Xalq poetik ijodida xizr obrazining badiiy talqini - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	279.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Xalq poetik ijodida xizr obrazining badiiy talqini

Sotib olish

Xalq poetik ijodida xizr obrazining badiiy talqini
MUNDARIJA
1.Tushuntirish qismi - Kirish .3-bet……………………………………………
ASOSIY QISM
I.BOB . XIZR OBRAZINING O RGANILISH TARIXI
’ ……………… … .7 ………
I.1 . Xizr bilan bog liq xalq qarashlari .....................................................11
’ …………
I.2. Xizr obrazining xalq og zaki ijodidagi ildizlari
’ …… ... ……………………… 14
II.BOB . XIZR OBRAZI VA UNING MUMTOZ SHE RIYATDAGI
’
TALQINI ………………………………………………………………………… 25
II.1. Nodira lirikasida Xizr, pari, farishta obrazlarining berilishi 31
…………………
II.2 . Xizr obrazining badiiy tasviri ..44
………………………………………………
Xulosa .51
……………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati .54
’ ………………………………………………
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Xalq og zaki badiiy ijodiyoti Millat poetik’
tafakkurining o ziga xosligini ko rsatuvchi qadriyatlar tizimi bo lishi bilan
’ ’ ’
birgalikda, uning ma naviy ruhiy komillikka erushuviga muhim rol o ynagan
’ – ’
manbalardan biri ham hisoblanadi. Folklor asarlarida mujassamlashgan ulug vor
’
g oyalar zamiridagi hayotsevarlik tuyg usi ko p asrlar mobaynida xalqimiz
’ ’ ’
taraqqiyotining eng kuchli va o ziga xos jihati bo lib kelganligi uchun
’ ’
xalqning ma daniy qadriyatlari, ma naviy merosi ming yillar mobaynida sharq
“ ’ ’
xalqlari uchun qudratli ma naviyat manbai bo lib xizmat qilgan
’ ’ 1
”
San atning boshqa turlari singari og zaki badiiy ijod ham o z ibtidosini
’ ’ ’
mifologik tafakkurdan boshlaydi,. Mif qadimgi odamlarning e tiqodlari, turli
’ –
tuman tasavvur va qarashlarining ma lum bir tizim xolatiga keltirilgan shakli
’
sifatida ijtimoiy fikr taraqqiyotidagi muhim bosqich deb qaraladi. Shuning uchun
ham qadimgi miflarning epik syujetlar va obrazlar genezisida tutgan o rni,
’
an anaviy motivlarning mifologik tasavvurlar bilan aloqadorligini o rganish
’ ’
folklorshunoslikning dolzarb yo nalishlardan biri bo lib kelgan.
’ ’
Mif faqatgina epik syujetlar va an anaviy motivlar emas, balki folklor asarlaridagi
’
ko plab badiiy obrazlarning shakllanishida ham asos sifatida faol ishtirok etgan.
’
O zbek folklorining mifologiyaga bevosita daxldor personajlaridan bir guruhi
’
epik qahramonning homiysi, g ayritabiiy ko makchisi va yordamchisi vazifasida
’ ’
kelishi bilan boshqa tipdagi mifik obrazlardan faqrlanib turadi. Ana shunday
homiy personajlardan biri hizr bo lib, xalq orasida bu mifologik obrazning
’
o ziga xos sifatlari, ko rinishi, vazifalari haqida xilma xil tasavvur va
’ ’ –
ishonchlar keng tarqalgan. Xizr bilan bog liq xalq qarashlari, bu mifik obraz
’
ishtirok etgan epik syujetlar, xizr obrazini turli xil talqinlari o zida ifodalagan
’
1
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: “Ma’naviyat”, 2008.
2

yozma manbalar o zbek folklorida bu obraz bilan aloqador mifologik qarashlar’
silsilasi mavjudligini ko rsatadi.
’
Bu esa mazkur mifologik obrazlarning qadimiy ildizlarini aniqlash, Xizr xaqidagi
xalq qarashlarining kelib chiqishi, manbalari va evolutsiyasi bosqichlarini tahlil
qilish, shuningdek bu obrazning folklor asarlardagi badiiy tasviri va epik
funktsiyalarini ilmiy tadqiq etish zarurligini ko rsatadi. Ana shularning barchasi
’
mazkur ilmiy tadqiqot mavzusining dolzarbligini belgilaydi .
Muammoning o rganilish darajasi.
’ O zbek folklorshunosligida. ’
Mifologik obrazlarning mohiyati, genetic ildizlari va epik talqini masalsi
G .Akramov, B.Sarimsoqov, M.Jo rayevlar tomonidan tadqiq qilingan.
’ ’
Shuningdek, B.Jumaniyozovning Yalmog iz , J.Eshonqulovning Dev ,
“ ’ ” “ ”
A.Qayumovning Pari , A.Tillavovning Ot , D.Fayziyevaning Ilon
“ ” “ ” “ –
ajdar obrazlari tahliliga bag ishlangan dissertatsiyalarda, shuningdek,
” ’
T.Haydarovning Go ro g lining tug ilishi dostonida mifologiya unsurlari,
“ ’ ’ ’ ’ ”
T.Rahmonovning mif va uning epik motivlar o zagi sifatidagi xususiyatlarini
’
tadqiq etishga doir ilmiy ishlarida ham mifologik obrazlarning o ziga xos
’
xususiyatlari va ularning folklore asarlarida bajaradigan vazifalari keng yoritib
berilgan.
Bu tadqiqotlar o zbek folkloridagi sof mifologik (ajdar, dev, pari,
’
yalmog iz, xizr va boshqalar) va mifologik tabiatga ega bo lgan (bo ri, ilon, ot
’ ’ ’
va boshqalar) obrazlarining genetic ildizlarini aniqlash hamda ularning badiiy
hususiyatlarini tahlil qilish folklorshunoslikning dolzarb masalalaridan biri
ekanliginii ko rsatadi. Chunki folklordagi mifologik personajlarning har biri
’
o ziga xos badiiy talqinga egaligi, epik syujet qurilishida bajaradigan vazifalari va
’
tabiatiga ko ra farqlanib turadi. Shuning uchun ham mif va mifologik obraz
’
tushunchalarining mohiyatini hozirgi zamon folklorshunosligidagi yangicha ilmiy
qrashlar asosida yanada oydinlashtirish har bir mifik personajning kelib chiqishiga
asos bo lgan manbalar, uning genetik ildizlari va shakllanish bosqichlarini tadqiq
’
etish, mifologik obrazning folklor asaridagi badiiy vazifalarini yoritish muhimdir.
3

Tadqiqotning maqsadi . Xizr obrazining tarixiy genetik asoslarini–
aniqlash, Xizr bilan bog liq xalq qarashlarini to plab, tahlil qilish hamda uning
’ ’
o zbek folklori epik janrlari syujet qurilishidagi badiiy o rnini o rganish ushbu
’ ’ ’
bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadini tashkil qiladi.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari .
- O zbeklarning Xizr bilan bog liq mifologik tasavvurlarini
’ ’
to plab tahlil qilish;
’
- Xizr obrazining mifologik asoslari va tarixiy genetik ildizlarini
–
aniqlash;
- Xizr obrazining suv, o zimlik, hosildorlik va olov bilan bog liq
’ ’
jihatlarini yoritish;
- Ajdodlar kulti va ota bobolar ruhiga sig inishga doir qadimiy
– ’
marosimlarning Xizr obrazi genezisida tutgan o rnini ko rsatish;
’ ’
- Xizr obrazining o zbek xalq ertaklaridagi badiiy estetik
’ –
funksiyalarini o rganish;
’
Xizr obrazining qadimgi diniy, adabiy, ma rifiy va tarixiy manbalardagi
’
talqini tadqiq etilganligi; o zbek folklorshunosligida birinchi marta Xizr bilan
’
bog liq xalq qarashlari va mifologik tasavvurlar jamlanib, tahlilga tortilganligi;
’
o zbekning Xizr to g risidagi mifologik qarshlari turkiy va turkiy bo lmagan
’ ’ ’ ’
xalqlar mifologiyasi materiallari bilan qiyoslab o rganilganligi; Xizr obrazining
’
mifologik asoslari suv va hosildorlik kultlari, shuningdek, ota bobolar ruhidan
–
madad tilash rituallaria asosida kelib chiqqan ajdodlar kulti bilan bevosita
bog liqligini aniqlanganligi; Xizr obrazining genezisi ochib berilganligi hamda
’
shu asosda o zbek folkloridagi homiy personaj tipining shakllanish bosqichlari
’
belgilab berilganligi; Xizr obrazining o’zbek xalq ertaklari syujet tizimidagi badiiy
vazifalari aniqlanganligi tadqiqotning ilmiy yangiligi hisoblanadi.
4

Tadqiqotning ilmiy yangiligi . Mazkur bitiruv malakaviy ish о‘zbek xalq
og‘zaki badiiy ijodiyoti va xalq qarashlarida afsonaviy homiy, madadkor ruh,
g‘ayrioddiy kо‘makchi sifatida tasavvur qilingan Xizr obrazining genezisi
aniqlanib, u bilan bog‘liq xalq qarashlari о‘rganildi.
Bitiruv malakaviy ishida Xizr obrazining qadimgi diniy, adabiy, ma’rifiy va
tarixiy manbalardagi talqini tadqiq etilganligi; о‘zbek folklorshunosligida birinchi
marta Xizr bilan bog‘liq xalq qarashlari va mifologik tasavvurlar jamlanib, tahlilga
tortilganligi; о‘zbeklarning Xizr tо‘g‘risidagi mifologik qarashlari turkiy va turkiy
bо‘lmagan xalqlar mifologiyasi materiallari bilan qiyoslab о‘rganilganligi; Xizr
obrazining mifologik asoslari suv va hosildorlik kultlari, shuningdek, ota-bobolar
ruhidan madad tilash rituallari asosida kelib chiqqan ajdodlar kulti bilan bevosita
bog‘liqligining aniqlanganligi; Xizr obrazining genezisi ochib berilganligi hamda
shu asosda о‘zbek folkloridagi homiy personaj tipining shakllanish bosqichlari
belgilab berilganligi; Xizr obrazining о‘zbek xalq ertaklari syujet tizimidagi badiiy
vazifalari aniqlanganligi tadqiqotning ilmiy yangiligi hisoblanadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ishning ilmiy-nazariy
xulosalari, unda tahlil qilingan faktik material va chiqarilgan umumlashmalardan
о ‘zbek folkloridagi mifologik obrazlar silsilasining tarixiy-genetik asoslarini
chuqur tadqiq etish, bunday personajlarning epik syujetlar tarkibidagi badiiy
vazifalari va poetik xususiyatlarini keng yoritishda foydalanish mumkinligi
dissertatsiyaning ilmiy-nazariy ahamiyatini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati esa mazkur ishning materiallaridan
oliy о ‘quv yurtlarining filologiya fakultetlarida ma’ruzalar о ‘qish, seminar
mashg‘ulotlari о ‘tkazish, maxsus kurslar о ‘tish, о ‘zbek xalq og‘zaki badiiy
ijodiyoti b о ‘yicha darslik, о ‘quv q о ‘llanmalari, ilmiy - metodik tavsiyalar, folklor
asarlarining ilmiy - akademik va ommabop nashrlarini tayyorlashda samarali
foydalanish mumkinligi bilan belgilanadi.
Tadqiqotning tuzilishi. Kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxatidan iborat.’
5

I.BOB. Xizr obrazining o rganilish tarixi’
Malumki, Xizr o zbek xalq dostonlarida qahramonlarning epik
’
homiylaridan biri sifatida tasvirlanadi. Shuning uchun ham atoqli olim H.Zokirov
o zbek eposidagi qahramonning g ayrioddiy dunyoga kelishi motiv Xizr obrazi
’ ’
bilan bog liq bo lib, eposda bu mifologik personajning homiy vazifasida kelishi
’ ’
ham shu bilan asoslanishini qayd qilgan edi. Bu nazariy xulosa Xizr obrazining
nafaqat doston balki, ertak va afsonalardagi epik talqinini tadqiq qilishga ham asos
bo ladi.
’
M.Afzalov Xizr obrazi qadimgi mifologik tasavvurlar bilan bog liq bo lib,
’ ’
pir homiylar to g risidagi xalq qarashlari zamirida o sib chiqqanligini
– ’ ’ ’
aniqlgan bo lsa, G akramov Xizr obrazi ajdodlar homiyligi bilan bog liq
’ ’ ’
e tiqodlar va shomonizm ta sirida yuzaga kelgan bo lib, Go ro g li
’ ’ ’ “ ’ ’ ’ ”
turkumi dostonlarida butun turkum uchun mifologik elementlarga negiz
“
vazifasini bajaradi deb hisoblaydi. Binobarin, Xizr obrazining qadimiy asoslari
”
ibtidoiy davrdagi diniy e tiqodlar asosida kelib chiqqan mifologik
’
tushunchalardan biri ota bobolar ruhining homiyligiga, madadiga ishonishi bilan
–
bevosita bog liq bo lishi mumkinligi tug risidagi bu ilmiy faraz muhim nazariy
’ ’ ’
ahamiyatga ega.
K.Imomovning fikricha, Xizr obrazining shakllanishida Mifologik subyekt,
ya ni yaratuvchi qahramon dimurgning ta siri kuchli bo lib, mifologik
’ – ’ ’
xususiyatlari cho l bilan assotsiatsiyalanuvchi bu obraz Mazmunida qabila
’ “
jamoasi manfaatlarini ko zlovchi ideal bo’shliq aks etgan . Xizr obrazining
’ ”
mifologik tabiatiga mos yana bir muhim jihat unda magik kuch ifoda etilganligidir.
6

Shuning uchun ham K.Imomov Xizr obrazining genetik asoslari va kelib chiqish
tarixi, yani mifologik subyektdan poetik obraz darajasiga o sib o tganligi, asosan’ ’
uch xil, yani antropomorf (inson ko rinishida) zoomorf( jonivor ko rinishida) va
’ ’
narsa predmet shaklida namoyyon bo lishi; yovuzlikka qarshi chiqib, ezgulik
– ’
tantanasi uchun kurashish vazifasini bajarish kabi muhim qirralarini ochib bergan.
Shuningdek, G .Jalolovning Ertaklarda Xizr qahramonni qo llab
’ “ ’ –
quvvatlovchi, maqsadga erishtiruvchi, farzandsizda farzand inom etuvchi,
umuman, el mushkulini oson etuvchi sifatida ko rinadi , - degan fikri ham bu
’ ”
personajning funksional tabiatini kengroq yoritishga imkon beradi.
Xizr obrazining o zbek xalq ertaklaridagi epik talqinini o rgangan
’ ’
X.Egamov Pomir xalq ertaklarida yaqin Sharq ertaklari ta siri tufayli Xizr
“ ’
to laligicha saqlanib olgan , - deb yozadi. Bizningcha, Yaqin Sharq ertaklarida
’ ”
Xizr obrazi qanday tasvirlanganligi va bu epik an ananing Pomir folkloriga qay
’
yusinda ta sir ko rsatganligini aniqlash keng qamrovli qiyosiy tadqiqot olib
’ ’
borishni taqozo etadi.
Professor B.Sarimsoqov esa kinnachilikning pirlaridan biri Xizr bo lib,
“ ’
islomga qadar juda ko p turkey xalqlar unga sig inganlar deb yozadi va
’ ’ ”
ozarbayjon olimi M.Seyidovning fikriga qo shilgan holda Xizr so zining
’ “ ” ’
etimologiyasi olov , o t (o simlik so zlari bilan aloqador ekanligiga
“ ” “ ’ ” ’ ’
e tiborni jalb etadi.
’
Xizr obrazini sehrli raqamlarning xalq ertaklaridagi poetik vazifalari
“ ”
bilan bog lab o rgangan M.Jo rayev bu personajning kelib chiqishini O rta
’ ’ ’ ’
Osiyo xalqlari mifologiyasida yetti homiy timsoliga bog laydi. Uningcha,
” ” ’
Xizr haqidagi xalq qarashlari qadimgi Amu vohasi afsonalaridagi yetti
“ “
barhayot azizlar obraziga borib taqaladi, ya ni Xizr yetti homiydan biri, suv
” ’ –
va hayot timsoli .
”
M.Jo rayevning dehqonlar xirmonni sovurib bo lgach, chosh ustiga yetti
’ ’
dona toshni qo yib, buni Xizr kesagi yoki baraka kesagi deb atashlari, bolalar
’ “ ”
choponining orqasiga yetti xil matodan quroq qilinishi udumining Xizr homiyligi
bilan aloqadorligi, shuningdek, o g il bolalar do ppisiga yetti qora tosh solib
’ ’ ’
7

tumor qilinishi odatining Xizr madadi va uning yosh bilan yovuz kuchlardan
himoya qilish funksiyasi bilan bog liqligi to g risida etnografik dalillari ham’ ’ ’
qimmatlidir.
Shuningdek, M.Jo rayev va Sh.Shomusarovlarning O zbek mifologiyasi
’ “ ’
va arab folklori nomli monografiyasida ham Xizr obrazining o zbek folklori
” ’
epik motivlari genezisida tutgan o rniga doir muhim ilmiy qarashlar bayon
’
etilgan.
Turkey folklorshunoslikda ham Xizr obrazining mohiyati va funksiyalariga
doir ba zi mulohazalar bildirilgan. Masalan, Qashqabosov Xizr haqidagi afsonalar
’
hayoliy uydirma mahsuli bo lib, islomdan avvalgi zamonlarda yashagan
’
odamlarning hayot, o lim va ajdodlar ruhi bilan bog liq tasavvurlarini o zida
’ ’ ’
aks ettirishini qayd qiladi. U bu obrazning shomon ruhlarini homiyligi
to g risidagi qadimgi tasavvurlar bilan bog liqligini aniqlab, Xizr obrazi
’ ’ ’ “ –
vafot etib ketgan ajdodlar ruhining islomlashtirilgan ko rinishi degan xulosaga
’ ”
kelganligi mazkur mifologik personajning tarixiy genetik asoslarini ajdodlar kulti
bilan bog lab tekshirishda muhim ilmiy qimmatga ega.
’
Ozarbayjon mifologiyasining yirik tadqiqotchisi M.Seyidov Xizr arab
“ –
olamiga mansub obraz dir degan qarashning xatoligini isbotlab, Xizr obrazi
” “ ”
bevosita turkiy xalqlar folklorida yuzaga kelganligini aniqlagan. Ya ni Xizr bilan
’
Xidr obrazlari bir biridan mustaqil holatda, biri turkiy xalqlar folklorida,
–
ikkinchisi esa arab xalq ijodida shakllangan. Ya ni Xizr bilan Xidr
’
M.Sayidovning fikricha, Xizr tabiatining bahorgi uyg onishi va o simliklar
’ ’
kultini o zida ifoda etgan mifologik obraz o lang hamda suv va o simliklar
’ – ’ ’
homiysi sifatida tasavvur qilingan. Ural botirning sifatlarini ham o zida
’
mujassamlashtirgan personajdir.
Demak, islom diniga e tiqod qiluvchi turkiy xalqlar folklorida keng
’
tarqalgan Xizr obrazi mifologik homiy, madadkor ruh, chol qiyofasidagi
g ayrioddiy ko makchi sifatida tasavvur qilingan bo lib, folklorshunoslikda
’ ’ ’
ma lum daraja tadqiq qilingan. Ammo Xizr obrazining turkiy xalqlar folkloridagi
’
tasviri va talqinlari yaxlit holda monografik jihatdan fundamental tahlil
8

qilinmagan. Jumladan, hozirgi o zbeklarning Xizr bilan aloqador mifologik’
tasavvurlari to la to plangan emas. Bu obrazning doston, ertak, afsona kabi epik
’ ’
janrlar syujet qurilishidagi o rni va poetik funksiyalari atroflicha yoritilmagan.
’
Xizr obrazining genezisi, manbalari, turkiy xalqlar folklori va yozma adabiyotdagi
talqinlari yipologik jihatdan o rganilmagan. Bu esa o zbek folkloridagi Xizr
’ ’
obrazining genezisi, o ziga xos talqini va badiyatini maxsus tekshirishni taqozo
’
qiladi.
K.Shoniyozovning qayd qilishicha, qarluqlar Xizrni olamni kezib yuruvchi
va odamlarga baxt ato eta oluvchi afsonaviy payg ambar deb tasavvur qiladilar.
’
Xosilning mo l yoki bebaraka bo lishi ham unga bog liq deb qaraladi. U oppoq
’ ’ ’
soqolli nuroniy chol, keksa yoshli chavandoz, darvesh ko rinishida namoyyon
’
bo ladi.
’
Qashqadaryo vohasi dehqonlari ham o z pirlarini xujai xidr, xo jai Xizr,
’ ’
Bobodehqon deb ataydilar. Ko p hollarda Bobodehqon bilan Xizr obrazlari aynan
’
muqobil mifologik personaj sifatida tasavvur qilinadi. Voha dehqonlari orasida
keng tarqalgan toponimik va mifologik afsonalarda ham Xizr mo l hosil baxsh
’
etuvchi, o zining mo jizakor nazari bilan ekinzorlarga hosildorlik ato etish
’ ’
qudratiga ega bo lgan g ayrioddiy kuch sifatida tasvirlangan. Mo l hosil olgan
’ ’ ’
dehqonlarni esa Xizr ko rganning bolasi , Xizr ko rgan deb tariflashadi.
“ ’ ” “ ’ ”
Navoiy viloyatining Xatirchi tumanida qo shchanoq paxta ochilib turganini
’
yoki qo sha bosh bug doy o sganligini ko rgan dehqonlar bunga Xizr nazari
’ ’ ’ ’ “
tushgan deb tasavvur qiladilar. Polizda bir bandda qo sha qovun pishib yetilgan
” ’
bo lsa, buni Xizr ko’rgan qovun deydilar.
’ “ ”
Etnografik adabiyotlarda qayd qilingan bu kabi muhim etnofolkloristik
ma lumotlar Xizr obrazining dehqonchilik madaniyati va xalq ishonchlaridagi
’
o rnini chuqur tadqiq etishini taqozo etadi.
’
9

I.1. Xizr bilan bog liq xalq qarashlari’
Xalqimiz orasida ezgu homiy sifatida tasavvur qilinuvchi Xizr va
“ ”
Xidr nomlari bilan ataluvchi mifologik personaj mavjud. Bu obraz nomi garchi
“ ”
ikki xil shaklda ommalashgan bo lsa-da, u bilan bog liq qarashlari mushtaraklik
’ ’
kasb etadi.
Xizr hamisha odamlarga yaxshilik qiluvchi, adashgan kishilarga yo l
’
ko rsatuvchi, buloqlar ko zini ochib, odalarga obi hayot ulashuvchi, dalalarga
’ ’
mo l hosil baxsh etuvchi, hayot suvini totib ichganligi uchun abadiy umr
’
kechiruvchi asotiriy personajdir. Xizrning abadiy yashashi, yani hech qachon
o lmasligi bilan bog liq mifologik qarashlar Xizr umri tushunchasida ham
’ ’ “ ”
o z ifodasini topgan.
’
O zbeklarning mifik qarashlarida Xizrga abadiy iumr berilishi ikki xil
’
talqinga ega. Xalq orasida keng tarqalgan tasavvurlarga ko ra, Xizr hayot suvini
’
totib, ichganligi tufayli barhayotlikka erishgan. Ayrim afsonalarda esa Xizrga
abadiy umr Olloh tomonidan tuhfa etilgan, deb naql qilinadi. Xatirchi tumanidagi
Ko ksaroy qishlog ida yashovchi A.Bozorovdan yozib olingan afsonada
’ ’
aytilishicha, Olloh taolo Xizrni yaratganda ne tilasang muhayyo qilaman , -
“ ”
degan ekan. Bir kuni Jabroil alayhissalom Xizrni jannatga olib kiribdi. Xizr
10

jannatdan chiqayotganda bir poy kovushini qoldiribdi. Shuning uchun “
kovushimni unutibman deb yana jannatga kirib ketibdi va qaytib chiqmabdi.
”
Shundan beri Xizr jannatning to rida yashar, xohlagan paytda odamlar orasida
’
ham aylanib yurar ekan
”
Bu syujet o lib qayta tiriluvchi xudolar, xususan Syovush obrazi hamda
’
ajdodlar kulti haqidagi tasavvurlar asosida kelib chiqqan. Xizrning jannatga kirib
chiqishi motiv jonning narigi dunyoga safari, ya ni qahramonning o liklar
’ ’
mulkiga safar qilishi va ajdodlar ruhidan madad olib yana o z dunyosiga qyatishi
’
to g risidagi mif syujetining talqinidir. Zero, qozoq folklorida ham Xizrning
’ ’
abadiy umr ko rishi ajdodlar kultiga doir miflar asosida tasvirlanadi.
’
Xalq orasida Xizr nazar qilgan odam , Xizr nazari tushgan , Xizr
“ ” “ ” “
nazar slogan kabi iboralar ham bor. O zbeklar tasavvuricha, Xizr har bir
” ’
odamga uch yoki yeti marta duch kelar ekan. U turli xil qiyofada, turli yoshdagi va
holatdagi kishilar ko rinishida, ba zan gadoy, devona, tilanchi bo lib
’ ’ ’
ko rinadi. Xalq qarashlaricha, Xizrning ko zi ko pincha yumuq bo ladi va u
’ ’ ’ ’
vaqti vaqti bilan ko zlarini ochib olamga nazar tashlar emih. Ana shunday
– ’
paytda uning nigohi kimga tushsa, u baxtga erisharmish. Mobodo Xizr ko z
’
ochgan paytda nazari ekinzorga yoki chorvaga tushsa, ularga ham baraka ato
etilarmish. Shuning uchun ham biror dehqon mo l hosil olsa, uning dalasiga
’ “
Xizr nazar qilgan deydilar.
”
Dehqonlar bug doy chosh qilinganda xirmonga Xizr nazar solishiga
’
ishonganlar. Shuning uchun ham somondan ajratilgan don hosilni ustiga
qo yilgan kesakni Xizr kesagi yoki baraka kesagi deganlar. Bir hovuch
’ “ ” “ ”
bug doyni atrofga sochib yuborib, Xizrning haqi , qushlarning haqi
’ “ ” “ ”
deganlar. Xirmon yonida begona odam, ayniqsa, oppoq soqolli chol paydo bo lsa,
’
dehqonlar xosilimizga baraka berdi deb xursand bo lganlar.
“ ” ’
An anaga ko ra, dehqonlar hosil yig ishtirib olayotganda xirmonning
’ ’ ’
yoniga bironta jonivor, ayniqsa, it, ilon kelsa, ularni haydamanglar. Masalan,
xirmonga it yaqinlashishni ko rib xursand bo lganlar va ustiga sut sepganlar.
’ ’
Chunki qozoq dehqonlari Bobodehqon va Qidir (Xizr) it yoki oq ilon ko rinishida
’
11

xirmon yoniga keladi va g alla hosiliga baraka ato etadi deb bilganlar. Shuning’
uchun ham xirmon yoniga jonivor yoki bironta odam kelib qolsa, xirmonga Hidir
“
doridi deb suyunganlar.
”
Xizr odamlarga asosan ikki xil holatda namoyon bo ladi, deb qaraladi:
’
1) Xizrni tushda ko rish yoki Xizr bilan uchrashuvning tushda kechishi.
’
Alpomish dostonining Qora baxshi Umir shoir o g li variantida bo g oz
“ ” ’ ’ ’ ’
qo yib yuborgan Boybo ri bilan Boysarining tushiga Xo jan Xizr kiradi va
’ ’ ’
bo riga qamchi bilan uzuk, ikkinchisiga uzuk beradi . Tushda dohil bo lgan bu
’ ” ’
oq soqolli nuroniy hadyalari Boybo ri bilan Boysariga ato etilgan farzandlar
’
ramzi edi. Bolalar tug ilgach, Boybo ri bilan Boysarining to ylariga o sha
’ ’ ’ ’
tushiga ko ringan bobo tashrif buyuradi. U bolalarga ism qo yib, Hakimbek
’ ’
bilan Barchinoyning orqa etagini biriga ushlab yirtadi va ikkovini etak yirtdi
“ ”
qilib unashtirib quyadi. Baxshi bu qalandarsifat kishi odamlarga doim yaxshilik
“
keltiruvchi Xo jan Xidir bobo edi deydi.
’ ”
Xalq qarashlariga ko ra, Xizr bemorlarning ham tushiga kirib ularni
’
darddan forig qilar emish. Odamlar o zlarining tushlariga kirib, u yoki bu
’ ’
narsani tuhfa qilgan oppoq soqolli nuroniy cholni Xizr deb hisoblaydilar. Xalq
qarashlariga ko ra, tushda Xizrning sovg asiga ega bo lish muayyanmaqsadga
’ ’ ’
erishishi alomati deb tasavvur qilinadi.
2) Xizrni o ngda ko rish yoki Xizr bilan uchrashuv kishining o ngida
’ ’ ’
kechishi. Xalq qarashlariga ko ra, kishilarning Xizr bilan o ngidagi uchrashishi
’ ’
asosan ikki xil holatda ro y beradi:
’
a) muayyan kishining afsonaviy Xizr bilan bevosita uchrashib, muloqotga
kirishishi;
b) qahramonning u yoki bu shaxs, shayx, piru komil, ustoz, tajribali oqsaqol va
boshqalar vositasida Xizr bilan uchrashishi.
Xalqimizning mifologik tasavvurlarga ko ra, Xizr odamlarga ko ra turli
’ ’
qiyofada ko rinsa-da, o ng qo lidagi bosh barmog ining besuyak bo lishi
’ ’ ’ ’ ’
bilan ajralib turadi. Bitiruv malakaviy ishda Xizrning oppoq soqolli nuroniy
“
chol , devona , ko k to nli nuroniy chol , bechorahol kishi, gado ,
” “ ” “ ’ ’ ” “ ”
12

jonivor , narsa predmet ko rinishida namoyyon bo lishi bilan bog liq“ ” “ – ” ’ ’ ’
xalq qarashlari atroflicha tahlil qilingan.
I.2. Xizr obrazining xalq ogzaki ijodidagi ildizlari.
Xizr turkiy xalqlarning suv, olov, issiqlik, bahor, hosildorlik, yaxshilik
–
va hayot suvi to g risidagi mifologik tasavvurlari asosida yaratilgan. Xidr esa
’ ’
arab mifologiyasi mahsulidir. Uning fikricha, issiqlik , olov kuchi
“ ” “ ”
ma nolarini anglatuvchi xiz so zi Xizr atamasining kelib chiqishi uchun
’ “ ” ’ “ ”
aoss bo lgan bo lib, mifonemning ikkinchi komponenti ir so zi esa turkiy
’ ’ – “ ” ’
tillarda er , erkak , odam ma nolarini bildiruvchi or leksemasidir.
“ ” “ ” “ ” ’ “ ”
Biz ham Xizr atamasining etimologik masalasida M.Sayidov fikrini
“
quvvatlagan holda o zbek tilidagi qizdirmoq , qizmoq fe llari tarkibidagi
’ “ ” “ ” ’
qiz o zagi Xizr (Qizir, Qidir) atamasining kelib chiqishiga asos bo lgan
“ ” ’ “ ” ’
deb o ylaymiz.
’
Xizr obrazining islomdan burungi mifologiyaga bog lanishi
’
S.A.Qashqarov, B.Sarimsoqov, M.Jo rayevlar tomondan ham qayd qilingan. Bu
’
obraz islomdan burun shakllangan bo lishiga qaramasdan avliyolar kultining keng
’
ommalashishi jarayonida islomiyatning dastlabki davrlaridayoq musulmon diniga
oid manbalardan o rin ola boshlagan. Xususan, asli yamanlik bo lgan adib
’ ’
13

Vahhob ibn Munabbihning Kitob at Tiyjon nomli islomiyatning ilk asarida“ – ”
yaratilgan asarida Xizrning Iskandar Zulqarnayn bilan birga boqiylik tog iga
’
chiqqanligi tasvirlangan.
Islomdan burungi mifologiyada homiy kuch ramzi sifatida tasavvur
qilingan Xizr obrazi nasroniylik dinining g alabasi uchun kurashgan avliyo
’
Muzaffar Georgiyning sifatlarini ham o zida mujassamlashtirgan. Daxshatli ilonni
’
mahv etib, nasroniylik g alabasi ta minlangan Muzaffar Georgiy singari hazrati
’ ’
Xizr ham islom dinining keng yoyilishi uchun mo jizalar ko rsatuvchi
’ ’
personajga aylantirilgan.
Ayrim manbalarda Xizr payg ambar maqomida ham tasvirlanadi.
’
Masalan, O zbek tilining izohli lug ati da yozilishicha, Xizr katta degan
“ ’ ’ ” “
ma noni bildiruvchi diniy afsonaviy payg ambar nomidir. Navoiy asarlari
’ – ’ ” “
lug ati da qayd qilinishicha, Xizr afsonaga ko ra, obi hayvon (tiriklik
’ ” “ – ’ “ ”
suvi) izlab topgan va undan ichib doimiy tirik yurgan bir paug ambarning nomi.
’
Kishilarga yo ldoshlik bilan mashhur .
’ ”
Xizr nomi turli manbalarda payg ambarlar sirasida sanab kelinishi bahsli
’
masala hisoblanadi. Bu haqda Qissasi Rabg uziy da shunday deyiladi: Xizr
“ ’ ” “
ma nosi yashil bo lur. Qoyu tosh uza Xizr alayhissalom o ltursa, ul yer
’ ’ ’
ko karur edi. ba zilar aytdilar: Xizr yalovoch edi. Ba zilar aytdilar: yalovosh
’ ’ ’
ermas, solih, yo rsal erdi. Tog i sayramlig . Bani isroilga ulg ardi. Mangu
’ ’ ’ ’
suyin ichib tirik qoldi, ammo Ilyos Mursal yalovoch turur .
”
Ana shu ma lumotning o zi ham Xizr payg ambar emas, balki solih,
’ ’ ’
donishmand, barhayotlik suvini ichganligi uchun mangu tirik kishi sifatida
tasavvur qilinganligini ko rsatadi.
’
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al Buxoriy Al jomi as sahih
– “ – ”
majmuasiga kiritilgan Ilm kitobi ning 17-bobida Muso alayhissalomning
“ ” “
dengiz bo ylab Xizr alayhissalom huzurlariga borganlar nomli hadis keltirilgan.
’ ”
Bu hadisning manbai Quroni Karim bo lib, Qahhor surasining 59-81-
“ ” ’ “ ”
oyatlarida zikr etilgan muqaddas kalomlar keyinchalik islomiy manbalarda Muso
14

va unga hamrohlik qilgan donishmand Xizr to g risidagi rivoyat hamda’ ’
afsonalarning shakllanishiga asos bo lgan.
’
Quroni Karim oyatlari va hadislarda naql qilingan Muso va Xizr
“ ”
voqeasi O rta Osiyoga islom dini yoyilishidan keyin folklorda ham ommalashib
’
ketgan. Xususan, o zbek folklorida mavjud bo lgan Xizr bilan Ilyos ,
’ ’ “ ”
Gavkushon madrasasi , Guzori hay mahallasi kabi afsonala syujeti yuqorida
“ ” “ ”
keltirilgan hadisi sharifning bevosita ta sirida shakllangan.
’
Xizr obrazining genetik ildizlari islomdan avvalgi kult miflari va
e tiqodlarga bog liq bo lib, uchinchi bobning Xizr obrazi va suv kulti nomli
’ ’ ’ “ ”
ilk faslida Xizr obrazining mifologik talqinida suv bilan aloqador tasavvurlar
muhim o rin tutishi asoslandi.
’
Qissasi Rabg uziy talqinicha, Xizr daryolarda yuradi . O zbek
“ ’ ” “ ” ’
xalq eposida ham Xizr bazida suv stixiyasi bilan bog lab tasvirlanadi. Masalan,
’
Rahmatulla Yusuf o g li repertuaridagi Yunus bilan Misqol dostonida
’ ’ “ ”
tasvirlanishicha, hazrati Xizrning bir makoni Dayrobodning etagida . Islomiy
”
manbalarda ham Xizr bilan Muso alayhissalomning uchrashgan joylari dengiz
bo yida ekanligi aytiladi. Xizrning abadiy tirikligi ham uning hayot suvi ni
’ “ ”
ichganligi bilan izohlanadi. Shularning barchasi Xizr obrazining mifologik negizi
suv kultiga bog liqligini ko rsatadi.
’ ’
O zbek xalq afsonalarida va mifologik matnlarida Xizr obrazi Obi
’ “
hayot suvini ichib, barhayotlikka erishgan mifik personaj , odamlarni daryo,
” “
ariqdan o tkazib qo yadigan homiy , nuroniy chol ko rinishida namoyon
’ ’ ” “ ’
bo lib, suv so raydigan g ayrioddiy personaj , suv manbaini topish yo lini
’ ’ ’ ” “ ’
aytib maslahat beruvchi personaj , hassasini tekkizgan joydan suv chiqaruvchi
” “
mifik qahramon sifatida tasvirlanadi.
”
Demak, Xizr o zbeklarning suv kulti bilan aloqador mifik
– ’
tasavvurlarini o zicha singdirgan afsonaviy personajlaridan biri hisoblanadi.
’
O rta Osiyo xalqlari dehqonchilik madaniyati an analari, udum va marosimlarida
’ ’
bu obraz muhim o rin tutganligi ilmiy adabiyotlarda ham qayd qilingan.
’
Xususan , ekinzorlar Xizr kezadigan joylardan biri deb qaraladi.
15

Dehqonlar tasavvuricha, Xizr hosilning mo l bo lishi va yilning barakali’ ’
kelishini ta minlaydigan afsonaviy homiy. Yashil to n kiygan oq soqolli nuroniy
’ ’
chol ko rinishida bo lgan Xizr dalalarni kezib yurib, ekinlarga baraka ato
’ ’
qilarkan. Ekini baravj bo lib o sayotgan dalaga Xizr nazar solgan ,
’ ’ “ ”
Xizrning etagi tegib ketgan , Xizr etgini sudrab o tgan joy deb ta rif
“ ” “ ’ ” ’
beriladi. Bu o rinda ham Xizr va Bobodehqon obrazlari vazifadoshlik maqomida
’
bo lib, har ikki personajning mifologik negizi qadimgi ajdodlarimizning
’
dehqonchilik ma daniyati an analari hamda hosildorlik kulti bilan aloqadorligini
’ ’
ko rsatadi.
’
Dehqonlar bug doy o rish chog ida qaysi bir o roqchining oldidan
’ ’ ’ ’
qo shabosh bug doy chiqib qolsa, uni Xizr nazari tushgan kishi deb ataydilar.
’ ’
Navbahor tumanidagi Arabxona qishlog ida yashovchi Botir Alibekovdan yozib
’
olingan ma lumotga qaraganda Xizrning muborak qo li tekkan boshoq tushib
’ ’
etilgan vaqtida qo sha bosh bug doyga aylanadi. Qaysi bir o roqchining
’ ’ ’
oldidan qo’shabosh bug doy chiqib qolsa, u o zini behad baxtli sanaydi,
’ ’
boshoqni uyiga olib borib, ko rinarliroq joyga osib quyadi. Bunday kishining
’
xonadoni Xizrning barakasidan yil bo yi bahramand bo lib yuradi deydilar.
’ ’
Navoiy viloyatining Xatirchi tumani dehqonlari orasida bug doy
’
choshlash degan bir odat mavjud. Xirmonga uyulgan g aramlar galagovdan
” ’
chiqarib, bug doy donlari somondan ajratilib olingach, xirmonda qip qizil
’ –
chosh hosil boladi. Choshni maxsus g alvi bilan o rtaga to playdilar va toza
’ ’ ’
dondan bir g alvir to ldirib olib xirmondagi choshni aylantirib oladilar. Keyin
’ ’
ana shu g alvirdagi bug doyni choshning ustiga to kadilar. Bu udum vositasida
’ ’ ’
choshni yomon ko zdan saqlashga harakat qilish bilan bir qatorda unga Xizr nazar
’
solishiga umid qiladilar. Aytishlaricha shunday qilinsa, ertasi kuni ayni sahar payti
Xizr kelib choshga nazar tashlar emish. Xizr nazari tushgan bug doy esa barakali
’
deydilar.
Xorazmlik dehqonlar xirmondagi donni somondan ajratib, chosh
qilinandan keyin bug doy choshining ustiga kesak quyadilar va uni Xizr
’ “
kesagi yoki baraka kesagi deb ataydilar. Xirmondagi bug doyni qoplarga
” “ ” ’
16

solib, uyga tashilgandan keyin ham baraka kesagini tashlab yubormaydilar.“ ”
Uni bug doy slingan qoplarning sutiga qo yadilar va kelasi yl o rim yig im
’ ’ ’ – ’
vaqtigacha asrashga harakat qiladilar.
Xulas, turkiy xalqlar mifologiyasida, jumladan o zbeklarning mifik
’
tasavvurlari tizimida ham Xizr obrazi hosildorlik, qut baraka va mo l
– ’ –
ko lchilik g oyalari bilan chambarchast bog lanib keladi. Xizr bilan aloqador
’ ’ ’
mifologik qarashlarning genetik ildizlari va bu asotiriy obrazning kelib chiqishi
O rta Osiyoda yashagan qadimgi ajdodlarimizning dehqonchilik ma daniyati
’ ’
an analari bilan ham bevosita aloqadordir.
’
O zbeklarning Xizr bilan aloqador mifologik qarashlari ko p qatlamli
’ ’
e tiqodiy qarashlarni o zida aks ettirgan bo lib, bu asotiriy obrazning kelib
’ ’ ’
chiqishi hosildorlik kultini o zida ifoda etgan yana bir mifik tasavvurlar silsilasi
’
o simliklar kulti ham muhim o rin tutgan.
– ’ ’
O zbek mifologiyasida tabiatning erta bahorgi uyg onishi qor va
’ ’
muzlarning erishi hamda o simliklarning o sa boshlashi ham Xizr obrazi bilan
’ ’
bog lab tasavvur qilingan. Xatirchilik keksa dehqonlar qish qattiq kelgan yili
’
bahorga borib birinchi marta kunlar isiy boshlaganini ko rishsa, Muzga Xo jai
’ “ ’
Xizrning hassasi tegibdi-da , - deydilar. Aytishlaricha Xizrning hassasi tekkan
”
joyga harorat baxsh etilib, muz va qorlar erib ketar, yerda o t o lanlar o sib
’ – ’ ’
chiqar emish.
Xizr obrazining keliib chiqishi hosildorlik kultlarining mifologiyasi bilan
aloqadorligini tasdiqlaydigan yana bir muhim bir detal bu mifik personajning
o simliklar, yashillik, maysa rangi bilan bog liq holda tasavvur qilinishidir.
’ ’
Ozarbayjon olimi M.Seyidov Xizr obrazining qadimgi ozarbayjon
mifologiyasidagi yashillik, suv va uylanish, oila qurish ma budi O lank bilan
’ ’
aloqadorligini qayd qilgan edi.
O zbek folklorida ommalashgan to y marosimi qo shiqlarida ham
’ ’ ’
Xizr , va o lan tushunchalarining yonma yon qo llanilishi holati
” “ ’ ” – ’
uchraydi:
17

O lan aytib to ylarni gul qilasiz yor yor,’ ’ –
Bu Xizrni o zingizga pir qilasiz yor yor.
’ –
Xizrni yashillik, maysazor o t ulan timsoli deb tasavvur qilish, qadimiy
’ –
mifologik an analrdan biridir. Qissasi Rabg uziy da yozilishicha, Xizr qayu
’ “ ’ ” “
yerda o ltursa, ul yer ko karur edi
’ ’ ”
Yashillik Xizr obraziga xos eng muhim belgilardan biri. Bu mazkur
–
mifik obrazning suv, o simlik, yoshlik, doimiy barhayotlik bilan chambarchas
’
bog lanib kelishini korsatadi. Xizr obrazining g ayritabiiy xususiaytlari u yoki
’ ’
bu o simlik bilan bog liq holda namoyyon bo lishi haqidagi xalq qarashlari
’ ’ ’
ham bu obrazning genetik asoslari mifik personajlar bilan mushtarak negizga
egaligini ko rsatadi.
’
XV asr birinchi yarmida ijod etgan shoirlardan biri Sayyid Qosimiyning
Haqiqatnoma asarida Hikoyati Xizr va podshoh va piri muqallid hikoyati
“ ” “ ”
mavjud. Bu asarda ham Xizr ko proq xalq og zaki ijodi asarlarida uchraydigan
’ ’
Xizr obraziga o xshaydi. Hikoyatda tasvirlanishicha, bir podshoh Xizr bilan
’
suhbatlashishni, u bilan uchrashishni juda xohlaydi. Bu istagi kundan kun
–
kuchayadi. G izoyi ruhi bo ldi ohu zori . Shoh shu istagi ilinjida olamga
“ ’ ’ ” “
yetkardi bashorat :
”
Xizrdin kim menga kelturdi payg om,
’
Anga men qilg aymen chandon inom.
’
Bir odam Xizr bilan ko pincha birga bo lishini podshoga yetkazdilar.
’ ’
Podsho unga ko p inom beradi. Ammo uning yolg onchiligi ayon bo ladi.
’ ’ ’
Vazirlar bu odamni jazoga buyuradilar. Shu paytda Xizr paydo bo ladi.
’
Gunohkorni kechirib marhamat ko rsatishni, johil vazirlardan xalos bo lishni
’ ’
podshoga maslahat beradi. Bu hikoyatdan Xizrning adolatparvarligi,
gunohkorlarning himoyachisi, yo qlaganda yetib kelishi kabi tomonlari
’
oydinlashadi.
18

Yozma badiiy asarlarda Xizr, birinchi navbatda, klassik she riyatning ilk’
tasvir unsuri, mo jizaviy kuch qudrat, ideal husn egasi bo lmish ma’shuqa
’ – ’
bilan tafsilotlarda tilga olinadi. XV asrga oid lirik g azallar bilan tanishar
’
ekanmiz, ba zi baytlarda mashuqa Xizrga muqoyasa qilinadi, ular o z vazifasiga
’ ’
ko ra o zaro tenglashtiriladi, ba’zi o rinlarda ma shuqa husni, og zi, la li
’ ’ ’ ’ ’ ’
labi Xizrdan ham, uning tiriklik suvidan ham ustun va azizroq ekanligiga urg u
’
beriladi. Deyarli barcha o rinlarda Xizr obrazi ma shuqa, yor obrazini, uning
’ ’
botiniy va zohiriy sifatlarini madh etish, uni yuksakka ko tarish, uning ulug vor
’ ’
salohiyatini ko rsatishda bir vosita sifatida xizmat qiladi. Klassik shoirlarimiz
’
uchun maqsad Xizrni tasvirlash emas, balki Xizr vositasida ma shuqani, insonni
’
tarannum etish, uning xarakterli belgilarini yoritishdir.
Hofiz Xorazmiy g azallaridan birida g oyatda jonli, serfikr, maftunkor
’ ’
muqoyasaga duch kelamiz. Bayt o zining originalligi, juda o rinli va chiroyli
’ ’
ifodasi bilan kishini hayratda qodiradi:
Chashma-yi husnungdin, ey jon, qartayo no sh etkali,
’
Xizr yanglig olam ichra zindadur oyu quyosh.
’
Gap ma shuqa husnu go zalligining beqiyos ekanligini tasvirlashda.
– ’ ’
Shoir ana shu tasvirni berishda tabiatdan majoz izlaydi. Va o z fikriga mos
’
tashbih topa oladi. Doimiy harakatda, doimo nigohimiz tegrasida bo lgan oy va
’
quyosh ana shu vazifasini bajaradi. Baytda shoir Xizr obraziga to xtaladi. Unda
’
Xizr xalq og zaki ijodi asarlarida ham, yozma adabiyotda ham o ziga tegishli
’ ’
bo lgan bosh belgisida doimiy barhayotlik, bezavol umr egasi sifatida talqin
’ –
etiladi. Xizrning umrboqiyligi uning tiriklik suvida egaligidir. Shoir oy va
–
quyoshning abadiyligini e tirof etadi. U bu narsaga olam nigohi bilan, ilmiy
’
nuqtai nazardan baho bermaydi, balki shoirona nazar bilan, badiiy yo sinda fikr
’
yuritadi. Shoir ta kidicha, oy va quyoshning olam ichra zinda ligi ularning
’ “ ”
ma shuqa vaslidan, uning chashmayi husnidan no sh etganligi sabablidir. Oy
’ “ ’ ”
bilan quyosh va Xizr abadiylik timsoli, ma shuqa vasli va obi hayvon ana
– ’ “ ”
shu vazifani bajaruvchi vositalar ekanligi ta kidlanadi. Ba zi baytlarda
’ ’
ma shuqa Xizrga tenglashtiriladi. Unga Xizr deya nisbat beriladi.
’ “ ”
19

Xizr o zining rang barang sifatlariga ega. Ammo Xizr uchun ilk nisbat,’ –
bu so z tilga olinganda hayolimizda gavdalanadigan yetakchi tasavvur uning
’
doimiy barhayotligi, hech qachon o lmasligi, tiriklik suvining egasi ekanligi bilan
’
bog liqdir.
’
Xizr obi zindagoniy tiriklik suvining sohibi, u har qanday jonsiz
“ ” –
vujudga jon ato etish qudratiga ega. Xizr yo lda, dashtda, o rmonda tunda ham
’ ’
kunduzi ham kezib yuradi. U go yoki uyqudagi inson bilan muloqotga kirishish
’
xususiyatiga ega. Xizr musulmon xalqlari tushunchalarida, asosan nuroniy chol
sifatida, Xizr bobo, Xo ja Xizr, Hazrati Xizr nomlari bilan tasavvur etiladi. O rta
’ ’
Osiyo xalqlari nazarida, Xizr nuroniy chol qiyofasida ko rinadi, unga kim
’
yo liqsa, kim uni ko rsa, baxtli bo ladi. Ko pgina musulmon mamlakatlarida
’ ’ ’ ’
Xizr kishilarning o t va suv balosidan, ilon va chayonchaqishidan himoya
’
qiluvchi obraz sanaladi. Y.Koblev mifologik personajlarni turli joylarda oyda,
–
yerda, o rmonda, suvda yashashlarini, ularning o ziga xos maskanlari borligi
’ ’
haqidagi qarashlar mavjudligini ko rsatib o tadi. Buni folklor asarlari doston,
’ ’
ertak, qo shiqlar misolida ko rishimiz mumkin. Ularda Xizr qiyinchilikka
’ ’ –
uchragan va uning nomini atab madad tilagan kishilarga yordam beruvchi, doston
yoki ertak qahramonlariga quvvat, benihoya kuch ato eta oluvchi, asardagi ijobiy
obrazlarga pirlik, ustozlik, murabbiylik qiluvchi, tiriklik suvining sohibi,
umrboqiy, o ta kuchli, rahmdil bir obraz sifatida talqin etiladi.. M.Afzalov
’
ta kidicha, xalq ertaklarida uchraydigan Xizr obrazi quyidagi sifatlarga ega:
’
Ertaklarimizda uchragan cho l egasi Xizrni ham mifologik obrazlardan biri
“ ’
desak bo ladi. Xizr ijobiy personajlarga madad, kuch quvvat beruvchi, ularning
’ –
murod maqsadlariga yetishuvida yordam beruvchi fantastik obraz. U turli
–
odamlar, buyumlar, jonivorlar holiday ham ko rinadi. Xizr hech qanday diniy
’
obraz bo lmay, yani xudo tomonidan yuborilgan sahoba yoki avliyo bo lmay,
’ ’
balki u xalq fantaziyasining mahsulidir. Xizr ideallashtirilgan obraz . Epos
”
qahramonni har qanday sharoitda doimo qo llab quvvatlab, yordam beruvchi
’ –
g ayritabiiy qudratga ega kuch epik homiy hisoblanadi. Xo sh,
’ – ’
Go ro g lining epik homiysi kim?
’ ’ ’
20

Savolga bevosita dostonning o zidan javob axtaraylik. Go ro g li’ “ ’ ’ ’ ”
turkumiga mansub barcha dostonlarda qahramon tilidan aytiluvchi G oyib eran
“ ’
pirim,, ko llang qirq Chilton murojaatiga tez tez duch kelamiz. Yoki
’ ” –
Go ro g li Hasanxoznga murojaat qilib aytadi:
’ ’ ’
Mening pirim Hasan, G oyib eranlar,
’
Yiqilgan, suringan kishiga rahbar.
Dostonning turkman versiyasida ham homiy haqida gapirilganda
eranlar eslanadi. Bu o rinda birinchi galda hal qilinishi kerak bo lgan masala
“ ” ’ ’
G oyib eran yoki eran atamasi mazmuni nimani anglatishini aniqlashdir.
“ ’ ” “ ”
Etnograf M.S.Andreev Chilton obraziga bag ishlangan maqolasida
’
g oyib eran birikmasidagi tayanch eran atamasiga to xtalar ekan, eran
“ ’ ” “ ” ’ “
va yoron so zlari o rtasidagi fonetik uyg unlikka tayanib, bu atama shak
“ ” ’ ’ ’ “
shubhasiz forscha g ayb jaran birikmasi asosida paydo bo lgan , degan
– “ ’ ” ’ ”
uzil kesil xulosaga keladi.
–
eran atamasining ko pchilik turkiy xalqlar o rtasida qo llanilishi
“ ” ’ ’ ’
bizning bu etimologiyaga shubha bilan qarashimizga sabab bo ldi. Xususan,
’
forsiy tillar ta siridan uzoq bo lgan tuva va yoqut folklorida ham bu atamaning
’ ’
faol qo llanilishi, masalaga bir muncha keng ko lamda yondashishi lozimligini
’ ’
talab etadi. Jumladan, tuvaliklar jamiki muqaddas ruhlarga eran deyishadi.
“ ”
Turkiy xalqlar o rtasida er ning muqaddas iloh ma nosida keng
’ “ ” “ ” ’
qo llanilishidagi fikrlarini M.Seyidov ham yozadi.
’
Er va eran atamasi Go ro g li dostonlarida ham umumlashma
“ “ ” “ ’ ’ ’ ”
muqaddas ruh , homiy ma nosida keladi. Masalan, dostonlarda er asosan
“ ” ’ “ ”
Xizrga epitet sifatida qo llaniladi. Xizr va boshqa qahramonlarga homiylim
’
qiluvchi kuchlarga nisbatan esa eran , g oyib eran atamalari ishlatiladi.
“ ” “ ’ ”
Dostonning turman versiaysida Go ro g li haqida gap ketar ekan Er nafsi
’ ’ ’ “
bilan do ragan o g lon deyilishi ham fikrimizni tasdiqlaydi. Demak, Er
’ ’ ’ ” “ ” –
21

Eran sof turkiy asosli so zlar bo lib, homiy muqaddas ruh ma nolarda“ ” ’ ’ “ ” ’
qo llanilishi oydinlashmoqda.
’
Go ro g li dostonlarida qahramonni doimo qo llab turuvchi, u
“ ’ ’ ’ ” ’
bilan hamisha hamqadam yuruvchi bosh eran Xizr obrazi hisoblanadi. Xizr
“ ”
qanday obraz? U qanday qudratga ega va Go ro g li dostonlarida epik
“ ’ ’ ’ ”
voqelikning qaysi qatlamlarida o z hukmini yurgiza oladi?
’
Aslini olganda bosh homiy kuch Xizr haqida to liq tasavvurlarni
– ’
tiklash, Go ro g li obrazining tubasoslarini yoritishda, uning mohiyatini to la
’ ’ ’ ’
qonli anglashda ham muhim tayanch nuqtalaridan biri bo lib xizmat qiladi.
’
Chunki, alpning kimligi, qanday qudratga egaligi homiy bilan chambarchast
bog liq bo ladi. Dastlab, Xizr haqida bevosita dostonda aks etgan tasavvurlarni
’ ’
alohida qarab chiqaylik.
Dostonda tasvirlanishicha, Xizr har qanday sharoitda, har qanday joyda
qahramonga yordam beruvchi oq soqolli, qizil yuzli, oppoq kiyimli chol kishi.
Qahramondan bo lak odam Xizrni hammavaqt ham ko ravermaydi. Ko pchilik
’ ’ ’
o rinlarda Xizr bajargan ishni qahramon uddalaydi, deb o ylaydi. Xatto,
’ ’
Xizrning ko pchilik amallari, xatti harakatlari qahramonga ham sirli. Dostonda
’ –
Xizr chiltonlar va boshqa homiy kuchlarga ham rahbarlik qiladi. Ularni
qahramonfga yordam berishga buyurib, boshqarib turadi (Soqibulbulning
qahramon hizmatiga buyurilishini eslash kifoya).
Go ro g li dostonlarida bevosita Xizr obrazi tasvirlangan voqealar
“ ’ ’ ’ ”
tafsiloti bilan bir qatorda, qahramonlar tilidan xalq o rtasidagi ush bu obraz bilan
’
bog liq an anaviy tasavvurlar ham bayon etilganki, bular o ta muhim
’ ’ ’
ahamiyatga ega.
I.Qahramon uzoq safar chiqar ekan dastlab cho lga (dashtga) chiqadi. Bu
’
cho l Xizr cho li , Er Xizr dashti deb nomlanadi
’ “ ’ ” “ ” ”
Ikki ot daryoday toshib boradi,
Er Xizr cho lia tushib boradi.
’
Yoki:
22

Tushdi Avaz yo liga,’
So na yuzar qo liga.
’ ’
Obro ber, deb chu, dedi,
’
Er Xizrning cho liiga.
’
Odatda, Go ro g li dostonlaridagi epik makon tasvirining englama
“ ’ ’ ’ ”
gorizontal model ko rinishi quyidagicha umumlashadi qahramon yashovchi
“ ” ’
joy Taka Yovmit Eli (keyinchalik Chambil)ning bir tarafida bolli ko li, bir yonida
’
Asqar tog i bor. Uch kunlik yo ldan keyin esa Er Xizr dashti boshlanadi. Dasht
’ ’
tugab Balo tog i keladi. Bu tog ni dev qo riqlab yotadi. Balo tog idan keyin
’ ’ ’ ’
cho l va undan keyin Ko xi Qof va Bog I Eram o rnashgan. Ko x tog ida
’ ’ ’ ’ ’ ’
devlar, Bog i Eramda esa parilar yashaydi. Epik tasavvurga ko ra Xizrning
’ ’
makoni Asqar tog ining o rtasi yer kindigi da deb tasvirlanadi. Ayni
’ ’ – “ ”
paytda, Bal ova Asqar tog lari o rtasidagi cho l ham Xizrning mulki
’ ’ ’
hisoblanadi.
Dostonlarda uchrovchi Xizr bilan bog liq yana bir an anaviy tasavvur
’ ’
shunday:
Balli ko nglim qaynab toshar,
’
Xizr ko rgan uzoq yashar.
’
Xizr ko rgan odamning uzoq yashashi haqidagi variantlar bevosita
’
Go ro g lining hayoti misolida tasdiqlanadi va Xizrning tiriklik suvini topib,
’ ’ ’
umrboqiylikka erishganligi bilan bog liq ishonchlar asosida izohlanadi.
’
Xizr obrazi haqidagi el o rtasida yuruvchi ishonch, turli naql va afsonalar
’
dostondosh tasavvurlarni yanada to ldiradi. An anaviy xalq tasavvuriga ko ra,
’ ’ ’
Xzir odatda odamlarga oq soqolli, oq kiyimli chol sifatida namoyon bo ladi. Ayni
’
paytda Xizr o z shakli shamoyilini o zgartirgan holda ham uchrashi mumkin
’ – ’
turk mashoyiqlarining har kim ko rsang Xizr bil, Hart tun ko rsang qadr bil
“ ’ ’ ”
23

deyishlari zamirida ham boshqa majoziy ma nolar qatorida yani tasavvur turibdi.’
Odatda har biro dam umr davomida uch marta Xizr bilan duch keladi, baxshilar
ham Xizr haqida kuylar ekanlar, ushbu dunyoqarashdan kelib chiqib fikr
–
mulohaza yuritishgan. Bu holat esa bugungi kunda biz tadqiq etayotgan
dostonlardagi Xizr obrazi ko b jihatdan islomiy tasavvurga yaqin turishini
’
bildiradi. Doston kuylayotgan baxshi, uni tinglayotgan omma uchun ana shu
tasavvur ustuvor ekanligini unutmaslik kerak.
Xulosa qilib aytadigan bo lsak, Go ro g li dostonlaridagi Xizr
’ “ ’ ’ ’ ”
obrazi eposining ko pchilik obrazlari kabi serqatlam va ko pqirrali obrazlar
’ ’
sirasiga kiradi.
II.BOB. Xizr obrazi va uning mumtoz she riyatdagi
’
talqini
Adabiyotimiz tarixida XV asr birinchi yarmi she riyati turkiy tilda yozish
’
kuchayganligi, adabiyot dunyoviy mazmun olganligi bilan xarakterlanadi. Hofiz
Xorazmiy, Atoiy, Gadoiy, Sakkokiy, Lutfiy kabi zabardast shoirlarimiz ijodida
hayotni, uning go zalligini kuylash, ishqni Muhabbat turfa javhardur ham aylar
’ “
pirni barno (Hofiz Xorazmiy) deya sevgi qudratini tasvirlash, inson ruhiyati bilan
”
bo liq rang barang tuyg ularni tarannum etish asosiy mavzuga aylandi.
’ – ’
Ma shuqa va oshiq xarakteri, sifatlari, kechinmalarini yoritishda,
’
she riaytning xalqchil ruhiyati va qalbiga hamohang bo lishida, uning hayot
’ ’
bilan uzviy bog lanishida folklor, mifik obrazlar sezilarli rol o ynaydi. Folklorga
’ ’
24

xos obrazlar , maqol va matallar, iboralar va xalq tili elementlari, shuningdek,
mifik obrazlar klassik shoirlarimiz lirik asarlarida ko p uchraydi. Professor Hodi’
Zarif ta kidlaganidek: Sakkokiy, Atoiy, Lutfiylar o z she rlarini real hayot
’ “ ’ ’
haqidagi realistik tushunchalar, original o xshatishlar bilan bezadilar. Bu
’
harakatda esa xalq tili, xalq maqollari, ertak va afsonalari ular uchun boy manba
bo ladi . Biz ularning ijodi bilan tanishar ekanmiz, turli mifik obrazlar: pari,
’ ”
Xizr, ajdar, dev, alvasti kabilar uchrashini kuzatamiz.
Xalq qarashlarida, tasavvurida o zining chuqur izini qoldirgan, folklor
’
asarlarida ham, yozma badiiy adabiyot namunalarida ham faol namoyyon
bo ladigan mifik obrazlardan biri Xizrdir. Xizr yashil kiyimdagi tirik jonzod.
’ –
Islom aqidasicha esa, payg ambarlardan biri. Xizr ibtidoiy davr kishilari
’
tushunchalarining mahsuli, ularning tabiat kuchlariga qarshi kurashuvi natijasida
o laroq o ylab chiqarilgan obraz. Uning kelib chiqishiga doir turli fikrlar
’ ’
mavjud. Chunonchi E.Y.Bertels, u qadimgi o simliklar olami bilan bog liq
’ ’
hudolarga borib taqaladi, desa, B.Sarimsoqov esa, M.Seyidovning shu so z bilan
’
bog liq ba zi fikrlarini keltiradi. Bu dalilga ko ra, Xizr otashparastlik
’ ’ ’
e tiqodlari bilan bog liqdir. Demak, bu narsa juda ko p xalqlarda o tning
’ ’ ’ ’
poklovchilik xususiyati haqidagi qadimgi e tiqodlariga borib bog lanadi. Bu
’ ’
fikrlarni rad etmagan holda aytish mumkinki, olimlarimiz E.Y.Bertels ham,
A.Klimovich ham, M.Piotrovskiy ham Xizr so zining, Xizr obrazining yashillik
’
bilan aloqador ekanligini ta kidlaydilar. Bu fikrni I.Haqqulov ham tasdiqlaydi.
’
Xizrdan so rmisham: Irningmidurur obi hayot,
’ “
Iso anfosi hamondur , dedim, aytur: Sanga ne?!
” “ ”
Bu misralarda yengil va samimiy ishqiy mojaro kayfiyati sezilib turadi.
Baytda Xizrga murojaat qilinyapti. Aslida bu hitob mifik obraz Xizrga qaratilgan
emas. Bu lirik qahramon tomonidan ma shuqaga berilayotgan nisbat. Oshiq
– ’
o z ma shuqasiga savol beradi. Garchi u o z yori irinini labi qudratini,
’ ’ ’ “ ” –
sifatini yaxshi anglasada, yana mahbubdan uning obi hayot yoki Iso anfosi
“ ” “ ”
25

ekanligini so raydi. Ma shuqa injiqlik qiladi. Oshiqqa bepisand munosabatda’ ’
bo ladi-da, Sanga ne?! deya javob beradi. Shoirning maqsadi ham ma shuqa
’ “ ” ’
irini sifatini aniqlash emas, balki o quvchiga uning obi hayot tiriklik
“ ” ’ “ ” –
manbai, Iso anfosi Iso nafaslik, ya ni jonsizga hayot baxsh etuvchi qudrat
“ ” – ’
egasi, mo jizakorligini ko rsatish, ayolni ulug lashdan iboratdir. Mazmunan
’ ’ ’
yuqoridagi baytga vobasta misralar Lutfiyning quyidagi baytida ham uchraydi:
Qadahe keturki sendek Xizru Masih elindin,
Kishiga mayi muravvaq erur obi zindagoni.
Ko pgina lirik baytlarda ma shuqa la liga obi hayot , obi hayvon
’ ’ ’ “ ” “ ”
deya nisbat berilib, uning oshiqqa umrboqiylik ato etish xususiyati haqida
gapiriladi. Ma shuqa, asosan Xizr umri, bu umrning abadiylik manbalari nuqtai
’
nazardan talqin etiladi. Birinchi novbatda, ma shuqaning la li labi Xizrdagi
’ “ ’ ”
obi hayot , obi hayvon , Xizr suvi ga tenglashtiriladi. Ba zi baytlarda
“ ” “ ” “ ” ’
esa, yorning shakardek suchuk so zi ham tiriklik suvi sifatida zuhur etiladi.
“ ’ ”
Mahbuba buyuk salohiyat egasi. U o z hajru sitami, zulmkorligi, beiltifotligi,
– ’
hatto beqiyos go zlalligi, ko rku jamoli, shirin xandalari-yu, maston boqishlari
’ ’
bilan unga dilbasta kishilarni halok eta oladi. Bugini emas, u jonsiz vujudga
tiriklik, ruhsiz badanga tiyraklik ato etishi, hatto hayoti jovidon abadiy umr
“ ” –
hadya etishga qodir sohira. Lutfiy lirik qahramonni nazarida, ma shuqa labi
’
chashmai hayvon :
“ ”
Labingdan so rgali keldim tabuqda,
’
Xizrdek chashmai hayvona keldim.
Oshiq ma shuqasi vaslidan umidvor. Uning istagi sevgilisi labidan bo sa
’ ’
olish. Lirik qahramon uchun ma shuqasi labi Xizr izlagan chashmai hayvon .
’ “ ”
Bu baytda oshiq xatti harakati Xizr obrazi asosida ochiladi. Ya ni Xizrning
– ’
xohishi tiriklik suvi edi, uni topish maqsadida harakat qilgan edi. oshiq uchun
26

tiriklik suvi ma shuqa labi. Hofiz Xorazmiyning mana bu baytida shu belgi– ’
bildiriladi:
So rgan kishilar obi hayot labingizdan,
’
Olam ichira Xizrsifat zinda bo lasi.
’
Bu bayt Xizr obrazi bilan aloqador tomonlarga ishora bor. Bu Xizrning
–
abadiyligi, olam ichra doimiy yashashligidir. Shoir ma shuqa tavsifida Xizrdagi
’
ana shu xususiyatga e tiborni tortadi. Lirik qahramon ta kidicha, ma shuqa
’ ’ ’
vasliga yetgan kishi, bu dunyoda doimiy yashab qoladi. Xizrsifat zinda
“
bo ladi . Lirik qahramon uchun sevgan kishiga, uning vasliga yetish abadiylik
’ ”
timsoli. Shoir ishqni, sevgini ulug laydi. Ba zi vaqtlarda ma shuqaga Xizr
’ ’ ’
nisbati berilsada, lekin asosiy fikrlar Xizrdagi obi hayot va ma shuqadagi lab
’
zaminida yoritiladi. Agar Xizr tiriklik suviga ega bo lib, doimiy hayot bo lsa,
’ ’
ma shuqa labi ham tiriklik manbai, Xizr ayniga teng tura oluvchi manba.
’
Ma shuqa a zolarini afsonaviy obrazlarga qiyoslash Gadoiyning mana bu
’ ’
baytida soda bir ko rinishida tasvirlanadi:
’
Ul nabot yerning shaker, yo qand, yo jondur, begim,
Yo Masiho, yo Xizr, yo obi hayvondur, begim.
Shoir tajohilu orifona san tidan foydalanib, ma shuqa yerni ni
“ ” ’ ’ “ ”
shaker, qand, Masih, Xizr, obi hayvon kabilarga tenglashtiriladi. Mana shu ruhdagi
misralar Atoiy asarlarida ham uchraydi:
Bu pari paykar sanam go yoki maxzi ruhdur,
’
La li Xizr obi hayoti, qaddi umri Nuhdur.
’
Xalqimiz shirinso zlikka odob belgisi deb biladi. Hofiz Xorazmiy
’
yozishicha, ma shuqaning shakartak suchik so zi dan ko ngul naqdi jon
’ “ ’ ” “ ’
27

topadi . Oshiq ko ngil bu shirin so zdan obi hayvondan Xizrtak hayoti” ’ ’ – “ ” “
jovidon topdi :
”
Shakartak suchi so zungdin ko ngul to naqdi jon topdi,
’ ’
Xizrtak obi hayvondin hayoti jovidon topdi.
Gadoiy lirik qahramoni uchun ham Xizr sarchashmasi ning keragi
“ ”
yo q. uning mangu yashashi ma shuqasi vasli bilan bog liq. Oshiq uchun
’ ’ ’
ma shuqa vasli, sevganini ko rish obi hayvon abadiy tiriklik vositasi:
’ ’ – “ ” –
Istamas ko nglum Xizr sarchashmasini, chun manga,
’
Bir dami vasling hayoti obi hayvon ko rnadur.
’
Obi hayot haqidagi turli afsonlar mavjud. Ba zi afsonalarga ko ra tiriklik
’ ’
suvini Xizr va Iskandar izlaydi. Iskandar noumid bo lib, o z istagidan kechadi,
’ ’
Xizr esa obi hayotga erishadi. Gadoiyning mana bu baytida shu afsonaga ishora
qilinadi:
Sarchashmai hayvon chu tor og zing durur, ey jon,
’
Behuda emish ul talabi Xizru Skandar.
Lirik qahramonning e tirof etishicha, Xizr va Iskandarning sarchashmai
’ “
hayvon izlab ovora bo lishlari, tiriklik suvini qidirish talablari behuda. Chunki
” ’
ular izlagan narsa ma shuqaning tor og zi durur . Shoir tiriklik suvini narigi
’ “ ’ ”
dunyodan emas, real hayotdan, insondan izlash lozim deb biladi. Uning nazarida,
ma shuqa og zi tiriklik suvi vazifasini bajara oladi. Ba zi lirik baytlarda esa,
’ ’ ’
Xizr umri, uning abadiy hayot tarsi keraksiz bir narsa sifatida talqin etiladi. Lirik
qahramon uchun sevgani yo lida qurbon bo lish, yor uchun jon berish juda
’ ’
zavqli va yoqimli.
Agar:
Jon yorga berurning zavqini bilsa edi,
28

Kechgay edi ravon Xizr ul umri jovidondin.
Shoir bu misralar bilan o limni, narigi dunyoga ketishni tashviq’
qilayotgani yo q. gap haqiqiy sevgi, ma lum ma noda ollohga bo lgan ishqni,
’ ’ ’ ’
shu bilan birga, ulug vor oshiqlik va ayolni madh etish bilan aloqador. Oshiq
’
uchun ma shuqa vasliga yetish, uning diydoridangina bahramand bo lish yagona
’ ’
ilinj emas. Garchi bu oshiq uchun yetib bo lmas qalb istagi, huzurbaxsh halovat
’
hisoblansa-da, haqiqiy oshiq uchun yori yo lida jon nisor qilish ham katta baxt,
’
ko ngliga quvonch beruvchi holat. Lirik qahramon tasavvuricha, Xizr yor uchun
’
jondan kechish zavqini bilganda edi, abadiy tirik yurmas edi.
Afsonalarga ko ra, Xizr ega bo lgan tiriklik suvi zulmatda, qorong ulik
’ ’ ’
dunyosida, o liklar yurtida bo lar emish. E.A.Kastyuxin ham tiriklik suvi narigi
’ ’
dunyoda bo lishi haqidagi qarashlar mavjudligini yozadi. Klassik shoirlarimiz
’
asarlarida ham ana shu fikrlar bilan aloqador baytlar uchraydi. Gadoiyda shunday
bir bayt bor:
Ul la li no shning qoshi, ey Xizr suvi,
’ ’
Zulmatga kir, o lum qarokim sharmisorsen.
’
Ma shuqa la li qoshida Xizr suvi hech narsa emas. U sharmisorlik,
’ ’
uyatdan zulmatga kirishga mahkum. Atoiyda:

Bo lg oli og zing Masihi g ayb mulkindin ayon,
’ ’ ’ ’
Xizrning obi hayoti tortadur zulmatda jon.
Hofiz Xorzmiyda:
To Xizr chekmadi talab ichra baloyi ishq,
Zulmat ichinda hayvon topulmadi.
29

Umuman, XV asr birinchi yarmida ijod etgan Atoiy, Hofiz Xorazmiy,
Gadoiy, Lutfiy, Sayyid Qosimiy kabilarning ijodida ko p uchraydigan mifologik’
Xizr obrazi asosan, ma shuqadagi xarakter va sifatlarni nomoyon etishda, uning
’
mubolag ali tasvirini berishda ayolni, real inson mo jizotlarini o quvchi
’ ’ ’
tasavvuriga singdirishda, oshiq ruhiyati, ichki dunyosi, sevgi va muhabbatga,
ma shuqaga munosabatini ko rsatishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
’ ’
Ba zi lirik baytlarda ma shuqa, uning a zolari Xizrga, undagi tiriklik suviga
’ ’ ’
tenglashtirilsa, ko p o rinlarda yor, uning buyukligi e’tirof etiladi. Real zamin
’ ’
mahsuli sifatida ayol qadriyati ulug lanadi.
’
II.1. Nodira lirikasida Xizr, pari, farishta
obrazlarining berilishi
Tarix va adabiyot bir biriga chambarchas bog liq. Zero, ular biri
– ’
ikkinchisini to ldirib, jamiyat manfaatlariga xizmat qiladi. Tarix muayyan makon
’
va zamon, ma lum shaxslar hayoti bilan bog liq voqealar haqida real
’ ’
ma lumotlarni o zida mujassam etsa, badiiy adabiyotning vazifasi o zgacharoq.
’ ’ ’
Chunonchi, badiiy adabiyot muayyan tarixiy hodisa yoki shaxslar kechmishini
badiiy jihatdan sayqallab, ohorli tashbeh va metaforalar orqali tasvirlaydi. Ijodkor
asarida tarixiy jarayon va tarixiy shaxs faoliyati bilan bog liq tasvirlarda o ta
’ ’
mubolag ali chizgilardan ham foydalanishi mumkin. Natijada tasvir obyekti
’
30

bo lgan hodisaning o quvchi ongi va shuuriga ta sir kuchi bir necha barobar’ ’ ’
oshadi, tarixiy shaxs obraziga nisbatan ijobiy yoki salbiy fikr hsakllanishiga zamin
yaratiladi. Shu ma noda, badiiy adabiyotda tarixiy shaxslar obrazi tasviri
’
ijodkorning qaysi rakursdan yondashishiga qarab, kelgusida o quvchi tasavvurida
’
yaxshilik yoki yomonlik, saxiylik yoki baxillik, mardlik yoki nomardlik timsoliga,
ijodkor orzu istaklarining ifodasiga aylanishi mumkin.
–
O zbek mumtoz adabiyotida tarixiy shaxslar obrazi jihatidan boy tajriba
’
to plangan. Ularni biz, muayyan o ziga xos xususiyatlarini e tirorga olib, shartli
’ ’ ’
ravishda quyidagicha tasniflashimiz mumkin: 1. Islomgacha bo lgan davr bilan
’
bog liq tarixiy shaxslar obrazi; 2. Islom dini bilan bog liq tarixiy shaxslar obrazi.
’ ’
Bu tipdagi barcha zamonlar ijodkorlari asarlaridan o rin olib, muayyan
’
ma no va mohiyat kasb etgan. Bunday tarixiy shaxslar obraziga duch kelinganda,
’
odatda, u bilan bog liq tarixiy voqelik o quvchining ko z o ngida gavdalanadi.
’ ’ ’ ’
Shu bois asarda muayyan tarixiy shaxs nomining zikr etilishi zamirida ijodkorning
aniq maqsadi aks etadi. Bu maqsad aksar hollarda ijodkor yashagan davr
muammolari bilan yoki uning adabiy estetik ideal bilan bog liq bo ladi
– ’ ’
Birinchi guruhdagi obrazlarni yana tarixiy va sinkretik obrazlar guruhiga
ham bo lish mumkin. Masalan, Afrosiyob, Xizr kabi obrazlar ayrim manbalarda
’
tarixiy shaxs sifatida ko rsatilsa, ayrimlarida mifik obraz sifatida qayd etiladi.
’
O zbek mumtoz adabiyoti va xalq og zaki ijodini o rganishda tarixiy
’ ’ ’
obraz va mif munosabati masalasi alohida mavqega ega. Tarixiy va mifik obrazlar
talqini muammosi adabiyotshunoslikda ko p tadqiq qilingan. O zbek tilining
’ “ ’
izohli lug ati da mif atamasi quyidagicha tushuntirilgan: Mif yunoncha
’ ” “ ” “
afsona, rivoyat. Qadimgi kishilarning borliq olam haqidagi ibtidoiy tasavvuflari
majmui bo lib, koinotning yaralishi, inson, o simliklar va hayvonot dunyosining
’ ’
vujudga kelishi, tabiiy hodisalarning sabablari va mohiyati, afsonaviy
qahramonlar, ma budalar va ilohlar to g risidagi e tiqodiy qarashlarni o z
’ ’ ’ ’ ’
ichiga oladi .
”
Adabiyotshunoslik lug ati mualliflarning fikricha: Mif xalq
“ ’ ” “ –
og zaki ijodining qadimgi davrlarida paydo bo lgan, voqelik (olam) haqidagi
’ ’
31

tasavvurlarni konkret obrazlar vositasida aks etuvchi rivoyaviy asarlar. Mif
rivoyaviy asarlar bo lsa-da, ularni tom ma noda so z san ati hodisasi deb’ ’ ’ ’
bo lmaydi Miflar antik adabiyotda o zining ikkinchi umrini yashay
’ … ’
boshlaganiga amin bo lish mumkin. Zero, antik adabiyotdagi ko plab asarlarga
’ ’
mifologik syujet asos bo lgani, ularda mifologik unsurlardan keng foydalanilgani
’
buning yorqin dalilidir .
”
Bu o rinda e tibor qaratish zarur bo lgan bir jihat bor: mifik syujetlarga
’ ’ ’
asoslangan antik adabiyot bilan islomiy manbalarga tayangan sharq adabiyoti
muayyan o ziga xosliklarga ega. Shu bois, bizningcha, mifik obraz tushunchasini
’
sharq, jumladan, o zbek adabiyotiga nisbatan qo llashda ana shu o ziga
’ ’ ’
xoslikni e tiborga olish kerak.
’
Adabiyotshunosligimizda, xususan folklorshunoslikda mifik obrazlar
masalasi ancha chuqur ishlangan. Masalan, M.Jo rayev va M.Narziqulovaning
’
ta kidlashicha: Yozma adabiyot mifologiya bilan chambarchas bog langan
’ “ ’
bo lib, mifning xalq og zaki ijodi asarlaridagi epik syujet, motiv va poetik
’ ’
detallar ko rinishidagi talqinlari badiiy idrok etilgan voqelikni tasvirlashda
’
samarali qo llanib kelingan. Badiiy adabiyotda qayd qilingan mifologik obraz va
’
motivlar folklordan ijodiy bahramand bo lishning o ziga xos qirralaridan biri
’ ’
hisoblanadi .
”
Bu fikrlar yetarli darajada ilmiy dalillangan. Ularning nazariy asosga ega
ekanini e tirof etgan holda, ta kidlash kerakki, o zbek mumtoz adabiyoti
’ ’ ’
misolida mifik obraz masalasi yuzasidan olib borilgan izlanishlar bu ilmiy
muammoni bir necha yo nalishlarda tadqiq qilish mumkinligini ko rsatadi. Bu
’ ’
yo nalishlar quyidagilardan iborat:
’
1. Payg ambarlar hayoti bilan bog liq voqealar va mif talqini.
’ ’
2. Tarixiy shaxslar yoki adabiy qahramonlar obrazi va mif.
3. Jannat, do zax, farishta singari tushunchalar va mif.
’
Bizningcha, adabiyotshunoslikdagi payg ambarlar hayoti bilan bog liq
’ ’
voqialar talqinida bu adabiyotning islom madaniyati va e tiqodi bilan
’
bog liqligini e tiborda tutish zarur. Jumladan, Sulaymon payg ambar obrazi
’ ’ ’
32

mumtoz adabiyot va folklor asarlarida eng ko p badiiy talqin etilgani bilan’
alohida ajralib turadi. Rabg uziyning ,, Qisasi Rabg uziy sidagi ,,Sulaymon
’ ’ ”
karinichqa bilan so zlashgani , ,,Sulaymon kursisining sifati singari hikoyalar,
’ ” ”
Alisher Navoiyning ,,Tarixi anbiyo va hukamo asaridagi Sulaymon payg ambar
” ’
va uning sifatlariga oid qarashlar ham bu fikrni tasdiqlaydi. Jumladan, ,,Qisasi
Rabg uziy da:
’ ”
Dovud o g li Sulaymon Tengrimizning sovchisi,
’ ’
El ulog lig shoh ediyu ham uchar qush elchisi.
’ ’
Odamiy, ulkan, yugurgan, dev, pari ham el, bulut
Og ulig bo lsun ozig lig barcha aning ishchisi.
’ ’ ’ ’ ’
Ko zi to rt yuz qang li erdi kunda qushlug oshig a,
’ ’ ’ ’ ’
Borg usida kur arslon,bo ri, qopqon qo ychisi,
’ ’ ’
Tupichoq otning urug i qoldi andin dunyoda,
’
Tilda hujjat, tanda xidmat, qo lda mulkat qamchisi.
’
O zi ,,ni mal abdu atandi ham yalavoch ham malik,
’ ’ ”
Yo ldin ozg anlarg a erdi o zi ujmoh yo lchisi.
’ ’ ’ ’ ’

Ko rinadiki, Rabg uziy Sulaymon alayhissalomni ,,ham yalovoch, ham
’ ’
malik deya ulug laydi. Uning hadsiz hokimiyat, kuch-qudratni mujassam
” ’
etgani, mavjudotlar uning izmida ekani, shamol, insu jin, devu alvastilar uning
hukmida bo lganligi diniy-ilmiy manbalarda ham zikr etiladi. Rabg`uziyning
’
xizmati, ana shu fikrni nazmda poetik shaklda ifodalanganidir.
Bu an ana Nodira ijodida o ziga xos shakl va mazmunda davom ettirilgani
’ ’
kuzatiladi.Jumladan, mana bu bayt mazmuni ushbu fikrni quvatvatlaydi:
Bul mo ri xastadin degil, eyhudhudi sabo,
’
Taxti adolat uzra Sulaymong a bandalig
’ ’

Yana bir g azalida:
’
33

Bu barcha ajz ila isboti notavonlig dur,’
Ki mo r qildi Sulaymong a tuhfa poi malak
’ ’

Nodira lerikasida Sulaymon bilan bog liq voqia-hodisalarga ishora qilish
’
orqali, shoiraning g oyaviy-estetik dunyoqarashi ochib berilgan. Shoira Yorni
’
Sulaymonga o xshatgan, u bilan muqoyasa qilgan. Manbalarda keltirilishicha,
’
Sulaymon payg ambar sulolasini nihoyatda qadrlagan. Bir kuni Sulaymonga
’
butun jonivorlar tuhfa keltiradi. Undan kimning sovg asi qimmatliroq deb
’
so rashganda, o zidan ko ra og irroq chigirtka oyog ini ko tarib kelgan
’ ’ ’ ’ ’ ’
chumolini ko rsatadi.
’
Darhaqiqat, chumoli- zahmatkashlik timsoli. Bunda Sulaymon va chumoli
obrazlari birgalikda qo llanilishi tasodifiy emas. Shoira ana voqiaga ishora qilish
’
orqali oshiqning dilida tug yon urayatgan ichki tuyg ularni ochib beradi.
’ ’
Uning nazmiy asarlarida Sulaymon payg ambarga xos muayyan sifatlar
’
ma shuqga ko chiriladi. Bunday baytlarda yor ulug lanadi, ijodkorning badiiy-
’ ’ ’
estetik idealialini o zida mujassam etadi.
’
O zbek mumtoz adabiyotidagi faol obrazlardan biri Xizr obrazidir. Xizr
’
obrazining shakllanishi, yozma adabiyotdagi ko rinishlari tug risida turli xil
’ ’
fikrlar mavjud. Xususan, B.I.Sarimsoqov zardushtiylik dini e tiqodlariga borib
’
taqalishini aytadi. I.Haqqulov Xizr obrazining yashillik bilan uyg un ekani haqida
’
yozsa, T.Xo jayev bu obrazning genezisi zardushtiylik e tiqodlari turkiy xalqlar
’ ’
og zaki ijodi bilan bog lab talqin qilinadi. Alisher Navoiy Xizrning turli
’ ’
sifatlaridan so z ochib, uning payg ambarligini ham qayd qilib o tadi.
’ ’ ’
N.Mallayevning fikricha, Xizr obrazida o lmalik haqidagi mif so zlari
“ ’ ’
saqlanib qoladi . H.Zaripovning yozishicha, o zbek eposidagi qahramonning
” ’
g ayri oddiy dunyoga kelishi motivi Xizr obrazi bilan bog liq bo lib, eposda bu
’ ’ ’
mifologik personajning hayoliy vazifasida kelishi ham shu bilan asoslanadi.
Bizningcha, Xizr alayhisasalom obrazi talqinida ham milliy adabiyotimizning
o ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib yondashish zarur. Nasririddin Rabg uziy
’ ’
va Alisher Navoiy qarashlari ham buni tasdiqlaydi. Ular ta kidlaganidek, ba zi
’ ’
manbalarda Xizr alayhissalom hattoki payg ambar, deya talqin qilinadi.
’
34

Folklorshunos K.Imomov: Xizr obrazi shakllanishida mifologik subyekt,“
ya ni yaratuvchi qahramon Simurg’ning ta siri kuchli bo lib, mifologik
’ – ’ ’
xususiyatlari cho l bilan assotsiatsiyalanuvchi bu obraz mazmunida qabila
’
jamoasi manfaatlarini ko zlovchi ideal boshliq aks etgan , deb hisoblaydi. Biz bu
’ ”
qarashni inkor etish fikridan yiroqmiz. Shuning barobarida, ta kidlash kerakki,
’
ilmda bir muammo yuzasidan turlicha qarashlar, ya ni plyuralizm bo lishi
’ ’
fanning rivojiga xizmat qiladi.
Nodira ijodida ham Xizr shaxsiyati badiiy talqinini kuzatish mumkin.
Shoira badiiy tafakkuri ildizlariga nazar solsak, u ham Xizr obrazi talqini borasida
Rabg uziy va Navoiylar pozitsiyasida turganligi ma lum bo ladi. Chunonchi,
’ ’ ’
Nodira ham Xizrni doimo yo l ko rsatuvchi, yorug likka undovchi el hamrohi,
’ ’ ’
soliki ishqni manziliga yetkazuvchi piri murshid sifatida tasvirlaydi:
Ne ro zi ishtiyoqam Xizri murod hody,
’
Ne dar shabi firoqam shami rahbar.
Mazmuni:
Na ishtiyoq kunlarida murod Xizr yo lboshchilik qiladi,
’
Na firoq kechalari visol shami rahbarlik qiladi.
Ta kidlanganidek, Xizr tarixiy manbalarda abadiylik suviga yetishgan zot
’
sifatida qayd qilingan. Unga xos bu xususiyatlar yozma adabiyot va folklore
asarlarida ham uchraydi. Nodira ijodida Xizr timsoli boshiga mushkul savdo
tushgan kishilarga homiylik qiluvchi xaloskor, o zining zukko maslahatlari bilan
’
odamlarga yaxshilik qiluvchi donishmand, boqiy hayot suvini topib ichganligi
uchun barhayotlikka erishgan qahramon, umuman odamlarni hamisha qo llab
’ –
quvvatlovchi siymo sifatida tasvirlanadi:
Ey xusho, shisha aro obi hayoti hukamo,
Kim ani har no sh etsa bo lar Xizrnamo.
’ ’
35

Mana bu bayt ham shu mazmunda:
Boz sar zad az dili toriki man sad chashma nur,
Chun Xizr az zulmati shab obi hayvon yoftam.
Ya ni:’
Yana mening qorong ko nglimda yuz chashma nur boshlandi,
’ ’
Kecha qorong iligidan Xizrdek obi hayot topdim.
’
Shoirning quyidagi aytida Xizr barhayotlik timsoli sifatida badiiy talqin
etilgan. Unda yor Xizrga nisbat qilinib, uning qip qizil qondek labida Xizr kabi
–
jonbaxshlik mujassam, degan ohorli fikrning poetik ifodasi kuzatiladi:
Mekunam yodi labash chun, mexo ram xunu chigar,
’
Mexo ram xunu ba obi Xizr mesho yam dahon.
’ ’
Mazmuni:
Uning labi yodini qilsam, jigar qonini ichaman
Qon ichamanu, hayot suvi bilan uni yuvaman.
Yana bir g azalida:
’
On ki az obi hayoti vasli chonon zinda nest,
Gar hama Xizr ast, xobi vopasin pesh oyadash.
Mazmuni:
Har kim jonon vaslining hayot suvidan tirik
Bo lmasa, agar Xizr bo lsa ham, unga so nggi uyqu keladi.
’ ’ ’
Bu misralarda Nodira muhabbatning nechog lik qudratli ekaniga urg u
’ ’
beradi. Xizrning barhayotligini tasvirlar ekan, shoira ishq suvidan bahra olgan,
uning asroridan xabardor bo lgan shaxs Xizrdan ham barhayotroq, degan original
’
36

tashbehni quyadi. Bu bilan Xizr obrazi yangicha poetik talqin etiladi. Ya ni,’
uningcha: Har kim visol obi hayotidan tirik bo lmasa, Xizr bo lsa ham
“ ’ ’
o ladi . Bizningcha, shoira bu o rinda ishqi haqiqiyni nazarda tutgan.
’ ” ’
Rivoyat etilishicha obi hayot ichib, boqiy umrga vosil bo lgan
“ ” ’
taqvodor shaxs Xizr alayhissalom og ir ahvolda qolgan kishilarga chol, suvoriy
– ’
yoki yo lovchi ko rinishida uchrab, ularning mushkulini oson qiladi. To g ri,
’ ’ ’ ’
Xizr alayhissalom obrazi talqinida bugungi o quvchi qabul qilishi mushkul
’
bo lgan, zamondoshimizga g ayrioddiy tuyuladigan jihatlari anchagina. Biroq bu
’ ’
hol Nasiriddin Rabg uziy va Alisher Navoiydek ulug allomalarning Xizrni
’ ’
tarixiy shaxs sifatida talqin etsihiga monelik qilmagan. Nodira she riyatida ham
’
bu obraz xuddi ulug ajdodlarimiz asarlaridagi kabi poetic talqin qilingan.
’
Xizr arxaik mifologiyada abhor va tiriltirish ramzi. Keyincha bu baxsh
–
etuvchi, degan tasavvur qo shiladi. O zbek mifologik afsonalarida Xizr tiriklik
’ ’
baxsh etadigan hayot suvini topib ichganligi uchun abadiy barhayot, mo jizakor
’
homiy hisoblanadi. Shu bois Xizr obrazi ko pincha suv bilan bog liq holda
’ ’
tasvirlanadi.
Nodira she riyatida ham Xizrning bu xislati o zining go zal badiiy
’ ’ ’
ifodasini topgan:
Sabzai xat la li nobing uzra ma vo ayladi,
’ ’
Xizr qilg ondek vatan sarchashmai hayvon ko rub.
’ ’
Ma lum bo ladiki, Xizr timsoli Nodira she riyatida turfa
’ ’ ’
ko rinishlarda, ishqiy irfoniy mavzular talqinida hassos tuyg ularga
’ – ’
yo rg ilib, o ziga xos mahorat bilan badiiy talqin etilgan va muayyan g oyaviy
’ ’ ’ ’
badiiy vazifani bajarib, shoiraning poetik maqsadini amalgam oshirishga xizmat
–
qilgan.
Adabiyotshunoslikdagi jannat, do zax, farishta, pari singari tushunchalar
’
ham mifik nuqtai nazardan baholanib keladi. Bu borada ham mavjud qarashlari
bilan bir qatorda o zgacha yondashuvlar ham yashashga haqli deb o ylaymiz.
’ ’
Zero, bugun musulmon e tiqodining asosi bo lgan Quroni Karim va hadisi
’ ’
37

sharifalar butun dunyo olimlari tomonidan ilmiy manbalar sifatida qabul
qilinmoqda. Ana shu e tiqod sohiblari bo lgan ajdodlarimiz asarlarini tadqiq’ ’
qilishda bu jihatni e tiborga olish zarur, deb bilamiz.
’
Adabiyotshunoslikda bu tipda obrazlar tizimi quyidagi cuh guruhga
bo linib talqin qilinadi:
’
Eng qadimgi turkiy xalqlar tarixi va e tiqodi bilan bog liq, islom dini
’ ’
bilan bog liq, islom dini bilan bog liq hamda ijodkorning o zi yashagan
’ ’ ’
davrdagi qarashlari bilan bog liq obrazlar. Shunday qilib o zbek adabiyotida bu
’ ’
tipdagi obrazlar tarix, diniy e tiqod va zamonaviy voqelik tarzida paydo bo lgan
’ ’
va ular ijodkorlar asarlarida turlicha ma nolarda talqin qilinadi. Chunonchi, ba zi
’ ’
manbalarda obrazlarning ilk xarakteri bir nechta jihatlari bilan namoyyon bo lsa,
’
keyingi davrlarga kelib o sha obraz xarakteri bilan bog liq epizodlar ijodkorning
’ ’
xohish istagiga mos keladigan tomonigagina e tibor qaratilgan. Yoinki ilk
– ’
manbalarda uchramaydigan qirralari qayd qilingan hollar ham mavjud. Jannat,
do zax, farishta, pari singari tushunchalar talqini ham bu fikrni tasdiqlaydi.
’
Nodirabegim ijodida jannat, do zax masalalariga ham alohida
’
to xtalinganini shohidi bo lamiz. Jumladan:
’ ’
Jahonda xisravi jannatmakon adl ixtiyor etdi,
Qiyomat kun shafii Ahmadi muxtor qil, yo Rab
Shoira o z ijodida oshiq yorni hayotining mazmuni deb biladi, u bilan
’ –
birga bo lishni esa jannatga qiyoslaydi:
’
Yor kerak oshiqa, menda sevar yor yo x,
’
Dardu g amim beadad, so rgalig amxor yo x.
’ ’ ’ ’
To abad obod o la shahri fano ko chasi,
’ ’
Jannat erur oshiqa andaki ozor yo x.
’
Yuqoridagi parchadan ko rinib turibdiki, Nodira she rlarining mazmuni
’ ’
chuqur, o xshatish va istioralari, kinoyalari yangi va o zgachadir.
’ ’
38

Shoir yordan ayro yashash, yanikim, hijron do zax azobidan ziyoda’
ekanligini go zal misralarda ifodalab beradi:
’
Dardi firoq shiddatidin bildi Nodira,
Do zax azobidin g ami hijron ekan ashad.
’ ’
Suyukli yori Umarxondan ayrilgach, shoira unga atab yozgan
muxammaslarida ham jannat va do zax mavzusini she riga olib kirib, yorsiz
’ ’
kunlarini do zaxga o xshatadi:
’ ’
Gar bo lmasa visoli manga jahonda neb or,
’
Do zax erur ko zimga jannatda bo lmasa yor.
’ ’ ’
XX asrning buyuk faylasuflaridan biri Erix Fromm
“ Наука любить ”
asarida “Muhabbat amaliyoti e’tiqod amaliyotini talab qiladi” deb yozgan ekan,
shoira Nodiraning e’tiqod darajasidagi muhabbat samarasi yori Umarxonni
jannatlardan joy olishini orzu qiladi:
Ruhig’a bo’lg’ay ilohiy sadri jannat joygoh,
O’tti olam mulkidin ul xisravi getiypanoh,
Ma dilat birla jahon ahlig a erdi podshoh.
’ ’
Ayrilib ul podshahdin bo ldi ahvolim taboq,
’
Dil figoru, siyna reshu, diyda giryon, alfiroq.
Shoir she rlarini kuzatar ekanmiz, o zbekning soliha, dilbar ayoli
’ ’
siymosi ko z o ngimizda gavdalanadi. Nodiraning Umarxonga bo lgan ishqi
’ ’ ’
she rlarida ta sirchan ifodalanishi sababi shunda. Fors tojik tilidagi bir
’ ’ –
g azalida ham Umarxon din va mulkning shohi ekani, uning vafotidan xalqning
’
kp ngli dog li bo lgani, motami guyoki zilzila kabi ta sir etgani haqida yozadi.
’ ’ ’ ’
Ezgu ishlari bisyor ekani sababli uning jannatiy bo lishidan umid qiladi:
’
Ahkomi tu zi hukmi shariat chudo nabud,
39

Choi tu bod peshgahi channati barin.
Mazmuni:
Sening hukmlaring shariat hukmi bilan bir edi,
Joying jannatning eng to ri bo lsin.’ ’
Folklorshunos O.Qayumovning fikricha, Pari obrazi xalqning qadimiy
tasavvurlari bilan bog liq. Uning paydo bo lishi, o zbek shariatiga kirib kelishi,
’ ’ ’
ma no qirralarining rivojlanishi bevosita xalq mifologiyasiga borib taqaladi.
’
Tadqiqotchi pari xaqida afsonalarni zardushtiylik dini bilan bog laydi va xalqimiz
’
orasida pari haqida mavjud tasavvurlarga ko ra ularning 170 mingdan ortiqligi va
’
har biri muayyan vazifani bajarishini ta kidlaydi. Shomonistik folklorda parilar
’
Ko xi Qof yoki Bog i Eramda maskan tutib, insonga va inson unga oshiq
’ ’
bo lishi tabiiy hol sanaladi.
’
Pari Avesto da payraka deb ataladi. U yovuzlik timsoli. Suv parilar
“ ” “ ”
go zal va nafis, marhamatli qiz qiyofasida tasvirlangan bo lib, fusunkor
’ ’
mazmuni, faoliyatiga ko ra ikki xil tipda paydo bo ladilar. Birini oqil, odobli,
’ ’
rahmdil, ikkinchisini, yovuz, shafqatsiz parilar tashkil etadi. U suv stixiyasi
timsoli. Bu uning suvdan chiqib, suvga kirib g oyib bo lishida vasf etilgan.
’ ’
Rabg uziy esa farishta (o tning yorug ligidan) pari (o tning yolidan)
’ ’ ’ ’
yaralgan bo lib, nurdan yaralgan malak - farishta ko kda makon tutsa, o tning
’ ’ ’
yolidan yaralgan jin pari yerda yashaydi, deydi.
–
O rta Osiyo xalqlarining qadimiy e tiqodlariga ko ra, pari xilma- xil
’ ’ ’
shakllarda tasavvur qilingan. Besh qiz ertagida pari oq ilon, Vazirvachcha
“ ” “ ”
ertagida esa kabutar shaklida namoyyon bo ladi, Suv qizi ertagida chiroyli
’ “ ”
suv qizi qiyofasida uchratsak , Malikai ayyor dostonida pari ko k kabutar
” “ ” ’
shaklidan go zal va nozanin qizga aylanadi.
’
Pari obrazining har ikki tipi g oyibdan hozir bo lib, syujet yaratuvchi
’ ’
g ayrimuqarrariy hodisalarni bayon etadi, ayni zamonda tilsimlangan
’
40

voqealarning tabiati, g ayrioddiy xususiyatini belgilaydi. Bu badiiy obrazlarning’
tarixiy ildizlari bir manba qadimgi animik tafakkurga borib taqaladi, qolaversa,
–
ular dual tushuncha, demonic e tiqod va g ayriilmiy tasavvur sintezining
’ ’
hosilasidir.
Eng muhimi, uning olov kulti, otash bilan bog liq namunasi xarakterlidir.
’
Ma lumki, cho g olov yanglig paydo bo ladigan pari g ayrioddiy bo lib,
’ ’ – ’ ’ ’ ’
tarixiy asoslari olov va olovni boshqaruvchi momolar kulti bilan bog lanadi. Ana
’
shu manba mazkur murakkab tipning tashkil topib, shakllanishi, turli xil
variantlarning yuzaga kelishidan hal qiluvchi rol o ynagan.
’
Umuman, parining badiiy adabiyotda aks etishiga xalq og zaki ijodi,
’
qadimiy mif va afsonalar turtki bo lgan. Pari inson va jindan yaralgan ruh.
’ –
Uning kelib chiqishi zardushtiylik ma budi Perik nomi bilan bog liq.
’ ’
Avesto da u jodugar, sehr jodu bilan shug ullanuvchi ayol sifatida
“ ” – ’
gavdalantirilgan. She riyatimizda ko p uchraydigan hurlar jannat qizlari,
’ ’ –
g ilmo esa jannatda xizmat etuvchi yigitlardir. Malaklar farishtalardir. Ularning
’
qanotlari bo lib, allohning turli sirlarini bajaruvchi hisoblanadi. Misol uchun,
’
Jabroil Haqdan xabar yetkazuvchi, Azroil jon oluvchi, Mikoil, Isrofil, Munkar
– –
Nakir, hatto Iblis ham farishtalardir. Ular nurdan bo lib, ko plari osmonni
’ ’
yomon jin ajinalardan himoya etadilar.
–
She riyatga ular diniy e tiqodlar ta sirida kirib kelgan va lirikada hur
’ ’ ’
pari, malak, g ilmon timsollarining go zallik tushunchasi birlashtiradi.
’ ’
Pari o zbek xalqi orasida ancha mashhur obraz. Adabiyotshunos
’
T.R.Xo jayev nomzodlik ishida mumtoz shoirlar ijodida pari obrazining tadqiq
’
etar ekan, bu obraz haqida quyidagicha e tirof etadi: Pari xalq og zaki ijodida,
’ “ ’
uning doston, ertak, qo shiq kabi janrlarida asosiy obrazlardan biri hisoblanadi.
’
Ammo pari obrazi uchun yetakchi belgi pari so zi tilga olinganda hayolimizda
“ ” ’
zuhur bo ladigan ilk tasavvur husn bilan, beqiyos go zallik bilan bog liq.
’ ’ ’
Demak, pari uchun bosh sifat unga tegishli dastlabki yorliq bu noyob go zallik,
– ’
tengsiz latofat. Pari inson tasavvurining eng nozik, g oyat mo jaz nuqtalarining
’ ’
mahsulidir. U xalq ijodidagi go zallik olami, tashqi qiyofaning mukammal
’
41

timsoli. Pari ko zga kam ko rinadigan, namoyyon bo lganda esa, o zining’ ’ ’ ’
husn va latofati bilan insonni aqlu hushidan mosuvo etuvchi sahifa .
”
Pari obrazi borasida Nodira qarashlari, bu obrazga yuklangan ma no
’
uning asarlarida yuqorida ko rib o tilganidek, ajdodlar tafakkuriga mutanosib
’ ’
tarzda aks etadi. Xususan, shoira g azallarida pari T.Xo jayev ta kidlaganidek,
’ ’ ’
insonni aqlu hushidan mosuvo qiluvchi sifatga ega:
“ ”
On paripaykar ba azmi chilva chavlon kard boz,
Didai ahbobro z-on chilva hayron kard boz.
Mazmuni:
U paripaykar yana javlon urib jilva qilmoqqa boshladi,
Do stlar ko zini u jilva bilan hayron qildi.
’ ’
Shoira bir g azalida yor visoliga mushtoqligini aytib, unga yetisha
’
olmayotganidan uni pariga nisbat beradi. Uning vasliga muyassar bo lmoq mahol
’
ekanidan dili ozurda bo ladi. O z navbatida, bu tuyg u mana bunday
’ ’ ’
misralarning ijod qilinishiga sabab bo ladi:
’
Pari yanglig nazardin chehra pinhon etti ul mahvash,
’
Firoqu hajr shomidin meni mastu xarob aylab.
Shoira ijodiyotida pari obrazi an anaviy tarzda talqin etilgan bo lsa
’ ’
ham, bu timsolga yuklangan badiiy vazifa o ziga xos ifodalangani kuzatiladi.
’
Xulosa qilib aytganda, o zbek adabiyotining uzoq tarixiy taraqqiyoti
‘
davomida tarixiy shaxslar obrazi, ular shaxsiyatining badiiy talqini, obrazning
badiiy talqiniga yuklangan mazmun borgan sari takomillashib borgan. Ba zida
’
tarixiy shaxslar bilan bog liq haqiqatlar davr o tishi bilan muayyan darajada
‘ ‘
ideallashtirilgan. Shu bilan birga, ijodkorlarning tarixiy shaxs hayoti bilan bog liq
‘
42

qissalarga o quvchining qiziqishini orttirish, oddiy faktik ma lumotlar bilan‘ ’
cheklanib qolmay, ularning badiiy qayta ishlanishiga erishish yo lidagi
‘
izlanishlari bu boradagi adabiy-estetik tajribaning oshib borganidan dalolat beradi.
Natijada, ayrim tarixiy shaxslarning obrazi badiiy adabiyot orqali o quvchilar
‘
tasavvurida ham tarixiy, ham ideal shaxs sifatida gavdalangan. O z navbatida,
‘
o sha tarixiy shaxslar obrazi ijodkor va xalqning orzu-istaklari, intilishlarining
‘
ifodachisiga, ezgulik, mardlik va komillik timsoliga aylangan.
Ushbu fasldagi tadqiqot va ilmiy kuzatishlar natijalari quyidagicha
umumlashtirildi:
1. Tarixiy shaxslar obrazi genetik kurtaklarini o zbek mumtoz adabiyoti
‘
misolida: 1) islomgacha bo lgan davrlarga oid; 2) islom dini bilan bog liq tarixiy
‘ ‘
shaxslar obrazi tarzida tasnif etish mumkin. Kultegin, Bilga xoqon, To nyuquq
‘
obrazlari tadqiqi tarixiy obrazlar genezisi qadimiyligidan darak beradi.
2. Islom davri adabiyotida tarixiy shaxslar obrazi bir qator o ziga xos
‘
xususiyatlarga ega. Bunda asosan iymon, e tiqod, ezgu amallar, insonning
’
Yaratgan oldida mas ul ekani kabi mezonlar yetakchilik qilgani kuzatiladi.
’
Umuman Nodira lirikasida Xizr, pari, farishta obrazlari o ziga xos
’
mahoratlilik bilan yaratilgan.
II.2. Xizr obrazining badiiy tasviri
Xalq qarashlari, mifologiya va folklorda qahramonga homiylik qiluvchi
mifologik personaj sifatida qo llanuvchi Chilton hamda Xizr obrazlari orasida
’
quiydagi o xshashliklar mavjud:
’
1) Xizr ham, Chilton ham odamlarga yaxshilik qiluvchi, kishilarni
qullab quvatlovchi ezgu kuch sifatida tasavvur qilinadi;
–
2) Har ikkla mifologik obraz hamisha ham odamlar ko ziga, ular
’
qahramonga yordam berish uchun birdan paydo bo lib, bir zumda
’
ko zdan g oyib bo ladilar;
’ ’ ’
3) Folklor asarlarida, xususan dostonlarda Xizr va Chilton obrazlari epik
qahramonning mifologik homiysi funksiyasini bajaradi;
43

Shu bilan bir qatorda Xizr va Chilton obrazlari bir biridan farqlanuvchi–
xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1) Xizr oppoq soqlli nuroniy chol qiyofasida tasavvur qilinadi.
–
Chilton esa qirq nafar ko zga ko rinmas ruhlarning umumlashma
“ ” ’ ’
nomidir;
2) Chilton obrazi g or, qabriston, tog kabi quruqlikka daxldor bo lsa,
’ ’ ’
Xizr obrazi ko pincha suv, o simlik bilan bog liq holda talqin
’ ’ ’
qilinadi;
3) O zbek xalq toponimik afsonalarida (masalan Go ro g li ,
’ “ ’ ’ ’ ”
Jalbuloq , Gavkushon madrasasi va boshqalar) joy nomlarining
“ ” “ ”
paydo bo lishi Xizr sarguzashtlariga bog lab izohlanadi. Chilton obrazi
’ ’
tasvirida esa toponimik kod bilan bog liq talqin uchramaydi;
’
4) Xalq qarashlariga ko ra Xizr o ng qo lining bosh barmog ida suyagi
’ ’ ’ ’
bo lmasligi belgisida ko ra tanib olish mumkin deyiadi. Chiltonlarning
’ ’
esa ana shu kabi tanirlik belgisi yo q;
’
5) Xizr nazari tushgan, uning qadami tekkan joy ko klamzorga, barakali
’
joyga aylanadi. Chilton nigohi esa bunday hususiyatga ega emas;
Demak, Xizr obrazining kelib chiqish tarixi islomdan avvalgi mifik
“ ”
qarashlar bilan bog lanadi. Bu mifologik personaj nomi qizdirmoq , issiqlik
’ “ ” “
taratmoq ma nolarini anglatuvchi qiz xiz o zak leksemasiga odam,
” ’ “ – ” ’ “
kishi ma nosini bildiruvchi er so zining qo shilishidan hosil bo lgan.
“ ” ’ “ ” ’ ’ ’
Chunki bu obraz ajdodlarimizning tabiatning ko klamligi, uyg onishi, suv, olov,
’ ’
hosildorlik, o simlik kultlari va ajdodlar ruhiga topinish bilan aloqador qadimiy
’
qarashlarni o zida aks ettirgan.
’
Ma lumki, qahramonga yordam beruvchi, homiylik qiluvchi va masalahat
’
beruvchi epik homiy obrazining mifik asoslari, syujet voqealaridagi o rni va
’
vazifalari tadqiq etilgan. Binobarin, o zbek xalq og zaki badiiy ijodining ertak,
’ ’
afsona, doston kabi janrlarida keng ishlangan homiy personajlar o zining badiiy
’
ifodasi, asarda bajaradigan vazifalari hamda tarixiy asoslarga ko ra alohida tipni
’
44

tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ishda o zbek folkloridagi homiy personajlar’
tarixiy tadrijiy rivojiga ko ra quyidagicha tasniflangan:
– ’
1. Homiy obrazining totemistik tipi. O zbek xalq ertaklari va
’
dostonlaridagi homiy personajlar talqinida eng qadimgi qatlam totemistik miflar
asosida kelib chiqqan homiy jonivorlar obrazidir. Alpomish dostoning Berdi
–
baxshi variantida Boybo rining xotini o g il tuqqanida, beshik tuyi kuni Hazrati
’ ’ ’
Xizr kelib o g ilning otini mulla Hakim qo yadi: O g lingning otini mulla
’ ’ ’ “ ’ ’
Hakim quydim, maqomi Alpomish bo lsin: quchog iga kelsa, tog ni otib
’ ’ ’
yuboradigan polvon bo lsin, qilich kesmasin, miltiq o tmasin, yov yaroq kor
’ ’ –
qilmasin, bir yuz to qqiz yoshga kirsin deb duo qiladi. Boysarining qiz
’ ” –
farzandi bo lganida ham Hazrati Xizr bobo borib, qizning oti Barchin bo lsin,
’ “ ’
mullaga beringlar, mulla Barchin bo lsin, chochbovicha boylab tosh otsa, bir tosh
’
yerga ketsin, jamoli ham bir yerdagini yiqsin!” – deb duo qilib, ko’zdan g’oyib
bo’lib ketadi.
2. Homiy obrazining animistik tipi. О‘zbek xalq afsonalari, ertaklari va
dostonlarida qahramonning homiysi sifatida faoliyat kо‘rsatadigan obrazlardan bir
qismi о‘zining genetik asoslariga kо‘ra qadimgi animistik qarashlar va ajdodlar
kulti bilan bog‘liq mifologik tasavvurlarga bog‘lanadi. Ana shunday an’anaviy
personajlardan biri chiltonlar bо‘lib, bu mifik obraz haqidagi qarashlarning tarixiy
asosi qadimgi animistik tasavvurlar bilan chambarchas bog‘liq.
Folklorshunos G‘.Akramovning yozishicha, “...ushbu obrazlar animistik
mifologiyada ular har bir soha bо‘yicha pir – homiy sifatida animistik
mifologiyada ham ruh – homiylar sifatida faoliyat kо‘rsatadilar”.Shu sababdan
ham mazkur obrazlar barcha ertak va dostonlarda ishtirok etishadi hamda
voqealarning rivojida, asar syujetining qiziqarli chiqishida alohida rol о‘ynaydilar.
Ushbu mifologik lavhalarda ibtidoiy insonning homiy kuchlar haqidagi
tasavvurlari aks etib turadi.
Epik homiy obrazining animistik tasavvurlar bilan bevosita bog‘liq holda
shakllangan eng qadimiy kо‘rinishlaridan biri Xizr obrazidir. Bu obraz nafaqat
о ‘zbek, balki turkiy xalqlar folklorining eng qadimgi mifik personajlaridan biri
45

sanaladi. Xizr obrazi о ‘zining qadimiyligidan tashqari universal xarakterg a ega
epik homiy-personaj sifatidagi xususiyatlari bilan ham alohida ajralib turadi.
Dostonlardagi voqealar jarayonida ham u turli xil qiyofa va k о ‘rinishlarda paydo
b о ‘lib, epik qahramonga homiylik qiladi, uning mushkulini oson qiladi, y о ‘l
k о ‘rsatadi. Romanik dostonlarda esa u k о ‘pincha oshiq-ma’shuqalar piri sifatida
namoyon b о ‘ladi.
Xizr obrazining tarixiy asoslari eposning shakllanishida muhim ahamiyatga
ega b о ‘lgan manistik miflarga bog‘lanadi. Chunki xalq ijodiyotining, jumladan
doston janrining shakllanishi va rivojlanishida manistik mifologiyaning ahamiyati
juda kattadir. Bu tipga mansub miflar mifologiyaning eng quyi bosqichlarida
paydo b о ‘lgan va ajdodlar homiyligi, afsonaviy, tarixiy qahramonlar t о ‘g‘risida
bahs etadi. Xizr obrazi о ‘zida manistik mifologiyaning xususiyatlarini yaqqol aks
ettirgan personajlaridan biri sanaladi.
Ma’lumki, Xizr obrazining epik talqinlarida o‘zbek xalq dostonlari va
ertaklarida epik homiy sifatida ishtirok etadigan Xizr obrazining badiiy vazifalari
tahlil qilinadi. Doston va ertaklarda qahramonga duch kelib, unga homiy sifatida
yordam beradigan, mushkulini os o n qiladigan, sehrli narsalarni hadya qiladigan
yoki bunday g‘aroyib ashyolarni q о ‘lga kiritish y о ‘lini о ‘rgatadigan, qahramon
taqdirini avvaldan belgilab beradigan oppoq soqolli chol, nuroniy qariya, qalandar,
darvesh, gadoy obrazlari о ‘zining epik syujetdagi о ‘rni va xususiyatlariga k о ‘ra
aslida Xizr obrazining badiiy k о ‘rinishlari hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishda Xizr obrazining epik matnda tasvirlangan quyidagi epik
talqinlari tavsiflandi:
О ‘zbek xalq dostonlari va ertaklarida Xizr obrazi an’anaviy tarzda о ‘z nomi
bilan atalgan holda tasvirlanishi hollari k о ‘p uchraydi. Bu obraz k о ‘pincha
voqealar tafsilotining boshlanish qismida, ya’ni epik qahramonning g‘ayrioddiy
tug‘ilishi, unga ism q о ‘yilishi motivlari talqinida, shuningdek, qahramon safari
davomida boshiga og‘ir ish tushganda, zimmasiga bajarilishi qiyin b о ‘lgan
mushkul vazifa yuklatilganida asar syujetiga kirib keladi.
46

«Alpomish» dostonining Berdi baxshi variantida Boyb о ‘rining xotini о ‘g‘il
tuqqanida, beshik t о ‘yi kuni Hazrati Xizr kelib о ‘g‘ilning otini mulla Hakim
q о ‘yadi: « О ‘g‘lingning otini mulla Hakim q о ‘ydim, maqoli Alpomish b о ‘lsin:
quchog‘iga kelsa, tog‘ni otib yuboradigan polvon b о ‘lsin, qilich kesmasin, miltiq
о ‘tmasin, yov-yaroq kor qilmasin, bir yuz t о ‘qqiz yoshga kirsin», - deb duo qiladi.
Boysarining qiz farzandi b о ‘lganida ham Hazrati Xizr bobo borib, «qizning oti
Barchin b о ‘lsin, mullaga beringlar, mulla Barchin b о ‘lsin, chochboviga boylab
tosh otsa, bir tosh yerga ketsin, jamoli ham bir yerdagini yiqsin!» - deb duo qilib,
k о ‘zdan g‘oyib b о ‘lib ketadi.
“Vospiroxun” ertagida esa qahramonning Xizr bilan uchrashuvi bevosita
epik sarguzashtlar davomida sodir bo ladi. Ertakning syujet qurilishidagi epik’
motivlar talqiniga monand holda, ya ni singlisi bolani uch marta og ir va
’ ’
mashaqqatli topishmoq bilan safarga jo natganligi sababli uning Xizr bila
’
uchrashuvi ham uch marta ro y beradi. Birinchi marta gul bilan bulbulni topib
’
kelish uchun yo lga otlangan bolaga sehrli qilich hadya etib, yo l ko rsatgan
’ ’ ’
Xizr g aroyib otni axtarib ketayotgan bolaga ikkinchi marta uchrashganda bu ot
’
qayerdaligi va otni qanday qilib qo lga kiritish mumkinligini o rgatadi. Uchinchi
’ ’
marta esa Sangil sopoltosh qizni olib kelishda bolaga yordamlashadi.
Xizr obrazining epik talqini va tasviriga xos asosiy belgilar uning
–
to satdan paydo bo lishi, qahramon taqdirida hal qiluvchi rol o ynashi
’ ’ ’
(g ayrioddiy tug ilishiga sabab bo lishi, ism qo yishi, halokatdan qutqarib
’ ’ ’ ’
qolishi, sehrli buyumlar hadya etishi, mushkulini oson qilishi va boshqalar) hamda
qanday paydo bo lgan bo lsa, shunday sirliligicha g oyib bo lishidir.
’ ’ ’ ’
3.Oppoq soqolli nuroniy chol. Xizirning o zbek xalq ertaklaridagi eng
’
ko p uchraydigan ko rinishi bu uning oppoq soqolli nuroniy chol tarzida
’ ’
nomoyyon bo lishidir. Guluyalar va Qalandarbek ertagida qahramon to qson
’ “ ” ’
qavatli paxsa qo rg on qarshisiga kelib, ichkariga kirish yo lini bilolmay
’ ’ ’
hayron bo lib turganida qarshisida bir oppoq soqolli nuroniy chol paydo bo ladi.
’ ’
Mazkur ertak qahramonga duch kelgan nuroniy cholning Xizr ekanligini
quyidagicha dalillar asosida tasdiqlash mumkin: Xizr odamlar huzurida birdan
47

paydo bo lgani kabi ertak qahramoni qalandarbekka ham nuroniy chol nogahoniy’
tarzda doxil bo ladi. Uning ham asosiy vazifasi qahramonga yordam berish, unga
’
mushkul vaziyatdan chiqish yo lini o rgatishdan iborat. Nuroniy chol
’ ’
Qaalndarbekka tilla sochi magik xususiyatga egaligi, ya ni qirq gazga
’
cho zilishini bildiradi hamda soch vositasida to qson paxsa qo rg ondan oshib
’ ’ ’ ’
o tish mumkinligini o rgatadi. U ertak strukturasida homiy personaj sifatida
’ ’ –
ishtirok etadi.
4. Qalandar, darvesh. O zbek folklorining epik janrlarida, xususan, doston
’
va ertak janrlariga oid matnlarda qahramon huzuriga g oyibdan kelib
’
ko maklashadigan epik homiyning qalandar yoki darvesh sifatidagi ko rinishi
’ ’
ham mavjud. Xurshid bilan Laylo ertagida tasvirlanishicha, shoh ham, vazir
“ ”
ham befarzand ekanlar. Kunlardan bir kuni shohning saroyiga bir qalandar
“
kelibdi va qo ynidan ikki olma chiqarib, birini shohga, birini vairga beribdi .
’ ”
Xursanjon va Latifaxon ertagida esa qalandar befarzand shohning xotinlariga
“ ”
olma, anor va behi beradi va ana shu mevalarni yegan ayollar homilador
bo lishadi.
’
Epik homiyning qalandar, darvesh, devona ko rinishida kelib, qahramonga
’
ism qo yishi motivining turkiy xalqlar eposidagi badiiy talqinlarini qiyosiy
’
o rgangan V.M.Jirmunskiy oq soqolli nuroniy chol obrazini ajdodlar kulti
’ “ ”
bilan aloqador deb hisoblaydi. Uning fikricha, dervish devona, nisbatan
“ –
qadimda shomon homiysi va ajdodlar ruhi sanalib, musulmonlashuv sharoitda
O rta Osiyo folklorida musulmonlarning muqaddas vakili, qahramon homiysiga
’
aylanadi .
”
Demak, Xizrning qalandar, dervish, devona ko rinishida namoyyon
’
bo lishi motivining tarixiy ildizlari qadimgi turkiylarning ajdodlar ruhiga
’
sig inish va ularning madadiga erishish bilan aloqador animistic shoministik
’ –
tasavvurlariga bog lanadi.
’
5. Oq kaptar. O zbek xalq ertaklarida epik qahramonga yordam beruvchi,
’
homiyli qiluvchi personajlar sifatida turli xil jonivorlar obrazi ham ishtirok etadi.
Epik homiy obrazining zoomorf tipi sifatida tasvirlanuvchi bunday personajlar
48

sirasiga bo ri, ot, it, sigir, maymun, ko k qo chqor, kiyik ilon kabi jonivorlar’ ’ ’
obrazini kiritish mumkin. Biz tahlil qilgan faktik material ichida faqat bitta
o rinda Xizrning qush shaklida namoyyon bo lishi tasviri mavjudligi aniqlandi.
’ ’
Xipcha mergan ertagida tasvirlanishicha, podshoning xotini egizak
“ ”
farzand ko rganida jodugar kampir bolalarni olib bekitibdi va o rniga ikkita
’ ’
kuchukvachchani qo yibdi. Keyin jodugar ikki bolani eski lattaga o rab, olib
’ ’
borib cho g bo lib turgan tandirga tashlabdi. Bir aylanib qarasa bolalar
’ ’ ’
o lmabdi. Keyin falak otiga minib bolalarni bir jazirama cho lga olib borib
’ ’
tashlab kelibdi. Shu vaqt osmonda uchib yurgan biro q kaptar yerga tushib, bir
“
dumalab nuroniy cholga alanibdi. Chol darhol bolalarni qo liga olib atrofga
’
qarabdi, ko I o tlab yurgan kiyikka tushibdi. Kiyik cholga yaqin kelibdi.
’ ’
- Sen nega yig layapsan? deb so rabdi kiyikdan nuroniy chol.
’ – ’
Kiyik:
- Bo rilar meni ikki bolamdan ayirdilar.
’
- Bo lmasa sen menga bu ikki bolani emizib katta qil, men xabar
’
olib turaman, - debdi chol. Kiyik:
- Xo p, - deb javob beribdi
’
Kiyik bolalarni emizibdi. Nuroniy chol shu yerda bir qo rg on paydo
’ ’
qilibdi. Kiyik shu qo rg onda yashab, bolalarni katta qilibdi .
’ ’ ”
Bu ertakda nuroniy chol Xizr oq kabutar ko rinishida paydo bo ladi.
“ ” ’ ’
Xizrning oq kaptar bo lib uchib kelishi bu mifik homiyning qush sifatida ham
’
namoyon bo la olishi to g risidagi xalq qarashlariga asoslanadi. Bundan
’ ’ ’
tashqari, kuchuk bolalari bilan almashtirilgan chaqaloqlarning shum kampir
tomonidan cho lga tashlab kelinishi va ularning kiyik tomonidan tarbiyalanishi
’
motivning Vospiroxun ertagidagi badiiy talqini bevosita Xizr nomi bilan
“ ”
bog liq.
’
G .Akramovning fikricha, ertaklardagi jonivorlarning o z pusti yoki
’ ’
terisini yirtib inson ko rinishiga kirishi animistic mifologiya mahsulidir.
’ “ ”
Darhaqiqat, qadimgi odamlar inson o lgach uning joni qushga aylanadi deb
’
49

tasavvur qilganliklari sababli ajdodlar ruhi arvohining kaptar shaklida–
namoyyon bo lishi haqidagi mifologik tasavvurlarni yaratganlar.
’
Demak, o zbek xalq ertaklarida epik homy sifatida badiiy tasvirlagan Xizr
’
obrazining o ziga xos mifologik talqini yaratilgan ertaklarda bu obraz Xizr
’ “ ”
deb nomlanisidan tashqari, oppoq soqolli chol, nuroniy chol, keksa donishmand,
oddiy bir kishi, chol, qalandar, devona, gadoy, darvesh kabi ko rinishlarda ham
’
tasvirlangan.

Xulosa
Xizr o zbek mifologiyasida odamlarga yaxshilik qiladigan, qut baraka va
’ –
mo l hosil baxsh etadigan an anaviy asotir personajlardan biri. Bu obraz
’ ’
50

odamlarga yaxshilik qiluvchi ezgu homiy, cho lda yoki dengizda adashganlarga’
yo l ko rsatuvchi g aroyib inson, ekinga mo l hosil baxsh etuvchi mo jizakor
’ ’ ’ ’ ’
qudrat sohibi, baxt va davlat ato qiladigan ezgu pir, epik qahramonlarning doimiy
hamrohi sifatida tasvirlanadi.
Xalqimiz orasida g oyibdan paudo bo lib, kishilarning mushkulini oson
’ ’
qiladigan, dehqon dalasining serhosilligini ta minlaydigan, hassasi tekkan joydan
’
buloq otilib chiqadigan mifologik homiy sifati tasavvur qilinadigan bu personaj
Xizr deb atalsa-da, ayrim joylarda uni Xidr deb ham yuritadilar. Xizr
“ ” “ ” “ ”
va Xidr atamalari bir obrazning ikki xil mifonim bilan atalgan nomidir.
“ ”
Diniy manbalarda Xizrning rasul bo lganligi to g risidagi aniq dalillar
’ ’ ’
keltirilmasa-da, Muso alayhissalom bilan hamsuhbat bo lgan donishmandning
’
nomi Quroni Karim tarjimalariga bitilgan izohnomalarda va hadislarda
“ ”
Xizr deb yuritiladi. Tadqiqot davomida xalqimizning mifologik tasavvurlarida
“ ”
Xizr payg ambar deb talqin qilinmasligi aniqlandi
“ ’ ”
O zbek folklori va xalqimining e tiqodiy qarashlarida saqlanib qolgan
’ ’
tasavvurlarga ko ra, Xizr oq soqolli, yashil to nli mo ysafid bo lib, u don
’ ’ ’ ’
ekilayotganda yoki bug doy o rilayotganda dalaga nazar tashlasa, hosilga baraka
’ ’
ato etadigan mifologik personajdir. O ng qolining suyaksiz barmog i bosh
’ ’
barmog I bo lishi, birdan paydo bo lib, bir zumda ko zdan g oyib bo lishi
’ ’ ’ ’ ’ ’
xususiyatiga egaligi, uzoq umr ko rishlik, oq, yashil rang, nabotot olami va suv
’
manbalari bilan bog liqlik, ezgu homiy sifatida odamlarga yaxshilik qilish Xizr
’
obrazining o ziga xos mifologik belgilari hisoblanadi.
’
Xalqimizning mifologik tasavvurlariga ko ra, Xizr antropomorf (oppoq
’
soqolli nuroniy chol, tilanchi, gadoy, devona, ko k to nli nuroniy chl, bechorahol
’ ’
kishi), zoomorf (qush, oq ilon), narsa predmet (axborotchi M.Narziyevaning
–
ma lumotlarida Xizr bir qop un) tarzida namoyyon bo ladi.
’ ’
O zbek dehqonlari orasida Xizrning mo l hosil baxsh etuvchilik
’ ’
xususiyatiga ega deb tasavvur qilinishi bug doyni o rib yig ib olishi
’ ’ – ’
mavsumi bilan bog liq Xizr kesagi (hosil mo l va barakali bo lsin degan
’ “ ” ’ ’
niaytda chosh qilingan g alla uyushi ustiga bir bo lak toza kesakni qo yish)
’ ’ ’
51

hamda Xizr haqi (chosh qilingan g allani qoplarga joylashdan avval bir siqim“ ” ’
bug doyni qushlar yesin deb atrofga sochib yuborish) kabi udumlar kelib chiqqan.
’
Hosildor dalalarni Xizr nazar slogan yer deb atash odati, erta sahar Xizr nazar
“ ”
tashlasa, g alla hosilini mo l bo ladigan degan umidda bug doy uyumini
’ ’ ’ ’
choshlab choshning belini bog lash an anasi ham Xizr obrazi serhosillik
“ ’ ” ’
g oyasi va baraka bilan bog liq holda tasavvur qilinganligini ko rsatadi.
’ ’ ’
Xizr mifonimi qizdirmoq , issiqlik taratmoq ma nolarini
“ ” “ ” “ ” ’
anglatuvchi qiz//xiz o zak leksemasiga odam , kishi ma nosini
“ ” ’ “ ” “ ” ’
bildiruvchi er so zining qo shilishidan hosil bo lgan. Bu obraz
“ ” ’ ’ ’
ajdodlarimizning tabiat uyg onishi, suv, olov, o simlikva ajdodlar ruhiga
’ ’
topinish bilan aloqador qadimiy qarashlarini o zida aks ettiradi.
’
Xizr obrazining genezisida dehqonchilik madaniyati bilan bog liq qadimgi
’
tasavvurlar, ajdodlarimizning kult miflari, xususan, suv kulti alohida o rin tutgan.
’
Xizrning obi hayot suvini ichib, barhayotlik maqomiga erishganligi to g risidagi
’ ’
ishonchlar, shuningdek, odamlarni nuroniy chol qiyofasida ariq va daryodan
o tkazib quyadigan homiy, suv manbaini izlab topish yo lini aytib maslahat
’ ’
beruvchi personaj yoki hassasini tekkizgan joydan suv chiqaruvchi mifik
qahramon sifatida talqin qilinishi bu obrazning genezisida suv kultiga aloqador
miflar katta ahamiyat ksb etganligini ko rsatadi.
’
Xizr obrazining yuzaga kelishida animistik qarashlar, ayniqsa, ota bobolar
–
ruhining madadiga ishonish bilan bog liq mifologik tasavvurlar ham muhim
’
ahamiyat kasb etgan. Folklor asarlarida Xizr qahramon taqdirini oldindan bashorat
qilishi, uni mushkul ahvoldan xalos qilishi, g ayriodatiy halotda namoyon
’
bo lishi va birdan g oyib bo lishi mazkur obrazning shakllanishida ota
’ ’ ’ –
bobolar ruhining madadkorlariga sig inish an analari muhim rol o ynaganidan
’ ’ ’
dalolat beradi.
Xizr obrazi o zbek xalq sehrli ertaklarida epik homiy sifatida tasvirlangan.
’
Qahramonning g ayrioddiy tug ilishi motiv ko pincha Xizr obrazi bilan
’ ’ ’
bog liq holda tasvirlanadi. U qahramonga ism quyuvchi, muayyan epik shartni
’
bajarishini o z zimmasiga olgan qahramonga yordam beruvchi, qahramonga
’
52

ko maklashuvchi, epik qahramonga sehrli buyumlar hadya etuvchi mifologik’
obraz hisoblanadi.
Yuqorilardan kelib chiqib, bitiruv malakaviy ishimizda quyidagi
UMUMIY XULOSALARGA KELDIK
Birinchidan, bitiruv malkaviy ishimizda o zbek adabiyotshunosligida Xizr
’
obrazining o rganilish tarixini kuzatdik, hamda kuzatuv asosida Xizr obrazziga
’
bog liq manabalarni o rgandik;
’ ’
Ikkinchidan, Xizr bilan bog liq xalq qarashlarini yozma hamda og zaki
’ ’
ijod na munalariga e tiborimizni qaratib tahlil qildik;
’ ’
Uchinchidan, Xizr obrazining xalq poetik ijodiga borib taqalgan ildizlarini
baholi qudrat tahlil qilishga urindik;
To rtinchidan, Xizr obrazi va uning mumtoz she riyat bilan bog liq
’ ’ ’
jihatlarini o rgandik. Kezi kelganda ulug alloma shoirlarimiz Lutfiy, Atoiy
’ ’
lirikasiga murojat qildik;
Beshinchidan, Nodira lirikasida Xizr, pari, farishta obrazlarining tarixiy
obrazlar qiyofalari nuqtai nazardan tahlil qildik. Shoira lirik asarlarida tarixiy
shaxslar obrazini yaratar ekan, ayniqsa, Xizr timsolini yaratishda talmeh, tashbeh,
tazod, mubolag a singari badiiy san atlardan qay tarzda foydalanganligini
’ ’
asarlari misolida tadqiq etdik;
Oltinchidan, bitiruv malakaviy ishimizda Xizr obrazining xalq poetik
ijodidagi badiiy tasvirini mumtoz ijodkorlar misolida tadqiq etdik.
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.
’
1. Karimov I.A. О ‘zbekiston buyuk kelajak sari. - Toshkent.: О ‘zbekiston, 1998. –
B.524.
53

2 . Alisher Navoiy dostonlarida Xizr obrazi . “A.Navoiy ijodi va taraqqiyot
masalalari” mavzusidagi Respublika ilmiy-nazariy konferensiya materiallari.
Navoiy – 2001. B. 73-74
3. Xizr haqidagi xalq qarashlari Folklorshunoslik (о‘zbek xalq og‘zaki badiiy
ijodiga doir tadqiqotlar) №1 Navoiy – 2003. B. 39-41
4. О‘zbek xalq ertaklarida Xizr obrazi talqini «О‘zbek tili va adabiyoti» jurnali.
2003 yil, 1-son . B. 61-65
5 . Xizr obrazi genezisiga doir ayrim muloxazalar « О‘ zbek tili va adabiyoti» jurnali
2004 yil 2- son . B. 51-54
6. Alisher Navoiy ijodida “Xizr suyi” iborasining simvolik funksional xususiyatlari
О‘zbekiston Respublikasi “Davlat tili haqida”gi Qonuni qabul qilinganligining 15
yilligiga bag‘ishlangan “Davlat tili va umuminsoniy qadriyatlar” mavzusidagi
respublika ilmiy anjumani materiallari Navoiy-2004. B. 99-100
6. Alisher Navoiy dostonlarida ayrim mifologik obrazlarning poetik talqini.
Filologik tadqiqotlar (ilmiy maqolalar tо‘plami) №1 Navoiy – 2006. B.
132-135
7. Suv kulti va uning Xizr obrazi talqinindagi badiiy ifodasi Pedagogik maµorat
2005 yil, №1. B. 43-48
8. “Xizr”ni yо‘qlasak “Muloqot” jurnali 2005 yil, №3. B. 47-48
9. Devqiz. О‘zbek xalq ertaklari. Tо‘plovchi: K.Imomov. – Toshkent.: Fan, 1994.
– B.46.
10. Akramov G‘. Animatik mifologiya // О ‘zbek tili va adabiyoti, 1977, 3-son. –
B.52
11. 6. Alisher Navoiy dostonlarida ayrim mifologik obrazlarning poetik talqini.
Filologik tadqiqotlar (ilmiy maqolalar tо‘plami) №1 Navoiy – 2006. B.
132-135
11. Akramov G‘. «Gо‘rо‘g‘li» turkumida mifologik obrazlar //
Adabiyotshunoslikka oid tadqiqotlar. - Toshkent.: Fan, 1978.
12.Afzalov M. О‘zbek xalq ertaklari haqida. – Toshkent.: Fan, 1964. – B.49.
54

13. Akramov G‘ . Mifologiyaning ayrim epik janrlar bilan о‘zaro munosabati //
О‘zbek folklorining epik janrlari . – Toshkent .: Fan , 1981. – B .157.
14. Imomov K . Afsona // О ‘zbek folklori ocherklari . 2- tom . – Toshkent , 1989. –
B .9.
15. Jalolov G‘ . О ‘zbek xalq ertaklari poetikasi . - Toshkent .: Fan , 1978. – B .90.
16. Sarimsoqov B. О‘zbek marosim folklori. - Toshkent.: Fan, 1986. – B.193.
17.Jо‘rayev M. О‘zbek xalq ertaklarida «sehrli» raqamlar. – Toshkent.: Fan, 1991.
– B.123-124.
18. Murodov M. Ergashev A. Alpomishnoma. 1-tom. – Toshkent.: Mehnat, 1998. –
B.144.
19. Ibrohimov A. О‘rta asr arab xalq adabiyoti. – Toshkent.: Fan, 1994. - B.152.
О‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2-tom. - M.: Rus tili, 1981. – B.323.
20.Shamsiyev P., Ibrohimov S. Navoiy asarlari lug‘ati. - Toshkent.: Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1972. – B.653.
21. Rabg‘uziy Nosiruddin Burhonuddin. Qisasi Rabg‘uziy. 2-tom. – Toshkent.:
Yozuvchi, 1990. – B.68.
22. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Hadis. 1. Al-Jomi’ as-sahih
(Ishonarli tо‘plam). – Toshkent.: Qomuslar bosh tahririyati, 1991. – B.34.
23. Qur’oni karim. О‘zbekcha izohli tarjima. Tarjimon: Alouddin Mansur. –
Toshkent.: CHо‘lpon, 1991. – B.210-212.
24. «Qissasi Rabg‘uziy», 2-tom. B.68.
25. Gо‘rо‘g‘li dostonlari. 1. «Gо‘rо‘g‘lining tug‘ilishi». – Toshkent.: Yozuvchi.:
1996. – B.135.
26. Oq olma, qizil olma. О‘zbek xalq ijodi. - Toshkent.: Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1972. – B.160.
55

Sotib olish