan. SHomdan boshlanuvchi qorong`ulik tonggacha
hukmron bo`lganligidan ertaklar olamiga xos sirlilikni kuchaytirgan omilga
aylangan. Ertakning kechqurun aytilishi an`anasi aslida ana shu asosda qaror
topgan.
Ertaklarning ayrim qismlari bevosita dramatik harakat yordamida ijro
qilinadi. Bunday ijroga amal qilinmasa, ertakning badiiy-estetik qimmati pasayadi.
Ertaklar ijrosi uch xil usulda tashkil etilishi mumkin:
a) teatrlashtirilgan shaklda;
b) deklamatsion shaklda;
v) ohangga solingan shaklda.

Ertaklarda va ular ijrochiligida tayyor qolipga aylangan an`anaviy
birikmalar juda ko`p uchraydi. Ular o`quvchi va tinglovchini qiziqtirishdan
tashqari, voqealarni bir-biriga bog`lashda, uzoqni yaqin qilishda muhimdir.
CHunonchi, «qirq hujra bor, hujraning qirqinchisiga kirma», «qilichni bir silkitdi,
qilich qirq gaz cho`zilibdi», «endi so`zni boshqa tomondan eshiting», «shohning
qahri kelib, ilonday zahri kelib», «oy desa og`zi bor, kun desa-ko`zi bor, shirindan
shirin so`zi bor», «suv ichsa tomog`idan, sabzi esa biqinidan ko`rinadi», «kulsa –
og`zidan gullar sochilar, hrsa-oyog`idan tilla sochilar», «yo`l hrib, yo`l hrsa ham
mo`l hrib, tog`u sahro, cho`l hrib…» kabilar shular jumlasidandir.
Ertak ijrochiligining o`ziga xos tabu – taqiq va irimlari bor. CHunonchi,
ertakchi ertak aytayotganda eshikni mahkam tambalagan, o`choqqa olov yoqqan,
yoniga achchiq va keskir narsalar, shuningdek, non, suv, tosh singari narsalarni
qo`ygan.
O`zbekistonning turli joylarida ertakchilik matablari bo`lgan. Ularda ustoz
ertakchilar o`zlariga munosib shogirdlar tayyorlagan. SHogirdini ertak aytish
san`atining nozik qirralari bilan tanishtirgan va unga ertak ijrochiligining sir-
sinoatlaridan maxsus saboq bergan.
Ertak epigrafi, an`anaviy kirish qismi va boshlamasi ertakchining mahoratini
baholashga xizmat qiladi, ular, asosan, saj` orqali yaratilgan bo`lib, ertak
ohangdorligining jozibasini ta`minlaydi, ertakka ta`sirchanlik baxsh etib turadi.
O`zbek ertaklari a) sehrli –fantastik ertaklar; b) hayvonlar haqidagi ertaklar;
v) maishiy-hayotiy ertaklar kabi ichki turlarga bo`linadi.
Sehrli va hayvonlar haqidagi ertaklar voqelik asosan xayoliy uydirma
negizida hikoya qilinib, ularda hayotda bo`lmagan, bo`lmaydigan g`ayritabiiy
narsa-hodisalar tilga olinadi. Maishiy-xayoliy ertaklarda hayotiy uydirma
etakchilik qiladi.
Ertaklar janr sifatida uzoq muddatli shakllanish jarayonini kechirgan. Ular
ibtidoiy odamlarning turmushdagi biror voqeani oddiygina hikoya qilishlari
asosida hzaga kelgan. Davrlar o`tishi bilan hikoya qilish ham takomillashib
borgan. So`zga sig`inish, ilohiy kuchlarga sig`inish, animistik, totemistik,

fetishistik e`tiqodlar, gallitsunatsiya va tush ta`sirida fantastik (taxayyuliy)
vositalarga to`lisha borsa, hayvonlarni ovlash, xonakilashtirish, ular inonchlariga
ishonish, hayvon mahsulotlaridangina emas, balki kuchidan ham foydalanish
jarayonlarida hayvonlar haqidagi ertaklar paydo bo`la boshladi. Asta-sekin shu
xildagi ertaklarda turmush tajribasini omuxtalashtira borish, u yoxud bu xildagi
qusur va kamchiliklardan kulish ertakdagi obrazlarga majoziylik (allegorik)
xususiyatni baxsh etdi. Natijada hayvonlarga oid ertaklar tarkibida majoziy
namunalar hzaga kela boshladi.
Feodal munosabatlar tarkib topib, unda ijtimoiy jarayon takomillasha
borgach, ertaklarda ham shu ijtimoiy munosabatlarni ifodalash tamoyili
chuqurlasha bordi, natijada hayotiy uydirmalar asosidagi maishiy ertaklar paydo
bo`la boshladi. SHu zaylda ertaklar ijtimoiy – estetik hodisa sifatida xalq epik
ijodiyotida mustahkam qaror topdi.
Ertak janri barcha xalqlarning og`zaki ijodida mavjud bo`lib, har bir
xalqning umuminsoniy fazilatlari, olijanob qarashlari, hksak orzulari va
intilishlarini o`ziga xos milliy ruhda ifodalaydi. Jumladan, o`zbek xalq
ertaklarida xalqimizning o`tmish va kelajak maishiy turmushi haqidagi
qarashlari, axloqiy me`yorlari, ruhiy olami, o`y-istaklari, orzu-armonlari,
shuningdek, jonajon diyorimizning tabiiy iqlimi, geografik muhiti, hayvonot va
nabotot olami ona tilimizning boy imkoniyatlaridan foydalanilgan holda badiiy
obrazli tarzda aks ettirilgan. SHu vajdan har bir xalqning ertagi o`sha xalq
tarixini ma`naviy-madaniy turmush tarzini, ichki dunyosini, imon-e`tiqodini
boshqa qardosh elu elatlar bilan ijtimoiy munosabatlarini, urf-odatlarini,
yashash joyining iqlimi va tabiiy shart-sharoitlarini o`rganishda muhim manba
vazifasini o`taydi.
Deyarli barcha ertaklarning g`oyaviy yo`nalishi yagona maqsadga- mehnat
ahlining buhk va yorqin kelajak uchun olib borgan kurashlarini, intilish va
orzularini aks ettirishga qaratilgan. SHuning uchun ertaklar hamisha yaxshilik va
murodga etishdan iborat umidbaxsh g`oya bilan yakun topadi.

Maishiy – hayotiy ertaklar ning mazmuni bevosita real hayotga bog`liqdir.
Ularda real ijtimoiy voqelik hayotiy uydirma asosida tasvirlanadi, hayotiy real
kishilar bosh qahramon bo`lib keladi. Maishiy-hayotiy ertaklar taxayyulotdan
deyarli xoli bo`lib, ayrim hollardagina fantastik detallar uchrashi mumkin.
Maishiy-hayotiy ertaklarda voqelik makoni aniq shahar yoki qishloqda
kechadi, aniq qahramon ishtirokida hz beradi. Ular mazmun-mundarijasi va
g`oyaviy yo`nalishi, obrazlariga ko`ra sehrli-fantastik va hayvonlar haqidagi
ertaklardan farq qiladi. Ularda aniq shaxsning o`z aql kuchi, tadbirkorligi, chidam
va matonati, hksak insoniy fazilatlari tufayli murod-maqsadiga etishuvi ko`rsatib
beriladi. SHu sababli maishiy-hayotiy ertaklar shjetini ijtimoiy-maishiy
mazmundagi voqelik tashkil etadi. Ularning aksariyatida jamiyatdagi ijtimoiy
kamchiliklar, nosozliklar, mehnat ahlining hukmron tabaqa vakillaridan noroziligi
umumlashma obrazlarda ochib beriladi. “Ertaklar hech vaqt bekorchi, ermak
narsalar emas,- deb yozgandi ulug` adib Muxtor Avezov,- ular hamma vaqt zo`r
ijtimoiy va tarixiy ahamiyatga egadirlar. Bahaybat maxluqlar haqida hikoya
qiluvchi ertak va afsonalar hamda bu boy janrning boshqa turli ko`rinishlarida u
yoki bu davrning ijtimoiy, hayotiy kurashlari, xalq manfaatlari badiiy ifodasini
topgandir.” Ularda ajdodlarimizning yashash va kurash sabog`i ifodalangan.
Ertaklar xalqning necha-necha ming yilliklar davomidagi hayotiy
tajribalarini umumlashtirgan holda uning ijtimoiy ongida, estetik didida, axloqiy
qarashlarida e`tiqodida kechgan o`sish-o`zgarishlarning badiiy tarixi sifatida
ayricha ahamiyat kasb etgan. SHu bois hozir ham miriqib tinglanadi, sevilib
o`qiladi, eng muhimi, navqiron avlodning ma`naviy-axloqiy kamol topishida
beqiyos ta`sir ko`rsatib kelmoqda.
Ertaklar xalq ijodining epik turiga kiradi. Uning o’ziga xos xususiyati –
voqeabandligi, biror voqeani mukammal hikoya tarzida bayon qilishidir. ertaklar
turmush voqeligini ajoyib va g’aroyib, jozibali qilib, kishilarda badiiy zavq
uyg’otadigan holda aks ettiradi.
Ertak fol’klor asari. SHuning uchun ham xalq og’zaki ijodiga xos barcha
sifatlar: kollektivning ijodiy mahsuli bo’lib, ko’pchilik tomonidan aytilishi, og’zaki

yo’l bilan tarqalishi, an`anaviylik, ijodchisining noma`lumligi – anonimlik, bir
syujetning xalq orasida bir qancha variantlarda ijro etilishi – ertaklarga ham xosdir.
Turli davrlarda ertaklar ham turlicha o’zgarishlarga uchrab kelganlar. SHu
sababdan ertaklarning g’oyaviy yo’nalishi, qahramonlarining vazifalari o’zgarib,
yangidan-yangi versiyalar yuzaga kelib turadi. Buning ustiga har bir ertak
aytilganda ijrochining ijodiy qobiliyati, dunyoqarashi, turmush voqeligini aks ettira
olishi, ertak an`analarini qay darajada bilishi, tajribasi, psixologik holatlariga qarab
turib yangidan tug’iladiki, natijada bir ertakning o’zi bir necha variantlarda xalq
orasida yashab yuradi. ertaklarning badiiy formasi va poetikasi o’ziga xos bo’ladi.
Ertakchilar xayoliy «uchar gilamlar»ni aeroplanlar ixtiro qilinmasdan necha
asrlar ilgari, afsonaviy tez harakatlarni parovoz, gaz va elektromotorlar bunyodga
kelmasdan birmuncha vaqt ilgari bilgan edi… Fikrimcha, insonning ajoyib
xususiyatlaridan biri – … «faraz»ni ham fantaziya, «uydirma» vujudga keltirib
tarbiyalagan.
Fantastika ertak mezoni, uning joni va qonidir. ertaklar fantastikaning tutgan
o’rni, me`yori va funktsiyasiga qarab ikki guruhga bo’linadi. Birinchi guruhga
fantastika elementlari ustun bo’lgan ertaklar, ikkinchisiga esa, fantastika
elementlari kuchsiz, element shaklida keladigan yoki umuman bo’lmaydigan,
hayotiy uydirmalar asosida yaratilgan ertaklar kiradi. Hayvonlar haqidagi ertaklar
bilan sehrli ertaklar syujeti ko’proq fantastik voqealar asosiga qurilgan. Maishiy va
hajviy ertaklar syujeti asosida esa, hayotiy voqealar yotadi. Birinchi guruhdagi
ertaklar («YOriltosh», «CHo’loq bo’ri», «Oltin sandiq» va boshqalar) tom
ma`nodagi ibtidoiy tushunchalar mazmunini aks ettiradi. Ikkinchi guruhdagi
ertaklar («Malikai Husnobod», «Uch og’ayni botirlar», «Uch yolg’onda qirq
yolg’on») esa, asosan ijtimoiy mazmunni ifoda etadi.
Ertaklarda voqealar asosan mo’`jizali tarzda ifodalanadi. Binobarin, mo’`jiza
yoki fantaziya voqea va hodisalarni hayot bilan bog’lab, haqiqat, ozodlik,
to’g’rilik, odamiylik kabi didaktik g’oyalarni tashviq etadi, syujet rivojiga kuch
bag’ishlaydi, tinglovchi e`tiborini o’ziga jalb qilib, ajoyibotlar olamiga olib kiradi,
shirin tuyg’ular dunyosiga g’arq etadi.

Ertak ijrochiligining xarakterli belgilaridan biri shundaki, hikoya
qilinayotgan voqea va hodisalar aytuvchi va tinglovchi tomonidan «bo’lgan
voqea» deb emas, balki «muqarrar bo’lmagan hodisalar», deb tushuniladi.
SHuning uchun ham ertaklarda voqea va hodisalarning bo’lib o’tgan o’rni va
zamoni noaniq, umumiy tarzda ifodalanadi. Bundan tashqari, ertaklarning zamon
va makon e`tibori bilan yuzaga kelgan o’rni ham turlicha. Ularning tili va stili
shakl va mazmuniga ko’ra o’zaro farq qiladi. U yoki bu ertakni qaysi turga
taalluqli ekanini aniqlash uchun uning asosida bo’lgan uydirmaning davr e`tibori
bilan tashkil topgan o’rnini aniqlash, hayot haqiqatiga bo’lgan munosabati va
asosiy funktsiyasini belgilash lozim bo’ladi. Masalan, sehrli ertaklar hamda
hayvonlar haqidagi ertaklar bilan ishqiy-sarguzasht tipidagi yoki hajviy
ertaklarning mustaqil janr sifatida tashkil topishi ham turli xil davrlarga to’g’ri
keladi. SHuning uchun ham har xil davrda yaratilgan va turli xil jamiyat qatlamlari
ta`sirini o’zida saqlagan «Kenja botir», «Qilich qora», «Qiron aka», «Malikai
Husnobod», «Bulbuligo’yo», «Ur to’qmoq», «CHol bilan kampir», «Bo’ri bilan
tulki», «Qo’ng’iz bikach», «Baxtli kal» kabi ertaklarning syujet sostavi, xarakteri,
obrazlar sistemasi, tili va hikoya qilish uslubida o’xshash va farqli tomonlar
mavjud. Negaki, ertak o’zining taraqqiyoti davomida ba`zi bir motiv, obrazlarni
yo’qotishi, yangi-yangi belgilarni qabul qilishi mumkin, ba`zan esa an`anaviy
elementlar yangicha talqin etilgan bo’ladi. Xullas, har bir ertakning syujet tuzilishi,
uning g’oyaviy mazmuni, badiiy vositalarning o’ziga xos tomonlari u yoki bu
davrni hamda u yoki bu turga xos xususiyatni ko’rsatib turadi. «Zumrab bilan
Qimmat» yoki «Oltin tarvuz» kabilar, asosan sehrli ertaklardir. Biroq asosiy
qahramonlar qiyofasi, ularning xatti-harakatlari hajviy ertaklarning bosh
qahramonlarini eslatadi. Lekin bu ertaklarda hajviy ertaklarda bo’lganidek, aql-
idrok, tadbirkorlik ustun emas, aksincha, fantastik uydirmalar asar echimida hal
qiluvchi vazifalarni o’taydi. Bu belgi ularni hajviy ertaklardan ajratib turadi.
Demak, satira va yumorni faqat hajviy ertaklarga xos belgi deb qaramaslik kerak.
CHunki satira va yumor sehrli va hayvonlar haqidagi ertaklarda ham mavjud.
Faqat bularning u yoki bu ertaklardagi mazmun darajasi, ishlatilish o’rni, maqsad,

vazifalarini e`tiborga olish kerak. SHundagina u ertak qaysi bir turga xos ekanligi
ma`lum bo’ladi.
Turli xalqlar ijodida o’xshash syujetli ertaklarni ko’p uchratish mumkin.
Bunday ertaklarning tema va obrazlar sistemasi o’ziga xos aynanlikka ega. Bularni
ko’proq «sayyor syujetli ertaklar» deb yuritiladi. Biroq ular qanchalik o’xshash
bo’lmasin, badiiy shakl, obrazlar talqini, til vositalari jihatidan o’zaro farq qiladi.
Ularda har bir xalqqa xos an`ana, milliy kolorit, falsafiy-estetik qarashlar namoyon
bo’ladi. Bu xildagi o’xshash syujetlar u yoki bu xalqning bir xildagi iqtisodiy,
ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot yo’lini bosib o’tganligidan kelib chiqadi.
Ertaklar o’ziga xos tuzilishi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, kirish qism,
boshlama, tugallamalar alohida ko’zga tashlanadi.
Kirish qismi, avvalo, ertakchining mahoratini ko’rsatadi, qolaversa,
tinglovchilar diqqatini jamlab, ertak eshitishga hozirlaydi.
Boshlama ertakning dastlabki qismini ta`riflaydi. ertaklarda an`anaviy
boshlama voqeaning qayvaqt bo’lib o’tganini bildirmaydi, noaniq, umumiy tarzda
ifodalaydi: «Sizga bog’ bo’lsin, bizga hayot, zamonlarning zamonida, qadimlar
ayyomida, bir podshohi zolim bor ekan». Ba`zan boshlama qisqa bo’ladi. «bir bor
ekan, bir yo’q ekan, bir podachi bor ekan». Ba`zan esa, u voqelik bilan qo’shilib
ketadi. «O’tgan zamonda bir podshoh yakka o’zi ovga chiqib, ov qilib yurib,
uzoqda bir narsa ko’ribdi».
Hayotiy-maishiy ertaklarda esa boshlama nihoyatda ixcham va sodda. Bunda
ham voqelikning bo’lib o’tgan vaqti noaniq. Biroq sirlilik sezilmaydi, hayotiylik
hukmron. Voqea bo’lib o’tgan joy va qahramon nomi aniq hamda to’liq beriladi.
Bu syujet asosini tashkil etgan voqea va hodisalarning realligini, tabiiyligini
ko’rsatadi. «Zomin yurtida bir boy bor ekan, u boyning xizmatkori bo’lar ekan».
«Boltaboy akasi Teshaboyni ochlikdan o’ldirgan zolim boydan o’ch olish uchun
boyning hovlisiga qarab to’g’ri yo’l olibdi». Ko’rinadiki, boshlama bayonida
personajlarning Kim ekani, kasb, amal, laqablari ma`lum bo’ladi.
Demak, hayot haqiqati bilan bog’liq bo’lib, fantastik hamda hayotiy
uydirmalar asosiga qurilgan, didaktik g’oya tashuvchi og’zaki hikoyalar e rtak deb

ataladi. ertaklar obrazlar talqini, g’oyaviy mazmuni va konflikti, syujet va
kompozitsiyasi, fantastik uydirmaning o’rni va funktsiyasi hamda tili va stiliga
ko’ra shartli ravishda hayvonlar haqidagi etaklar, sehrli ertaklar, hayotiy-maishiy
ertaklarga bo’linadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar . Hayvonlar haqidagi ertaklar qadim
zamonlarda vujudga kelgan bo’lib, unda ibtidoiy tuzum davridagi insonning
hayoti, mehnati, dunyoqarashi, tabiat haqidagi tushunchalari ifodalangan.
Keyinchalik hayvonlar haqidagi ertaklarning bir qismi o’z ma`nosini yo’qotib,
ko’chma ma`no kasb etdi – majoziy ertaklarga aylandi, ya`ni ba`zi qo’y, buzoq va
echki singari hayvonlar orqali tadbirkor kishilar, bo’ri, tulki orqali ochko’z, yovuz,
aldamchi, makkor kishilar obrazlari berilla boshladi.
Sehrli ertaklar . Sehrli ertaklarning yuzaga kelishi qadimiy tarixga ega
bo’lib, ildizi boshlang’ich jamiyatga borib etadi. Ma`lumki, ibtidoiy inson
noma`lum bo’lib ko’ringan tabiat hodisalari oldida talvasaga tushgan. Har
qadamda uchraydigan xavf-xatarlar uning ruhiga ta`sir etgan. Ana shular dunyo
haqida yuzaki mulohaza yuritishga va g’ayri tabiiy bo’lib ko’ringan hodisalarni
o’zicha izohlashga majbur qilgan.
Hayotiy-maishiy ertaklar . Ular real, hayotiy uydirmalar asosiga qurilgan
bo’lib, fantastika elementlari yordamchi motivlar shaklida namoyon bo’ladi.
Hayotiy-maishiy ertaklar sehrli ertaklar asosidagi an`analardan kelib chiqqan va
ko’p jihatlari ularga o’xshab ketsa-da, biroq ulardan real hayot voqealari asosida
qurilganligi bilan ajralib turadi.
Hajviy ertaklar . Ular xuddi hayotiy-maishiy ertaklardek, ijtimoiy hayotda
real asoslari bo’lgan hayotiy uydirmalar zaminiga qurilgan bo’lib, o’tkir satira va
xushchaqchaq yumor asosiy xususiyatini belgilaydi. Syujet tuzilishi ixcham, voqea
va hodisalar lo’nda ifodalanadi. Nаql – o`zbеk хаlq оg`zаki ijоdidа аlоhidа,
mustаqil, kеng tаrqаlgаn jаnrlаrdаn biri. Turmushdаgi turli nаrsа vа hоdisаlаrni
izоhlаshgа qаrаtilgаn ахlоqiy-didаktik mаzmundаgi, rаmz vа mаjоzgа
аsоslаnuvchi kichik оg`zаki hikоyalаr nаql dеb hritilаdi .

Nаql хаlq dоnоligining o`zigа хоs ifоdаsi bo`lib, аsоsаn, ахlоq nоrmаlаri
hаqidа bаhs hritаdi. Nаqllаr mа`lum bir hаyotiy еhtiyoj munоsаbаti bilаn аytilаdi.
Bеsаbаb аytilmаydi. U ko`pinchа muhоkаmаgа sаbаb bo`lgаn vоqеаni tаsdiqlаsh
yoki ахlоq qоidаlаrini buzib ish hritаyotgаn birоr-bir shахsni оgоhlаntirish yoхud
nоto`g`ri tushunchаni tаrtibgа sоlish mаqsаdidа аytilаdi.

ZARURIY ADABIYOTLAR:
1. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi (X.Razzoqov, T.Mirzaev, O.Sobirov,
K.Imomov). Toshkent: «O’qituvchi» nashriyoti, 1980 yil.
2. H.Zaripov. Fozillar fazilati. 1969 yil.
3. O’zbek xalq ertaklari. Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1969 yil.
4. M.Afzalov. O’zbek xalq ertaklari haqida. Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1974
yil.
5. B.Sarimsoqov. O’zbek adabiyotida saj`. Toshkent, 1978 yil.
6. Qadimgi afandi latifalari. T., 1993.
7. Qodirov M. O`zbek xalq og`zaki dramasi. T., 1963. YAna: Xalq qo`g`irchoq
teatri. T.: G`ASN, 1979; Masxaraboz va qiziqchilar san`ati. T.:
”O`qituvchi”, 1981, 36-57- va 123-204-b.
8. O`zbek xalq maqollari // O`XI. T.: G`ASN, 1989.
9. «O`zbek xalq ijodi» ruknida FACH tomonidan nashr etilgan ertaklar
to`plamlari: «Suv qizi» (1966), «Oltin olma» (1966), «Gulpari» (1969),
«Kulsa-gul», «yig`lasa-dur» (1983), «Oltin beshik» (1985), «Zumrad va
Qimmat» (1988), «Luqmoni hakim» (1998).
10. «O`zbek xalq fantastikasi» ruknidagi to`plamlar: «Oymomoda ajdaho» (1-
kitob, 1983), «Qora dev» (2-kitob, 1984), «Ilon pari » (3-kitob, 1985),
«YOnar daryo» (4 kitob, 1986), «Samo tulpori» (5-kitob, 1987),
«Guliqahqah» (6-kitob, 1988), «Sehrli qiz» ( 7-kitob, 1989).

Xalq ertaklarining janr xususiyatlari va mazmuniga ko‘ra turlari

Купить

Похожие документы
Sug‘oriladigan yerlardagi zovurlarning ahamiyati va turlari
Sug‘orish tizimlari va ulardan foydalanish
Sug‘orish tizimlarida suv o‘lchash
Sug‘urta tashkilotlar moliyasi
Suv tejovchi sug‘orish usullari va texnikasi