Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 2.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Xalq og‘zaki ijodi namunalarini maktabda o‘qitishda matn bilan ishlash metodikasi

Купить
XALQ OG‘ZAKI IJODI NAMUNALARINI MAKTABDA O‘QITISHDA MATN BILAN ISHLASH METODIKASI MUNDARIJA Bitiruv malakaviy ishining umumiy tavsifi……………………………………. I BOB. Xalq og‘zaki ijodi namunalarining o‘qitilishini o‘rganish masalalari…………………………………………………………………….. 1.1. Xalq og‘zaki ijodiga doir matnlarning o‘qitilishini o‘rganish masalalari ……... 1.2. Xalq og‘zaki ijodiga doir materiallarning maktab darsliklarida berilishi……………………………………………………………………… II BOB. ADABIYOT DARSLARIDA XALQ OG‘ZAKI IJODIGA DOIR MATNLARNI O‘RGANISHDA SAMARALI METOD VA USULLARDAN FOYDALANISH ………………………………………………….. 2.1. Muammoli ta’lim va uning xalq og‘zaki ijodi materiallarini o‘qitishdagi ahamiyati……………………………………………………………….. 2.2. Tahliliy o‘qish va uning matn tahlilidagi o‘rni……………………………. 2.3. BMIning amaliyotga tadbiqi va tajriba-sinov ishlari natijalari Xulosa…………………………………………………………………………… Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………………… 1 Bitiruv malakaviy ishining umumiy tavsifi Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek adabiyotining tarixiy tadriji juda qadim tarixiy ildizlarga ega. Uning ilk namunalari xalq og‘zaki ijodi janrlari va shakllari asosida yaratilgani barchaga ma’lum. Qaysi bir xalqni olmang, uning ma’naviy merosi badiiy asarlarsiz, xalq asarlarisiz mavjud bo‘lmaydi. Mumtoz adabiyotning og‘zaki ijodi zaminida yuzaga kelgani ham shubhasiz. Shu bois mumtoz adabiyotning va xalq og‘zaki ijodining uzviy bog‘liqligi, asrlar davomida yonma- yon rivojlanganini tadqiq etish muhim hisoblanadi. Yurtboshimizning mustaqillik yillarida katta e’tibor qaratgan sohalaridan biri adabiyot va madaniyat, tarix va milliy meros bo‘ldi. Chunki hech bir xalq o‘zining milliy madaniy me’rosidan ayri holda mavjud bo‘lmaydi. Bu borada Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” asaridagi quyidagi fikrlari alohida ahamiyatga egadir : “Ma’naviyat – insonni ruhan poklanish, qalban ulg‘ayishga chorlaydigan, odamni ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e ’ tiqodini butun qiladigan, vijdonini uyg‘otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlar i ning mezonidir” 1 . Xalq ijodi, xususan, og‘zaki ijod namunalari yurtboshimiz ta’kidlaganlaridek , ajdodlarimiz tafakkuri va dahosini namoyon etuvchi ma’naviy xazina hisoblanadi. Bu xazina boyliklarini yosh avlodning ma’nan kamolot topishi yo‘lida xizmat qildirish soha xodimlarining asosiy vazifasi hisoblanadi. Shuningdek, Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev Xalqaro Baxshichilik festivali ochilishiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida: “…Tengsiz ma’naviy boyligimiz bo‘lmish mumtoz san’atni, xalq ijodining nodir namunalarini asarab- avaylash va rivojlantirish, uni kelgusi avlodlarga bezavol yetkazish jahondagi ilg‘or fikrli olimlar va san’atkorlarning, davlat va jamiyat arboblari, barcha ma’daniyat ahlining ezgu burchidir ” 2 , – deya ta’kidlagan edi. Umuman, badiiy adabiyotning inson hayotidagi o‘rni beqiyosdir. Ularni o‘qish jarayonida insonda taqqoslash , tanqidiy baholash ko‘nikmasi sha k llanib boradi. Bu xususida 1 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – B. 19. 2 O ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning xalqaro baxshichilik san’ati festivali ochilishiga bag‘ishlangan marosimdagi nutqi// Xalq so‘zi gazetasi, 2019-yil, 7-aprel. 68-son (72-98). 2 adabiyotshunos olim Qozoqboy Yo‘ldoshev: “Hayotdagi har bir odam yechimi topilishi mumkin bo‘lmagan muammo. Badiiy adabiyot ana shu adoqsiz muammoning qirralarirni butkul murakkabligi, iztiroblari, kechinma-yu o‘ylari bilan tasvir etish orqali o‘quvchini o‘zgani his qilishga, o‘ziga daxli bo‘lmagan begona odamning dardiga sherik bo‘lishga odatlantiradi. O‘z tabiati yo‘nalishini va maktab qo‘ygan pedagogik vazifaning xususiyatiga qarab har bir o‘quvchi timsol yordamida qilingan tahlil natijasida o‘z ruhiyatida muayyan yangi sifatlar hosil qiladi. Qandaydir shaxslik sifatlariga ega bo‘ladi. O‘quv tahlili uchun muhimi ham shudir 3 ”. Maktablarda xalq og‘zaki ijodi namunalarining o‘qitilishi millat kelajagi bo‘lmish yosh larimizning dunyoqarashi keng, o‘zini, o‘zligini anglay olgan, qalbida mehr-muhabbat, ezgu tuyg‘ular joy olgan haqiqiy o‘zbek bo‘lib kamol topishida muhim ahamiyatga egadir. Shu boisdan ham darslik yaratilish jarayonida xalq og‘zaki ijodi namunalarining har bir sinf doirasida o‘qitilishi hisobga olinadi. Folklor namunalarida ta s virlanadigan afsonaviy, favqulo dd a kuch-qudratga ega qahramonlar, mifologik obrazlar, motivlar insonning ibtidoiy dunyoqarashi mahsulidir. Dastlabki og‘zaki ijod namunalari davrlar o‘tishi bilan o‘zgarishlarga uchrab bordi. Bu o‘zgarishlarga davrning mafkurasi, diniy va dunyoviy bilimlari, tabiat hodisalarining ilmiy jihatdan o‘rganila boshlashi kabilar sabab bo‘ldi. Masalan, odddiy “Kitobi Dadaqo‘rqut” bilan “Alpomish” dostoni o‘rtasidagi o‘xshash jihatlarni olaylik. “Kitobi Dadaqo‘rqut”dagi 4 “Bog‘och xon”, “Bamsi Bayrak” hikoyalari “Alpomish” dostoni bilan hamohangdir. “Alpomish” dostoni o‘tilganida bu asarni mustaqil o‘qishga berilsa, o‘quvchilarda mustaqil vazifalarni bajarish ko‘nikmalari shakllanadi. Xalq og‘zaki ijodi namunalari talqini masalasi tadqiq etilar ekan, tarixiylik tamoyillariga amal qilishni unutmaslik kerak. Chunki, birinchidan, ushbu tamoyil istalgan so‘z san’atkorining ijodidagi folklor an’analarining o‘rni, ularning muayyan adib yoki shoir ijodidagi rivojlantirilganligi aniq tarixiy davr nuqtayi nazaridan, qolaversa, individual ijodkor mahorati nuqta y i nazaridan to‘g‘ri 3 Yo‘ldoshev Q. Adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy asoslari. – T.: O‘qituvchhi, 1996. – B. 14. 4 Ochilova Z. Dadaqo‘rqut hikoyalari. – T.: Yuris-Media, 2010. – B. 40. 3 obyektiv yoritilishiga imkon bersa, ikkinchidan, folklor adabiyot munosabati niqobi ostida so‘zni quruq olib qochishdan tadqiqotchini saqlaydi, ayni paytda, uni bu murakkab masalada aniq fakt asosida fikrlashga undaydi. Muammoning o‘rganilish darajasi : Adabiyot darsliklarida xalq og‘zaki ijodi namunalarining o‘qitilishi masalasi dastlab soha sifat i da aniq rivojlanmagan bo‘lsa-da, ta’limda yetakchi mavzular qatorida turgan. Navoiy ham xalq og‘zaki ijodidan ilhomlanib o‘z asarlarini yaratdi. Biz “Farhod va Shirin” dostonini o‘tayotganda “Farhod dev” afsonasini o‘quvchilarga aytmasdan o‘tib ketolmaymiz. Folklor uzoq ajdodlarimizning inson, tabiat, hayot haqidagi qarashlar i ning qaymog‘i, ular haqidagi badiiy xotirasidir. Shu bois chin iste’dod egasi bunday badiiy sarchashmani hech qachon chetlab o‘ta olmaydi. Xalqning buyuk iste’dodlari tomonidan qachonlardir yaratilgan xalq eposi va ertaklari, afsona va rivoyatlari, maqol va topishmoqlari, askiya va qiziqchilik san’ati ijodkorlar uchun tayyor mahsulotdir 5 . Bu namunalarni darsliklarga kiritish jadidlarning ham bosh maqsadi bo‘lgan. Xalq ta’limi sohasida jonbozliklar ko‘rsatgan, dars o‘tish usullari bilan alohida ajralib turadigan jadid bobokalonimiz Abdulla Avloniy ham o‘z darsliklarida xalq og‘zaki ijodiga katta urg‘u bergan. Sababi millat bolalariga o‘zligini tanitmay turib ma’nan ozod avlodni yetishtirish mumkin emasligini ular yaxshi bilishar edi. Shu boisdan XX asr boshlarida yozilgan A.Sa’diyning metodik ishlarida ham og‘zaki ijod namunalari, ular haqidagi nazariy ma’lumotlarning darslikka kiritilishiga alohida e’tibor bergan edi. Uning “Amaliy ham nazariy adabiyot darslari” (1925) kitobida doston, ertak, matal, jumboq, topishmoq, qo‘shiq, ashula, lapar kabi turlari, liroepik, dramatik janrlar haqida mulohazalar bildiril gan 6 . Bundan buyog‘iga o‘quvchisi darsda quruq sanalar, “asar haqida”gi qismini, tug‘ilgan yili, qaysi joylarda ishlagan, vafot etgan yillarni yodlashi umuman keraksiz holatga aylanib ulgurdi. Bu ma’lumotlar ham o‘quvchi uchun kerak, chunki adib shaxsiyatini bilmay turib uning asarda qanday g‘oyalarni ilgari surayotganini to‘liq anglash qiyinchiliklar tug‘diradi. Bu ma’lumotlarni 5 Jo‘rayev M. Eshonqulov J. Folklorshunoslikka kirish. – T.: Barkamol avlod media, 2017 . – B. 9. 6 Qodirova B. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: Tamaddun, 2022. – B. 57 . 4 o‘quv chining o‘zi mustaqil o‘zlashtirishi yoki dars jarayonida o‘qituvchi gapirib ketishi kifoya. Hozirgi kunda yangi avlod darsliklarini yaratayotgan metodist olimlar darsliklar yaratilish jarayonida ham aynan shu jihatga katta e’tibor bermoqdalar. Adabiyot darsida o‘qilgan asardagi ismlar, sanalar, joy nomlarini yodlab olish emas, asardan estetik zavq olish, uni tahlil qilishni o‘rganish, bu yo‘lda adabiyotshunoslikka oid nazariy bilimlarga ham ega bo‘lish muhim ahamiyatga ega. Yangi avlod darsliklari bunday nazariy ma’lumotlar bilan yaxshigina boyitilgan. Masalan, 6-sinf adabiyot darsligining 2022-yilgi nashridayoq prototip, peyzaj, konflikt, zidlantirish, badiiy tahlil, badiiy asar tili, yumoristik asar, voqealar bayoni, o‘xshatish, qofiya, radif, asar qahramonlari tavsifi, sifatlash, detektiv asar, ilmiy-fantastik asar, nasr va nazmning farqlari, metafora, jonlantirish, sinkveyn she’r, lirik qahramon, ruboiy, sarguzasht asar kabilar haqida nazariy ma’lumotlar kiritilgan. Yoki badiiy asarni o‘qishga berganda ham asarning o‘zi bilan cheklanmasdan, asar yozilish tarixi, prototip qahramonlar haqida, asar variantlari, audio, video, shu asarga oid turli mavzulardagi ko‘rsatuvlarning, filmlarning havolalari bilan berilmoqda. Bu usullarning barchasi bunday tiz i mdagi darsliklarimizni o‘qigan o‘quvchi larimizning jahonga tenglasha oladigan darajada fikrlovchi insonlar bo‘lib voyaga yetishi shi da katta ahamiyatga ega. Bu yo‘lda izlanishdan to‘xtamaydigan olim va olimalarimizga katta mina t dorchilik bildiramiz. Jahon tajribasini milliy darsliklarda qo‘llashning samarasini ko‘rsata olish biz o‘qituvchilardan ham katta mas’ul i yat talab etadi. Darslik lar bor, metodik qo‘llamalar bor, maktablarda ham dars o‘tish uchun o‘ziga yarasha sharoitlar bor. Endi faqat o‘qiyman deb turgan bolalar kerak va, albatta, u larning qalbig a adabiyot bilan kirib bora oladigan ustozlar kerak. O‘quvchilarni badiiy asarlar o‘qishga qiziqtirish, ularda o‘z ustida mustaqil ishlash ko‘nikmasini shakllantir i sh muhim hisoblanadi. Mutolaa – o‘ziga xos g‘ayrioddiy jarayon. Mutola a ning nazariy asoslari, kitobxonlik masalasi, kitobxon 5 va matn o‘rtasidagi munosabat haqida O‘zbekistonda va xorijda qator tadqiqotlar yaratilgan. Lekin ularning aksaryati amal iyot ga tadbiq etilmagan 7 . Xalq og‘zaki ijodi namunalarining o‘qitilishida matn bilan ishlash katta ahamiyatga ega. Umuman, o‘zbek tilshunosligi, adabiyotshunosligida matn tahlili yuzasidan qilingan ishlar talaygina. O‘tgan asrning 1990-yillarida B.O‘rinboyev, R.Qo‘ng‘urov, J.Lapasovlarning “Badiiy matnning lingvistik tahlili” o‘quv qo‘llanmasi, M.To‘xtasinovning “Mikromatn va o‘zbek badiiy nutqida uning kogerentligini ifodalovchi vositalar” mavzusidagi dessertatsiyasi, A.Mamajonovning “Matn lingvistikasi” nomli o‘quv qo‘llanmasi, shuningdek, M.Hakimov, E.Qilichev, N.Ulug‘ov, N.Turniyozov, B.Yo‘ldoshev, S.Boymirzayev, M.Yo‘ldoshevlar tomonidan matn turli tomondan o‘rganilgan. H.Zaripov folklor namunalarini to‘plash, tarixiy jihatdan o‘rganishni boshlab bergan bo‘lsa, G‘.O.Yunusov, Elbek, M.Alaviya, T.Mirzayev, O.Madayev, B.Sarimsoqov, M.Jo‘rayev, Sh.Turdimov, J.Eshonqulov, A.Tilovov kabi mutaxassislar uning ishlarini davom ettirdilar 8 . O‘zbek folklor namunalarini nashr etish XX asrning dastlabki choragida boshlangan bo‘lsa-da, bu ish uzuliksiz davom etmagan. Elbek to‘plab, tartib bergan 1937-yilda chop ettirilgan “Bolalar qo‘shig‘i” to‘plamidan O. S afarov tartib bergan “O‘zbek xalq o‘g‘zaki ijodi” turkumi ostida 1984-yilda bosilib chiqqan “Boychechak” to‘plamigacha kechgan salkam yarim asrlik uzulish ana shu fikr dalili bo‘la oladi. O‘zbek bolalar folklorini o‘rganish 60-yillarda jadallashgan. Z.Husainovaning “O‘zbek topishmoqlari”, G‘.Jahongirovning “O‘zbek bolalar folklori”, O.Safarovning “Bolalarni erkalovchi o‘zbek xalq qo‘shiqlari”, “Alla-yo, alla”, “Chittigul”, Sh.Galiyevning “O‘zbek bolalar o‘yin folklori” singari tadqiqotlar tufayli bu izlanishlarning samarasi sezildi. Lekin folklorshunoslar orasida mavsum va marosim qo‘shiqlariga munosabatda ularning ijodkori har qachon kattalar bo‘lganini e’tirof etish bilan bolalarning bu sohadagi qo‘shiqchiligini yo cheklash, yo tamoman inkor etish hollari ham mavjud 9 . 7 Niyozmetova R. Uzuliksiz ta’lim tizimida o‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasi. – T.: Fan, 2007. – B. 5. 8 Qurbonova M. Yo‘ldoshev M. Matn tilshunosligi. – T.: Universitet, 2014. – B. 8-9. 9 fayllar.uz sayti 6 Tadqiqotning maqsadi: Xalq og‘zaki ijodi namunalarining maktab darsliklarida berilishi, ularning darslik nashrlaridagi farqlari va ularni qaysi usullarda o‘tish, metodikasini ishlab chiqish ushbu bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadini tashkil etadi. Bitiruv-malakaviy ishning vazifalari: Mazkur bitiruv malakaviy ishda maktab darsliklarida berilgan folklor namunalarining matni bilan ishlashni maqsad qilgan holda quyidagicha vazifalarni belgilab oldik: - xalq og‘zaki ijodi namunalari xalqimiz tarixi, madaniyati, o‘ziga xos turmush tarzi, marosimlari va qadimgi e’tiqodlarini o‘rganishning muhim manbalardan biri ekanligini isbotlash; - darsliklarda berilgan namunalar tahlili, o‘quvchilarda bu mavzularni o‘tishda alohida hurmat bilan qarashni shakllantirish; - katta hajmli dostonlarni qulay usullar bilan o‘qitish uchun namunaviy dars ishlanmalar tuzish va amalda tajriba-sinov o‘tkazish; - xalq dostonlari tarkibida uchraydigan maqollarni o‘rganib chiqish; - folklor namunalrida o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan o‘ziga xosliklarni alohida ajratib, o‘quvchilarni bu ma’lumotlar bilan tanishtiris h . Tadqiqotning ilmiy yangiligi: O‘zbek xalq poet i k ijodidagi janrlarning darsliklarda berilishi, nazariy ma’lumotlarni, ularning xususiyatlari keng o‘rganilganligi yuqorida e’tirof etildi. Biz mazkur bitiruv malakaviy ishimizda maktab adabiyot darsliklarida berilgan milliy boyligimi z bo‘lgan folklor n a munalarini baholi qudrat o‘rgandik. Mazkur namunalarni maktabda o‘qitishda matn bilan ishlash metodikasi orqali o’quvchilarning savodli yozish va nutqini rivojlantirishga doir jihatlar tahlil qilindi. Bu esa ishimizning o‘ziga xos yangiligini belgilaydi. Tadqiqotning obyekti va predmeti: Maktab darsliklarida berilgan x alq og‘zaki ijodiga doir materiallar. Tadqiqot metodi. Bitiruv malakaviy ishida sharhlash, tavsiflash, qiyoslash, tajriba-sinov kabi metod va tahlil usullaridan foydalanildi. 7 Ishning tarkibi. Bitiruv-malakaviy ishi kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 8 I BOB. XALQ OG‘ZAKI IJODI NAMUNALARINING O‘QITILISHINI O‘RGANISH MASALALARI. 1.1. Xalq og‘zaki ijodiga doir materiallarning maktab darsliklarida berilishi va ularni o‘qitishda nazariy ma’lumotlardan foydalanish Ma’rifat maskani bo‘lgan maktab o‘quvchiga butun hayotiga tatiydigan xotiralar, ilmlarni hadya etadi. Ustozlar bolalarga yangi niholni parvarishlagandek munosabatda bo‘lish a di. O‘zlarida bor bo‘lgan ilmlarni o‘rgatadilar. O‘qituvchining o‘zi o‘tayotgan fanni mukammal bilishi, bilganlarini o‘quvchilarga yetkaza olish darajasigina emas, hatto uning o‘zini tutishi, nutqi ham o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. O‘qituvchi tomonidan qo‘llanadigan pauzaning davomiyligi singari “mayda narsa” o‘quv dialogining, sinfdagi o‘zaro hamkorlikning xarakteriga sezilarli ta’sir o‘tkazadi 10 . Darsliklar dars jarayonida ustozlarga beminnat ko‘makchi hisoblanadi. Darslik – bu olinadigan ilmlarning ma’lum bir tartibga solingan, aniq rejalashtirilgan, izchillikda tuzilgan, ma’lum bir ilm sohasiga mo‘ljallangan ma’lumotlar majmuasidir. Bugun darslik, umuman, biror bir kitob chiqarish, nashr etish uchun hamma imkoniyatlar bor. Zamonaviy jihozlar yetarli. Lekin bundan 100-150 yillar avval oddiy gazeta chiqarish ham mashaqqat edi. Chiqarilgan darsliklar millatning bolalari bilimli bo‘lishiga xizmat qildi. Ularning mustaqillik, ozodlik, go‘zallik ruhida tarbiya topishida adabiyot darsliklarining o‘rni beqiyos bo‘ldi. Adabiyot fanidan dastlabki darsliklar XX asrning boshlarida nashr etilgan edi. Bu ishga millatning jonkuyar muallimlari, jadidlari, ma’rifatparvaralari sa’y- harakat qilganlar. Xususan, Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Maktab gulistoni”, “Adabiyot yoxud milliy she’rlar”, H.H.Niyoziyning “Yengil adabiyot”, “O‘qish kitobi”, “Qiroat kitobi” kabi o‘quv qo‘llanmalari va “Milliy ashulalar uchun milliy she’rlar majmuasi” umumiy nomi ostida 8 bo‘limdan iborat “Gul” to‘plamlari, Munavvaraqori Abdurashidxonovning “Adibi avval”, “Adib us-soniy”, 10 Yo‘ldoshev Q. Adabiy saboqlar. Umumta’lim maktablarining 8-sinf “Adabiyot” darsligi uchun metodik qo‘llanma. – T.: Sharq, 2004. – B. 32. 9 A.Fitratning “Eski adabiyot namunalari”, “Adabiyot qoidalari” kabi asarlari zamonasi uchun katta yangilik bo‘ldi va o‘z samarasini berdi. Xususan, A.Avloniy o‘z darsliklarida ifodali o‘qish, yakka va ko‘pchilik bo‘lib o‘qish, ichdan o‘qish, dialog singari turlari, dramatik asarlarni o‘qish yo‘llari haqida ma’lumot beradi 11 . 30-yillardagi siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlar xalq maorifiga ham ijobiy ta’sir qildi. Ilg‘or pedagogik t exno logiyalar ommalashdi. “Adabiyot o‘qitish” atamasi kirib keldi. “To‘liqsiz o‘rta va o‘rta maktab uchun programmalar”, “O‘rta maktab programmalari” kabi qo‘llanmalarda adabiy asar o‘qishga, og‘zaki nutqni o‘stirishga e’tibor qaratildi. Bu davrda adabiyotimizga kirib kelgan Oybek, G‘.G‘ulom, S.Ahmad, Zulfiya, E.Vohidov, P.Qodirov, O‘.Hoshimov, X.To‘xtaboyev kabi iodkorlar yangi-yangi ijod namunalari bilan uni boyitdi. O‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasi fanining rivojida 50-yillarda faoliyat ko‘rsata boshlagan olimlardan S.Dolimov, N.Mallayev, H.Ubaydullayev, Q.Ahmedov, A.Zunnunov, S.Ismatovlarning xizmati katta. S.Dolimov va H.Ubaydullayevlarning hamkorlikda chiqargan “Adabiyot o‘qitish metodikasi” darsligi ular orasida izchilligi bilan ajralib turdi. 70-80-yillarda adabiyotni o‘qitishda anchayin samarali ishlar qilindi. Jumladan, Q.Ahmedovning “H.H.Niyoziyning “Boy ila xizmatchi” dramasini o‘rganish”, A.Zunnunov, J.Esonovlarning “Maktabda adabiyot o‘qitish metodikasi”, J.Esonovning “Maktabda badiiy asar tilini o‘rganish”, N.Xotamov, A.Zunnunovlarning “Adabiyotni boshqa gumanitar fanlarga bog‘lab o‘rganish” kabi qo‘llanmalari nashr etildi 12 . Mustaqillik davriga kelib bu sohada ham katta o‘zgarishlar, oldinga siljishlar bo‘ldi. Bu davrda T.Boboyev, U.Dolimov, S.Matjon, Q.Yo‘ldoshev, B.To‘xliyev, M.Mirqosimovalarning ilmiy ishlari, qo‘llanmalari soha rivojiga o‘zining imkoniyati doirasida h issa qo‘shdi. Xususan, Qozoqboy Yo‘ldoshevning “Adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy asoslari” kitobi adabiy ta’lim tizimida tub burilish yasadi. Asarda olim o‘quvchiga tayyor tushunchani emas, balki badiiy matn asosida o‘quvchilarda ma’naviy qarashlar, 11 Husanboyeva Q. Niyozmetova R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: “ nashryoti yo‘q ekan ”, 2018. 13-b. 12 Qodirova B. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: “Tamaddun”, 2022-yil. 60-b. 10 estetik did qaror topdirish muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatib bergan 13 . Bundan tashqari til va adabiyot ta’limi muammolari bo’yicha Samarqand davlat universiteti o’zbek tili va adabiyoti kafedrasining bir guruh profesor- o’qituvchilaridan olim prof.Ibodulla Mirzayev, Murodqosim Abdiyev, dots.Badia Muhiddinova, Barno Qodirova kabi ustozlarning ham o‘z o‘quv qo‘llanmalari, tadqiqotlari va darsliklari bilan adabiyot o‘qitish sohasiga munosib hissa qo‘shib kelayotganliklarini ko’rishimiz mumkin . Biz insonlar ongimiz bilan boshqa tirik mavjudotladan farq qilib turamiz. Dunyoga keliboq turli bilimlarni egallashga intilamiz. U qanday ilm bo‘lmasin, butun hayotimiz davomida yo‘limizga nur bo‘ li shi kerak. Maktabga ilk bor borgan bolaga she’r yodlatamiz, tarixini o‘rgatamiz, ertak so‘zlaymiz. Bu bilimlar xoh u o‘qimishli, xoh oddiy hunarmand bo‘lsin hech kimning hayotida izsiz ketmaydi va qachondir asqatadi Ko‘nglimiz orziqib bolalikni eslab qo‘yamiz. Biz ustozlar millatning poydevorini yaratamiz, unga tirgak bo‘lamiz. Bu poydevorni yaratishda xalq og‘zaki ijodi namunalari alohida ahamiyat kasb etadi. Oddiy misol, 2-3 yoshli bolaga birorta qisqa hajmdagi sujetli ertakni ichingizdan to‘qib, obrazli qilib aytib bersangiz, u jim tinglaydi, tugab qolsa “yana ayt” deydi. Nega biz insonlar badiiy mo‘jizalardan bunchalik zavq olamiz ekan-a? Sababi inson yaratilgandayoq qalbi go‘zallikka oshno qilingan. O‘quvchilarda ijobiy tuyg‘ularni shakllantirish, fikrlashga undash maqsadida har darsimning oxirida doim “ Qissasi Rabg ‘ uziy ” yoki shunga o ‘ xshash qiziqarli asarlardan hikoyalar aytib beraman . Sinfdagi eng to‘polonchi bolalar ham jim tinglaydi. Hatto, shu to‘polonchi bolalar “ustoz, yana ayting” deydi. Maktablarda Tarbiya, Adabiyot, Rasm darslari ham aynan shu ehtiyojlardan kelib chiqib qo‘yilgan. Xususan, adabiyot darsining o‘qitilishida ham uning o‘z tarixi bor. O‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasining paydo bo‘lishi mustabit tuzum davrida “Oktabr” inqilobiga bog‘lab kelingan. Aslida turkiy xalqlarda adabiyot o‘qitish bilan bog‘liq masalalar juda qadim zamonlarga borib taqaladi 14 . Abu Nasr Farobiy, Ibn Sino, Abu Rayxon Beruniy, Mahmud Koshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib, 13 Husanboyeva Q. Niyozmetova R. adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: “ nashryoti yo‘q ”, 2018. 20-b. 14 Husanboyeva Q. Niyozmetova R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: “ nashryot yo‘q ”, 2018. 11-b. 11 Alisher Navoiy kabi turkiy tilning vakillari ham bu borada ko‘plab fikrlar bildirganlar. XVII asrdan XIX asrning birinchi yarmi va XX asrning boshlarida Turkistonda pedagogik, metodik fikrlar rivojlanib bordi. Masalan, Dilshodi Barno asarlaridan uning 51 yil maktabdorlik qilib 900 ga yaqin qizlarni savodini chiqargani va ularning 1/3 qismi ijodkor bo‘lib voyaga yetgani, ular orasida Anbar Otin ham bo‘lganini misol keltirish kifoya. Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug‘atit turk” asaridan joy olgan matallarga, badiiy so‘z unsurlariga ilmiy matnlar bilan munosabat, o‘sha davr adabiy janrlari haqidagi fikrlar adabiyotshunosik fanining tarixdagi ko‘rinishidir. Adabiyot fanining ilk o‘qitilishi bu oilada va jamiyatda boshlangan. O‘tmishda maktabga bormagan bolalar ko‘cha- k o‘ yda do‘stlari bilan o‘ynash jarayonida o‘yinning qo‘shiq, she’rlari, shu jarayonda aytiladigan jumlalarni yodlab olishgan. Elektr toki yo‘q paytlarda, hatto, yaqin o‘n-o‘n besh yil oldin ham chirog‘ tez-tez o‘chadigan paytlarda oilaviy bir xonada yotib, she’r aytish, maqol, tezaytish, so‘z o‘yini, “Bo‘ri xola”, “Ayiq polvon” kabi o‘yinlar o‘ynar edik, otamiz “ Qur’on ” dan suralarni yodlatardi, biz takrorlardik. Mana adabiyot, mana xalq og‘zaki ijodi. Bejizga oila tarbiyasi eng muhim va kerakli tarbiya deyilmaydi. Har bir folklor namunasida xalqimizning dunyoqarashi, yashash tarzi, bilimlari, urf-odatlari mujassam. “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonidagi jarayonlar bugungi tibbiyot yutuqlari buyuk bobokalonimiz Ibn Sinoning yaratgan kashfiyotlari bilan chambarchas bog‘liq ekanini isbotlaydi. “Alpomish” dostonida Barchinoyning qo‘ygan shartlari sport musobaqalarining aynan o‘zi bo‘lishi bilan birga or-nomus, mardlik, musobaqasi ham edi. “Ravshanxon” dostonidagi Ravshan o‘z Vataniga sadoqatini dor ostida ham isbotlab berishi vatanparvarlik tuyg‘ilarini rivojlantirishdagi kuchli namunadir. Butun dunyo jar solayotgan tozalik, gigiyena, hattoki, atrof-muhitni tozalash, ekologiya masalalari bizning kichkina ertagimiz – “Zumrad va Qimmat”da aks ettirilgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi 15 . 15 Rasulova R. Adabiyot darslarida xalq og‘zaki ijodini o‘qitishning samarali usullari// “Science and Education” Scientific journal, 2020. Noyabr. 174-b. 12 Madrasa ta’limiga e’tibor besak, asosiy fanlar yozuv va Farobiy, Zamaxshariy, Sa’diy, Jomiy, Navoiyning sara asarlari o‘qitilgan. Adabiyot fanini o‘qitish usuli, asosan, XX asrning 20-yillaridan fan sifatida sha k llana boshlagan 16 . Mustaqillik davr i ni kuzatadigan bo‘lsak, adabiyot o‘qitish sohasida ham tub burilishlar bo‘ldi, bir qancha yangi o‘quv qo‘llanmalar nashr etildi. Bu davrning keksa avlod olimlaridan To‘xtamurod Boboyev, Ulug‘bek Dolimov, Safo Matjon kabilarni ko‘rsatish mumkin. Jumladan, Ulug‘bek Dolimovning 2008-yili “Jadid maktablari: ularda ona tili va adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy hamda amaliy asoslari” mavzusida doktorlik d i ssertatsiyasini himoya qildi. Is’ho q xon Ibrat, Siddiqiy-Ajziy, Saidrasul Saidaziziy, Behbudiy, Shakuriy, Munavvaraqori, Avloniy, S.Ayniy, So‘fizoda, Fitrat, Hamza, Elbek, Sh.Rahimiy singari jadid maorifchilar haqidagi haqiqatlarni o‘z asarlarida yoritdi. Bu sohaga o‘z hissasini qo‘shgan yana bir olim pof.Qozoqboy Yo‘ldoshev 1997-yilda “Yangicha pedagogik tafakkur va umumta’lim maktablarida adabiyot o‘qitishning ilmiy- metodik asoslari” mavzusida d o ktorlik d i ssertatsiyasini yoqladi. Olimning ye t ti yuzga yaqin ilmiy ishlari orasida 130 dan ortig‘i mamlakat umuta’lim maktablari o‘quvchilari uchun yaratilgan darslik va o‘qituvchilarga mo‘ljallangan metodik qo‘llanmalardan iborat. Biroz vaqt o‘tib yana bir olim Safo Matjonov 1998-yili “Umumiy o‘rta ta’lim tizimidagi adabiyotdan mustaqil ishlarni tashkil etish usullari” mavzusida doktorlik d i ssertatsiyasini yoqladi. Bir qancha boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan “O‘qish” kitobiga mualliflik qildi 17 . Bugun gi kundagi adabiyot darsliklariga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, har bir mualli f dan darslik tuzish jarayonida milliy ong, urf-odatlar, o‘quvchilarni quruq yodlash emas, balki fikrlashga, mulohaza yuritishga undaydigan, ularning komil inson bo‘lib voyaga yetishlari uchun asos vazifasini bajaradigan darajadagi mukammallikni talab qilmoqda. 5-sinf adabiyot darsligiga maqollar va topishmoqlar mavzulari kiritilgan. Darslikning 2015-yilgi nashrida 18 maqol, ulardagi fikr aniq va xulosaning tugal 16 Qodirova B. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: “Tamaddun”, 2022-yil. 53-b. 17 Husanboyeva Q. Niyozmetova R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: “yo‘q” , 2018. 352 b. 18 Ahmedov S. va boshqalar. Adabiyot. 5-sinf uchun darslik. – T.: Sharq, 2015. – 176 b. 13 bo‘lishi, qofiyali va qofiyasiz maqollar, o‘z va ko‘chma ma’nodagi maqollar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Topishmoqlar haqidagi nazariy ma’lumotlar ozgina, lekin sozgina ma’lumot berilgan: mumtoz adabiyotdagi topishmoqning nomlanishi, bu janrda ijod etgan ijodkorlar, topishmoqlarning turlari haqida yaxshigina ma’lumot va misollar berilgan. Lekin ulardan namunalar kiritishda va ajratilgan soatlar haqida bunday dey a o lmaymiz. Jami 117 ta maqol va 13 ta topishmoq kiritilgan. Maqollar mavzusiga 1 soat ajratilganini hisobga olsak, bu vaqt ichida 117 ta maqolni yodlash o‘quvchiga qiyinchilik tug‘dirishi aniq. Mualliflar darslikka 13 ta topishmoq kiritganlari uchun bu mavzuga ham 1 soat ajratgan ko‘rinadi. Bizning fikrimizcha, maqollar – o‘quvchi bilishi kerak bo‘lgan milliy mavzulardan biri hisoblanadi. Shunday ekan bu mavzuga kamida 3 soat ajratilishi va ana shu uch soat davomida har bir o‘quvchi kamida 200 ta maqolni yodlab olishi kerak. Topishmoqlarning bo‘lsa sonini ko‘paytirish kerak, nazarimizda. Berilganlar i ning ham aksaryati allaqachon boshlang‘ich sinf darsliklarida mavjud (masalan, “Yer tagida oltin qoziq”, “Kichkina dekcha, Ichi to‘la mixcha”, “Boshi taroq, Dumi o‘roq” kabi) va bugunning zehni o‘tkir o‘quvchisi ularni ko‘chada, oila davrasida eshitib, yodlab ulgurgan topishmoqlardir. 2020-yilgi darslik nashrida 19 ham deyarli shunday ma’lumotlar bor. Faqat maqollarning soni 78 taga o‘zgargan. 2015-2020-yil nashridagi savol va topshiriqlar qismiga e’tibor bersak, 2-topshiriq biroz noo‘rin berilgan. Ya’ni “2. Kitobingizda keltirilgan maqollardan o‘ntasini yod oling” deyilgan. 5-sinf bolasi ayni o‘qishga tashna, dangasalik nimaligini bilmaydigan yoshda bo‘lishini hisobga olsak, 10 ta maqol yodlash ularga biroz kamlik qiladi. Mualliflardan keyingi nashrlarda bu sonni o‘zgartirishlarini kutib qolamiz. Yangi nashr da bo‘lsa zamonaviy usullarda tuzilgani ancha sezilgan. Berilgan nazariy ma’lumotlarning o‘quvchi e’tibor berishi, yodda tutishi kerak bo‘lgan joylarilari “E’tibor bering”, “Yodda tuting!” tarzida alohida ranglar bilan ajratilib ko‘rsatilgan. Savol va topshiriqlar so‘nggida mustaqil o‘qigan maqol va topishmoqlarni mavzuviy guruhga bo‘lib, jadvalga joylashtirish topshirig‘i berilgan. 19 Ahmedov S. va boshqalar. Adabiyot. 5-sinf uchun darslik. – T.: Sharq, 2020. – 272 b. 14 6-sinf adabiyot darsligiga “Xalq qo‘shiqlari” mavzusi kiritilgan. Bu mavzu uchun 2 soat ajratilgan. Nazariy ma’lumotlarga e’tibor bersak, 2017-yilgi nashrida 20 qo‘shiqlarning yozma va og‘zaki turlari, mavz u iy guruhlari, ularga misollar, 6-sinf o‘quvchisiga mos “Boychechak”, “Chittigul”, “Boshginam og‘riydi” qo‘shiqlari, yozma adabiyotdagi she’rlari qo‘shiqqa aylangan ijodkorlar haqida, kiritilgan qo‘shiqlarning tahlili kiritilgan. 2022-yilgi nashrida 21 bo‘lsa bu mavzu ancha yangilangan, qo‘shiqlarning mavz u iy guruhlariga alohida misollar berilgan. Hozirg i istaymizmi yo‘qmi, bolalarimizning aksaryatida uyali telefon borligi va darslikdagi ma’lumotlarni, tom-tom kitoblarni o‘qimasdan turib ijtimoiy tarmoqlardan ma’lumotlarni oson topa olishini hisobga olib darslik mualliflari mavzularga oid film, spektakl, audiolar, videolarning havolasini darslikka kiritishdi. Jumladan, “Xalq qo‘shiqlari” mavzusiga ham “Tangalik bolalar” filmining havolasi kiritilgan. Chunki bu filmda ko‘plab xalq qo‘shiqlari qahramonlar tomonidan kuylangan. Bundan tashqari darslikda xalq qo‘shiqlarining variantlari haqida ham ma’lumot berilgan. Bu ma’lumot eski nashrlarga kiritilmagan edi. Mustahkamlash qism i da jadvallar asosida bilimlarni sinash uchun topshiriqlar berilgan. 7-sinf adabiyot darsligining 2017-yilgi 22 va undan oldingi nashrlarida xalq og‘zaki ijodidan “Ravshan” dostoni kiritilgan edi. Doston har tomonlama puxta o‘ylanib, 7-sinf o‘quvchisiga mos tarzda tanlangan. Mavzu uchun ajratilgan vaqt 5 soat. Nazriy ma’lumotlardan xalq dostonlari, ularni kuylaydigan shaxslar va ular ishlatadigan musiqa asboblari, “Ravshan” dostoni kiruvchi dostonlar turkumi, dotonning yozib olinish tarixi, nasrdagi saj, obraz, badiiy obraz, mubolag‘a va uning turlari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Doston yuzasidan berilgan savol- javoblar muammoli ta’lim asosida tuzilgan (masalan, “Suratini uzuk ko‘zida bir martagina ko‘rgan qizni topish uchun yurti, ota-onasini tashlab yo‘lga tushgan Ravshan tabiatihaqida qanday fikrdasiz?”, “Ravshanbekning Gulanorga munosabatini haqiqiy sevgi deyish mumkinmidi? Matnga tayanib fikr bildiring”). 20 Ahmedov S. va boshqalar. Adabiyot. 6-sinf uchun darslik. – T.: “Ma’naviyat”, 2017.160 b. 21 Mirzayeva Z. Jalilov K. Adabiyot. 6-sinf uchun darslik. – T.: Raspublika ta’lim markazi, 2022. 124 b 22 Yo‘ldoshev Q. va boshqalar. va boshqalar. Adabiyot. 7-sinf uchun darslik. – T.: “Sharq”, 2017. 267 b. 15 Albatta, muammoli ta’limdan foydalanib o‘quvchilarga savol va topshiriqlar berish ularning fikrlashini o‘stiradi. Darslikning 2022-yilgi nashrida 23 xalq og‘zaki ijodidan birorta namuna kiritilmagan. “Ravshan” dostoni chiqarib tashlangan. Yangi nashr sara asarlar bilan to‘ldirilgan, lekin eng noyob mavzu – xalq dostoni yo‘q. Biz bugun oz sonli, o‘z milliyligini yo‘qotib borayotgan millatlarning ahvolga tushmaslik uchun ta’lim berayotgan farzandlarimiz millatga, yurtga, xalqiga, Vataniga mehrli, yonib yashaydigan insonlar bo‘lib ulg‘ayishida milliy folklor namunalari juda katta ahamiyat kasb etadi. Darslik mualliflari Zulxumor Mirzayeva ham, Komil Jalilov ham yetuk metodikaning mutaxassislariligi barchamizga ma’lum. Ular horij tajribasini mukammal o‘rganib, milliy darsliklarga ham shu ruhni olib kira olgan yangi avlod tadqiqotchilrimizdan hisoblanadi. Qaysi asar ularning ko‘ziga “Ravshan” dostonidan ko‘ra o‘quvchiga ko‘proq narsa beroladi deb o‘ylagan, bizga qorong‘u. Yangi darslikka bildirilgan fikrlar, maqolalar ham talaygina. Masalan, .kerak maqola 8-sinf adabiyot darsligining 2014-yilgi nashrida 24 “Kuntug‘mish” dostoni berilgan. Mavzu uchun 5 soat ajratilgan. Dostochilik maktablarining qachon paydo bo‘lishi va rivoji, eng mashhur baxshilar, dostonlarning g‘oyaviy xatoga chiqarilishi, “Kuntug‘mish” dostonining o‘ziga xos tomonlari, uning yozib olinishi, shuningdek, ishqiy-qahramonlik yo‘nalishidagi dostonlar (“Kuntug‘mish” ham ishqiy-qahramonlik dostonlar sirasiga kiradi) haqida ham nazariy ma’lumotlar berilgan. 2019-yil 25 biroz o‘zgarishlar bilan nashr etilgan darslikda ham avvalgi nashrdagi nazariy ma’lumotlar berilgan. Yangi nashr to‘ldirilgan, boshqa mavzular yanada mukammalroq holatda kiritilgan. Faqat “Kuntug‘mish” dostonining ham savol-topshiriqlar qismi zamonaviy metodikaga asoslanib tuzilishi kerak deb o‘ylaymiz. Chunki barcha nashrlarda ana’naviy savollar berilgan. 9-sinf adabiyot darsligiga xalq og‘zaki ijodi namunalaridan “Alpomish” dostoni kiritlgan. Darslikning 2014-2019-yilgi nashrlriga e’tibor beradigan bo‘lsak, 23 Mirzayeva Z. Jalilov K. Adabiyot. 7-sinf uchun darslik. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2022. 124 b. 24 Olim Sultonmurod va boshqalar. Adabiyot. 8-sinf uchun darslik. – T.: G‘. G‘ulom nomidagi nashryot-matbaa ijodiy uyi, 2014. 192 b. 25 OlimSulonmurod va boshqalar. Adabiyot. 8-sinf uchun darslik. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashryot-matbaa ijodiy uyi, 2019. 352 b. 16 darslikning birorta joyi o‘zgartirilmagan. Tan olish kerakki, mavzu uchun ajratilgan 6 soat uchun yetarlicha ma’lumotlar, asarning uyda o‘qib kelingan har bir qismi uchun alohida muammoli savol-topshiriqlar, darslikka kiritilgan variant yozib olingan baxshi – Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li haqida ma’lumotlar, xalq dostonlarining ichki turlarga bo‘linishi, dostondagi milliy tuyg‘ularning mohirlik bilan aks etirilgan joylari o‘z o‘rnida, mukammal tarzda berilgan. Darslikning bosh muallifi Q.Yo‘ldoshev milliy boyligimiz bo‘lgan folklor namunalarini o‘quvchilarga o‘qitishda chin o‘zbek olimi bo‘lib yondashgani sezilgan. 10-sinf adabiyot darsligining 2017-yilgi nashriga 26 xalq og‘zaki namunalaridan “Rustamxon” dostoni kiritilgan. Mavzu uchun 5 soat ajratilgan. Bu nashr yangi avlod darsligi bo‘lgan holda “Rustamxon” dostoni haqida qisqacha ma’lumot berilib, undan so‘ng doston turlari haqida qisqacha ma’lumot berilgan. Ya’ni bet-bet asar tahlili berilmsdan, savol-topshiriqlar qismida tahliliy o‘qish, muammoli o‘qitishga urg‘u berilgan. Masalan: “8. Rustam nima uchun podsholikni rad etdi? 12. Ximcha va Momogul maston portireti tasvirlarini qayta o‘qing. Ularni qiyoslang. 14. Dostonda hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi shaklidan biror farqli tarzda qo‘llanadigan so‘zlarni ko‘rsating. Ularni daftaringizga yozing. 16. Dostonda bir qator xalq maqollari ham qo‘llangan. Ularni toping va matnda qanday vazifa bajarayotganini tushuntirib bering” kabilar. 2022-yil darslikning yangilangan nashrida 27 “Go‘ro‘g‘li” dostoni kiritilgan. Mavzu uchun 5 soat ajratilgan. “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonining o‘zbek xalqi orasidagi ikki variantidan ham parchalar berilgan. Bu esa o‘quvchiga solishtirib o‘qish, ikki variant bilan ham tanishish imkonini beradi.Darslikda xalq dostonlari, “Go‘ro‘g‘li” dostonlar turkumi, bu turkumning variant va versiyalari, ularning o‘ziga xos xususiyatlari haqida nazariy ma’lumotlar berilgan. Savol va topshiriqlar qismida “Go‘ro‘g‘li” dostonlar turkumi haqidagi ko‘rsatuvning elektron havolasi, va bu 26 To'xliyev B. va boshqalar. Adabiyot. 10-sinf uchun darslik. – T.: “O‘zbek milliy ensklopediyasi”, 2017. 184 b. 27 Mirzayeva Z. Jalilov K. Adabiyot. 10-sinf uchun darslik. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2022. 312 b. 17 ko‘rsatuvni ko‘rgach, jadval asosida topshiriq berilgan. Shuningdek, “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonining ham elektron havolasi berilgan. 11-sinf adabiyot darsligining hozirda o‘qitilayotgan 2018-yilgi nashrida 28 ham “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostoni berilgan edi. Demak, yangi nashrida “Go‘ro‘g‘linint tug‘ilishi” dostonining o‘rnini boshqa doston yoki xalq og‘zaki ijodi naminasi egallaydi. Mavzu uchun 4 soat ajratilgan. Nazariy ma’lumotlar deyarli berilmagan. Boisi pastki sinflarda yetarlicha ma’lumotlar berilgan edi. Dostonning o‘zi haqida biroz to‘xtalingan. Savol-topshiriqlar qismida qahramonlarning portireti, ularni bunday tasvirlashdan maqsad, portiretta ishlatilgan badiiy san’atlarni topish yuzasidan jadval asosida ishlash topshirig‘i berilgan. Huddi shu tarzdagi yana bir jadvalga asar matnida ishlatilgan maqollarni tahlil qilish berilgan. Bu usul mustahkamlash qismi uchun to‘g‘ri tanlangan. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, maktab darsliklarimizda berilgan xalq og‘zaki ijodiga doir nazariy ma’lumotlar yetarli darajada kiritilgan. Har qanday ish kamchiliksiz bo‘lmaydi, albatta. Ayrim darsliklarning faqat savol va topshiriqlar tizimini qayta ko‘rib chiqish kerak. Millat kelajagi bo‘lgan dilbandlarimizni bugunning globalizatsiya jarayonidan eson-omon, ruhan, ma’nan sog‘lom tarzda olib chiqa olish, Vatanga, yurtiga, ota-onasiga, umuman, urf-odatlarga alohida hurmat ruhida tarbiya topishlarida adabiyot darsliklarining o‘rni beqiyos. Zero, go‘zallikka, adabiyotga qalbida zarracha bo‘lsa-da mehr bor boladan yomonlik chiqmaydi. 28 To‘xliyev B. va boshqalar. Adabiyot. 11-sinf uchun darslik. – T.: “O‘zME”, 2018. 200 b. 18 II BOB. ADABIYOT DARSLARIDA XALQ OG‘ZAKI IJODIGA DOIR MATNLARNI O‘RGANISHDA SAMARALI METOD VA USULLARDAN FOYDALANISH 2.1. Muammoli ta’lim va uning xalq og‘zaki ijodini materiallarini o‘qitishdagi ahamiyati. Maktabda “Kuntug‘mish” dostonini muammoli o‘rganish Maktab har bir inson hayotida ota-ona kabi muhim o‘rin tutuvchi maskandir. Biz esimizni taniboq maktabga qadam qo‘yamiz. Maktab ikkinchi uyimizga aylanadi. Bu yerda o‘rgatiladigan bilimlar har bir inson hayotida amaliy ahamiyatga egaligi tabiiy, albatta. Bilimlarni o‘quvchiga tushunarli yetkazishda, mavzularni bolaning esidan chiqmaydigan darajada muhrlash uchun turli metodlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bizga ma’lumki, metod – aslida yunoncha “metodos” so‘zidan olingan bo‘lib, “bilish va tadqiq yo‘li”, “nazariya”, “ta’limot” kabi ma’nolarni bildiradi” 29 . Fanda “ta’lim texnologiyasi” degan tushuncha ham mavjudki, bu metodlar bilan bevosita bog‘liq. Bu ikki ma’noda qo‘llanadi: “Birinchi ma’nosi zamonaviy texnika (EHM, kompyuter)ni ta’limga tadbiq etish, ikkinchi ma’nosi ta’limni yuqori darajada samarali tashkil etish uchun maqsad, vazifalarni aniq belgilash, ta’lim natijasini oldindan qayd etish, o‘quv predmetlarini to‘liq o‘zlashtirish uchun zaruriy ta’lim vositalarini, shart-sharoitlarini tayyorlash” 30 . Biz shu ta’rifning ikkinchisiga to‘xtalib o‘tamiz. Ta’limni maqsadli tashkil etish nima degani o‘zi? Bugunning o‘qituvchisi dars o‘tish uchun darsga qadar tayyorlanib kelmasa, zamonaviy ta’limdagi o‘zgarishlar bilan tanish bo‘lgan holda darsni tashkil etmasa, odatiy shu mavzu bo‘lsa, uni bilaman, menga qiyin emas desa xato qiladi. Chunki bularning o‘zi kamlik qiladi. An’anaviy darslar bilan bugungi o‘quvchilarning diqqatini mavzuga qaratish ma’lum darajada qiyinlik tug‘diradi. Shu boisdan mutaxassislar jahon davlatlari tajribalarini o‘rgangan hoda ta’limga, uning metodologiyasiga doir mukammal qo‘llanmalar ishlab chiqmoqda. Shunday metodlardan biri “muammoli ta’lim”dir. 29 Kuntug‘mish. Doston. – T.: G‘.G‘ulom NMIU, 1975. 264 b. 30 Ismoilova Z. va boshqalar. Maxsus fanlarni o ‘qitish metodikasi. – T.: Universitet, 2020. 287 –b. 19 Muammoli ta’lim konsepsiyasi ta’lim oluvchi faoliyatini faollashtirish va jadallashtirishga asoslangan. Muammoli ta’lim texnologiyasining asosi – ta’lim oluvchining fikrlashi muammoli vaziyatni hal etishdan boshlanishi hamda uning muammolarini aniqlash, tadqiq etish qobiliyatiga ega ekanligidan kelib chiqadi. Muammoli ta’lim ta’lim oluvchilrning ijodiy tafakkuri va ijodiy qobilyatlarini o‘stirishda katta ahamiyatga ega 31 . Dunyo miqyosida muammoli ta’limga birinchi bo‘lib 1894-yilda amerikalik psixolog, filosof, pedagog Jon Dyui o‘zining Chikagodagi tajriba maktabida asos solgan. U ta’lim jarayonini o‘quv rejasi asosida emas, balki o‘yinlar va mehnat faoliyati shaklida tashkil qilishni ilgari suradi Keyinchalik polshalik olim V.Okon va bir qator rossiyalik mutaxassislardan O.Y.Babanskiy, N.G.Dayri, I.A.Ilnitskaya, D.V.Vyatkin, o‘zbek mutaxassislaridan M.I.Mahmutov, Q.Husanboyeva, I.Rahimova, R.Ibragimov, Sh.Jamoliddinova kabilar ma’lum yo‘nalishlarda muammoli ta'limdan foydalanish borasida alohida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishgan. Hozirda Buyuk Britaniy, Sharq mamlakatlarida bu usuldan foydalanishning amaliy namunalari bilan batafsil shug‘ullanib kelmoqdalar 32 . Muammoli ta ’ limni amaliyotda qo ‘ llash asosiy masalalardan o ‘ rganilayotgan mavzu bilan bog ‘ liq muammoli vaziyatni yuritishdan iborat . Muammoli vaziyat o ‘ z mohiyati va mazmuni jihatidan fanlarni o ‘ qitishdagi mantiqiy ketma - ketlikka o ‘ xshaydi . Ketma - ketlik prinspi shundan iboratki , bunda ta ’ limning darajasi jihatdan yuqori har bir bosqichda o ‘ qish mazmunini aniqlashda avvalgi bosqichlarda o ‘ zlashtirishgan bilimlar , ya ’ ni ta ’ lim hisobga olinadi . Xuddi shu kabi , agar vaziyatdagi yangi bilim avvalgi bilim bilan bog ‘ langan bo ‘ lsa , u muammoli vaziyat hisoblanadi 33 . Muammoli ta ' limda o ‘ quvchilarga mavzu yuzasidan shunday savol beriladiki , o ‘ quvchi kitobdan qidirib topolmaydigan va uni fikrlashga majbur etadigan bo ‘ lishi kerak . Muammo sifatida o‘rtaga tashlangan savolga turlicha 31 Ismoilova Z. va boshqalar. maxsus fanlarni o ‘qitish metodikasi. – T.: Universitet, 2020. 150-b. 32 Husanboyeva Q. Adabiyot o‘qitish metodikasi va muammoli ta’lim. – T.: “Innovatsiyo ziyo”, 2022-yil. 9-10-b. 33 Ismoilova Z. va boshqalar. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: Universitet,2020-yil. 154-b. 20 javob olinadi. Olimlar o‘quvchi muammoli vaziyatda butun qobiliyati, bor imkoniyati va hayotiy tajribasini to‘liq safarbar etgan holda faoliyat yuritishini psixologik, pedagogik, nazariy-metodik va amaliy jihatdan isbotlab berganlar 34 . Har bir o‘quvchi o‘zga olam. Shu boisdan ustoz e’tibor bilan, har bir berilgan javobni hurmat qilishi va xulosani o‘quvchining o‘ziga qoldirishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Tengdoshlarining javoblarini dars davomida eshitib borish bilan birga o‘quvchilar o‘zi bilmagan holda ularga va o‘ziga baho beradi. Natijada dars yakunida o‘qituvchi qo‘ygan baholarga e’tiroz bildirmaydi. “Kuntug‘mish” dostoni 8-sinf yoshidagi bola uchun xalq o‘tmishi, yashash tarzi, an’analari bilan tanishish imkonini beradi. Bu mavzuni o‘tishda esa o‘qituvchidan yuksak bilim va malaka, o‘z ustida har doimgidan-da ko‘proq ishlash talab etiladi. Savol va topshiriqlar tizimi mukammal ishlangan, o‘quvchini zeriktirmaydigan, asarning estetik darajasiga mos bo‘lishi kerak. Shu boisdan bu asarni o‘qitishda “muammoli ta’lim” metodi asosida tahlil qilishga urinamiz. Biz bilamizki, muammoli ta’limning bir nechta shartlari bor. Shulardan biri savollarni oldinroq o‘quvchilarga ma’lum qilishdir 35 . Savol berganda ham o‘qituvchi o‘zini xuddi savolning javobini bilmaydigandek tutishi lozim. O‘qituvchi muammoli vaziyatni yaratib olsa kifoya. Agar asar haqida savol berishdan oldin o‘quvchilardan asar haqidagi fikrlari so‘ralsa, qolgan jarayon o‘z- o‘zidan boshlanib ketadi. Doston o‘qib kelingach, o‘qituvchi sinfdagi o‘quvchilar e’tiborini darsga qaratish uchun dastlabki muammoni o‘rtaga tashalaydi: “Xolbeka umrida ko‘rmagan, bilmagan insonga o‘z rasmini yuborishi qanchalik to‘g‘ri? Qizlarning muhabbat borasida sukut saqlashlari ma’qul emasmi, sizningcha? “Taqdir bo‘lsa, uning o‘zi izlab keladi”, – deb kutsa bo‘lmasmidi? Savol o‘quvchilar o‘rtasida bahsga sabab bo‘lishi aniq. Chunki maktab muhitida, odatda, bunday masalalarda gaplashilmaydi. Yigitlar Xolbekaning qilgan ishi xato desa, qizlar bu javobga e’tiroz bildirishadi. O‘qituvchi muvozanatni saqlamasa, bu bahs chuqurlashib ketishi mumkin. O‘qituvchi mavzu yuzasidan 34 Husanboyeva Q. Adabiyot o‘qitish metodikasi va muammoli ta’lim. – T.: “Innovatsion ziyo”, 2022-yil. 10-b. 35 Husanboyeva Q. Adabiyot o‘qitish metodikasi va muammoli ta’lim. – T.: “Innovatsion ziyo”, 2022-yil. 151-b. 21 hayotiy masalalarda ham fikrlashishni ma’lum qiladi. Bu savol har bir sinfda har xil vaziyatni yuzaga keltiradi. Nima bo‘lganida ham ustoz hammaning fikrini tinglashi, xulosani o‘quvchining o‘zi chiqarishi uchun imkon bermog‘i darkor. Asar shu tariqa tahlil etib boriladi. Dostonning baxshilar tomonidan kuylangan audio yoki video yozuvlari namoyish etilsa ham, katta samara beradi. Bunda o‘quvchilar darslik bilan jonli kuylangan holatidagi farqlarni topishlari ham mumkin. Dostonni jonli eshitish o‘quvchilarning tuyg‘ularini tarbiyalashga, uyqusi kelib turganlarning sergak tortishiga, adabiyot, san’atga muhabbat uyg‘otishga xizmat qiladi. Bunday darslardan ko‘zlangan maqsad o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, ko‘pchilik ichida o‘zini yo‘qotmasdan fikr bildirishga o‘rgatishdan iborat. Dars davomida doston yuzasidan quyidagi muammolarni o‘rtaga tashlash mumkin: 1. Dostonda Kuntug‘mish to‘ra va Xolbeka 14 yosh deb keltiriladi. Bu holatga siz nima deya olasiz? Muhabbat mojarolarini boshdan o‘tkazishga biroz ertamasmikan? Fikr bildiring. O‘quvchilar bu savolga o‘ylab javob berishga harakat qilishadi. Lekin aniq javob topolmaydilar. Shu vaziyatda ustoz: “Pastki sinflarda o‘tilgan “Ravshan” dostonini eslang-chi? Unda qahramonlar Yoshi nechida edi”, – deb turtki berishi kerak bo‘ladi. “Ravshan” dostonining Ergash Jumanbulbul o‘g‘li og‘zidan yozib olingan variantida 13 yosh deb ko‘rsatialdi. Darslikka ham aynan shu variant kiritilgan. Lekin 7-sinf adabiyot darsligi 2017-yilgi nashrida 15-16 yosh deb ko‘rsatilgan 36 . 2. Xolbeka va Xolmo‘min aka-singil edilar. Unda nega Xolmo‘min singlisining sha’nini himoya qilishga harakat ham qilmadi? Aka bo‘lib singlisini zolim Buvraxondan berkitolmadi? Siz Xolmo‘minning o‘rnida bo‘lsangiz nima qilgan bo‘lardingiz? Bu savolga javob berishdan oldin darslikda keltirilgan parchada ularning aka-singillik munosabatlari aks etgan o‘rinlar bormidi degan savol paydo bo‘ladi. 36 Yo‘ldoshev Q. Qosimov B. va boshqalar. Adabiyot. 7-sinf uchun darslik. – T.: “Sharq”, 2017. 369 b. 22 Albatta, bunday o‘rin yo‘q edi. Bunda o‘qituvchi dastlab asarni uyga vazifa qilib bergan kuniyoq dostonning to‘liq matnini o‘qishni tafsiya bergan bo‘lishi kerak. Dostonning to‘liq matni bilan tanishgan o‘quvchilar izlagan jumlalarini topolmaydi. Chunki dostonda ular bir onani emgan degan gapdan bo‘lak ma’lumot yo‘q 37 . 3. “Qoraxon bechora yolg‘iz farzandini bu holda ko‘rib, yoqasini pora-pora qilib, qushnochni olib kelib qoqtirib, baxshini olib kelib boqtirib, mullani olib kelib o‘qitib, eshonni olib kelib halqa qilib qarataberdi“. Bu parchadagi Kuntug‘mishni tuzatishga uringanlar qanday kasb egalari, sizningcha? Hayotingiz davomida ularning birortasiga ishingiz tushganmi? Insonning tug‘ilib-o‘sgan joyi uning dunyoqarashining kengayishida juda katta ahamiyatga ega. Yuqorida qo‘yilgan savol ham fikrimizga misol bo‘la oladi. Boisi qishloq bolalari “baxshi, qushnoch, mulla, eshon”larni juda yaxshi biladilar. Shaharda bo‘lsa bunday imkoniyat juda kam. Qishloqlarda hali hanuz bunday toifadagi insonlar bor. Bu savolga hech kim javob berolmasa, uyda vazifa qilib berilsa ham bo‘ladi: Bular haqida uyda ota-onangiz, bobo-buvingiz ko‘magida javob topib keling. 4. Kuntug‘mish otasiga o‘z dardining sababini o‘zi aytolmay: “...Yigitlarga buyurdi: kechagi qog‘ozdagi suratni otamga ko‘rsatinglar”, – deydi. Buning sababi nimada deb o‘ylaysiz? O‘zbek oilalarida ota-ona va farzandlar o‘rtasida chegara bo‘ladi. Bu chegara ijobiy ma’nodagi chegara. Dostonda ham aynan mana shu holat aks etgan. Xalq og‘zaki ijodi namunalarini maktablarda o‘qitishdan maqsad ham xalqimizning azaliy urf-odatlari, hayot tarzi, madaniyati bilan o‘quvchini tanishtirish, o‘zligini anglatishdir. Bugun aziz farzandlarimizni yomon yo‘lga kirib ketishdan, ommaviy madaniyat niqobi ostidagi yot g‘oyalardan pok saqlashda xalqimizning bunday o‘lmas merosi juda katta ahamiyatga ega. 5. Kuntug‘mish qirq zinali ko‘shkka nega aynan “bazzoz” qiyofasida keladi? Bundan maqsad nima edi? 37 Ismoilova Z. va boshqalar. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: Universitet, 2020, 133-b. 23 Bu savolning to‘liq javobi asarning to‘liq matni bilan bevosita bog‘liq. Lekin mantiqan o‘ylab ko‘rilsa, bazzoz – mato sotuvchining mahsulotini, odatda, qizlar, ayollar oladi. Kuntug‘mish ko‘shkka temirchi, tandirchi yoxud boshqa kasb egasi qiyofasida kelganida qizlar unga e’tibor ham bermasdi, ehtimol. Har bir sinfda zehni o‘tkir o‘quvchilar bo‘ladi. Ular shu tarzda javob berishlari mumkin. Asarni o‘qish jarayonida ko‘plab savollar tug‘iladi. Bu savollarga javobni esa faqatgina asarning to‘liq matnni o‘qibgina javob topish mumkin. O‘qituvchi bolani biror asar o‘qiganida zerikmasdan, hafsala bilan o‘qishga o‘rgatishi, bu ko‘nikmani shakllantirishda bolalarni tez-tez rag‘batlantirib turmog‘i kerak. Rag‘bat so‘zi kelganda birinchi navbatda uning ma’nosini aniqlab olishimiz mqsadga muvofiq bo‘ladi. Nima uchun bolalar rag‘batlantiradigan o‘qituvchining darsini yaxshi ko‘radi, erinmasdan vazifalarni bajaradi. Rag‘bat – insonni oldinga undaydigan, yanada o‘z ustida ishlashga turtki bo‘ladigan ruhlantiruvchi so‘z yoxud biror moddiy buyum, maqtov yorliqlari, tashakkurnoma. Bu usulda taqdirlash ko‘proq 1-, 5-sinf o‘quvchilarida katta ijobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. 8-sinf o‘quvchisini rag‘batlantirishda uning dunyoqarashiga mos badiiy, ilmiy kitoblar sovg‘a qilish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Dostonning Ergash Jumanbulbul og‘zidan yozib olingan nisbatan mukammal variantida Kuntug‘mishning bazzoz qiyofasida kelishiga Zamongul ismli kanizak sabab bo‘ladi. U bu mamlakatda Xolbekaning ismini aytish ta’qiqilanganini, bozordan ikki bo‘xcha mato olib ko‘shkda sotishini maslahat beradi. Xalq dostonlarida qahramonlarga qiyin vaziyatlarda kimdir yordamga keladi. “Kuntug‘mish” dostonida ham Kuntug‘mish bozor oralab, “Xolbeka” deb baqirib yurganida bir kalava sotuvchi kampir unga yordam beradi. Uyiga olib borib, Xolbekaga erishib bo‘lmasligini tushuntiradi. Lekin nasihati kor qilmagach Zamongul ismli kanizakni Xolbeka deb tanishtiradi. Kuntug‘mish uning Xolbeka emasligini bilgach Zamongul noiloj ko‘shkka uni boshlab boradi. 24 Dostonlardagi sayyor sujetlarni bir-biriga qiyoslab o‘rgatilsa, yaxshi samara beradi. “Kuntug‘mish” dostoni ham bundan mustasno emas. Masalan, 8-sinfdagi “Kuntug‘mish” dostoni va 7-sinfda o‘tilgan “Ravshan” dostonida quyidagi jihatlar o‘xshash: “bosh qahramonlarning yoshi barcha xalq dostonlarida 14-15 yoshligi; Ravshan ham, Kuntug‘mish ham o‘z juftini olisdan turib ma’lum bir predmet (uzuk, surat)dagi tasvirini ko‘rib yoqtirib qolishi; har ikkala dostonda yolg‘iz farzandlik; Hasanxon va Qoraxonning noilojlikdan aziz farzandini olis yurtga borishiga rozi bo‘lishi; alplarning o‘z yorlariga erishish yo‘lida do‘stlar ortirishi (kallar, kampir, Zamongul); juftliklarning endi baxtga yetdim deganida yana ayriliq azobiga duchor bo‘lib, qiyinchiliklarni yengib o‘tishlari kabilar. Bunday o‘xshash jihatlar yuqori sinflarda berilgan dostonlarda ham talaygina. O‘qituvchi 11-sinf o‘quvchilariga adabiyot darsligidagi “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonini o‘tganida bu usuldan foydalanishi ham bir necha yillik ma'lumotlarni eslashga, ham badiiy asar matnini qiyosiy tahlil qilishga o‘rgatadi. 6. Xolbekani deb nardda yutqazib qancha er yigitlar qurbon bo‘ldi. Bir qizni deb shuncha insonning halok bo‘lishi to‘g‘rimi? Bu o‘rinda Xolbekaning xarakteridagi qaysi jihat ko‘zga tashlanadi? Dinimizda nard o‘yini haqida nima deyilgan? Bu haqida biror hadis bilan tanishmisiz? Dostonlarda yigitlar qatorida xotin-qizlar ham jismonan pahlavon qilib tasvirlanadi. Nafaqat jismonan, balki xarakterlari ham er kishilarga xos qat'iylik, birso‘zlilik, duch kelgan gap-so‘zlarga ishonib ketavermaslik kabi xususiyatlar bilan tasvirlanadi. Shu boisdan Zulxumor qo‘ygan nard o‘yinida ko‘plab yigitlar yutqazib halok bo‘ladi. Hatto Buvraxon ham bu shartni bajara olishiga shubha qilib, o‘ynashdan qo‘rqadi. Bundan tashqari xalq dostonlarida mubolag‘a san'ati bo‘lishi odatiy holat (masalan, Mohiboyning baliqning og‘zidan tirik holatda chiqishi). Bordi-yu mubolag‘a qo‘llanmasa, dostonlarning ertaklardan farqi qolmaydi. “Kuntug‘mish” dostonlarning to‘liq matnida ham ko‘plab mubolag‘ali o‘rinlarni uchratish mumkin. Savol Xolbeka haqida bo‘lgani uchun aynan shu qahramonga tegishli o‘rinni darsda o‘qituvchi keltirib o‘tsa, o‘rinli bo‘ladi. Kuntug‘mish qirq zinali ko‘shkka kelgach, mato sotib, Xolbeka deb baqiraveradi. 25 Buni ko‘rgan Xolbeka Chaqqon ismli kaniziga undan bir parcha mato olib kelishini, agar mato olis yurtlarniki bo‘lsa, u haqiqiy savdogarligiga ishonch bildirishini aytadi. Lekin Chaqqon to‘raning haybatini, suratini ko‘rib so‘z degani botinolmay ortiga qaytadi. Xolbeka buyurgan ishini bajarmagani uchun kanizni binodan pastga uloqtirib yuboradi. Chaqqon parcha-parcha bo‘lib ketadi 38 . Bunday o‘rinlarni darslikka me’yor darajasida kiritishdan maqsad o‘quvchilarning ongida xalq dostonlari faqat vahshiylikdan iborat ekan degan fikr paydo qilib qo‘ymaslik va qalbida milliy adabiy merosimizga xurmat tuyg‘usini uyg‘otish. Chunki bolalar biror voqeani ko‘rsa yoki eshitsa, shu ishni qilsa bo‘lar ekanda deb o‘ylaydilar. Bundan tashqari “Alpomish“ dostonida ham zakot so‘rab borgan 14 mahramning 7 tasiga o‘z quloq-burnini yedirib, otiga chappa o‘tqazib ortiga qaytarib yuborilgani darslikda keltiriladi. Qolgan 7 tasining qorniga qoziq qoqib o‘ldirilishi holati o‘quvchilarga salbiy ta’sir etishi mumkin deb kiritilmagan. 7. Kuntug‘mish va Xolbeka tulpdan (tuya terisining quyoshda qurib, qisqarib qolgan shakli, qudoq) chiqqach cho‘lda suvsizlikdan juda qiynalishadi. Shunday bo‘lsa-da bir-birlaridan zarracha xafa bo‘lmaydi, taqdirlaridan nolimaydilar ham. Sizningcha, insonlar nima uchun bir-birlarini doim qadrlashlari kerak deyiladi? Qadr nima o‘zi? Inson o‘zining qadrini bilsa kifoya qilmaydimi? O‘quvchilar ruhiyati bu yoshda juda o‘zgaruvchan, e’tiborga juda muhtoj bo‘ladi. Asardagi inson omilining ustun qo‘yilgani, dostonning yaratilganiga qancha yillar bo‘lgan bo‘lsa ham, bugungi XXI asr adabiyotida kuylanayotgan g‘oyalar ilgari surilgani quvonarli holat. Asarning bu g‘oyasi o‘quvchilarda sevgi- muhabbat haqidagina tushuncha uyg‘otib qolmay, balki insonlar doim boshqalardan e’tibor kutib yashashlari, o‘zlarining qadrlariga yetishga va yaqinlariga qo‘llaridan kelganicha g‘amxo‘rlik qilishga o‘rgatadi. Shu tariqa muammolar o‘rtaga tashlanadi va yakuniy xulosa o‘quvchilarning o‘zlari tomonidan chiqariladi. Yuqoridagi savollardan tashqari yana quyidagi muammoli savollarni o‘rtaga tashlash mumkin: 8. “Cho‘ponlar bolani tushirib olib, hayron qolib, birovi aytadi: 38 Kuntug‘mish. Doston. – T.: G‘.G‘ulom NMIU, 1975. 154-155-b. 26 “Qirga chiqqan xotinning bolasi. Birovi aytadi: – Mo‘ltonining bolasi. Birovi aytadi: – Qozoqning bolasi. Birovi aytadi: – Bir uyquchi befahm xotinning bolasi”. Aziz o‘quvchilar, cho‘ponlar nega bunday o‘ylarga boradi? Ular aytgan gumonlarning bo‘rining bolani olib qochib ketishiga qanchalik bog‘liqligi bor? Tarixda xalqlar ko‘chmanchi holatda ham yashaganlar. Bugun ham ayrim sahro, yaylov hududlarida bu odat bor. Cho‘ponlar “qirga chiqqan xotinning bolasi” va “qozoqning bolasi” deyishiga sabab ham, aynan, shu ko‘chmanchilikdir. Ayollar, aytaylik, qirga o‘tin tergani ketdi. Ota qo‘y-mollarni boqib ketgan. Bu yerda ona yo‘qligida uyda uxlab yotgan yosh bolaga biror korhol bo‘lishi mumkinligi nazarda tutilgan. Qozoq xalqi ham hududiy tuzilishi sabab ko‘p hollarda ko‘chmanchilik qiladi. “Uyquchu, befah ayolning bolasi” deb taxmin qilingani hech qanday izoh talab etmaydi, lekin “mo‘ltonining bolasi” deb o‘ylashlariga to‘xtalib o‘tish kerak. Mo‘lton – bu Hindistondagi bir hudud. U yerda shu nomdagi millat istiqomat qiladi. Xalqi ham shunday ataladi. Ularning o‘zlariga xos odatlari bor, ya’ni ular bir joyda muqim yashamaydilar. Doim ko‘chib yuradilar. Ko‘chish jarayonida har qanday hodisa bo‘lishi mumkin. Bolalarda bu haqda yana-da aniqroq tasavvur uyg‘otish uchun ularga O‘.Hoshimovning “Muhabbat” hikoyasi (bu hikoyada bir lo‘lilar to‘dasida tarbiya topgan bola va uning muhabbati haqida so‘z boradi)ni so‘zlab berish yoki uyda mustaqil topib o‘qib kelishlarini vazifa qilib bersa bo‘ladi. 9. Asarda Kuntug‘mish to‘ra Zangar yurtiga kirishida darvozabon 330 ga kirgan va Daqqi Yunus zamonini ham ko‘rgan deb aytiladi. Inson shuncha yil yashashi mumkinmi? Daqqi Yunus haqida bilasizmi? Nima uchun biror eski, qadimiy narsa yoxud odatga duch kelinsa, “Daqqi Yunusdan” qolgan iborasini ishlatiladi? Bu savolga “Qissasi Rabg‘uziy”dan chiroyli javob topish mumkin. “Qissasi Rabg‘uziy” asarining “Ashob ul-Kahf” qissasida shunday mazmundagi hikoyat 27 keltiriladi: “Rumda nihoyatda jabr qiluvchi Daqyonus otli bitta podshoh bor edi. U boshqa bir podshohni jangda yengib uning olti o‘g‘lini asir qildi. Olti o‘g‘il Daqyonusdan qochib qutulib, bir g‘orga berkindi. Ularga yo‘lda bir cho‘pon va iti ham hamroh bo‘ldi. Ular ollohning amri bilan g‘orda 300 yil uxladi. Uyg‘ongach, birlari taom uchun bozorga ketdi. Nonvoy u odam bergan pulni ko‘rib: “Sen boylik topib oldingmi. Meni ham o‘zingga qo‘shib ol. Bo‘lmasa podshoga aytaman” – dedi. Podsho huzurida uning Daqyonus zamonidan qolganodam ekanligi ayon bo‘ldi” 39 . Xalqimiz orasida shu boisdan o‘ta eski, qadimiy buyum, odat yoki voqea-hodisaga nisbatan shu ibora ishlatiladi. Shavkat Rahmatullayevning “O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati” da bu ibora quyidagicha izohlangan: “Daqyonusdan qolgan. Juda eski, qadimgi. Varianti: daqqiyunusdan qolgan, daqiyunusdan qolgan. Sinonimi: almisoqdan qolgan. Siz ham o‘sha daqqiyunusdan qolgan afsonaga ishonasizmi? S.Anorboev, Oqsoy. Gulnor doqiyunusdan qolgan kavushni kiyib, chirik paranjiga o‘ralib, Yo ‘lchi bilan jo‘nadi . Oybek, Qutlug‘ qon” 40 . 10. Zamonqul podshoning somonxonasida Kuntug‘mish va Xolbekaning yashiringanini ko‘rib qolib podshoga aytib mukofot olmoqchi edi. Lekin Xolbeka bilan Zamonqul gaplashib ulgurmay ularni Mutavalli podachi ko‘rib qoladi va podshodan mukofot oladi. Natijada Zamonqul ularni yashirganlikda ayblanib qatl etiladi. Sizningcha, podshoning Zamonqulni jazolashi adolatdanmi? Siz Zamonqulning o‘rnida bo‘lganingizda qanday yo‘l tutgan bo‘lardingiz? Hayotda nohaq ayblangan paytingiz bo‘lganmi? 11. “Azbarxo‘ja qaradi, Kuntug‘mish do‘sti hamrohini aytmadi. Davlatqul degan bir quli bor edi, qanotli qushday bir “ bodpoyi ” bor edi. Balandga, pastga ilonday shuvshib ketar edi, uchar qushday edi”. Parchadagi “bodpo”, sizningcha, nima? Fikr bildiring. Javobingizni izohlang. Tojik tilida “bod” –shamol, “po” – oyoq ma‘nosini anglatadi. Bilamizki, insonning oyoqlari yerda yura olish uchun berilgan. Lekin oyoqlarimiz bilan 39 Nosiruddin Burhonuddin Rabg‘uziy. Qissasi Rabg‘uziy. Fozilov E. Yunusov A. Dadaboyev H. tadbili. – T.: “Yozuvchi”, 1991. 64-65-b. KRIL 40 Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. – T.: “O‘qituvchi”, 1978. 70-b. KRIL 28 osmonda yoki yeradan uzilgan holda yurib bo‘lmaydi. Demak, bu yerda havoda yura olish, to‘g‘rirog‘i, havoda ucha olish uchun mo‘ljallangan qandaydir qurilma haqida gapirilyapdi. 12. Kuntug‘mish tilidan Xolbekaga qarata: “Dam shu damdir, o‘zga damni dam dema, Shukr qilgin davlatingni kam dema, Bu mehnatga xafa bo‘lma, bo‘yingdan, To‘rang eson, sarvinozim, g‘am yema” deyiladi. Jumlada qanday “mehnat” haqida gap ketmoqda? Nega Xolbeka mehnat uchun xafa bo‘lmoqda? Bu o‘rinda “mehnat” so‘zi boshqa ma’noda kelgan bo‘lishi mumkinmi? Bu she’riy parcha Kuntug‘mish va Xolbeka sahroda suvsiz, och-nahor qolib, qiynalganlarida Kuntug‘mishning tilidan aytilgan. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” ga qarab ko‘ramiz. Mehnat – [arabcha – “sinov”, “mashaqqat”, “og‘irchilik”] biror maqsad uchun qaratilgan aqliy yoki jismoniy faoliyat; ish 41 . Endi yuqoridagi jumlaga “azob” so‘zini qo‘yib ko’raylik: “Bu azobga xafa bo‘lma, bo‘yingdan, To‘rang eson, sarvinozim, g‘am yema”. Azob – [qiynalish, uqubat] jismoniy yoki ruhiy qiynoq 42 . Azob so ‘zi bu jumlaga mos tushdi. Badiiy adabiyotda “mehnat” va “azob” so‘zlari sinonim sifatida ishlatiladi. Demak, yuqoridagi jumlada “mehnat” so‘zi “azob” so‘zining sinonimi sifatida kelgan ekan. 13. Xalq og‘zaki ijodi namunalarida qahramonlar qiyin vaziyatda qolganida kimdir yordamga keladi (masalan, Ravshanga kallar, Kuntug‘mishga Qosim kofilaboshi (karvonning bir qismiga boshliq bo‘lgan kishi), Alpomishga Qorajon kabi). Sizningcha, yordam bergan qahramonlarning doston sujetida qanchalik ahamiyati bor? Badiiy asarlarda qhramonlar boshiga tushgan qiyinchiliklarni yengib o‘tishida, albatta, biror omil sabab bo‘ladi. Bu yo‘lda unga kuchli irodasi, keng bilimlari, sehr-jodu yoki do‘stlari yordam berishi mumkin. “Kuntug‘mish” dostonida yuqorida sanalgan omillarning barchasi mujassam. 14. Dilovar cho‘pon Mohiboy va Gurkiboy yigirmaga kirsa, No‘g‘ayga olib borib, suyunchi olaman deb yurar edi. U nima uchun ertaroq Kuntug‘mishni topib 41 Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. V jildlik. II jild. – T.: Universitet, 2003. 266-b. 42 Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. V jildlik. II jild. – T.: Universitet, 2003. 20-b. 29 farzandlari tirikligini aytmadi? Agar cho‘pon bolalarni otasi bilan vaqtida topishtirganida doston voqealari qanday bo‘lishi mumkin edi? 15. Mohiboy bilan Gurkiboy Zangar yurtining yilqichi Ayrisoqol Axtaqul va G‘o‘dol ismli qullarini o‘ldirib, yilqilarning bir qismini haydab ketadi. Natijada No‘g‘ayga yetmasdan asirga tushib yana Zangarga olib ketiladi. Shu o‘rinda Gurkiboy nega Mohiboyga qarshilik ko‘rsatib, o‘g‘rilikdan qaytarolmadi? Agar ukasini niyatidan qaytarolganida voqealar rivoji qanday bo‘lishi mumkin edi? Sizningcha, Gurkiboy loqaydmi? 16. Azbarxo‘jani jazolash payti Kuntug‘mish nima uchun: “Mening “do‘stimdan” o‘chlaringni olinglar. Men do‘stlik ontini tutganman, qoshiga bormayman, yuzini ko‘rmayman...”, – deydi? Nega Azbarxo‘jani o‘zi jazolamadi? “Ont ichish” nima degani o‘zi? Javobingizni misollar bilan to‘ldiring. 17. “Bizlar zarchamanning cho‘lida emaklab yig‘lab qolgan bolalar bo‘lamiz. Sening shu qilgan “yaxshiligingni” qaytarmoqchi bo‘lib keldik, deb... Ikki bola Azbarxo‘jani bosib oldi. Baqirtirib, tilini ko‘makayidan kesib oldi”. Bu yerda “ko‘makay” so‘zi qanday ma’noni anglatadi? Bu shevaga oid so‘zning ma’nosini topishga harakat qiling. 18. Doston so‘ngi: “Yaxshi yetsin murodga, Yomon qolsin uyatga, Yomon faqir ne qipti, U ham yetsin murodga“ deb tugaydi. To‘rtlikdagi mazmunni sharhlang. Jumlada xalqimizning xarakteriga xos qaysi jihatlar bor deb o‘ylaysiz? Misollar bilan javob bering. Biz yuqoridagi savollarni namuna shaklida berdik. O‘qituvchilar o‘z salohiyati, sinfning ruhiyati, vaziyatiga qarab asarning boshqa tomonlarini muammoga olishlari mumkin. Muammoli ta’limning o‘ziga xos shakllaridan yana biri “Debet” usulidir. Debetlar bu jamoaning hamkorlikdagi faoliyati bo‘lib, bunda jamoaning har bir a’zosi o‘zining burchi va majburiyatlariga ega bo‘ladi, kim g‘alabaga erishganini esa debet yakunida jamoaning bergan favqulodda savollari va berilgan savollarga javoblari asosida hakamlar jamoasi yok o‘qituvchi belgilab beradi 43 . 43 Azizxo‘jayeva N. Pedagogik texnalogiyalar va pedagogik mahorat. – T.: “Bayoz”, 2006. 29-b. 30 Bunda o‘rtaga tashlangan muammoli savolga ikki guruh tomonidan asosli, mantiqiy izchil javoblar berilishi kerak. Hozir bu usulni “Kuntug‘mish” dostoni misolida tashkil etib ko‘ramiz: 1-guruh 2-guruh Kuntug‘mish nima uchun Azbarxo‘jani o‘ldirolmaganligini oqlaydi Kuntug‘mishning ortiqcha ko‘ngilchanglik qilib uni o‘ldirmaganini qoralaydi Chunki u qasam ichgan edi. Qasamini buzmadi Hayotining barbod bo‘lib ketishiga sababchi bo‘lgan inson edi Qur’onni o‘rtaga qo‘yib do‘st tutingan edilar. Xudo unja bu ishi uchun jazo berishini bilardi Qasam ichgan bo‘sa ham, agar Azbarxo‘ja bunchalik razilikka bormaganida rafiqasi, farzandlari sarson holatda ko‘chada qolmasdi Insonning qalbidagi do‘stiga bo‘lgan sadoqat agar chin bo‘lsa, do‘sti xiyonat qilsa ham saqlanadi Bu usulda kim g‘olib bo‘lishi muhim emas. Bu usul o‘quvchilarning fikrlashining o‘sishiga, o‘zi bildirgan fikrda qat’iy turolishga, dalillay olish ko‘nikmasini shakllanishiga yordam beradi. Debatning og‘zaki shakli ham mavjud. Lekin yozma shaklida ortiqcha shovqin bo‘lishining oldi olinadi. Darsda muhimi qaysi metoddan foydalanish emas, balki bolaning mavzuga to‘liq tushungan holda o‘zlashtirishi, o‘z fikrlarini erkin, tutilmasdan ifoda eta olishi va xalq og‘zaki ijodi namunalariga hurmat ruhida shakllanishidir. O‘zligini anglagan, xalq merosiga, uning qadryatlariga befarq qaramaydigan bolalar Vatanimizning kelajagidir. 2.2. Tahliliy o‘qish va uning matn tahlilidagi o‘rni. “Maqollar” mavzusini o‘qitishda namunaviy dars ishlanma Maqollar bizning nutqimizda qadimdan paydo bo‘lgan, ammo ularning kelib chiqishi haqida kam odam o‘ylaydi. Chunki u davrlarda barqaror frazeologik 31 birliklar mavjud emas edi. Shunday bo‘lsa-da, maqollar yangi muloqat madaniyatining shakllanishiga yordam berdi. Qadimiy dostonlarimizda keltirib o‘tilgan maqollar bugungi kunda ham o‘zining ahamiyatini yo‘qotmasdan u yoki bu shaklda xalqimiz so‘zlashuvida, adabiyotida, bir so‘z bilan aytganda fikrni qisqa va lo‘nda qilib ifodalash uchun ishlatilib kelinmoqda. Maqol atamasi [ arabcha – maqola, kichik asar; so‘z, nutq] hayotiy tajriba asosida xalq tomonidan yaratilgan, odatda pand-nasihat mazmuniga ega bo‘lgan ixcham, obrazli, tugal ma’noli va hikmtli ibora, gap. 44 . Maqol janrining o‘rganilish tarixi o‘zbek adabiyotida XI asrdayoq boshlangan edi. Maqolga adbiy til nuqtayi nazaridan qiziqish, asar badiiyligini oshiradi va badiiy til ravonligini ta’minlash uchun undan foydalanish hamma zamon so‘z san’atkorlarining e’tiborida bo‘lgan. Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yassaviy, Rabg‘uziy, Lutfiy, Alisher Navoiy, Bobur, Abulg‘oz Bahodirxon, Munis, Ogahiy, Nodira, Muqimiy, Furqat, Avaz O‘tar, Hamza, Sadriddin Ayniy, Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Oybek, G‘.G‘ulom va boshqa ko‘p ijodkorlarning asarlari sinchiklab o‘rganilsa, ularning ichida qanchadan-qancha maqollar borligini ko‘ramiz. Folklorshunos va etnograf Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug‘at at-Turk” asarida turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan 275 ga yaqin maqol va matallar keltirilgan. Bu o‘rinda adabiyotimiz tarixida maqollar asosida yaratilgan asarlar ham mavjudligi alohida ta’kidlab o‘tish zarur. Masalan, M.Sh.Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari tarkibida 400 dan ortiq maqol bor, yoki Sulaymon Rojiy o‘zining “Zarbulmasal” asarida 400 ga yaqin maqolni she’riy vaznga solganligi ham e’tiborga loyiq hodisa. O‘zbek xalq maqollariga muayyan bir tartib berib, majmua va xrestomatiyalar kiritish, ulardan maxsus to‘plamlar tuzish ishlari esa XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlangan. Masalan, H.Vamberinning 1867-yilda Leypsigda nashr etilgan “Chig‘atoy tili darsligi” xrestomatiyasi – lug‘atiga o‘zbek folklori va adabiyotining ayrim namunalari qatori 112 ta maqol kiritilgan bo‘lib, ularning nemis tilidagi tarjimasi ham berilgan 45 Shundan keyin birin-ketin B.Rahmonov 44 . O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Abdulvahob Madvaliyev tahriri ostida. M harfi. – T.: “O‘zME”, 2006. 569-b. Krilcha. 45 Hamrayeva S. Maqollarning mohiyati va xususiyatlari// Academic Research in Educational Sciences, 2022, 3-son.836-b. 32 (1924), Sh.Jo‘rayev (1926), H.Zarif (1939), B.Karimov (1939), Sh.Rizayev, O‘.Azimov, O‘.Xolmatov (1941), M.Afzalov, S.Ibrohimov, S.Xudoyberganov (1958 1960), R.Jumaniyozov, E.Siddiqov, B.Sarimsoqov, I.Haqqulov, A.Musaqulov, R.Zarifov, M.Madrahimova, Sh.Shomaqsudov, Sh.Shorahmedov, T.Mirzayev kabi folklorshunoslar, fan va madaniyat xodimlari tomonidan turli xarakterdagi va turli hajmdagi maqollar to‘plami nashr etilgan. Bu to‘plamlarda faktik materiallar, asosan, bir-birini takrorlaydi. Shunga qaramay, ular materialning hajmi, tanlanishi, mavzularga ajratilishi jihatdan bir-biridan farq qiladi. Maqollarga muayyan bir tartib berib, majmua va xrestomatiyalarga kiritish, ulardan maxsus to‘plamlar tuzish ishlari XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlandi. Masalan, M.Afzalov boshchiligidagi tayyorlangan to‘plamning keyingi nashriga 2500 dan ortiq maqol 34 mavzuga bo‘lib berilgan bo‘lsa, R.Jumaniyozov to‘plamining so‘nggi nashrida 1047 maqol 22 mavzu ostida jamlangan. Yoki B.Rahmonov to‘plamiga 564 ta, Sh. Jo‘rayev to‘plamiga 711 maqol kiritilgan. P.U.Bakirov tomonidan “O‘zbek, rus, qozoqtilidagi maqollarning semantik struktur tahlili” amalga oshirilgan. Sh.Shomaqsudov tahriri ostida o‘zbek maqollari haqida “Hikmatnoma” nomli kitob chiqarilgan va shuningdek, “O‘zbek xalq maqollari” nomli 2 asar kitoblari nashr etilgan. 2009, 2012, 2013 yillarda To‘ra Mirzayev tomonidan “O‘zbek xalq maqollari” to‘planib, “Sharq” nashriyotida chop etildi. Bu to‘plamlarda maqollar mavzularga ajratilgan holda berilgan. oid maqollar 2009-yil nashrida 20 ta, 2012-yil nashrida esa 60 ta keltirilganligini ko‘rishimiz mumkin 46 . Maktab o‘quvchilari boshlang‘ich sinfdayoq “O‘qish” , “Ona tili”, “Tarbiya” kabi fan darslarida maqollarga duch keladilar. Umuman, o‘zbekning bolasi maktabga borgunga qadar maqollar bilan oilaviy muhit va jamiyat ta’sirida tanish bo‘ladi. Ayniqsa, bobo-buvisi bor bolalarda bu ko‘proq seziladi. Yuqori sinfga qadam qo‘yganlarida bo‘lsa maqollar 5-sinf adabiyot darsligida alohida mavzu sifatida o‘qitiladi. Oddiy tuyulsa-da, bu mavzu o‘tilganda uni yaxshi o‘zlashtirgan o‘quvchiga yodlagan maqollari butun hayoti davomida asqatadi. Xalq og‘zaki ijodining janrlaridan biri bo‘lgan maqollarning kishini o‘ylantirib qo‘yadigan 46 Jo‘rayeva B. O‘zbek xalq maqollari shakllanishining lingvistik asoslari va pragmatik xususiyatlari avtoreferati. – Samarqand. 2019. 17-20-betlar. 33 namunalari bisyor. Ularni ilk bor eshitgan inson hayratlanmay iloj yo‘q. Masalan, “Ayron tilab kelsang, chelakni yashirma”, “Bo‘ynida illat bor oyog‘i qaltiraydi”, “Bugungi naqt o‘pka erta(n)gi quyruqdan yaxshidur”, “Qizim senga aytaman, kelinim sen eshit”, “Qarindoshing kelsa kelsin, bo‘z xaltasi kelmasin”, “Yetim qizga yelpog‘ich nima kerak?”, “Quda bo‘lsa, qul bo‘lsa ham so‘ylash”, “Ota- enang tentak bo‘lsa, boylab boq” kabi. 5-sinf adabiyot 47 darsligida maqollar o‘quv yilining boshida o‘tiladi. Jami maqol va topishmoqlarga 2 soat ajratilgan (74 ta maqol, 13 ta topishmoq berilgan). Bu qay darajada to‘g‘ri? Maqollar mavzsi uchun 4 soat ajratilsa ham kamlik qiladi, nazarimizda. Biz shu mavzuni bir soatlik dars ishlanma misolida o‘quvchilarga o‘qitishda qulay bo‘lgan usullarda tuzilgan savol-topshiriqlarda ko‘rib chiqishga harakat qilamiz. 47 Ahmedov S. Qosimov B. va boshqalar. Adabiyot. 5-sinf uchun darslik. – T.: “Sharq”, 2020. 272 b. 34 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI BOSHQARMASI BULUNG‘UR TUMAN XALQ TA’LIM BO‘LIMI 19-SONLI UMUM TA’LIM MAKTABI ONA TILI VA ADABIYOT FANI O‘QITUVCHISI MUXTAROVA SURAYYONING 5-SINF ADABIYOT FANIDAN “MAQOLLAR – MA’NAVIY MEROSIMIZ” MAVZUSIDA TAYYORLAGAN BIR SOATLIK . OCHIQ DARS ISHLANMASI Samarqand – 2023 35 DARSNING BORISHI: Darsning maqsadi: a) Talimiy: O‘quvchilarga maqollar haqidagi ilmiy-nazariy bilimlar berish va ularni mustahkamlash; b) Tarbiyaviy: O‘quvchilar shaxsidagi oliy insoniy fazilatlarni mustahkamlash, milliy merosimiz bo‘lgan xaq og‘zaki ijodi namunalariga hurmat ruhida tarbiyalash; d) Rivojlantiruvchi: o‘quvchilarning nutqi va fikrlashi qobilyatini o‘stirish, dunyoqarashini kengartirish, o‘zligini anglashga, ajdodlarga munosib bo‘lishga o‘rgatish. Belgilangan vaqt: Tashkiliy qism 3 daqiqa 2 Uyga berilgan vazifani so‘rash 12 daqiqa 3 Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa 4 Yangi mavzuni mustahkamlash 10 daqiqa 5 Uyga vazifa berish 2 daqiqa 6 Takrorlash, baholash, davomatni aniqlash ma’naviyat daqiqasi 6 daqiqa Sarflangan vaqt: 1 Tashkiliy qism 5 daqiqa 2 Uyga vazifani so‘rash 10 daqiqa 3 Yangi mavzu bayoni 14 daqiqa 36 4 Yangi mavzuni mustahkamlash 10 daqiqa 5 Uyga vazifa berish 3 daqiqa 6 Takrorlash, ma’naviyat daqiqasi, yo‘qlama 4 daqiqa I. Tashkiliy qism: 1. Salomlashish; – darsning shiori: “ Biz oldin miyani to‘ydiraylik, so‘ngra u qorinni to‘yg‘azadi ” ( Yapon maqoli ). II. Uyga vazifani so‘rash: “Adabiyot – so‘z san’ati” mavzusida kichik ijodiy matn tuzib kelish. a) Daftarlar yig‘ib olinadi; b) Mavzu ustida bahs yuritish. Uyga vazifani so‘rash Birin-ketin muammoli savollar o‘rtaga tashlanadi: 1. Nima uchun “Adabiyot – so‘z san’ati” deyiladi? Faqat adabiyot so‘z bilan bog‘liq sohami? 2. Biz nima uchun badiiy asar o‘qishga bunchalik qiziqamiz? Badiiy asar o‘qish insonga nimalarni hadya etadi? 3. A.Navoiyning “Olam ahli bilingizkim, ish emas dushmanlig‘, Yor o‘lung bir- biringizga, erur yorlig‘ ish” baytida ilgari surilgan g‘oya haqida o‘z fikringizni bildirin. 4. Adabiyotning she’riy turiga kiruvchi janrlarni ayting. 5. Nasriy turga kiruvchi janrlarni sanang. 6. Dramaturgiyaga kiruvchi janrlarni sanang. 7. Muallifning ixtiyoriga ko‘ra ham nasriy, ham she’riy usulda yoziladigan tur qaysi? 37 Yangi mavzu bayoni a) Hаr bir хаlqning оg‘zаki ijоdi uning fе’l-аtvоri, urf-оdаt vа аn’аnаlаri, оrzu- intilishlаri vа tаbiаtini аks ettiruvchi o‘zigа хоs ko‘zgudir. Biz аnа shu ko‘zgu vоsitаsidа ezgu niyatlаr, insоniy fаzilаtlаr, zulm va аdоlаtsizlikkа qаrshi nаfrаt tuyg‘ulаrini ko‘rаmiz. Xаlq оg‘zаki ijоdining bir qismi bo‘lmish maqollar аsrlаr dаvоmidа misqоllаb to‘plаngаn, nе-nе sinоvlаrdаn o‘tgаn, insоnlаrgа hаmishа mаdаd bo‘lib kеlgаn nоyob хаzinаdir. Mаqоl ibrаtli so‘zdir. Shundаy so‘zki, gapgа husn bеrаdi, fikrni tushunib оlishni оsоnlаshtirаdi, uni yorqin, tа’sirchаn qilаdi. Shuning uchun hаm mаqоl оdаmlаr nutqidа hаr dоim hаmrоh bo‘lаdi. Kimki uni ko‘p ishlаtsа, o‘shаning nutqini shirаli dеydilаr vа diqqаt bilаn eshitаdilаr. Shu sаbаbli mаqоllаr bаdiiy аdаbiyotdа, ya’ni shе’r vа dоstоnlаrimizdа, hikоya vа rоmаnlаrimizdа hаm ko‘p ishlаtilаdi. Hаttо bоshidаn охirigаchа mаqоl bilаn yozilgаn аsаrlаr hаm bоr. Mаsаlаn, shоir Gulхаniy butun bir аsаrini “Zаrbulmаsаl” dеb nоmlаgаn. Undа Yapаlоqqush vа Bоyo‘g‘lining qudа-аndаchilik mоjаrоlаri tаsvirlаngаn bo‘lib, ulаr tilidаn 400 dаn оrtiq mаqоl kеltirilаdi. Zаmоnlar o‘tishi bilаn ko‘p so‘zlаr eskirаdi. O‘rnigа yangisi kеlаdi. Vаqti kеlib o‘shа yangisi hаm o‘zgаrаdi, o‘rnigа bоshqаsi kеlаdi. Mаsаlаn, “qo‘l”ni bir vаqtlаr “аl” dеyishgаn. Hоzir buni yoshlаr emаs, kаttаlаr hаm tushunmаydilаr. Til va аdаbiyot fani bilаn shug‘ullаnuvchilаrginа bilаdilаr. “Dunyo”ni “оchun”, “kitоb”ni “bitik” dеr edilаr. Ko‘ryapsizki, hаmmа nаrsа o‘zgаrishdа ekаn. Mаqоllаr hаm o‘zgаrаdi, lеkin judа sеkin o‘zgаrаdi. So‘zlаri o‘zgаrgаndа hаm mаqsаdi, mаzmun-mоhiyati o‘zgаrmаydi. Xo‘sh, shundаy qilib, mаqоl dеgаni nimа ekаn? Mаqоl оtа-bоbоlаrimizning uzоq yillаr dаvоmidа ko‘rgаnkеchirgаnlаri, tаjribаlаri аsоsidа yuzaga kеlgаn хulоsаlаridir. Mаsаlаn, “Onа yurting оmоn bo‘lsа, rаngi ro‘ying sоmоn bo‘lmаs”, – dеymiz. Bu so‘zlаr zаmiridа vаtаnidаn аyrilib, musоfirlikning аchchiq аlаmlаrini tоrtgаn kishining, bеgоnа yurtlаrdа, nоtаnish оdаmlаr оrаsidа vаtаnsizlikdаn rаngi ro‘yi sоmоn (sariq) bo‘lgаn kishining iztirоblаri yotibdi. Yo bo‘lmаsа, “O‘zgаlаr yurtidа sultоn bo‘lgunchа, o‘z 38 еlingdа cho‘pоn bo‘l”, – dеgаn mаqоlni оling. Bu so‘zlаr zamirida hаm katta hayotiy tajribalar mujassam. Bеiхtiyor shоh vа shоir bоbоmiz Bоbur Mirzo yodgа tushаdi. Hindistоndаy kаttа mаmlаkаtgа pоdshоhlik qilgаn kishi yurtdоshlаri Andijоndаn qоvun оlib bоrgаnlаridа yig‘lаgаn edi. Hаqiqаtаn hаm Vаtаn mеhridаn kuchli nаrsа dunyodа yo‘q. Ko‘plаb mаqоllаrdа ichki qоfiya bo‘lаdi. Mаsаlаn, yuqоridаgi ikki misоlning birinchisidа “оmоn” bilаn “sоmоn”, ikkinchisidа “sultоn” bilаn “cho‘pоn” o‘zаrо оhаngdоsh, ya’ni qоfiyadоshdir. Shu jihаtdаn ulаr tоpishmоqlаrgа o‘хshаb kеtаdi. Mаsаlаn, “Pаkpаkаnа bo‘yi bоr, yеtti qаvаt to‘ni bоr”, – dеsаk, bu yеrdа hаm “bo‘yi” vа “to‘ni” so‘zlаri qоfiyadоsh. Shungа qаrаmаy, u mаqоl emаs. Chunki undа хulоsа yo‘q. Hukm yo‘q. Undа sirlilik bоr. Undа hаmmа so‘zlаr bir nаrsаni bеkitishgа qаrаtilgаn. U nаrsаning bеlgilаri bеrilyapti, хоlоs. Mаqоldа еsа, аksinchа, хulоsа bеrilаdi.Mаqоl insоn nutqini bеzаydi (хаlqimizdа “So‘z ko‘rki – mаqоl”, dеb bеjiz аytilmаgаn), uning tа’sir kuchini оshirаdi. Mаqоldа mаzmun аniq, хulоsа tugаl, ifоdа rаvоn bo‘lib, undа ibrаtli fikr аytilаdi. Bu fikr rаd etib bo‘lmаydigаn hukm shаklidа kеltirilаdi. Mаsаlаn, “Onа yurting – оltin bеshiging”, “Olim bo‘lsаng, оlаm sеniki!” kаbi mаqоllаrni hеch bir e’tirоzsiz qаbul qilаmiz. “Mаqоl” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “so‘z” dеgаn mа’nоni bildirаdi. Uni “оtаlаr so‘zi” hаm dеydilаr. Mаqоl shе’riy shаkldа hаm bo‘lishi mumkin. Mаsаlаn: Oltоvlоn оlа bo‘lsа, To‘rtovlon tugal bo‘lsa, Og‘zidаgini оldirаr. Tepadagini endirar. Bu mаqоl birlik, o‘zаrо ittifоqlik hаqidа. Bir kishining оlti o‘g‘li bo‘lsа-yu, ulаr bir-birlаri bilаn аhil bo‘lmаsа, оg‘zilаridаgini оldirаdi. Ulаrni istаgаn оdаm хаfа qilаverishi mumkin. To‘rt аkа-ukа аhil bo‘lsа, ulаr ko‘p ish qilа оlаdi. Ya’ni аhillik bo‘lsа, оz оdаm bilаn hаm kаttа ishlаr qilish mumkin. Ahillik bo‘lmаsа, ko‘p kishi bilаn hаm hеch ish qilа оlmаysаn. Bu – mа’nоsi. 39 Ifоdаgа kеlsаk, “оltоvlоn” ko‘pchilikni, “to‘rtоvlоn” оzchilikni аnglаtyapti. “Olа bo‘lmоq” nоаhillikni, “tugаl bo‘lmоq” аhillikni bildirmоqdа. “Og‘zidаgini оldirmоq” bоr nаrsаlаrini bоy bеrib qo‘ymоq, “tеpаdаgini endirmоq” qiyin, murаkkаb ishlаrni hаm оsоnginа hаl qilmоq mа’nоlаrini аnglаtyapti. Mаqоllаr хilmа-хil mаvzulаrdа bo‘lishi mumkin. Mаsаlаn, do‘stlik, vаtаn, mеhnаt, ilm-hunаr еgаllаsh, bоtirlik, sахоvаt, аdоlаt vа hоkаzо. Mаqоllаrdа ko‘pinchа so‘zlаr ko‘chmа mа’nоdа ishlаtilgаn bo‘lаdi. Ulаrni o‘z mа’nоsidа tushunsаk, kutilgаn mа’nо chiqmаydi. Mаsаlаn, “Yer haydasаng, kuz hаydа, kuz hаydаmаsаng, yuz hаydа” mаqоlidаgi so‘zlаr o‘z mа’nоsidа qo‘llаngаn. Lеkin “Qаzisаn, qаrtаsаn, ахir аslinggа tоrtаsаn”, “Olmаning tagiga olma tushadi”, “Qаrg‘а qаrg‘аning ko‘zini cho‘qimаydi” kаbi mа’nо jihаtidаn bir- birigа judа yaqin bo‘lgаn mаqоllаrdа so‘zlаr o‘z аsl mа’nоsidа emаs. Ulаrdа gаp аslidа “qаzi-qаrtа”, “оlmа”, “qаrg‘а” hаqidа emаs, оdаm vа uning fе’l-аtvоri hаqidа. Shuning uchun hаm ulаr ko‘chmа mа’nоdа ishlаtilmоqdа dеymiz. Aziz fаrzаnd, хаlq mаqоllаri – bоyligimiz. Otа-bоbоlаrimizning siz bilаn bizgа qоldirgаn хаzinаlаridаn biridir. Ulаrni izlаb tоping, sеvib o‘rgаning. Kеrаk o‘rinlаrdа fоydаlаnishni оdаt qiling. Shundа ulаr butun umringiz dаvоmidа hаmrоhingiz bo‘lаdi. Hаr bir gаpingizning sаlmоg‘i оshаdi. Sеrmаzmun, tа’sirchаn, keskir bo‘lаdi. Еl оrаsidа оbro‘yingiz yuksаlаdi 48 . b) Maqollardan namunalar o‘quvchilar bilan birgalikda tahlil etiladi: 1. ”Bulbul chamanni sevar, Odam – Vatanni”. Ushbu maqolni sharhlang. Hayotdan misollar keltiring. Nega insonda “Vatan”ga mehr kuchli bo‘ladi? 2. “Ona yutring omon bo‘lsa, Rangi ro‘ying somon bo‘lmas”. Sizningcha, insonning rangi bilan Ona yurtning tinchligi orasida qanday bog‘liqlik bor? 3. “Qolgan ishga qor yog‘ar”. Bu hayotimizda “Bugungi ishni ertaga qo‘yma” tarzida ishlatiladigan maqolning mantiqiy davomi. Agar biz biror ishni o‘z vaqtida qilmasak, yoz yoki bahor faslida ham qor yog‘ishi mumkinmi? 48 Ahmedov S. Qosimov B. va boshqalar. Adabiyot. 5-sinf uchun darslik. – T.: “Sharq”, 2020. 272 b. 40 4. “To‘qayga o‘t tushsa, ho‘l-u quruq baravar yonadi”. Odatda, ho‘l narsalar yonmaydi. Yonsa ham uzoq vaqt kerak bo‘ladi. Biz nima uchun to‘qay yonmagan holatlarda ham bu maqolni ishlatamiz? O‘ylab javob bering. 5. “Asal aynimas, sariyog‘ sasimas”. Bu maqol o‘z ma’nosida qo‘llanganmi yoki ko‘chma ma’nodami? Rostan ham asal aynimydi, sariyog‘ sasimaydimi? Biz bu maqolni qaysi o‘rinlarda ishlatamiz? Xalqimizning hayot tarzidagi mavjudlik uning og‘zaki nutqiga ham ko ‘chgani shubhasiz. Maqollarni xalq shunchaki yaratib qo‘ya qolmagan. Har birini tajribasidan, dunyoqarashidan kelib chiqib yaratgan. Tabiatning inomi bo ‘lgan tabiy asal qancha vaqt, qanday sharoitda saqlansa ham aynimas ekan. Yoki saryog‘ – chorva mollarining sutidan olinadigan yog‘ qancha saqlansa ham o‘z asliyatini yo‘qotmasdan turar ekan. Ularning o‘niga novvot, shakar, qand yoki oq yog‘, moy so‘zlari qo‘yilishi ham mumkin edi. Lekin bu mahsulotlarning hech biri asal va saryog‘dek uzoq vaqt o‘z sifatini saqlolmaydi. 6. “Toma-toma ko‘l bo‘lur, Hech tommasa cho‘l bo‘lur”. Shu maqolga hayotingizdan real misol keltirolasizmi? Bu maqol ham o‘z, ham ko‘chma ma’no anglatmoqda. Ya’ni o‘z ma’nosida suv agar tomchilab tursa tushayotgan joyidagi tuproqdan nimadirunib chiqa boshlaydi. Ko‘chma ma’noda bo‘lsa, olaylik, siz biror ilmni o‘rganishni boshladingiz. Bu bilimlarni bir kun yoki bir oyda to‘liq o‘zlashtirolmaysiz. Har kuni oz-ozdan yodlab borasiz. Oxirida shu bilimlar jamlanib katta natija beradi. Lekin siz dangasalik qilib bir kun o‘qib, ikki kun dars qilmasangiz, bilimlaringiz chala bo‘lib qoladi. Oddiygina misol, tomchilab sug‘orish – dehqonchilikda bugun uchun eng qulay va zaruriy usul. O‘simlik doimiy tomchilab sug‘orib turilishi natijasida suvning katta qismi tejab qolinadi. Maqollar o‘quvchilarga shu tarzda tushuntirilsa ularning yodlashi oson, tez esida qoladigan bo‘lib muhrlanadi. d) Endi Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari haqida gaplashamiz. Bu asar boshdan- oyoq maqol janri bilan bezalganini biz yuqorida aytib o‘tdik. Asar qahramonlari o‘zaro suhbat jarayonida shunchaki gapirib qo‘ymaydilar. Har bitta fikrini kamida ikkita maqol yoki biror ibratli hikoyat bilan dalillaydilar. Ibratli hikoyatlar, asosan, “Kalila va Dimna”, “Silsilat uz-zahab”, Navoiyning asarlaridan olingan va xalq 41 orasida mashhur bo‘lgan masallardir. Ijodkorning har qanday vaziyat ham maqol topib o‘rnida qo‘llay olishi uning dunyoqarashi naqadar kengligi va xalq og‘zaki ijodining bilimdoni bo‘lganidan darak beradi. Sizlar ham shu asarni, albatta, o‘qing! Yangi mavzuni mustahkamlash a) Hozir hayotimizda tez-tez uchratadigan, darsligimizdagi va Gulxaniyning “Zarbulmasal” asaridan olingan maqollar misolida “Moslashtiring” usulida topshiriq bajarib ko‘ramiz. O‘quvchilarga maqollar yozilgan qog‘ozlar tarqtiladi. Ularda maqollar bo‘laklarga bo‘lib tashlngan, o‘quvchilar shu qog‘ozlardagi maqollarning davomini topib bo‘laklarni bir-biriga moslashtirib joyiga qo‘yishi kerak bo‘ladi. “Bostirmadan ayvon yaxshi,… “Yontoqdan atir chiqmas,… Nodon bosh bo‘lmas” “Zolim ishi shafodir,… “Bola bo‘lsa,… “It izzatni bilmas,… ko‘ngildan nari” Keyingi baxtim suvga oqdim” Bola – xizmatda,… Yomon do‘stdan hayvon yaxshi” “Ming qarg‘aga… Qo‘shningni o‘g‘ri tutma” Yomondan – botir” “Avvalgi baxtim – gul baxtim Ho‘kiz xurmatni” “Kamtarlik ham… “Ayron osh bo‘lmas,… “Amal tegsa nodonga,… Ota – izzatda” “Ko‘zdan nari –… “Yirtiq to‘nga – zar yamoq,… “Chumchuq semirsa,… “Beli og‘rimaganning… “Qiz saqlasang,… Bozorda sotilmas” Etik yechmay loy kechar” beshik topilar” Dong‘i chiqar” Xonaqoh tang” “O‘zingga ehtiyot bo‘l,… …husn” egasiga ma’lum” Ko‘pga boq” “Anglamay so‘zlagan,… toshdan o‘pkalama” Er boshiga ish tushsa,… “Aql… 42 Botmon bo‘larmi?” “Karnay – misdan,… “Eshakning fe’li… Non yeyishini ko‘r” Tuz saqla” og‘rinmay o‘lar” Kal boshiga – shamshod taroq” “Shayxning hunari bo‘lmasa,… Mardning ishi vafodir” “Osh… “Yolg‘iz otning changi chiqmas,.. “Qoqilsang,… O‘zni urar har yonga” Bozorga rost kelmas” “Ko‘kka boqma,… Balg‘am – isdan” “Uydagi so‘z… Bola hurmatda” Uy notinch” bir kesak” egasi bilan totlig‘” b ) Bundan tashqari “Mozaika” usulida aqlni charhlash mumkin. Bunda bo‘laklarga bo‘lingan rasm guruhlarga beriladi. Ular berilgan vaqtda rasmni yaxli t holatga keltirishlari va rasm mavzusiga oid bo‘lgan maqollarga misol aytishlari kerak bo‘ladi. 1-guruh. 43 2-guruh. 3-guruh . 1-guruh rasmni “ Saxiylik ” deb nomladi va saxiylik haqidagi maqollarni aytdi: 1. O‘ziga baxillik qilgan, O‘zgaga saxiylik qilmas. 2. Qo‘lim ochiq – yuzim ochiq. 3. Haris bo‘lgan haqir bo‘lar. 4. Hasad qilma, havas qil. 5. Yashirib yeganning qorni to‘ymas. 44 2-guruh rasmni “ Mehnatsevarlik ” deb nomladi va mehnat haqidagi maqollarni aytdi: 1. Hamma narsaning otasi – mehnat. 2. Harakating – sog‘lig‘ing, Mehnating – boyliging. 3. Himmat – elning tayanchi, Mehnat – rohat quvonchi. 4. Qulday bo ‘lib ishlasang, Boyday bo ‘lib yashaysan. 5. G‘ayratlining yuragi qaynar. 3-guruh rasmni “ Aqllilik, odoblilik ” deb nomladi va rasmga oid maqollardan aytdi: 1.Idrok – aqlning jilovi. 2. Inson aqli – olmos. 3. Yigitning aqli – ko‘zida. 4. Katta daryo hayqirmas, Aqilli kishi baqirmas. 5. Aql – fikr pichog‘i. Shuningdek, bu mavzuni ona tili darsiga bog‘lab, tahliliy o‘qish usulida topshiriqlarni tashkil etish mumkin: d) Quyida berilgan maqollarni fonetik jihatdan tahlil qiling. 1-guruh. Berilgan maqollar tarkibidagi unli tovushlarni fonetik tahlil qiling. 1. Uying tor bo‘lsa ham, ko‘mgling keng bo‘lsin. 2. Nimani qilsang xor, shunga bo‘lasan zor. 3. Birovga choh qazisan, o‘zing yiqilasan. 4. Do‘sting ming bo‘lsa ham oz, Dushmaning bir bo‘lsa ham ko‘p. 2-guruh. Berilgan maqollar tarkibidagi undosh tovushlarni fonetik tahlil qiling. 1. Non ham non, uvog‘i ham non. 2. Tikansiz gul bo‘lmas, Mashaqqatsiz – hunar. 3. Vataning tinch – sent tinch. 4. Kitob – bilim manbai. Namuna uchun : 1. “Uying tor bo‘lsa ham, ko‘ngling keng bo‘lsin” maqolida ishtirok etgan unli tovushlar tahlili: 45 Gapda 11 ta unli tovush mavjud (“ u ” unlisi bir o‘rinda, “ i ” unlisi uch o‘rinda, “ o ” unlisi bir o‘rinda, “ a ” unlisi ikki o‘rinda, “ e ” unlisi bir o‘rinda, “ o‘ ” unlisi uch o‘rinda kelgan): “A” – quyi keng, til oldi, lablanmagan; “E” – o‘rta keng,til oldi lablanmagan; “I” – yuqori tor, til oldi, lablanmagan; “O” – quyi keng, til orqa, lablangan; “U” – yuqori tor, til orqa, lablangan, “O‘” – o‘rta keng, til orqa, lablangan. 2. “Vataning tinch – sen tinch” maqolida ishtirok etgan undosh tovular tahlili: Gapda 12 ta undosh tovush mavjud (“ V ” undoshi bir o‘rinda, “ T ” undoshi uch o‘rinda, “ N ” undoshi to‘rt o‘rinda, “ Ng ” undoshi bir o‘rinda, “ S ” undoshi bir o‘rinda, “ Ch ” undoshi ikki o‘rinda). “V” – hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra lab-tish ; hosil bo‘lish usuliga ko‘ra sirg‘aluvchi ; ovoz va shovqin ishtirokiga ko‘ra jarangli . “T” – hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra til oldi ; hosil bo‘lish usuliga ko‘ra sirg‘aluvchi ; ovoz va shovqin ishtirokiga ko‘ra jarangsiz . “N” – hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra til oldi ; hosil bo‘lish usuliga ko‘ra portlovchi ; ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra sonor. “S” – hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra til oldi ; hosil bo‘lish usuliga ko‘ra sirg‘aluvchi ; ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra jarangsiz . “Ch” – hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra til oldi ; hosil bo‘lish usuliga ko‘ra qorishiq ; ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra jarangsiz . Uyga vazifa a)Darslikda berilgan 74 ta maqolni maqol daftaringizga yozasiz va yod olasiz; b)Gulxaniyning “Zarbulmasal” asridan berilgan parchadagi maqollarni topib daftarga yozish va yodlab kelish (ustoz tomonidan quyidagi “Zarbulmasal” asaridan olingan parcha matn qog‘ozlari har bir o‘quvchiga beriladi): “… Anda Yapaloqqush aydi: “Men sizni bilimlik va ma’nidan boxabar kishi fahmlab erdim, “ Karnay misdan, balg‘am isdan ” bo‘larini bilmas ekansiz. Ko‘r tutganini qo‘ymas va kar eshtganin”. 46 Anda Ko‘rqush aydi: “Men xotun olmoq tamanosi g‘arqobi emasman, nechukki aymishlar: “Dala-tuzni suv olsa, qo‘ng‘ir g‘ozning to‘shidin, quloqsizga so‘z aytsang, qulog‘ining toshidin”. Anda Yapaloqqush aydi: Burnog‘ilar masaldurki, “Bitar ishning boshig‘a – yaxshi kelar qoshig‘a”. Yana biri bulki, “Bemor tuzalgusi kelsa, tabib o‘z oyog‘i bilan kelar”. Anda Ko‘rqush aydi: “Bo‘l! Og‘iz bo‘lma, oyoq bo‘l”, eshitmadingmuki, “Oyoq yugurugi oshqa, qo‘l yugurugi boshqa”. Sen kim, Boyo‘g‘lining eshigiga kishi yubormoq kim? Hech bilmasmusanki, “Teng tengi birla, tezak qopi birla”. Anda Yapaloqqush aydi: “Ondin bizning nima kamligimiz bor?..” Ko‘rqush aydi: “Borlikda maqtanma, maqtangan qiz to‘yda uyalar” va yana aytmishlar, “O‘zini maqtag‘oni, o‘lumning qorovuli” . Sening ahvoling olamg‘a ma’lumdir. “Oyni etak bilan yopib bo‘lurmu?”, “Chumchuq semirsa, botmon bo‘lurmu?”, “Ola ko‘zanak ola bo‘lsa ham, arslon bo‘lmas, ola to‘g‘anoq olg‘ur bo‘lsa ham, ahvoli ma’lum”. Anda Yapaloqqus aydi: “Ishtonsiz tizzasi yirtiqqa kular” degandek, sen bizni faqir-notavon ko‘rdingmu? Bundin bexabar o‘xsharsanki, “Cho‘bni xor tutsang, ko‘zga tushar”. Bor men birla so‘zlashg uncha, Boyog‘li birla so‘zlashgil 49 . Yoki yodlagan maqollaringiz ishtirokida matn tuzib keling tarzida topshiriq bersa ham bo‘ladi: d)5 ta maqol ishtirok etgan ijodiy matn tuzib kelish. Takrorlash Takrorlash qismida tezkor savol-javob o‘tkaziladi: 1.Nutqimizning ta’sirchanligini oshiradigan, uning go‘zal bo‘lishini ta’minlaydigan birliklar – bu… 2. “Zarbulmasal” asarining muallifi… 3. O‘z asarida 400 dan ortiq maqol qo‘llagan ijodkor… 4. “Dunyo” – … 5. “Qazisan, qartasan, asl zotingga tortasan” maqolida ishlatilgan “qarta” 49 Gulxaniy Muhammad Sharif. Nashrga tayyorlovchi H.Yoqubov. Zarbulmasal. – T.: “Ma’naviyat”, 2016. 120-b. 47 so‘zining ma’nosini izohlang. 6. “Bitik” – … 7. “Xulosa tugal, fikr aniq, ba’zan qofiyali, ba’zan qofiyasiz bo‘lib, xalqning purhikmat, purma’no so‘zlari – bu… 8. O‘z ma’nosidagi maqolga misol ayting. 9. Ko‘chma ma’nodagi maqolga misol ayting. 10. O‘zbek adabiyotida ilk bor maqollarni qaysi olim o‘rgangan? Ma’naviyat daqiqasi “Nogironlik ilm olishga monelik qilolmaydi” “Ko‘r va kar bo‘lishiga qaramay katta yozuvchi va notiq bo‘lgan Helen Keller barcha azob-uqubatlarga e’tibor bermay shuhrat pillapoyalarini bir-bir bosib o‘tdi. U Redklif kollejini muvaffaqqatli tamomladi. Bir kuni Garvar universitetida dars berayotganida o‘quvchilariga shunday deya xitob qildi: –Sizlar mendan ko‘ra omadliroqsiz. Zero, mendagi kamchiliklar birortangizda yo‘q. O‘quvchilar ustozlari o‘zining ko‘r va karligi haqida gapirayapdi, deb o‘ylashdi. Ammo, Keller xonim juda hazilkash edi. U shunday deb so‘zida davom etdi: –Chunki mening tishlarim taqma. Talabalarning bari beixtiyor kulib yuborishdi. Insonning jismidagi nogironlik va badanidagi nuqsonlar uning hayotiga hech qanday ta’sir ko‘rsatmasligi kerak. Chunki inson yutuqlariga zakovati, irodasi bilan erishadi. Aqilli insonlar badanlaridagi nuqsonlar tufayli tushkunlikka tushmaydilar. Aksincha, hayotdan zavqlanib yashashga intiladilar” 50 . Aziz o‘quvchim, inson o ‘z hayoti davomida doim izlanishda, ilm olish payida bo ‘lsa, biror hunarning etagidan tutolsa, uning ilmining zarrasi boshqalarga foyda keltirsa, u inson haqiqiy inson bo‘ladi. Imkonigiz bo‘la turib ham harakat qilmasangiz, dangasalik qilsangiz inson degan nomga munosib bo‘lolmagan bo‘lasiz. 50 Muhammadiyeva M. Oilam bilan har kun bir hayot darsi o‘rganamiz. – T.: “Sano-standart” nashryoti, 2017-yil. 221-b. Krilcha 48 2.3. BMIning amaliyotga tadbiqi va tajriba-sinov ishlari natijalari 11-sinf adabiyot darslarida “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonini o‘qitish yuzasidan namunaviy dars ishlanma. Xalq og‘zaki ijodining turli-tuman janrlari, ayni paytda, xalqning tasavvuri, ijtimoiy-ma’naviy tafakkuri, dunyoqarashi, urf-odatlari va an’analari, milliy- ma’naviy qadriyatlarining tarixi va oynasidir. Ayniqsa, dostonlarda bunday imkoniyatlar juda katta. O‘zbek xalq dostonchiligida “Go‘ro‘g‘li” turkumi katta o‘rin tutadi. Hozirgacha uning tarkibida oltmishdan ortiq doston mavjud. Ularda xalq tarixi, taqdiri, o‘tmishdagi hayoti, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, diniy, axloqiy- ma’naviy hamda badiiy-estetik qarashlari o‘ziga xos tarzda aks etgan. “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” – shu turkumning ilk dostoni. Uni ko‘plab baxshilar ijro etishgan. 10-sinf adabiyot darsligining 2017-yilgi nashrida va 11-sinf adabiyot darsligining 2022-yilgi nashrlarida Muhammad Jo‘ramurot o‘g‘li Po‘lkan shoir (1874–1941) varianti berilgan. Unda xalqning juda qadim zamonlardagi badiiy- estetik qarashlari ifodalangan. Shuning uchun undagi ayrim fakt va motivlar, obraz va ularning talqinlari hozirgi tasavvurlarimizdan keskin farq qiladi. Shunga qaramay, ko‘plab folklor asarlarida bo‘lgani kabi bu dostonda ham xalqning olamga va odamga bo‘lgan qarashlaridagi o‘ziga xosliklar ustuvor mavqega ega. Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishidagi g‘ayritabiiylik, uning ilk bolaligi, o‘spirinlik davridagi “g‘alati” qiliqlari ana shu o‘ziga xosliklar bilan izohlanadi. Ilk asotir va afsonalarning ta’siri, qadimgi tasavvur va e’tiqodlarning ba’zan yorqin, ba’zan xira qoldiqlari tasvirlari zaminidagi ma’nolarni tushunish qiyinroq tuyulishi mumkin. Dostonda ko‘plab badiiy timsollar yaratilgan. Xalq boshliqlari, oddiy fuqarolar, ko‘plab yigitlar, qiz va ayollarning takrorlanmas siymolari zo‘r badiiyat bilan ko‘rsatib berilgan. Bunda qahramonning tug‘ilishi va yoshligidanoq bahodirlik kuchini namoyish qilishi ancha keng tasvirlangan. Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi va xalq manfaati yo‘lida qahramonlik ko‘rsatishida chiltanlar va Xizr alayhissalom katta o‘rin tutadi. Bular xalq dostonlarining doimiy ishtirokchilari bo‘lib, ular xalq qahramonlariga homiylik, rahnamolik qiladi. Ular hali hayot tajribasiga ega bo‘lmagan qahramonga yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatish bilan uni tarbiyalab boradi va qahramonni elga xizmat qilishga o‘rgatadi. Go‘ro‘g‘lining g‘ayritabiiy tug‘ilishi – uning kelajakda boshqalarga o‘xshamaydigan, favqulodda kuch-qudrat, aqlidrok egasi bo‘lib kamol topishiga ishora. Tengdoshlariga nisbatan sho‘xliklari, o‘zidan kattalarga ham tegajonlik va zo‘ravonlik qilishi esa undagi alplik alomatlarining badiiy tasviridir. “Go‘ro‘g‘li” nomining talqinlarida turli yondashuvlar mavjud. Jumladan, uning “go‘r” – qabrda tug‘ilishi motivini asoslaydigan qarashlar ham ustuvorlik kasb etgan. Ayni paytda, uning “ ko‘r otaning farzandi ” ekanligiga urg‘u beradigan yo‘nalish ham mavjud. Jumladan, Po‘lkan shoir variantida mana shu ikkala qarashning ham ta’siri ochiq seziladi. Nomning o‘zak qismi ko‘plab talqinlarga imkon beradi. Zero, “ go‘r ”va “ ko‘r ”dan tashqari “ kur ” o‘zagi ham mana shunday rang-barangliklardan birini tashkil etadi. Uning ma’nosi alp, botir, mard deganidir. Ravshanning faqat sinchi bo‘libgina qolmay, anchayin kuchli bir bahodir ekani ham tasodifiy emas. Bu o‘zakda “quyosh”, “o‘t”, “olov”, “qo‘r”, “qir”, “tog‘” singari ma’nolar ham mujassamlashganki, ular qadimgi asotir va afsonalar vositasida eng qadimgi tasavvurlarni qayta tiklash imkonini beradi. Xalq dostonlarida qahramon har doim o‘z oti bilan birgalikda namoyon bo‘ladi. Esingizda bo‘lsa, Alpomishning ham oti bor edi. U Boychibor nomi bilan mashhur bo‘lgan. Xuddi shuningdek, bu yerdagi G‘irot ham mana shunday jangovar otlar timsolidir. Umuman, doston xalqning qadimiy va boy tarixini, jangovar o‘tmishini, milliy-ma’naviy qadriyatlar mazmuni va mohiyatini yuksak badiiyat bilan ko‘rsatib bera olgan ajoyib badiiy-qomusiy merosdir. “Go‘ro‘g‘li” turkumi dostonlari Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. O‘zbek, tojik, turkman, qozoq, qoraqalpoq, gruzin, kurd va boshqa xalqlar og‘zaki ijodida Go‘ro‘g‘li ismi bilan bog‘liq turli xil voqealar hikoya qilinadi. Ushbu asarlar keng tarqalganligi, turli xil tarmoqqa ega ekanligi bilan butun folklorchilarni hayratda qoldiradi. Ularni ilmiy doiraga olib kirgan ilk olim A.Xodzko bo‘ladi. U “Go‘ro‘g‘li” turkumining ozorboyjoncha versiyasining 13 dostonini yozib olib 1842-yil nashr ettiradi. U asar haqida “ Osiyoda biror burchak yo‘qki, u yerda Ko‘ro‘g‘lining nomi aytmasa. Hatto Bessarabiya vaMoldaviyada ham uning otini eshitasiz. Agar adiblarning shuhrati va mashhurligi ularning o‘quvchilarining soni bilan belgilansa, unda Firdavsiy Ko‘ro‘g‘lidan biroz ortiq bo‘ladi ”, – deb yozgan edi 51 . Bu turkum dostonlarning ikki katta tarmoqqa bo‘linadi. Ularning biri Kavkazorti, Yaqin Sharq versiyasi deyilsa, ikkinchisi Markaziy Osiyo versiyalari deb ataladi. Birinchi turga ozorboyjon, arman, gruzin, turk va boshqa millatlar orasida yashayotgan turkum dostonlar kirsa, ikkinchisiga o‘zbek, qozoq, qoraqalpoq, turkman, tojik va boshqa Markaziy Osiyo xalqlari orasida yashab kelayotgan Go‘ro‘g‘li bilan bog‘liq asarlar kiradi. Garchi ikki katta tarmoqdagi asarlar Go‘ro‘g‘lining atrofida voqe bo‘lsa-da, ammo asarning epik ko‘lami, voqealar rivoji kabi jihatlar bilan bir- biridan jiddiy farq qiladi. O‘zbekning “Go‘ro‘g‘li”si boshqa xalqlar “Go‘ro‘g‘li”sidan turkumga birlashgan dostonlarning hajman kattaligi va xilma- xilligi, turkumlashishning murakkab jihatlariga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Hatto o‘zbek xalqi orasida keng tarqalgan “Go‘ro‘g‘li” turkum asarlari ham ikki katta versiyaga bo‘linadi. Bu versiyadan biri Xorazm “Go‘ro‘g‘li” dostonlari bo‘lib, u turkman versiyasiga juda o‘xshash, Ozorboyjon “Ko‘ro‘g‘li”siga ancha yaqin turadi. Shuningdek, doston O‘zbekistonning boshqa hududlarida Xorazm versiyasidan farqli holda shaklangan. “Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlar turkumining Kavkaziya va Markaziy Osiyo versiyalarida bir muncha farqlar bor. Kavkaziya versiyasida “Ko‘ro‘g‘li” nomi bilan xalqning qahramoni, najotkori, karvonlarning safarda behatar borishi uchun doim harakat qilgan, zolim podsholarning siyosatiga qarshi kurashgan, asir tushgan safdoshlarini turli hiylalar – darvesh, chol, darbadar, qariya, ko‘r qiyofasiga kirib qutqargan inson sifatida tasvirlansa, Markaziy Osiyo versiyasida esa odil hukmdor, kuchda tengsiz alp sifatida tasvirlanadi. 51 Usmonova O. Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi dostonini o‘qitish// Analitical Journal of Educaation and Development, 2022, 2-son. 146-b. Bu turkumni folklorshunos olimlardan To‘ra Mirzayev, Hodi Zarif, Rahmatilla Yusuf O‘g‘li, V.M.Jirmunskiy, Z.Husainova, M.Afzalov, B.Sarimsoqov, Q.Muhiddinov, B.Karimov, M.Saidov, S.Asqarov kabilar turli tomondan o‘rganganlar. Go‘ro‘g‘li turkiy xalqlarning qahramoni. Keyinchalik boshqa xalqlarga mashhur bo‘lib, uning asl kelib chiqishi boshqa xalqlar og‘zaki ijodiga ko‘chish jarayonida anchayin o‘zgarishga uchrab, shu xalqlar qahramoniga aylanib borgan. Go‘ro‘g‘lining turkiy xalqlarga mansub deyilishiga sabab uning islom dinining sunniy mazhabiga mansub bo‘lib, shialar (Eron)ga qarshi kurashganligidir 52 . Maktab darsliklarida bu turkumga kiruvchi “Ravshan” va “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” berilgan. “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”dostonini maktabda o‘qitishda bir qancha samarali usullardan foydalanish mumkin. Xususan, 10-sinf adabiyot darsligining 2022-yilgi nashrida dostonning Xorazm va boshqa hududlarda keng tarqalgan ikki versiyasidan ham parchalar kiritilgan. Bu esa o‘quvchilarga bir vaqtning o‘zida ikkita versiya bilan ham tanishish va qiyoslab o‘qish imkonini beradi. Qiyosiy metod asosida dars mashg‘ulotlarini tashkil etish mavzuning o‘quvchilar esdan chiqmaydigan bo‘lib muhrlanishiga yordam beradi. Yoki matnlar bilan ishlash – tahliliy o‘qish usulida ham bugunning zukko o‘quvchisiga bajarishi uchun qiziq bo‘lgan topshiriqlarni tuzishda qulay hisoblanadi. Hozirgi kunda barcha yangi avlod darsliklarida matn bilan ishlashga e’tibor qaratilmoqda va shu yo‘nalishda topshiriqlar ishlab chiqilmoqda. Oliy ta’lim sohasida, xususan, Samarqand davlat universiteti filologiya fakulteti talabalarga “Tahliliy o‘qish” fani ham o‘tilmoqda. Bu fanga universitet proffessori I.K.Mirzayev asos solgan. Ushbu innovatsion usul 2020-yili Samarqand shahrida o‘tkazilgan Respublika ta’lim markazi, universitet va malaka oshirish instutlari ishtirokida “Filologik ta’limda innovatsion yondashuv” mavzusida respublika ilmiy-amaliy anjumani doirasida ommalashtirildi. Nufuzli anjumanda pedagogika fanlari doktori Qozoqboy Yo‘ldoshev, Qunduzoy Husanboyeva, Valijon Qodirov, filologiya fanlari doktori 52 Javliyev I. Go‘ro‘g‘li turkumidagi dostonlarning o‘rganilishi// Academic Research in Educationan Sciences, 2021, Fevral. 344-b. Jo‘liboy Eltazarov, Murodqosim Abdiyev, Dilbar O‘rinboyeva kabi professor- o’qituvchilar va boshqa tadqiqotchilar, amaliyotchi o‘qituvchilar ishtirok etib, mazkur o‘qitish metodikasining ta’lim uchun ahamiyatli ekanligini e’tirof etishdi 53 . 53 Qodirova B. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: Tamaddun, 2022. – B. 85. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI SAMARQAND VILOYATI XALQ TA’LIMI BOSHQARMASI BULUNG‘UR TUMAN XALQ TA’LIMI BO‘LIMIGA QARASHLI 19-SONLI UMUM TA’LIM MAKTABI ONA TILI VA ADABIYOT FANI O‘QITUVCHISI MUXTAROVA SURAYYONING ADABIYOT FANIDAN (11-sinf uchun) “GO‘RO‘G‘LINING TUG‘ILISHI” DOSTONINING BADIIY XUSUSIYATLARI” MAVZUSIDA TAYYORLAGAN BIR SOATLIK DARS ISHLANMASI Samarqand-2023 DARSNING BORISHI: (Izoh: Doston 11-sinf dars rejasida 4 soatga berilgan. Bu dars ishlanmasi shu mavzuning 2-soati uchun tayyorlangan). Belgilangan vaqt taqsimoti: 1 Tashkiliy qism 3 daqiqa 2 Uyga berilgan vazifani so‘rash 12 daqiqa 3 Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa 4 Yangi mavzuni mustahkamash 10 daqiqa 5 Uyga vazifa berish 2 daqiqa 6 Ma’naviyat daqiqasi, takrorlash 6 daqiqa Sarflangan vaqt: 1 Tashkiliy qism 5 daqiqa 2 Uyga vazifani so‘rash 10 daqiqa 3 Yangi mavzu bayoni 16 daqiqa 4 Yangi mavzuni mustahkamlash 11 daqiqa 5 Uyga vazifa berish 6 daqiqa 6 Ma’naviyat daqiqasi, takrorlash, 5 daqiqa Izoh: O‘quvchilarni baholash va yo‘qlama uyga vazifani so‘rash va yangi mavzuni mustahkamlash qismida bajarib ketiladi. Tashkiliy qism: 1. Salomlashish; 2. darsning shiori: “O‘tmishni anglash – o‘zlikni anglashga yo‘l ochadi”. II. Ikki dars oldin o‘tilgan vazifani eslab olish : “Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi” mavzu yuzasidan tezkor savol-javob o‘tkaziladi: 1. Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asarida keltirilgan “Qut belgisi – bilik” maqolini sharhlashga urinib ko‘ring. 2. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asaridan olingan baytning mazmuni haqida fikr yuriting: “Elig bir kuni yolg‘iz o‘zi o‘tirdi, Kitobni qo‘ydi, ko‘zini uzoqqa tikdi”. 3. Alisher Navoiyning ilm olish borasidgi qarashlari haqida gapiring. 4. Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr” dostonida keltirilgan jumlaning mazmuni haqida gapiring: “O‘z vujudingg‘a tafakkur aylagil, Har ne istarsen – o‘zungdun istagin”. 5. Yozgi ta’tilda o‘qigan badiiy asarlaringizning birortasi haqida gapiring. 6. Badiy adabiyotning inson qalbi va jamiyat hayotiga ta’siri to‘g‘risida misollar asosida fikr bildiring. Uyga vazifani so‘rash I. Dastlab o‘quvchilardan asar haqidagi fikrlari, asar va undagi qahramonlar ularda qanday taassurot qoldirgani so‘raladi. II . “Kalit so‘zlar” usulida asardagi ma’lumotlar eslab olinadi: Quti ichida qog‘ozchalarga shunday so‘zlar yozilgan: Go‘ro‘g‘li, Rayxon arab, Xoljuvon, Bibihilol, Ravshanko‘r, qo‘g‘irchoq, oshiq, egar, Xizr, sher, ko‘rpa, G‘irko‘k, obi ot, Shisha Albat ko‘k, Lotmanot . O‘quvchilar birin-ketin tezlik bilan qutichadan olgan qog‘ozchasidagi so‘z haqida ma’lumot beradi. Masalan, “Qo‘g‘irchoq” so‘zi tushgan o‘quvchi uning asarga qanday aloqasi borligi va dostonning qaysi joyida qo‘llanagnini aytadi: “Qo‘g‘irchoq – Rustambek Go‘ro‘g‘lining qiz yo o‘g‘il bolaligini bilish uchun qabr yoniga egar, oshiq bilan birga qo‘g‘irchoq ham qo‘ygan edi”. Yangi mavzu bayoni O‘zbek xalq og‘zaki ijodida dostonlar alohida ahamiaytga ega. Ularda qahramonlarning hayoti, boshidan kechirgan voqealari, o‘zaro munosabatlari va kechinmalari bayon qilinib, baxshilar tomonidan musiqa jo‘rligida ijro etilgan. Dostonlarda voqealar bayoni odatda nasrda ifoda etiladi, obrazlar o‘rtasidagi dialoglar, ularning ruhiy holatiga ijrochining munosabati esa she’riy yo‘l bilan tasvirlangan. “Go‘ro‘g‘li” turkumi dostonlari Yaqin va O‘rta Sharq, Kavkaz va Markaziy Osiyoning turkiy va boshqa (arman, gruzin, kurd, fors) xalqlari orasida keng tarqalgan. Mazkur turkumni ikki katta guruhga bo‘lish mumkin: 1. Kavkaz, Yaqin va O‘rta sharq xalqlari orasida tarqalgan g‘arbiy guruh: 2. Markaziy Osiyo xalqlari orasida tarqalgan sharqy guruh. “Go‘ro‘g‘li”ning g‘arbiy turkumida bosh qahramon Ko‘ro‘g‘li deb ataladi va xalq ichidan chiqqan qasoskor sifatida gavdalanadi. Ko‘ro‘g‘li otasining ko‘zlari hukmdor tomonidan arzimagan sabab bilan o‘yib olingani uchun qasos olishga ont ichadi. U mardlikda nom chiqargan yigitlarni atrofiga to‘plab, ular bilan tog‘ga chiqib ketadi va Chambilbelda qarorgoh quradi. Keyinchalik u otasi uchun o‘ch olmoqchi bo‘lgan oddiy qasoskordan zolim hukmdorlarga qarshi kurashgan isyonkor, adolat o‘rnatuvchi qahramonga aylanadi. Ayrim manbalarga ko‘ra, g‘arbiy turkum dostonlari tarixiy shaxslar va tarixiy voqealarga ma’lum darajada asoslanadi. Tarixchilarning ta’kidlashicha, XVII asr boshlarida Usmoniylar imperiyasidagi og‘ir ijtimoiy va iqtisodiy vaziyat tufayli ko‘tarlgan Jaloliylar qo‘zg‘aloni yetakchilari orasidagi Ko‘ro‘g‘li taxallusli shoir yaratgan she’rlar qo‘zg‘alonchilar ichida mashhur bo‘lgan. Boshqa bir manbalarda esa Ko‘ro‘g‘li XVI asr oxiri – XVII asr boshlarida Eron hukmdori Abbos I ning zamondoshi sifatida tasvirlanadi. “Go‘ro‘g‘li”ning sharqiy turkumi bosh qahramoni Go‘ro‘g‘li (“go‘rda tug‘ilgan”) vatanparvar, o‘z xalqi uchun qayg‘uruvchi qahramon va ko‘plab xalq botirlarini tarbiyalagan murabbiy sifatida tasvirlanadi. “Go‘ro‘g‘li” dostonlar turkumi versiyalari Bu turkum yuzga yaqin dostonlardan iborat bo‘lib, ularda Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishidan Sulduz tog‘ida g‘oyib bo‘lishigacha bo‘lgan voqealar, avlodlari va qirq bahodir yigitning qahramonona sarguzashtlari tasvirlanadi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida turkumning barcha dostonlari Sultonmurod shoir, Nishon ota baxshilar tomonidan kuylangan. Lekin qirqqa yaqin doston yozib olinmagan. “Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlar quyidagilar: “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”, “Go‘ro‘g‘lining bolaligi”, “Chortoqli Chambil”, “Rayxon arab”, “Yunus bilan Misqol”, “Hasanxon”, “Qirq yigit bilan qirq qiz”, “Hasan ko‘lbar”, “Avazxon”, “Gulqizoy”, “Govdaroz dev”, “Besh podshoning chambilga yov bo‘lib kelishi”, “Sarvinoz”, “Zulfizar”, “Zaydiqul”, “Xonimoy”, “Ahmad sardorning o‘limga buyurilishi”, “Avaz o‘g‘lonning Rumga qochishi”, Balogardon”, “Oygulqizning vafoti”, “Nuralining yoshligi”, “Nuralining yutishi”, “Nurali va qari Ahmad”, “Jahon maston”, “Sumbulsoch beka”, “Shoqalandar”, “Ro‘zaxon”, “Yosqila”, “Xiromon dalli”, “Bozirgun”, “Jahongir”, “Malla savdogar”, “ “Ero‘g‘li” (“Go‘ro‘g‘lining o‘limi”). Dars jarayonida bu ma’lumotni klasterda ko‘rsatsa ham bo‘ladi. Kavkazorti, Yaqin Sharq Markaziy Osiyo ozarbayjon, arman, gruzin, turk va boshqa millatlar orasida yashayotgan turkum dostonlar o‘zbek, qozoq, qoraqalpoq, turkman, tojik va boshqa turkum dostonlar Yangi mavzuni mustahkamlash: Tezkor savol-javob o‘tkaziladi: 1. “Go‘ro‘g‘li” dostonlar turkumiga qancha doston kiradi? 2. Darslikda “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonining qaysi baxshi tomonida kuylangan variant berilgan? 3. Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi va xalq manfaati yo‘lida qahramonlik ko‘rsatishida qaysi obrazlarning o‘rni muhim bo‘lgan? 4. ”Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlarida qaysi obrazlar doimiy ishtirok etib, hali hayot tajribasiga ega bo‘lmagan qahramonlarga homiylik, rahnamolik qiladi? 5. Go‘ro‘g‘li Xoljuvon chechasining Rayxon Arab tomonidan oson o‘g‘irlab ketilishiga sababchi bo‘lib qoaldi. Sizningcha, Go‘ro‘g‘li yoshligiga bordimi yoki otidan zotdor qulun olish uchun chechasini ham qurbon qilishdan uyalmadimi? 6. “Kur” so‘zining ma’nosi nima? 7.“Go‘ro‘li” dostonlar turkumining versiyalari haqida gapiring. 8. O‘zbek folklorshunos olimlaridan kimlar bu dostonlar turkumini o‘rgangan? Go‘ro‘g‘li dostonlar turkumi“ Go‘ro‘g‘linin g bolaligi” “ Go‘ro‘g‘linin g tug‘ilishi” “ Chortoq Chambil” “ Hasanxon”“ Rayxon arab” “ Avazxon” “ Go‘ro‘g‘linin go‘limi” “ Bozirgun” 9. Asli Go‘ro‘li qaysi xalqlar qahramoni? Uning tarixiy shaxs ekanligig asos bo‘luvchi ma’lumotlar bormi? 10. Dostonning ozarboyjon versiyasini to‘plagan va nashrga tayyorlagan olim kim edi? 11. O‘zbekning “Go‘ro‘g‘li” doston versiyasining ichki bo‘linishi qanday? 12. Go‘ro‘g‘li obrazining versiyalararo farqlari qanday? Matn bilan ishlash : Quyidagi “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonidan olingan parchada ishtirok etgan toponim va antraponimlarning lug‘atini tuzing va ularning ma’nosini izohlashga urining. “Burungi zamonda Yovmit degan el, Taka turkman degan yurt, Mari degan yana bir qo‘rg‘on bor edi. Yovmit yurtining Odilxon degan podshosi bor edi. Odilxon podshoning ikki o’g’li bo‘lib, kattasining oti O‘rayxon , kichkinasining oti Ahmadbek edi. Bibi Oysha degan bir qizi ham bor edi. Mari yurtining Qovushtixon degan xoni bor edi. Qovushtixonning To‘liboy sinchi degan bir o‘g‘li bor edi. Ko‘p esli, tamizli, farosatli odam edi. Mari ning begi Qovishtixon Yovmit elining xoni Odilxon podshoning bozorchi savdogarlarini yo‘lda talab oldi. Shunda molini oldirgan odamlar “dod!” deb Odilxon podshoga arzga keldi. Odilxon podsho buni eshitib, achchig‘i kelib, birdan sarboz askar chiqarib, to‘p- to‘pxonasi bilan Mari yurtini tep-tekis qilib yubordi. Qovishtixon bekni to‘pga solib otib yubordi. Haligi bozorchi savdogarlarning mollarini olib berdi. Qovishtixonning yetti yoshli o‘g‘li – To‘liboy sinchini bandi qilib olib keldi. Lekin otasining qilgan ishidan buni gunohsiz bilib, o‘z oldiga xizmatkor qildi. To‘liboy sinchi xizmat qilib yuraverdi. O‘n to‘rt yashar bo‘ldi. O‘n to‘rtg kirguncha o‘qib, xat-savodi chiqdi. Lekin o‘zi ajab bir odobli, chiroyli, yaxshi yigit bo‘ldi. Otlarning yaxshi-yomonini biladigan sinchi bo‘ldi. “Bul otingiz yaxshi, bulotingiz yomon”, – deb podshoning tablada turgan otlarini saralab, ajratib beradigan bo‘ldi. Bir kunlari To‘liboy sinchining xizmati yoqqanligidan: “Bu ham o‘zimning suyagim-da”, – deb Odilxon podsho Bibi Oysha qizini unga nikohlab berdi. Bibi Oyshaning bo‘yida bo‘lib, oy-kuni to‘lib o‘g‘il tug‘di, otini Ravshanbek qo‘ydi. Shunda Ravshanbek besh yashar bo‘ldi, uni maktabga berdi. Ravshanbek o‘zi tengi bolalar bilan maktabda o‘qib yuraber-di. Sakkiz yashar bo‘lganda xat-savodi chiqdi. Taka turkman degan yana bir yurt bor edi. Bu yurtda Jig‘alixon degan bek bor edi. Jig‘alixonning Gajdumbek degan o‘g‘li, Bibi Hilol degan qizi bor edi. Ana endi gapni Zargar degan shahardan eshiting: Zargar shahrining Shohdorxon degan podshosi bor edi. Kunlardan bir kuni Shohdorxon ikki yuz guburlarini yig‘ib, maslahat qildi: – …Mening bir o‘yim bor: Yovmit yurtidan Odilxon podshoni yo‘q qilaman, qo‘rg‘onini qulataman, o‘ligini sulataman, xazina-pazinasini o‘lja qilib, sizlarga talataman, – dedi.Shunda Shohdorxonning vaziri Holmon aytdi:– E podsho, so‘zingiz ma’qul, lekin elchi yubormoq lozim. Elchi yubormay birdan zo‘rlik qilib yov yubormoq podsholardan lozim emas... Shunday bo‘lsa ham, Holmonning so‘zi yaylovga chiqmadi1, bir o‘zi bo‘lib qoldi. Boshqasi buning so‘ziga quloq solmadi. Esli, aqlli Holmon buni bilib, nochor indamay qoldi. Shunda Shohdorxon podshoning askar boshliqlari, maslahat beruvchi donolari birdan urush qilib, Odilxonni yurti Yovmitdan ko‘tarib, yo‘q qilib, o‘ldirib, mollarini o‘lja qilib olmoqchi bo‘lib, maslahat qildilar.Bularni bu so‘zda qo‘ying, endi podshodan eshiting: Podsho: “Yovmit yurtiga lashkar jo‘natinglar!” – deb amr qildi. Lashkarining orqasidan podsholik saltanati bilan Shohdorxon ham noibi Subyon deganni o‘zining o‘rniga o‘tqazib, Holmon vazirdan tortib, barcha maslahat beruvchilaribilan bul ham keta berdi…” 54 . Namuna uchun: Toponimlar: Yovmit, Taka turkman, Mari, Zangar. Antraponimlar: Odilxon, O‘rayxon, Ahmadbek, Bibi Oysha, To‘liboy, Ravshanbek, Jig‘alixon, Bibi Hilol, Shohdorxon, Holmon, Subyon. Yovmit – bu… Taka turkman – bu……..(ustoz, shu so‘zlarni har birini izohlash kerakmi?) Sinfni guruhlarga bo‘lib ishlaganda quyidagi usullar yaxshi samara beradi: 54 Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi. Muhammadqul Jomrot o‘g‘li Po‘lkan aytuvchi. Malik Murodov nashrga tayyorlagan. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashryoti, 1967. – 164 b. 2-topshiriq. Guruh bo‘lib ishlang. Quyida berilgan ta’riflar dostondagi qaysi qahramonlarning portreti: A) “O‘n to‘rt kunlik oyday to‘lgan, husni o‘ziga yarashgan, ko‘rganlarning aqli shoshgan, qoshi qalamday, qiyilgan yoyday, lablari moyday, ertan choyday, oqshom polov, muhrlab qo‘ygan qog‘ozday. Qorong‘i uyda yotsa uy yop-yorug‘ bo‘lib ketadi. O‘zi o‘n beshga kirgan, lekin boshi bo‘sh edi…” (Bibihilol). B) “…tovusday taralgan, bellari buralgan, har xil kiyimlarga o‘ralgan, oynaga qaragan, zulfini taragan, o‘ziga loyiq ro‘mollardan o‘ragan. Hamma yer birday, tishi oppoq durday, badanlari qishning kuni yoqqn qorday, labining shirinligi asal bilan bolday, yuzining qizilligi qor ustiga tomgan qizil qonday Ayoldan kimni yaxshi desa, ….. deguday” (Xoljuvon). D) “…Aytganidan yuz barobar ziyoda suluv, qoshi qora, zulfi bo‘yniga tushgan,kokili o‘ziga juda ham yarashgan, bodom qovoq, yupqa tomoq, oq badan, suluvligi yuz yaxshi qizdan ziyoda, ko‘rganlar bo‘lur aftoda” (Go‘ro‘g‘li). Yoki “SWOT” tahlili 3-topshiriq. Guruhlarga bo‘linib ishlash. Asar qahramonlari Go‘ro‘g‘li va Ravshanbeklarning o‘ziga xos jihatlarini “ SWOT ” tahlilda izohlang. 1-guruh. “Go‘ro‘g‘li” S (kuchli tomonlari) Alp edi, hiylalari bilan qiyin vaziyatlardan chiqib keta olardi, tengsiz “G‘irko‘k” oti bor edi, hammaga kuchi yetardi W (kuchsiz tomonlari) Ota-onadan ayri o‘sdi, dushmani ko‘p edi, Xoljuvon chechasini o‘g‘irlatib qo‘ydi, o ‘zining farzandi yo‘q edi O (imkoniyatlari) Rafiqalari parilardan edi, ikki alp o‘g‘ilni asrab oldi, sinchilik otasidan o‘tgan edi T (tahdidlar) Qabrda o‘lib ketishi, sher yeb ketishi yoki och qolishi mumkin edi, Rayxon arab har daqiqada kelib qolishi mumkin edi 2-guruh. “Ravshanbek” S (kuchli tomonlari) Alp edi, sinchi edi, ta’qib qilganlarni oson dog‘da qoldirib ketoldi, W (kuchsiz tomonlari) Ko‘zlari ko‘r edi, ota-onadan ayro o‘sdi, rafiqasini qutqarolmadi O (imkoniyatlari) podshoning o‘g‘li edi, Hiloloyni qutqarib qololardi, alp o‘g‘li bor, mol-mulki bor, Gajdumbekday do‘sti bor T (tahdidlar) Shohdorxon va Odilxon uni o‘ldirib yuborishi mumkin edi, otasi yo‘q edi “Yelpig‘ich” usuli ham o‘quvchilarning qahramonlarning xatti-harkatlariga munosabat bildirishi uchun qulay hisoblanadi. Yoki sinf uch guruhga bo‘linib, Go‘ro‘g‘li va Ravshanbek obrazlarini “ Ven diagrammasi ”da izohlashi ham mumkin: Uyga vazifa : A) Asardan biror parcha olib, sinfdoshlaringiz bilan sahnalashtiring. B) Asarda ishtirok etgan maqol va iboralarni topib izohlash. Namuna uchun: Go‘ro‘gliga maslahatlarimGo‘ro‘g‘lidan o‘rganganlari m Mardlik, vatanga mehr, g‘amxo‘r ota, odil podsho, oriyatli, qo‘rqmas kishi Xushyorlik, niyatni butun qilish, vazminlik, shafqatli bo‘lish – “Ming nina bir juvoldiz bo‘lmaydi, yuz kalta kasratki bir ilon bo lmaydi, qarchig‘ay baytal tulpor tug‘maydi”; – “Birovning buzog‘i o‘lsin desang, o‘zingning ho‘kizing o‘lar”; – “Sulton suyagini xo‘rlatmas” (asarda “ Sulton suyagini xo‘rlatibdi” shaklida kelgan); – “Bor maqtansa topilar, yo‘q maqtansa chopilar”; – “Yoshi yetmay – ishi yetmaydi”; – “Bir tog‘a – yetti ota”; – “Es berganga dast berar, dast berganga es berar”; – “Asal aynimas, tilla chirimas, sarimoy sasimas”; – “Elga el kelsa davlat, eldan el ketsa mehnat”; – “Ma’qul so‘zga qarov yo‘q”; – “Tusi yaxshidan to‘nglima”; – “Kishining bolasi kishmish bersang ham turmaydi”; – “O‘zingniki o‘zagiga tepsang ham ketmaydi”; – “O‘zing tug‘may ul bo‘lmas, sotib olmay qul bo‘lmas”; – “Dushmaning xas bo‘lsa qo‘rq”; – “Holmonning so‘zi dalaga chiqmadi”. 6. Ma’naviyat daqiqasi : darsimiz sizlarga ibratli hikoya aytib berish bilan tugatamiz. “Har ishga e’tibor lozim” “Duradgor yosh shogirdiga sudya uchun stul yasashni buyuribdi. Yigit stulni mehr va e’tibor bilan yasabdi. Buni ko‘rganlar so‘rashibd: – Bunchalik mehr va e’tiborning sababi nima? Yigit: – Uni qulay, chiroyli va mustahkam qilmoqchiman, bir kuni ustiga men o‘tirsam maza qilib o‘tiray, – debdi. Odamlar uning ustidan kulishibdi: – Senga sudyaning stuliga o‘tirishni kim qo‘yibdi? Hayotning ajib jilvasini qarangki, yigit haqiqatan ham o‘qib sudya bo‘libdi. Kun kelib o‘zi yasagan o‘sha stulda o‘tiribdi”. Xulosa o‘zingizdan. Aziz o‘quvchi! Doim bilim olish payida bo‘ling. Bitta ishni boshlaganda uni mustahkam, hikoyadagi duradgor yigit kabi e’tibor va mas’ulyat bilan bajaring. Bugun olgan bilimlaringiz kelajakda – hayot yo‘lingizda nur bo‘ladi 55 Tajriba-sinov natijalari Biz bitiruv malakaviy ishimiz – “Xalq og‘zaki ijodi namunalarini maktabda o‘qitishda matn bilan ishlash metodikasi” mavzusi bo‘yicha maktabda ishlash jarayonida amaliy darslarda erishilgan natijalarni aniqlash uchun tajriba-sinov so‘rovnomalarini o‘tkazdik. Ushbu tajriba-sinovni bevosita ish faoliyatimni olib borayotgan Bulung‘ur tumaniga qarashli 19-maktabning 11-“A” va 11-“B” sinflarida an’anaviy tarzda o‘tkazdik. Mazkur 11-“A” va 11-“B” sinf o‘quvchilariga “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostoni sujetining o‘ziga xosligi” mavzusida ikki xil tarzda – ana’naviy va noana’naviy dars o‘tkazildi. Bu doston reja bo‘yicha 4 soatga berilgan bo’lib, biz tajriba-sinov uchun mavzuning ikkinchi soatga mo’ljallangan qismini tanladik. Noana’naviy darsni tashkil qilishda asosan tahliliy o‘qishga alohida e’tibor qaratdik. Chunki 11-sinf o‘quvchilariga matn bilan ishlash qiyinchilik tug‘dirmaydi. Darslarni o‘tkazib bo‘lgach, ikki sinfning mavzuni o‘zlashtirganligini bilish uchun kuzatuv va kichik og‘zaki so‘rovnoma o‘tkazildi. Natijalar tahlil qilindi. Kuzatuvda o‘quvchilarning dars jarayonidagi faolligi, og‘zaki savol-javobda bo‘lsa mavzuni o‘zlashtirish darajasi tekshirildi. Kuzatuv 3 darajada o‘rganildi: 1. Yuqori daraja: darsda eng faol qatnashgan va mavzuni yuqori darajada o‘zlashtirgan o‘quvchilar soni ko‘rsatiladi. 2. O‘rta daraja: darsda o‘rtacha faol qatnashgan va mavzuni yaxshi o‘zlashtirgan o‘quvchilar soni ko‘rsatiladi. 55 Muhammadiyeva M. Oilam bilan har kun bir hayot darsi o‘rganamiz. – T.: “Sano-standart”, 2017. 24-b. kril 3. Quyi daraja: dars jarayonida nofaol darajada ishtirok etgan va mavzuni oz miqdorda o‘zlashtirgan o‘quvchilar soni ko‘rsatiladi. 11-“A” sinf natijalari (jami 23 nafar o‘quvchi) Daraja YUQORI O‘RTA QUYI Ko‘rsatkichlar 5 10 8 11-“B” sinf natijalari (jami 32 nafar o‘quvchi) Daraja YUQORI O‘RTA QUYI Ko‘rsatkichlar 17 11 4 3.2. 6- sinf adabiyot darsida “ Xalq qo ‘ shiqlari ” mavzusini o ‘ qitish yuzasidan namunaviy dars ishlanma . Qo‘shiq – inson qalbidagi kechinmalarni badiiy asarlardan qolishmay kuylovchi, ona allasi aytilgandayoq 99 tomiriga singgan, uning vujudiga hamroh bo‘lgan, ham yig‘latib, ham kuldirib, o‘z ohangiga tortqilovchi, tuyg‘ularni tarbiyalovchi sirli kuchdir. Abdulla Avloniy o‘zining “Sanoye nafisa“ maqolasida: “...Bahor mavsumida chechaklarning hajrida mast bo‘lib sayragan qushlarning yoqimli sadolari hushlariga o‘tirdi-da, onlar ham ixtiyorsiz ravishta shu qushlarga tovushlarin o‘xshatmoq, go‘yo qush kabi sayramoqchi bo‘ldilar: “Sayra bulbul, sayra, chinor shoxi sinsun, Yor ayrilaman dedi, ayrilib ko‘ngli tinsin”, – deyub ular ham nag‘ma ashula qila boshladilar“, – deb ma'lumot beradi. Qo‘shiq atamasi asosida “qo‘sh” o‘zagi turadi. Turkiy xalqlarda “qo‘sh” so‘zi uch ma’noda: “kuylamoq”, “qo‘sh qo‘shmoq”– yer haydamoq, ekin ekmoq va “juft” ma’nolarini bildiradi.Har uch ma’no ham bir-birini inkor etmaydi. “Qo‘sh” – mavsum, ya’ni bahor marosimi ilohlarni ulug‘lab aytilgan qutlov, alqovdir. Shuning uchun “kuylamoq”ning bevosita hosildorlik kulti bilan aloqaorligi, ekin-tikin payti bu qo‘shiqning kuylanishi, albatta, shart bo‘lgan 56 . 56 Musaqulov A. O‘zbek xalq lirikasi. – T.: “Fan”, 2010. 13-b. kril Xalq qo‘shiqlari bevosita xalqning turmush tarzi bilan bog‘liq. Xalq turmush tarzi, madaniyati, urf-odatlari, dunyoqarashi uning og‘zaki adabiyotida o‘z aksini topadi. Mehnat jarayonida insonlar o‘zlarining g‘am-tashvishlarini bir lahzaga bo‘lsa ham unutish uchun turli o‘yinlar o‘ylab topib, qo‘shiqlar kuylab chalg‘ishgan, ko‘ngil yozishgan. “Shundog‘ qilib shodlik kunlarin shodlik qo‘shiqlar bilan tasvir qilsalar, g‘amlik kunlari qayg‘uliq ashulalari bilan izhor qilar edilar“ 57 . Bu jarayonda qo‘llari bilan yaralayotgan hosilalardan ilhomlanib o‘zlari ham qo‘shiqlar to‘qishgan. Boshlariga yaqinlardan judo bo‘lish savdosi tushganda ham dardlarini “Chappa qo‘shiq” (marsiya)lar vositasida bayon etganlar. Qo‘shiq so‘zi “Devoni lug’atit turk”da “koshug”, Yusuf xos Hojibda “qoshuq”, Haydar Xorazmiyda “qo‘sh”, Mahmud Umar Zamaxshariyning “Muqaddimat ul- adab” asarida “qo’shiq”, “surud”, “ayolg‘u”, “lahn”, “turku”, Z.M.Boburning “Boburnoma”sida “qo‘shiq” shaklida kelganini ko‘ramiz 58 O‘zbek xalq qo’shiqlari olimlar tomnidan turli tomonlardan tasnif qilingan. Lekin bu tasniflarning hech biri haligacha mukammal emas. Folklorshunos olima Muzayyana Alaviya o‘zbek qo‘shiqlarini: 1. Lirik. 2. Mehr baytlari. 3. Terma. 4. Mehnat qo‘shiqlari. 5. Mavsum- marosim qo‘shiqlariga bo‘ladi. F.Karomatov xalq qo‘shiqlarini: maishiy, oilaviy-marosim, mehnat, tarixiy va sotsial norozilik qo‘shiqlariga bo‘lib tahlil etadi. A.Musaqulov bo‘lsa uch guruhga: a) marosim: to‘y va motam qo‘shiqlari; b) nomarosim lirika: mehnat qo‘shiqlari, allalar, termalar, ishqiy-maishiy qo‘shiqlar; d) bolalar folkloridagi lirik qo‘shiqlarga bo‘ladi. Bu tasnifni boshqa tasniflarga qaraganda nisbatan mukammal deyish mumkin 59 O‘zbek xalq qo‘shiqlarini to‘plash, nashr etish va ilmiy tadqiq qilishda G‘.O.Yunusov, Elbek, G‘.Zafariy, H.Zaripov, M.Alaviya, T.Mirzayev, 57 Avloniy Abdulla. Tanlangan asarlar. II jildlik. II jild. – T.: “Ma’naviyat”, 2009. 236-b. 58 To‘ra Mirzayev. O‘zbek folklori (darslik). – T., 2020. – B. 158. 59 To‘ra Mirzayev. O‘zbek folklori (darslik). – T. “ ”2020. 159-b. B.Sarimsoqov, Z.Hasanova, H.Razzoqov, J.Qobulniyozov, Y.Rajabiy, I.Ikromov, F.Karomatov, O.Sobirov, K.Imomov, O.Safarov, M.Murodov, M.Qodirov, G‘.Jahongirov, K.Ochilov, S.Ro‘zimboyev, Sh.Turdimov kabi folklorshunos, san'atshunos olimlar va o‘nlab folklor olimlari organganlar 60 . Maktab darsliklarining deyarli barchasida xalq og’zaki ijodi namunalari berilgan. Faqat negadir 7-sinf adabiyot darsligi 2022-yilgi nashridagi namuna olib tashlangan (eski 2017-yilgi nashriga “Ravshan” dostoni kiritilgan edi). Mualliflar nimani o‘ylashgan, qaysi badiiy asar “Ravshan” dostonidan ko‘zlariga yaxshiroq ko‘ringan, bizga qorong‘u. Biz 6-sinf adabiyot darsligidagi xalq qo‘shiqlarini G.Gardnerning “Turfa zakovatlar” nazariyasiga asoslanib metodikasini ishlab chiqishga harakat qilamiz. Bundan oldin esa “Turfa zakovatlar” nazariyasi haqida ozgina gapirib o’tamiz. Amerikalik neyropsixolog Govard Gardner 1983-yilda “Turfa zakovatlar” nazariyasini yaratgan. Bu nazariyada har bir insonda turli intellektar borligi ta’kidlangan. Ushbu nazariya an’anaviy psixometrik fikrlarni juda cheklangan deb hisoblaydi. U o‘zining nazariyasini 1983-yilgi “Zakovat ramkalari: Ko‘p aqllar nazariyasi” kitobida bayon etgan. U kitobida barcha insonlar turli xil “aql- zakovat”larga ega ekanligi ta’kidlangan 61 : 1.Verbal lingvistik intellekt. 2.Mantiqiy-matematik intellekt. 3.Vizual-fazoviy intellekt. 4.Motor- harakatli intellekt. 5.Musiqiy-ritmik intellekt. 6.Shaxslararo intellekt. 7.Ichki shaxsiy intellekt. 8.Tabiatshunos (naturalist) intellekt. Bu intellektlarning insonda goh oshkor, goh yashirin tarzda bo‘ladi va o‘qituvchi turli savol-topshiriqlar tizimini ishlab chiqish orqali o‘quvchiga ularni yuzaga chiqarishida yordamchi bo‘lmog‘i kerak. 60 Musaqulov Abiyr. O‘zbek xalq lirikasi. – T.: “Fan”, 2010. 15-b . kril 61 Qodirova B. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: “Tamaddun”, 2022. 75-b. “Xalq qo‘shiqlari” mavzusi yuzasidan namunaviy topshiriqlar 6-sinf adabiyot darsligi 2022-yil nashrida “Xalq qo‘shiqlari” mavzusi II chorak boshida o‘tiladi. Bu mavzuga 2 soat ajratigan. Ustoz mavzuning 1-soatida qo‘shiqlardan namuna yodlashga beradi. Ikkinchi soatda qo‘shiqlar matni asosida quyidagicha sinov darsini o‘tkazish mumkin. 1. Verbal-lingvistik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar: a) Xalq qo‘shiqlarining paydo bo‘lishi haqida fikr yuriting. “Xalq qo‘shiqlari – millat ruhi” mavzusida insho yozing. Bu usul uyga vazifa uchun qulay. Chunki insho yozish uchun dars vaqti kamlik qiladi. b) Qo‘shiqlardan birortasini tanlab, mazmunini sharhlashga harakat qiling. Bu topshiriq bolani ko‘pchilik oldida o‘z fikrini erkin ifodalashga o‘rgatadi va qo‘shiq haqidagi bolimlari va fikrini sinfdoshlari bilan bo‘lishadi. d) “Xalq qo‘shiqlari” mavzusida berilgan qo‘shiqlar matniga kalit so‘zlar tuzishga harakat qiling. Masalan, folklor, mehnat qo‘shiqlari, mavsum-marosim qo‘shiqlari, lirik qo‘shiqlar,hazorali, omon yor, variantlilik, o‘rim, xirmon… 2.Mantiqiy-matematik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar: a) Berilgan so‘zlar qaysi qo‘shiq matniga tegishliligini toping: o‘roq, eng kuchli bola, eng chaqqon bola, umidimsan, toychog‘imsan, toshday qoting, o‘ng oyoq bilan kiring,…umringizga baraka, tol, tut daraxti, baxmal, omonliq-somonliq, ataganingizni beravering, chelakda suv ko’tarib yurdik, suvda qo’g’irchoq oqdi, narzi niyoz bering, qo‘shnilarga ham ayting, egilib-egilib soling kabi. b) “Uch qismli kundalik” usulida yuqorida keltirilgan birliklarni jadvaldagi xalq qo‘shiqlarining qaysi mavzuviy guruhga kirishi va kim tomonidan aytilishini belgilang. Bu usul sinfni guruhlarga bo‘lib ishlaganda qulay. Qo‘shiq nomi Qaysi guruhga tegishli? Kim tomonidan aytiladi? 1 “Boychechak” Mavsum-marosim qo‘shig‘i, (bahorda ijro etiladi) Bolalar 2 “Omon yor…” 3 “Maydayo, mayda” 4 “Oq terakmi, ko‘k terakmi…” 5 “Alla” 6 “Ramazon” 7 “Yor-yor” 3. Vizual-fazoviy intellektni rivojlantirishga oid topshiriqlar: a) “Tasvir” usulida rasmlarning qaysi qo‘shiqqa oid ekanligini toping: 1-rasm 2-rasm 3-rasm 4-rasm 5-rasm 6-rasm 7-rasm 8-rasm 9-rasm Bu usul o‘quvchilardagi rangnli xotirani kuchaytirishga yordam beradi. b) “Boychechak” qo‘shig‘i asosida boychechak gulining rasmini chizing. Bu topshiriqni berish bilan ustozlar o‘z o‘quvchilarining tasvirlarni qay darajada eslab qolishlari, qaysi ranglardan foydalanishlari, ruhiy-psixologik holatidan xabardor bo‘lolishiga yordam beradi va har bir bola bilan qanday munosabatda bo‘lishni belgilab oladi. 4. Motor harakatli intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar : a) “Boshginam og‘riydiyo” qo‘shig‘ini doskada sinfdoshingiz bilan kuylang. b) Sinfdoshlaringiz bilan kelishib darsda “Ramazon” qo‘shig‘ini kuylang. Bunday jonli kuylashlar darsning ruhini ko‘tarishga, qo‘shiq aytishga, sahnada ro‘l ijro etishga qiziquvchi bolalarning iste’dodini aniqlashga yordam beradi. 5. Musiqiy-ritmik intellektni rivojlantirishga oid savol-topshiriqlar: a) Eshittirilgan musiqalardan qaysi biri “Alla” qo‘shig‘iga mos tushishini toping. b) Eshittirilgan kuylardan “Boychechak” qo‘shig‘iga mos kuyni tanlang. 6. Shaxslararo intellektni rivojlantirishga oid topshiriqlar: a) Atrofingizdagi yoshi katta kishilardan yangi, do‘stlaringiz eshitmagan qo‘shiqlardan yozib oling va sinfda aytib bering. b) Keksalardan “Choy momo” marosimining o‘tkazilishi haqida interviyu oling. Bu jarayonda hamma o‘quvchilar ham topshiriqni bajarolmaydi. Bajara olganlar bo‘lsa atrofdagi kishilar bilan tezda til topishadigan, tortinmaydigan, diqqati doim bir nuqtada bo‘ladigan o‘quvchilardir. Mening o‘quvchilarim yoshi ulug‘ kishilardan “Dutorim”, “Onam”, “Soy sohili”, “Yor-yor”, “Qizim-qizim” kabi qo‘shiqlarni yozib oldilar va dars jarayonida kuylab berishdi. 7. Ichki shaxsiy intellektni rivojlantirishga oid topshiriqlar: a) “Nima uchun” texnalogiyasi asosida tuzilgan savollar: 1. Nima uchun insonlar mehnat jarayonida turli qo‘shiqlar kuylashgan? 2. O‘rim jarayonida qatnashganmisiz? O‘roqchilar ish vaqti qaysi paytgacha davom etganini bobo-buvingizdan so‘rab keling. 3. Nima uchu bolalarning “Besh tosh” o‘yinida aynan 5 ta tosh bo‘ladi? 4. Nima uchun yangi kelinlar kelib-ketuvchilarga kelinsalom qiladi? 5. Nima uchun boychechakni tutyog’ochga osadilar? Keksalar boychechakni ko’rganda nima uchun “omonliq-somonliq” qilishadi? 6. Nima uchun “Suz xotin” marosimida qo’g’irchoq yasaydilar? b) “Suz xotin” qo‘shig‘ini “FSMU” metodida tahlil qiling. FIKR – “Suz xotin” qo‘shig‘i xalqimizning o‘lmas qadryatiga aylanib ulgurgan. SABAB – chunki yurtimizning deyarli hamma hududida bahor quruq kelganida bu marosim o‘tkaziladi. MISOL – o‘zimiz istiqomat qiladigan “Bot-bot” qishlog‘ida bu yil bahorda ham “Suz xotin” marosimi o‘tkazildi har safar shu marosim o‘tkazilgandan so‘ng oylab yog‘mayotgan yomg‘ir yog‘adi. Hatto bir yili shu marosim o‘tkazilgandan keyin ko‘p yomg‘ir yog‘ishi hisobiga sel ham kelgan edi. UMUMLASHTIRISH – demak, “Suz xotin” marosimi xalqimizning azaliy urf-odatlari qatoriga kirib ulgurgan va qadryatga aylangan ekan. Bu usul o‘quvchini o‘z usita mustaqil ishlashga, qo‘yilgan masalaga tanqidiy ko‘z bilan, o‘z bilim doirasidan kelib chiqib javob berishiga, bordi-yu o‘zi o‘ylab topgan javobi mantiqsizligini bilib qolsa, jimgina boshqalarning javobuni eshitib, o‘zi uchun eslab qolishga o‘rgatadi. 8. Tabiatshunos (naturalist) intellektini rivojlantirishga oid topshiriqlar: a) Nima uchun bahorda boychechak haqida kuylanadi? U qanday o‘simlik? b) Boychechak gulidan bahorda gerbari yasab keling. Tabiatni sevishga, uni asrashga, har bir giyohning inson sog‘lig‘iga qanchalik ko‘p foyda keltirishini o‘quvchilarga tushuntira bilish yosh avlodning ekologik madanyatining oshishga zamin yaratadi. Tabiatga uyg‘otilgan mehr o‘quvchilarda uni yana-da chuqurroq o‘rganishga turtki bo‘ladi. d) “Suz xotin” va “Toshbaqa ag‘darish” odatining o‘ziga xosliklarini ayting. Qishloq hududlarida maktabdagi dars tamom bo‘lgach, qirga boychechak tergani bormagan yoki yomg‘ir yog‘magan bahor kunlarida keksalarning toshbaqa topib, ag‘darib, ustidan suv quyib kelinglar degan topshirig‘ini bajarmagan yigit-qiz bo‘lmasa kerak. Agar bu ma’lumotni bilishmasa, ular uchun yangu bilim bo‘ldi. Qo’shiqlar matni asosida ham qiziqarli topshiriqlardan yana biri matndagi ba’zi so’zlarni boshqasiga almashtirish: Tokchaga guruch sepuvdim, Undimikin-o, undimikin? G’iyosboy uydan chiqmaydi, Yotdimikin-o, yotdimikin? Bu to‘rtlikda “bug‘doy” so‘zi “guruch” so‘ziga almashtirilgan. O‘quvchilar mantiqiy fikrlasalar, guruchning tokchadagi sharoitda unmasligini anglashadi. Lekin bug‘doyga ozgina namlik bo‘lsa kifoya, darrov nish uradi. *** O‘rog‘im misdan, O‘rishdan qolmas. Sira ham tolmas, O‘rmasam bo‘lmas. *** Suz xotin, suzma xotin, Ko‘lankasi maydon xotin. Qorlar yog‘dir, ho‘l bo‘lsin, Yer-u jahon ko‘l bo‘lsin. Bu to‘rtlikdagi “qor” so‘zi “yomg‘ir so‘zi o‘rniga qo‘yilgan. Agar o‘quvchilar “Suz xotin” bahorda o‘tkaziladigan marosim ekanligiga tayansa, javobni oson topadilar. *** Ramazon aytib keldik uyingizga, Arslondek o‘g‘il bersin beshigingizga. O‘choqda kul, karvonda pul, Chiqara qoling ming so‘m pul. “Qo‘chqordek” so‘zi o‘rniga “arslondek” so‘zi qo‘yilgan. O‘zbekiston hududida arslonlar yashamaydi, faqat qo‘riqxona va hayvonot bog‘lrida saqlanadi. Agar o‘quvchilar bu ma’lumotni bilmasalar ustoz o‘zi bu hayvon yurtimizda yashamasligi, uning o‘rniga biz uchun tanish bo‘lgan boshqa hayvon nomini qo‘yib ko‘rishlarini aytsa, topishlari oson kechadi. Uchinchi misradagi “karmon” so‘zi qo‘shiq kuylanganda “karvon” degandek eshitiladi. Shu uchun “karvon”ning pulga qanday aloqasi borligi va “pul” so‘zi bilan birga keladigan so‘zlarni eslash so‘raladi va javobga yaqinlashiladi. *** Boychechakni tutdilar, Qayrag‘ochga osdilar, Qilich bilan chopdilar, Baxmal bilan yopdilar. Xuddi shu tarzda qo‘shiq matnidagi so‘zlarni tushirib qoldirsa ham bo‘ldi: Havodagi hulkarman, Badavlatga navkarman. Uch kunlikcha ––––, ––––––– bekorman *** –Oq terakmi, ko‘k terak? – Bizdan sizga kim kerak? –Gul terdik dasta-dasta, Bir-biriga payvasta. Bizga kerak odobli, A’lochi qiz –––––– ! *** –Oq terakmi, ko‘k terak? – Bizdan sizga kim kerak? – Maktab oldi bog‘ ko‘cha, Bir yoni gulbog‘ ko‘cha. Bizga kerak shaxmatda Nom qozongan ––––––. Bola maktabga borgunga qadar xalq qo‘shiqlaridan xabardor bo‘lishi kerak. Buning ijobiy tomonlari haqida yuqorida ham ko‘p gapirdik. Yana bir foydali tomoni shundaki, ularning xotirasining kuchli bo‘lishida yodlangan matnlar katta yordam beradi. Bundan tashqari vazifalar ko‘p berilganida u bu jarayondan qiynalmasdan o‘tadi. O‘ziga ishochi ortadi. Yoshi ulg‘aygani sari bu qo‘shiqlarning mag‘zini chaqadi, har kuylaganda xalqning irodasiga tan beradi, o‘zining ham shu xalqning bir a’zosi deb hisoblaydi. Biz o ‘qituvchilar bunday o‘lmas merosimizni o‘quvchilarga o‘qitishda mas’ulyat bilan yondashishimiz, millatning kelajagi bo‘lmish farzandlarimizning qalbini uyg‘oq, san’atga oshno holda tarbiyalash yo‘lida izlanishdan charchamasligimiz kerak. Zero, adabiyot – bu o‘qitiladigan fan emas, balki so‘zlar vositasida o‘quvchining qalbiga kirib boruvchi san’atdir. Xulosa Xalq og‘zaki ijodi insoniyatga tengdosh eng qadiniy san’at. ‒ O‘zbek xalqi ming yillar davomida yaratgan milliy xazinamizning nodir merosi bo‘lgan og‘zaki badiiy ijod hamisha inson kamoloti, yurt farovonligi, jamiyat yetukligi borasida ma’naviy ozuqa bo‘lib xizmat qiladi. Yillar to‘zonidan omon-eson o‘tib, avlod- ajdodlardan meros qolgan folklor janrlari ijtimoiy-siyosiy, ta’limiy-tarbiyaviy sohalarda maktab, ma’naviy-ma’rifiy sohalarda yo‘lboshlovchi vazifasini o‘taydi. Mustaqil O‘zbekistonda milliy qadriyatlar tiklanayotgan hozirgi davrda xalq yaratgan merosni yosh avlod ongi shuurida tasavvur hosil qilish, umuminsoniy qadriyatlarni har tomonlama o‘rgatish va tadbiq etish davr talabi. Umuman olganda, xalq og‘zaki badiiy ijodi katta-yu kichik, yosh-u qari uchun birdek donishmandlik majmuasi hisoblanadi. Asrlar o‘tsa-da, buyuk allomalarimiz asarlarida ta’lim-tarbiya masalalari badiiy ifodalansa-da, xalq taafakkurining mahsuli bo‘lgan folklor asarlari ma’naviy jihatdan olamshumul ahamiyat kasb etishda davom etaveradi. O‘zining qadimiy va boy madaniyati bilan jahon tamadduniga ulkan hissa qo‘shgan ajdodlarimizning badiiy tafakkuri, taraqqiyot, yashash tarzi, o‘ylagan o‘ylari, orzulari va tarixini biz xalq og‘zaki ijodi namunalarida ko‘rishimiz mumkin. Asrlar davomida ezgulikni, yaxshilikni, odamiylikni tarannum etib kelgan mazkur asarlar hali kelajak avlodga ham beminnat xizmat ko‘rsatishadi. Mazkur bitiruv malakaviy ishini yozish jarayonida tug‘ilgan fikr va mulohazalar, orttirilgan bilim, malaka va ko‘nikmalardan quyidagicha xulosalarga keldik: Xalq og‘zaki ijodi namunalari maktab yoshidagi farzandlarimizning dunyoqarashini o‘stirishda, o‘zligini anglashlarida, milliy ana’nalarga hurmat ruhida tarbiya topishlarida, ota-onaga mehrli, Vatanga, jamiyatga foydasi tegadigan inson bo‘lib voyaga yetishlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Mavzumiz aynan o‘rganilgan bo‘lmasa-da, xalq og‘zaki ijodi namunalarini tadqiq etishda olimlar turli yo‘nalishlarda tadqiqot olib borganlar. XX asr boshlarida jadid namoyondalarining darslik, to‘plamlarida og‘zaki ijod namunalarini maktab bolalariga o‘qitish uchun alohida o‘rin ajratilgan. Soha 20-yillarda fan sifatida shakllana boshlagan bo‘lsa, 30-yillardagi siyosiy o‘zgarishlar natijasida ham ancha siljishlar bo‘ldi. Shu yillarda “adabiyot o‘qitish” atamasi kirib keldi. O‘quv dasturlari joriy etildi. Ularda xalq og‘zaki ijodi namunalarini o‘qitishga, og ‘zaki nutqni o‘stirishga e’tibor qaratildi. 50-yillarga kelib bu sohada faoliayat ko‘rsata boshlagan S.Dolimov, N.Mallayev, H.Ubaydullayev, kabi olimlarning xizmati katta bo‘ldi. Ular orasida S.Dolimov va H.Ubaydullayevlaning hamkorlikda chiqargan “Adabiyot o‘qitish metodikasi” darsligi o‘zining izchilligi bilab alohida ahamiaytga ega bo‘ldi. 70-80-yillarda bo‘lsa olim Q.Ahmedovning “H.H.Niyoziyning “Boy ila xizmatchi” dramasini o‘qitish metodikasi”, A.Zunnunov va N.Xotamovlarning “Adabiyotni boshqa gumanitar fanlarga bog‘lab o‘rganish”, J.Esonovning “Maktabda badiiy tahlilni o‘rganish” kabi qo‘llanmalari nashr etildi. Mustaqillik davrida T.Boboyev, U.Dolimov, S.Matjonov, Q.Yo‘ldoshev, B.To‘xliyev, M.Mirqosimova kabi olimlarning qilgan tadqiqotlari adabiyot o‘qitish metodikasi sohasi uchun yangi davrni boshlab berdi. Ilmiy ishimiz doirasida maktab darsliklaridagi xalq og‘zaki ijodi namunalarining berilishini o‘rgandik. Yangi 6-sinf adabiyot darsligi nashri adabiyotshunoslikka oid bir qancha ilmlar bilan boyitilgani, 11-sinf yangi nashriga bir asarning ikki versiyasi ham kiritilib, o‘quvchilar solishtirib o‘qishlari uchun qulay tashkillashtirilgani kabi ijobiy jihatlarini ko‘rgan bo‘lsak, 5-sinf adabyot darsligida topishmoqlarning o‘quvchilarga tanish bo‘lmaganlaridan ko‘proq kiritish kerakligi, maqollar mavzusiga ajratilgan soatlarni qayta ko‘rib chiqish kerakligi, yangi 7-sinf adabiyot darsligi nashridan chiqarilgan “Ravshan” dostonini qayta kiritish yoki boshqa bir og‘zaki ijod namunasini kiritish kerakligiga guvoh bo‘ldik. Muammoli ta’lim texnalogiyasi bugungi adabiyot o‘qitish metodikasining asosiy yo‘nlaishlaridan biriga aylanib ulgurdi. Bu usulda mavzu yuzasidan savol- topshiriqlar tizimini ishlab chiqish dars jarayonining ruhiytiga albatta, ta’sir etadi. Chunki o ‘quvcilar berilgan muammoga mantiqan o‘ylab ko‘rish yo‘li bilan ham osongina javob berolishadi. Ilmiy ishimizning bir bo‘limida “Kuntug‘mish” dostoni yuzasidan muammoli ta’lim texnalogiyasiga soslanib topshiriqlat tizimini ishlab chiqdik. Bu doston hajman kichik bo‘lsa-da, mazmunida ifodalangan ma’no, milliylik, insonlarning bir-biriga bo‘lgan munosabatlari, voqealar rivoji jihatdan yirik hajmli dostonlardan qolishmaydi. Doston uchun ajratilgan soatlarning oxirida biz tuzgan topshiriqlar dars davomida bajarilsa, o‘quvchilarning mavzuni o‘zlashtirish darajasi va fikrlash qobilyatining o‘sishiga yordam beradi. Tahliliy o‘qish usulida topshiriqlar tuzish ham yaxshi samara beradi. Bu usul adabiyot va ona tili darslarining uyg ‘un holatda olib borilishiga yordam beradi.Biz “Maqollar” va “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” mavzusi yuzasidan shunday topshiriqlar ishlab chiqdik. Misol uchun, maqollarni “Fonetik tahlil” qilish 5-sinf o‘quvchilarining ona tili darsida o‘rgangan “Fonetika” mavzusi yuzasidan bilimlarining mustahkamlanishiga yordam beradi. Yoki 11-sinf adabiyot darsida “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostoni yuzasidan matn asosida ishlash topshiriqlari berilishi o‘quvchilarni badiiy tahlil qila olishga va asarni e’tibo bilan o‘qishga o‘rgatadi. Turfa zakovatlar nazariyasi ham adabiyot o‘qitishda yetakchi hisoblanadi. 8 ta intellekt doirasida tuziladigan savol-topshiriqlar sinfdagi o‘zlashtirish jihatdan o‘quvchilarni ajratib turadigan tafovutni yo‘qqa chiqaradi. Har bir bola bitta iste’dod. Ularda yashirin bo‘lgan qobilyatlarni aniqlashda turli tomonlarni hisobga olib darsni tashkillashtirish kerak bo‘ladi. Masalan, ilmiy ishimizning bir bo‘limida “Xalq qo‘shiqlari” mavzusi yuzasidan shunday topshiriqlar ishlab chiqish jarayonida har qanday mavzuga bu usulni qo‘llash yaxshi samara berishiga amin bo‘ldik. O‘quvchilarga “Boychechak” qo‘shig‘i asosida shu gulning rasmini hamma o‘zi mustaqil tarzda chizish topshirig‘i berilganida har bir 6-sinf o‘quvchisi o‘zgacha yondashadi. Ular rasmda ishlatadigan ranglar, shakllari, uni izohlashga urinishlari bir-biridan mutlaqo farq qiladi. O‘qituvchi bevosita sinfdagi o‘quvchilarning psixologiyasida qanday jarayon kechayotganini, qaysi bolaga qanday munosabatda bo‘lish kerakligini, kimning nimaga qodirligini oddiygina shu topshiriq orqali bilib olishi mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, biz ilmiy ishimizda jadvalli topshiriqlar bilan ishlashga ham alohida urg‘u berdik. Bunda “Debet”, “Uch qismli kundalik” usullaridan foydalandik. “Debet” muammoli ta’limning bir turi hisoblanadi. Bunda ikki ustunga ikkita guruh uchun bir muammoning salbiy va ijobiy tomonlari yoziladi. Guruhlar o‘z fikrlarini konflekt tarzida ifodalaydi. Bir guruh yozgan javobga ikkinchi guruh javob qaytarolmasa, o‘sha guruh mag‘lub hisoblanadi. Lekin bu usulda kim g‘olib bo‘lishidan ko‘ra, muammoning qaysi yechimi to‘g‘ri natija bergani, bu natija bilan o‘quvchilar ham tanishishi muhim hisoblanadi. Namunaviy dars ishlanmalarimizda “Tasvirlar”, “Mozaika” usulida rasmlar asosida topshiriqlar beriladi. “Tasvirlar” usulida xalq qo‘shiqlari matniga aloqador rasmlar taqdim etiladi va sinfda guruh yoki individual tarzda birin-ketin rasmda qaysi qo‘shiq haqida gap ketayotgani so‘raladi. Javob berilgandan so‘ng shu qo‘shiq matnidan parcha ham aytish kerak bo‘ladi. “Mozaika” usulini maqollar mavzusiga qo‘llab ko‘rdik. Buda bo‘laklangan rasmlar guruhlarga tarqatiladi va o‘quvchilar rasmni yaxlit holatga keltirib, rasmdagi mavzuga oid maqollardan namunalar aytishlari kerak bo‘ladi. Bundan tashqari, ilmiy ishimizda doimiy mavzuni tushuntirish, tahlil etishga qulay bo‘lgan “SWOT”, FSMU”, “Yelpig‘ich”, “Klaster”, “Ven diagrammasi” kabi grafik organayzerlardan ham foydalandik. Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, adabiyot – bu adab darsi, go‘zallik darsi, xulqimizning tarbiya topishiga ko‘mak beruvchi darsdir. Bu darsda qo‘llay usullarni qo‘llay olish esa alohida bir san’atkorlikni talab etadi. Metodlar darsning mavzuidan kelib chiqib tanlanadi. Bazi mavzular uchun 3 tagacha metod qo‘llash mumkin bo‘lsa, ba’zilarida 1 ta usul qo‘llashning o‘zi kifoya qiladi. Darsni zamonaviy usullarda tashkil etish samara bermay qolmaydi. Faqat qaysi o‘rinda qaysi vaziyat uchun qanday usulni tanalshni bilish kifoya. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati Siyosiy adabiyotlar 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: Ma’naviyat, 2008. –‒ 108 b. 2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. T.: O‘zbekiston, 2017. – 488 b. ‒ 3. Mirziyoyev Sh.M. Xalqaro baxshichilik san’ a tiga bag‘ishlangan marosimdagi nutqi// Xalq so‘zi gazetasi, 2019. 2-son. Ilmiy adabiyotlar 4. Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar. II jildlik. II jild. – T.: “Ma’naviyat”, 2009. – 274 b. 5. Ahmedov S. Qosimov B. va boshqalar. Adabiyot. 5-sinf uchun darslik. – T.: Sharq, 2015. – 176 b. 6. Ahmedov S. Qosimov B. va boshqalar. Adabiyot. 6-sinf uchun darslik. – T.: Ma’naviyat, 2017. – 160 b. 7. Ahmedov S. Qosimov B. va boshqalar. Adabiyot. 5-sinf uchun darslik. – T.: “Sharq”, 2020. – 124 b. 8. Gulxaniy Muhammad Sharif. Zarbulmasal. Nashrga tayyorlovchi Yoqubov H. – T.: Ma’naviyat, 2016. – 120 b. 9. Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi. Aytuvchi Muhammad Jomrot o‘g‘li Po‘lkan shoir. Nashrga tayyorlovchi Malik Murodov. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashryoti, 1967. – 164 b. 10. Hamrayeva S. Maqollarning mohiyati va xususiyatlari// Academic Research in Education Sciences, 3-son, 2022. 834-836-betlar. 11. Husanboyeva Q. Niyozmetova R. Adabiyot o ‘qitish metodikasi. – T., 2018. – 352 b. 12. Husanboyeva Q. Adabiyot o‘qitish metodikasi va muammoli ta'lim. – Toshkent: Innovatsiya ziyo, 2022. – 402 b. 13. Ismoilova Z. va boshqalar. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: Universitet, 2020. – 402 b. 14. Javliyev I. Go‘ro‘g‘li turkumidagi dostonlarning o‘rganilishi// Academic Research and Educational Sciences, 2-son. 2021. 340-345-betlar. 15. Jo‘rayev B. O‘zbek xalq maqollari shakllanishining lingvistik asoslari va pragmatik xususiyatlari avtoreferati. – Samarand, 2019. – 51 b. 16. Jo‘rayev M. Eshonqulov J. Folklorshunoslikka kirish. – T.: Barkamol avlod media, 2017. – 180 b. 17. Кунтуғмиш. Достон айтувчи Эргаш Жуманбулбул ўғли. Нашрга тайёрловчи Ҳоди Зариф. Т.: Ғ.Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашрёти,‒ 1975. – 68 б. 18. Mirzayeva Z. Jalilov K. adabiyot. 6-sinf uchun darslik. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2022. – 124 b. 19. Mirzayeva Z. Jalilov K. Adabiyot. 10-sinf uchun darslik. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2022. – 312 b. 20 . Mirzayev T, Turdimov Sh, Jo‘rayev M, Eshonqulov J, Tilavov A. O‘zbek folklori. – Toshkent, 2020. 21 . Мусақулов А. Ўзбек халқ лирикаси. – Тошкент: Фан, 2010. – 248 б . 22. Мадвалиев А. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. М ҳарфи . – Т .: “ ЎзМ Э ”, 2006. – 671 б . 22. Madayev O. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi.-T.:”Mumtoz so‘z”, 2010. 23 . Mirzayev T. va boshqalar. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi.-T.: “Aloqachi”, 2008 . 2 4 . Муҳаммадиева М. Оилам билан ҳар куни бир ҳаёт дарси ўрганамиз. – Т.: Сано-стандарт, 2017. – 352 б. 25. Niyozmetova R. Uzluksiz ta’lim tizimida o‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasi. – T.: Fan, 2007. – 255 b. 26. Носируддин Бурҳониддин Рабғузий. Қиссаси Рабғузий. Нашрга тайёрловчилар Фозилов Э. Юнусов А. Дадабойев Ҳ. – Т.: “Ёзувчи”, 1991. – 272 б. 27. Olim Sultonmurod. Adabiyot. 8-sinf uchun darslik. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashryot-matbaa ijodiy uyi, 2014. – 192 b. 28. Olim Sultonmurod. Adabiyot. 8-sinf uchun darslik. –T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashryot-matbaa ijodiy uyi, 2019. – 352 b. 29. Qosimova K. Matjonov S. G‘ulomova X. Yo‘ldosheva Sh. Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Nosir, 2009. – 354 b. 30. Qodirova B. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. – T.: Tamaddun, 2022. – 160 b. 31. Qurbonova M. Yo‘ldoshev M. Matn tilshunosligi. – T.: Universitet, 2014. – 115 b. 32. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. – T.: O‘qituvchi, 1978. – 407 b. 33. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. V jildlik. II jild. – T.: Universitet, 2003. – 600 b. 34. Rasulova R. Adabiyot darslarida xalq og‘zaki ijodini o‘qitishning samarali usullari// “Science and Education” Scientific journal, 2020. Noyabr. 170-175- betlar. 35. To‘xliyev B. va boshqalar. Adabiyot. 10-sinf uchun darslik. –T.: O‘zME, 2017. – 184 b. 36. To‘xliyev B. va boshqalar. Adabiyot. 11-sinf uchun darslik. – T.: O‘zME, 2018. – 200 b. 37. Usmonova O. Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi dostonini o‘qitish// Analitikal Journal of Education and Development, 2-son. 2022. 145-146-betlar. 38. Yo‘ldoshev Q. Qosimov B. va boshqalar.Adabiyot. 7-sinf uchun darslik. – T.: Sharq, 2017. – 369 b. . Elektron ta’lim resurslari 39. www. z iyonet.uz 40. www.edu.uz 41. www.o‘zbek adabiyoti.com 42. www.ziyo.uz 43. saviya.uz 44. natlib.uz 45. fayllar.uz

Xalq og‘zaki ijodi namunalarini maktabda o‘qitishda matn bilan ishlash metodikasi

Купить