Xalq og‘zaki ijodi so‘z san'ati sifatida - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Xalq og‘zaki ijodi so‘z san'ati sifatida

Купить

Xalq og‘zaki ijodi so‘z
san'ati sifatida

Reja:
1. Mustaqillik davrida xalq og‘zaki ijodini o‘rganish
masalalari,
2. Folklor atamasi , folklor – sinkretik ijod.
3. Folklor – so‘z san'ati sifatida
•

Mustaqillik davrida xalq og‘zaki ijodini o‘rganish masalalari
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 13-maydagi “Alisher Navoiy nomidagi
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risidagi” farmoni o‘zbek tili,
adabiyoti va folklorining davlat miqiyosida qadr topishi, e'tiborda bo‘lishiga dalil bo‘ldi. Ushbu
farmonning amalga oshish jarayonlari va o‘zbek folkloriga, folklor asarlariga, tadqiqotlariga
e'tiborning kuchayishi folklorshunoslik sohasining keng rivoj topish imkoniyatlarini ochdi.
Ma’lumki, ma’naviyat qadim zamonlardan inson dunyoqarashini, xatti-harakatini, jamiyatda
tutgan o‘rnini, xalqqa, vatanga, atrofidagi odamlarga bo‘lgan munosabatini boshqaruvchi omil
hisoblanadi. Ma'naviy qashshoq kimsa hayotda ro‘y berayotgan voqyealarga loqayd bo‘ladi. Loqaydlik
esa tuzatib bo‘lmas oqibatlarga olib keladi.

Ma'naviy qashshoq odam uchun Vatan, xalq, oila kabi muqaddas tushunchalar yot. Shuning
uchun keksa avlod, avvalo, farzandning ma'naviy dunyosini shakllantirish chorasini rejalashtirgan.
Folklor asarlari qadim-qadimda insonning ma'naviy tarbiyasi uchun xizmat qilib kelgan va bugungi
kunda ularning bu sohadagi o‘rni yanadi kengaymoqda.
Xullas, xalqimiz og‘zaki ijodining davlat maqomida e'zozlanishini O‘zbekistonning
mustaqillikka erishishining ijobiy natijasi sifatida baholash mumkin.
Folklor so‘z san'atining asosini tashkil etadi. Ayni choqda folklor asarlari hamisha jonli ijro bilan aloqada
bo‘ladi. Shuning uchun ertak, qo‘shiq, doston va boshqa bir qator og‘zaki ijod asarlari ijro davomida sinkretik
san'at namunasi hisoblanadi. Sinkretik so‘zi birlashmoq, qorishmoq, aralashmoq tushunchasini bildiradi. Doston
kuylanganda musiqa, so‘z, sahna san'atlari qorishib uyg‘unlashadi. Ya'ni baxshi do‘mbira, soz chalib xonanda
sifatida yoqimli ovozda doston aytadi. Doston esa matndan – so‘zlardan iborat bo‘ladi, musiqa asbobida ijro
etilgani uchun baxshi xonandalik, sozandalik qiladi. Ayni paytda dostondagi voqyealarni tovush tovlanishi –
sahna san'ati – aktyorlik mahorati bilan hikoya qiladi. Natijada sinkretik san'at namunasi vujudga keladi.

Folklor – so‘z san'ati sifatida. Xalq og‘zaki ijodining so‘z san'ati ekanligini tushunishdan avval san'atning o‘zi
nimaligini bilish lozim. 5 jildlik “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da (3-jild. 442-b): “San'at” [ ﺖﻌﻧﺻ ] - ish, mehnat;
mahorat; kasb-hunar deb ko‘rsatilgan. Agar izohdagi so‘zlarga e'tibor bersak, san'at deganda, mahorat bilan
amalga oshirilgan mehnatni tushunish anglashiladi. San'atni mahoratsiz tasavvvur qilish mumkin emas.
Birinchidan, har bir so‘z san'ati namunasi, jumladan, xalq og‘zaki ijodidagi qo‘shiq, ertak, doston va boshqa
asarlarda fikriy yangilik bo‘lishi lozim. Bu yangilik kichik hayotiy voqyeadan tortib murakkab ijtimoiy
vaziyatlarni baholash bilan belgilanadi. Inson hayoti davomida sonsiz-sanoqsiz yangiliklarga duch keladi. Katta
avlod vakili tajribasidagi oddiy haqiqatlar yoshlar uchun yangilik hisoblanaveradi. Shuning uchun xalq og‘zaki
ijodi asarlarini eshitganimizda, ular bilan kitobdagi matn vositasida tanishganimizda juda ko‘p yangi-yangi
fikrlarga duch kelamiz.

Ikkinchidan, asar shakli va mazmuni jihatdan mutanosib bo‘lishi kerak. Odatda, shakl
qanchalar ixcham, mazmun qanchalar keng ko‘lamga ega bo‘lsa, asar shunchalar qadrlidir.
Xalqimiz og‘zaki ijodida ko‘pincha bunday fazilat maqollarda namoyon bo‘ladi. Bir jumladan
iborat maqolning mazmunini hayotiy dalil va misollar bilan soatlab tahlil qilish mumkin. Lekin
hamma janrdagi asarlarga ham bu o‘lchov bilan yondashish mumkin emas. Xususan, dostonlar
ming-ming misralardan iborat she'riy va hajm jihatdan katta nasriy parchalardan tashkil topadi.
Ularning mazmuni ham millatimiz vakillarining hayotini tasvirlovchi lavhalardan iborat. Xalq
farzandlarining hayoti esa el va yurt taqdiri asosida yoritiladi. Shunday qilib, topishmoq,
askiya, qo‘shiq va boshqa janrdagi asarlar ham o‘zlarida aks ettirayotgan mazmun bilan
shaklan mutanosib bo‘lishi zarur.

Uchinchidan , badiiy asar, xususan, xalq og‘zaki ijodida umuminsoniy
muammolar ifodalanadi. Albatta, har bir xalqning o‘z milliy xususiyati, milliy
tabiati, ya'ni milliy mentaliteti mavjud. Ammo bu milliylik badiiy adabiyotda
umuminsoniy muammolarning aks etishiga mutlaqo salbiy ta'sir ko‘rsatmaydi.
Chunki yer kurrasining turli mintaqalarida yashaydigan, turli dinlarga ishonuvchi
xalqlarning hayotiy munosabatlarida mushtarak nuqtalar juda ko‘p. Har bir
millatda Vatan, xalq, ota-ona, aka-uka, opa-singil, o‘gay ota, o‘gay ona, ustoz,
shogird kabi tushunchalar bor.
To‘rtinchidan , xalq og‘zaki ijodi so‘z san’ati ekanini aytdik. Bu fikr og‘zaki
ijodning san'at sifatini ta'minlaydigan asosiy omil so‘z ekanini tasdiqlaydi. Har
bir san'at turining o‘z quroli bo‘lganidek, og‘zaki ijodning ham o‘z quroli bor. Bu
qurol so‘z hisoblanadi.
Fikrimizning qanchalar to‘g‘ri ekani xalqimiz ijodidagi askiya janri misolida to‘liq isbotini
topadi. Avvalo, askiya janri (bu haqda askiya mavzuida mukammal ma'lumot beriladi) dunyodagi
birorta xalq og‘zaki ijodida uchramaydi. Janrning asosini milliy tilimizdagi omonim so‘zlarning
nihoyatda ko‘pligi tashkil etadi. So‘zlarning shaklan bir xil, ammo mazmunan turli ma'nolarni
bildirishi bir so‘zni talaffuz qilishda birato‘la bir necha fikrni ifodalash imkonini beradi. Natijada,
so‘z o‘yini usuli bilan kulgi paydo bo‘ladi va askiya vujudga keladi.

Beshinchidan , xalq og‘zaki ijodi badiiy adabiyotning tarkibiy qismidir. “Badiiy”
so‘zining go‘zal, ajoyib ma'nolarga ega bo‘lishi lug‘atlarda qayd etilgan. Asar matnini
go‘zal qilib turadigan omil esa, ko‘pincha, badiiy tasvir vositalariga bog‘liq. Badiiy tasvir
vositalarini mutaxassislar “badiiy san'atlar”, “tasvir vositalari”, “she'r san'atlari” deb ham
ataydilar. Ularning sifatlash, o‘xshatish, mubolag‘a kabi o‘nlab turlari mavjud. Aslini
olganda, har bir badiiy san'at namunasi ham o‘ziga xos kashfiyot hisoblanadi. Ertakchi
tasvirlayotgan malikaning go‘zalligini o‘n to‘rt kunlik oyga o‘xshatadi. Qiz shu qadar
latofatga ega bo‘ladiki, kulsa, atrofga gul, yig‘lasa, dur sochiladi. U yurganida oyog‘i
ostidagi izlar o‘rnidan rayhon, jambillar o‘sib chiqadi. Doston qahramonlari shu qadar
jahldorki, g‘azabga to‘lganida mo‘ylovining ustini qirov bosadi, tikilganida tog‘-toshlar
qumdek maydalanib ketadi.
“ Xalq og‘zaki ijodi – so‘z san’ati” deganimizda, shuningdek, ertakchi, baxshi,
qo‘shiqchi, askiyaboz, latifachi ijrochilarning tinglovchilarga bag‘ishlayotgan ma'naviy
lazzatini ham unutmaslik lozim. Xalq qo‘shiqlarida aks etgan his-tuyg‘u, ichki kechinmalar;
ertaklardagi g‘aroyib voqyealar; dostonlardagi go‘zal tasvirlar, eng avvalo, zargarona
tanlangan so‘zlardan iboratligi, ikkinchidan, ularning mahorat bilan ijro qilinishi asrlar
davomida xalqimizga zavq bag‘ishlagan. Shuning uchun ham mazkur asarlar o‘zbek xalqi
ma’naviy xazinasining bebaho qadriyatlari sifatida hamisha e’zozlangan.

Foydalanish uchun adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma'naviyat, 2008.
2. Karimov I.A. “Alpomish” dostonining 1000 yilligiga bag‘ishlangan tantanali
marosimida so‘zlangan nutq. “Xalq so‘zi” gazetasi 1999-y. 9-noyabr.
3. O‘zbekiston respublikasi Prezidentining 2016-yil 13-maydagi “Alisher Navoiy
nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish
to‘g‘risida”gi PF-4797-sonli Farmoni.
4. Мирзаев Т. Эпос и сказитель. – Ташкент: Фан. – 410 с.
5. Mirzayev T: Hodi Zarif suhbatlari. – Toshkent: SHAMS ASA. 2013.
6. Musaqulov A. O‘zbek xalq lirikasi.–Toshkent: Fan, 2010. – 307 b.
7. Jo‘rayev O‘zbek xalq samoviy afsonalari. - Toshkent.: "Fan", 1995;
8. Turdimov Sh. «Go‘ro‘g‘li» dostonlarining genezisi va tadrijiy bosqichlari. –
Toshkent:. Fan, 2011. – 240 b.
9. Eshonqul Jabbor. O‘zbek folklorida tush va uning badiiy talqini.
– Toshkent: Fan, 2011. – 304 b.

ETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT

Xalq og‘zaki ijodi so‘z san'ati sifatida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish