Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 117.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Сентябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

Bohodir Jalolov

Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining mohiyati va sabablari

Купить
MAVZU:   XALQARO   ISHCHI   KUCHI   MIGRATSIYASINING   MOHIYATI
VA SABABLARI
REJA:
KIRISH
I   BOB   XALQARO   ISHCHI   KUCHI   MIGRATSIYASINING   NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi tarixi va uning ilmiy nazariy asoslari
1.2.   Jahon   ishchi   kuchi   bozorining   mohiyati   va   paydo   bo’lish   sabablari   hamda
asosiy yo’nalishlari va markazlari  
1.3. Mehnat migratsiyasining  sabab va oqibatlari
II BOB ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING IQTISODIYOTGA TA’SIRI
HAMDA O’ZBEKISTONDA TUTGAN O’RNI 
2.1. Mеhnat migratsiyasining asosiy yo’nalishlari va markazlari
2.2.   Innovatsion   iqtisodiyot   sharoitida   ishchi   kuchi   migratsiyasining   nazariy
ahamiyati
2.3. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi va uning O’zbekistonda tutgan o’rni
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1 2 KIRISH
Bugungi   kunda   globallashuv   jarayoni   natijasida   dunyo   bo‘ylab   mehnat
resurslarining   harakati   tobora   jadallashib   bormoqda.   Xalqaro   ishchi   kuchi
migratsiyasi   nafaqat   iqtisodiy   jarayonlarga,   balki   jamiyatning   demografik,   sotsial
va   siyosiy   holatiga   ham   katta   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Ishchi   kuchi   migratsiyasi
rivojlangan   va   rivojlanayotgan   mamlakatlar   o‘rtasidagi   o‘zaro   bog‘liqlikni
kuchaytirib,   global   mehnat   bozorining   shakllanishiga   xizmat   qilmoqda.   Shu
sababli   ushbu   jarayonning   mohiyatini,   uning   sabab   va   oqibatlarini   o‘rganish
nafaqat ilmiy-nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb masala hisoblanadi.
Xalqaro   mehnat   migratsiyasi   ijtimoiy-iqtisodiy   jarayon   sifatida   uzoq
tarixga   ega   bo‘lib,   uning   turli   shakllari   qadimgi   davrlardan   beri   kuzatilgan.
Ayniqsa,   XX   asr   oxiri   va   XXI   asr   boshlarida   bu   jarayon   yanada   kengayib,
zamonaviy   iqtisodiyotning   ajralmas   qismiga   aylandi.   Ishchi   kuchi   migratsiyasi
natijasida mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy hamkorlik mustahkamlanib, bir davlatda
ortiqcha bo‘lgan mehnat resurslari boshqa davlatning mehnat bozoridagi ehtiyojini
qondiradi.   Shu   bilan   birga,   migratsiya   jarayoni   muhojirlarning   o‘z   vataniga
yuboradigan   pul   o‘tkazmalari   orqali   milliy   iqtisodiyotga   sezilarli   darajada   foyda
keltiradi.
Ushbu   kurs   ishi   xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasining   nazariy   asoslarini,
jahon   ishchi   kuchi   bozorining   shakllanish   sabablarini,   mehnat   migratsiyasining
asosiy   yo‘nalishlari   va   markazlarini,   shuningdek,   uning   iqtisodiyotga   ta’sirini
o‘rganishga bag‘ishlangan. Ayniqsa, O‘zbekistondan tashqariga chiqayotgan ishchi
kuchining oqimi va uning mamlakat iqtisodiyotiga ta’siri tahlil qilinadi.
Tadqiqotning   dolzarbligi.   Xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasi   bugungi
kunda   dunyo   iqtisodiyotining   ajralmas   qismi   bo‘lib,   uning   ijobiy   va   salbiy
ta’sirlarini   tahlil   qilish   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ko‘plab   rivojlanayotgan
davlatlarda   ishchi   kuchining   ortiqchaligi   va   ishsizlik   darajasining   yuqoriligi
mehnat resurslarining tashqi bozorga yo‘naltirilishiga sabab bo‘lmoqda. Shu bilan
birga, rivojlangan mamlakatlarda mehnat resurslariga bo‘lgan talab ortib, muhojir
ishchilarga ehtiyoj kuchaymoqda.
3 O‘zbekiston   uchun   ham   mehnat   migratsiyasi   dolzarb   masala   hisoblanadi.
Mamlakat  aholisi sonining o‘sishi va mehnat  bozoridagi bosim  natijasida ko‘plab
fuqarolar xorijda ish izlashga majbur bo‘lmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekistondan
xorijga   ketayotgan   ishchilar   yuboradigan   pul   o‘tkazmalari   mamlakat
iqtisodiyotining muhim  manbalaridan  biri   sifatida  qaraladi.  Ushbu  holatni  chuqur
o‘rganish   va   samarali   boshqarish   davlat   iqtisodiy   siyosatining   muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
Kurs   ishi   tadqiqot   obyekti   sifatida   xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasi
jarayonlarini qamrab oladi. Ushbu jarayon dunyo miqyosida mehnat resurslarining
harakati, uning sabablari, oqibatlari va asosiy markazlarini o‘z ichiga oladi.
Kurs   ishi   predmeti   esa   xalqaro   mehnat   migratsiyasining   ilmiy-nazariy
asoslari,   jahon   ishchi   kuchi   bozorining   shakllanishi,   migratsiyaning   iqtisodiy   va
ijtimoiy ta’siri hamda O‘zbekistonning bu jarayondagi o‘rnini o‘rganishdan iborat.
Ushbu   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   xalqaro   ishchi   kuchi
migratsiyasining   mohiyatini,   uning   paydo   bo‘lish   sabablarini,   iqtisodiyotga
ta’sirini   hamda   O‘zbekiston   uchun   ahamiyatini   o‘rganishdan   iborat.   Shuningdek,
migratsiyaning   ijobiy   va   salbiy   jihatlarini   tahlil   qilish   ham   tadqiqotning   asosiy
yo‘nalishlaridan biridir.
Belgilangan   maqsadga   erishish   uchun   quyidagi   vazifalar   bajarilishi
lozim:
o Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining nazariy asoslarini o‘rganish;
o Mehnat migratsiyasining tarixiy rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish;
o Jahon   ishchi   kuchi   bozorining   shakllanishiga   ta’sir   qiluvchi   omillarni
aniqlash;
o Mehnat migratsiyasining asosiy sabablarini va oqibatlarini o‘rganish;
o Ishchi   kuchi   migratsiyasining   iqtisodiyotga   ijobiy   va   salbiy   ta’sirini
baholash;
o O‘zbekistonda   xalqaro   mehnat   migratsiyasining   holati   va   uning   milliy
iqtisodiyotga ta’sirini tahlil qilish;
4 o Mehnat   migratsiyasining   boshqaruv   tizimini   takomillashtirish   bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati
Mazkur   kurs   ishi   xalqaro   mehnat   migratsiyasi   jarayonlarini   ilmiy-nazariy
jihatdan   chuqur   o‘rganish   bilan   birga,   uning   amaliy   jihatlarini   ham   tahlil   qiladi.
Ishchi   kuchi   migratsiyasining   ijtimoiy   va   iqtisodiy   oqibatlarini   o‘rganish,   mehnat
bozoridagi   tendensiyalarni   tahlil   qilish   va   O‘zbekiston   misolida   bu   jarayonning
o‘ziga xos jihatlarini ochib berish kurs ishining ilmiy ahamiyatini belgilaydi.
Amaliy   jihatdan   esa   tadqiqot   natijalari   mehnat   migratsiyasi   bilan   bog‘liq
muammolarni   tahlil   qilish   va   samarali   yechimlar   taklif   etishga   xizmat   qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi mehnat bozorining xalqaro mehnat migratsiyasida tutgan
o‘rnini   aniqlash   va   uni   rivojlantirish   bo‘yicha   ilmiy   asoslangan   tavsiyalar   ishlab
chiqish ham ushbu ishning muhim vazifalaridan biridir.
Xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasi   zamonaviy   iqtisodiyotning   muhim
tarkibiy   qismlaridan  biri   bo‘lib,  uning   harakatlanish   jarayoni   davlatlar   o‘rtasidagi
iqtisodiy   aloqalar,   mehnat   bozori   va   aholining   turmush   darajasiga   sezilarli   ta’sir
ko‘rsatadi.   Mehnat   migratsiyasi   rivojlanayotgan   mamlakatlar   uchun   nafaqat
iqtisodiy imkoniyat, balki turli muammolarni keltirib chiqaruvchi omil hamdir. Shu
sababli   xalqaro  mehnat   migratsiyasi   jarayonlarini   to‘g‘ri   boshqarish,   uning  ijobiy
jihatlarini   rivojlantirish   va   salbiy   ta’sirlarini   kamaytirish   muhim   ahamiyat   kasb
etadi.
Ushbu kurs ishida xalqaro mehnat migratsiyasining ilmiy-nazariy asoslari,
uning   asosiy   sabablari   va   oqibatlari,   jahon   ishchi   kuchi   bozorining   shakllanishi
hamda   O‘zbekistonning   bu   jarayondagi   ishtiroki   batafsil   tahlil   qilinadi.   Natijalari
esa   davlat   miqyosida   mehnat   migratsiyasi   jarayonlarini   boshqarish   va   uni   milliy
iqtisodiyot rivojiga yo‘naltirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishga
xizmat qiladi.
5 I BOB XALQARO ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi tarixi va uning ilmiy nazariy asoslari
Bugungi   globallashuv   dunyo   aholisining   faol   harakati   va   migratsiya
jarayonlariga   ijobiy   ta‘sir   ko rsatmoqda.   Ayni   paytda   aholi   migratsiyasiʻ
rivojlanayotgan   davlatlar   uchun   iqtisodiy   va   ijtimoiy   rivojlanishning   muhim
omillariga   aylanib   bormoqda.   Hozirgi   zamonaviy   bosqichda   u   yoki   bu   darajada
bo lsa-da,   bironta   ham   mamlakat   migratsiya   munosabatlaridan   chetda   qolgani	
ʻ
yo q.   Mamlakatlar   o rtasidagi   ishchi   kuchi   xalqaro   migratsiyaning   milliy   mehnat
ʻ ʻ
bozorini   yagona   bozorga   birlashtiradi.   Xalqaro   migratsiya   tashkiloti   (XMT)ning
axborotiga ko ra, xalqaro migrantlarning umumiy soni 270 mln atrofida, ularning	
ʻ
uchdan   ikki   qismi   mehnat   migrantlari   (ya‘ni   ishchi   kuchi)ga   to g ri   keladi.   Shu	
ʻ ʻ
o rinda   tabiiy   savol   tug iladi   migratsiya   nima?   -  Va   u  qachondan   mavjud?   Ishchi	
ʻ ʻ
kuchi   deganda   kim   nazarda   tutilmoqda?   Avvalo   biz   migratsiya   tushunchasini
izohlashimiz   lozim.   Migratsiya   lotin   tilidan   tarjima   qilinganda   ―ko chish ,	
ʻ ‖
―ko chaman  ma‘nosini ifodalaydi. Migratsiyaning bir qator turlari mavjud, aholi	
ʻ ‖
migratsiyasi,   hayvonlar   migratsiyasi,   elementlar   migratsiyasi,   energiya
migratsiyasi,   kapital   migratsiyasi   va   boshqalar.   Migratsiya   jarayonlarini   tadqiq
qilgan   turli   soha   olimlari   uni   turlicha   tavsiflashga   harakat   qilgan.   Patrik   Mann
o zining ―Migration in World history  asarida aholi migratsiyasi jarayonlarini uch	
ʻ ‖
turga ajratadi:
 mehnat migratsiyasi;	

 qochqinlar migratsiyasi;

 urbanizatsiya jarayonlari.

-   Tahlil   va   natijalar   (Analysis   and   results).   Biz   ushbu   tadqiqotda   ishchi
kuchi migratsiyasi oid bo lgan aholi migratsiyasini o rganishni maqsad qilganmiz.	
ʻ ʻ
Ishchi   kuchi   –   bu   kishilar   aqliy   va   jismoniy   qobiliyatlarining   yig indisi   bo lib,	
ʻ ʻ
jamiyat  a‘zolarining asosiy  ishlab  chiqaruvchi  kuchidir.  Migratsiya  o zining  uzoq
ʻ
6 o tmishiga ega bo lib, dastlabki migratsiya jarayonlari tabiiy qonuniyatlar ta‘siridaʻ ʻ
Ilk paleolit (mil.av.1 mln – 100 ming yilliklarni o z ichiga oladi) davrining oxirida	
ʻ
havo   haroratining   keskin   sovub   ketib,   muzlashi   natijasida   sodir   bo lgan.   Yoki	
ʻ
neolit   davri   migratsiyasi   ham   uzoq   davom   etadi.   Mil.avv.   II-ming   yillikda   yuz
bergan oriylar migratsiyasi g arbdan-sharqga amalga oshirilgan. Keyingi davrlarda	
ʻ
ham   aholi   migratsiyasi   ixtiyoriy,   majburiy   tartibda   bo lsada,   davom   etgan.	
ʻ
Milodning dastlabki IV-VI asrlarda ―Xalqlarning buyuk ko chishi nomi bilan yuz
ʻ
bergan migratsiya jarayonlari oqibati global dunyo ijtimoiy-siyosiy hayotini butkul
o zgartirib,   G arbiy   Rim   imperiyasini   qulashiga   sabab   bo ladi.   XI-XIII   asrlarda	
ʻ ʻ ʻ
sharqdan-g arbga   siljigan   turk-mo g ul   qabilalari   migratsiyasi   ham   anchayin	
ʻ ʻ ʻ
ahamiyatlidir.   XVI   asrda   ―buyuk   geografik   kashfiyotlar   yevropaliklar   uchun	
‖
katta migratsion jarayonlarni boshlab berdi. ―Yangi dunyo  yoki ―Amerika ning
‖ ‖
kashf   etilishi   yevropadan,   qolaversa   dunyoning   turli   tomonlaridan   migrantlar
harakatini   vujudga   keltirdi.   Ko plab   iqtisodiy   tahlilchilar   migratsiya   tarixi   va	
ʻ
buguni haqida gapirganida XIX asr oxirigacha yuz bergan migratsiya jarayonlarini
ko proq tabiiy qonuniyatlar (masalan havoning isib ketishi, sovushi, suv tanqisligi	
ʻ
va   boshqalar)   ta‘sirida   yuz   berganini   ta‘kidlaydi.   XIX   asr   oxiri   –   XX   asr
boshlaridan   yuz   berayotgan   migratsiya   jarayonini   ko proq   iqtisodiy   omillarni	
ʻ
sabab   qilib   ko rsatishmoqda.   Albatta   uning   asosi   yevropada   ilm-fanning	
ʻ
rivojlanishi natijasida Amerika qit‘asini kashf etilishi, undan keyin yuz bergan fan-
texnika inqilobi va uning natijalarini alohida aytish lozim.
Aynan   shu   davrdan   boshlab,   ishchi   kuchi   migratsiyasining   ilmiy-nazariy
asoslari paydo bo ldi. ishchi kuchi migratsiyasini ilmiy-nazariy jihatdan o rgangan
ʻ ʻ
nemis   geograf   va   kartograf   olimi   Ernst   Georg   Ravenstein   (1834-1913)dir.   U
o zining katta ilmiy faoliyatini Buyuk Britaniya Harbiy idorasining ―Topografiya	
ʻ
bo limi da  va ― Qirollik geografiya  va statistika  jamiyati da olib bordi. U  1880-
ʻ ‖ ‖
yillarda   o zining   ―   Migratsiya   qonunlari   nomli   asarini   yozdi.   Ushbu   asarning	
ʻ
dunyoga   kelishi   ―   sanoat   to ntarishi   natijasida   Buyk   Britaniya   va   boshqa	
ʻ
rivojlangan   hududlardagi   ijtimoiy-iqtisodiy   holatning   tubdan   o zgara   boshlashi	
ʻ
bilan bog liq edi. Sababi, XVIII – asr 60 yillaridan Buyuk Britaniyada boshlangan	
ʻ
7 sanoat   to ntarishi,   u   yerdagi   kishilarning   hayot   tarzini   o zgartira   boshladi.  Yangiʻ ʻ
shaharlar   paydo   bo lib,   u   yerga   qishloqlardan   ko plab   odamlar   ish   izlab   keldilar.	
ʻ ʻ
Qo l   mehnatiga   asoslangan   manufaktura   o z   ahamiyatini   yo qotib,   eski   qishloq	
ʻ ʻ ʻ
hayoti   oldingidek   jozibador   bo lmay   qoldi.   Mashinalashgan   yirik   industriya   endi	
ʻ
hamma ishlarni texnika yordamida bajardi. Tabiiy xom ashyoni qazib olish, qishloq
xo jaligi   ekinlarini   yetishtirishda   ham   texnika   omili   ustuvorlik   qildi.   Masalan:	
ʻ
birgina   Britaniya   qishloqlarining   o zida   ko plab   kishilar   ishsiz   qoldilar   va   bu	
ʻ ʻ
ommaviy   tartibda   ularning   shaharlardagi   zavod,   fabrika   va   boshqa   xizmat
ko rsatish   sohalaridan   ish   topishiga   olib   keldi.   Bu   holat   bir   mamlakat   ichida   yuz	
ʻ
berayotgan,   ishchi   kuchi   migatsiyasi   bo lib,   boshqa   G arbiy  Yevropa   davlatlariga	
ʻ ʻ
ham   xos   jarayon   edi.   Ishchi   kuchi   migratsiyasi   xalqaro   miqyosda   ham   tezlashdi,
ayniqsa   bu   holat  AQSHga   ish   va   yaxshi   hayot   izlab   borayotgan   irland,   shotland,
nemis,   fransuz,   italyan,   polyak   va   boshqa   yevropalik   kishilar   turmush   tarzida
yaqqol   namoyon   bo layotgan   edi.   Yuz   berayotgan   ushbu   jarayonlar   olimlar,	
ʻ
jumladan   Ernst   Georg   Ravensteinni   ham   befarq   qoldirmagan   edi.   ―   Migratsiya
qonunlari da ilk bora ishchi kuchi migratsiyasining ilmiy-nazariy asoslari yaratilib,	
‖
ishchi   kuchi   migratsiyasining   paydo   bo lish   sabablari,   oqibatlari,   uning   ijobiy   va	
ʻ
salbiy   tomonlari,   asosiy   tushuncha   va   kategoriyalari   tahlil   qilingan.   Ernst   Georg
Ravenstein   ishchi   kuchi   migratsiyasining   jahon   iqtisodiyotidagi   o rni   ahamiyatli	
ʻ
ekanligiga   to xtalib,   uning   kelgusida   rivojlanishini   ta‘kidlaydi.   U   ishchi   kuchi	
ʻ
kuchi migratsiyasining asosiy xususiyatlarini quyidagi omillar bilan belgilaydi: 
 Ikki geografik hudud ortasidagi migratsiya oqimining davomiyligi mazkur	
 ʻ
hududlar orasidagi masofaga teskari proporsionalligi; 
  Uzoq   masofaga   ketayotgan   migrantlar   asosan   savdo   va   sanoat   jihatdan

taraqqiy etgan yirik shaharlarga intilishi; 
 Migratsiya rivojlanishining asosiy omili iqtisodiy omil bilan bogliqligi.
 ʻ
Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi yuz berishi sabablari:
 Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasining turlichaligi;

 Ish haqi miqdori ortasida milliy farqlarning mavjudligi;
 ʻ
 Ishsizlikning mavjudligi;

8  Kapitalning xaqlqaro harakati va tarnsmilliy korporatsiyalar faoliyati. 1
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasining turlichaligi ishchi kuchi
harakatlaninshining   asosiy   sabablaridan   biri   hisoblanadi.   Bugun   dunyoning
iqtisodiy-rivojlanish   geografiyasi   turlichadir.   Hattoki,   bir   minataqa   doirasida   ham
buni   kuzatish   mumkin.   Dunyo   miqyosida   olib   qaraganda,   g arb   iqtisodiy	
ʻ
rivojlangan, sharqga nisbatan. Lekin g arbning o zida ham iqtisodiy rivojlanish bir	
ʻ ʻ
tekisda   emas,   masalan:  Yevropaning   g arbi   ,sharqiy   va   janubiy   qismiga   nisbatan
ʻ
rivojlangan.   Amerika   qit‘asining   shimolidagi   AQSH   va   Kanada   Karib   havzasi
davlatlari,   Janubiy  Amerika   davlatlari   va   Meksikadan   iqtisodiy   rivojlangan.   Bu
holatni biz Osiyo va Afrika qit‘asida ham kuzatishimiz mumkin. 
Yalpi   ichki   mahsulot   hajmi   eng   yuqori   bo lgan   20   ta   davlatning   Xalqaro	
ʻ
valyuta   jamg armasi   va   Jahon   banki   bo yicha   tahlilini   ko rsatmoqda.   Bu	
ʻ ʻ ʻ
ko rsatkichlar   asosiy   xalqaro   ishchi   kuchini   import   qiluvchi   ma‘nosini	
ʻ
anglatmaydi.   Chunki,   Hindiston,   Xitoy,   Rossiya,   Meksika,   Turkiya,   Indoneziya,
Braziliya   kabi   jadvalda   ko‘rsatilgan   davlatlar   ham   ish   kuchini   ma‘lum   miqdorda
qabul qiladi, ham kata miqdorda eksport qiluvchi davlatlar sirasiga kiradi. Keyingi
jadval iqtisodiyoti sust rivojlangan davlatlarni ko rsatishdan iborat. Maqsad dunyo	
ʻ
davlatlarining iqtisodiy rivojlanish tendensiyalarini ko rsatishdan iborat.	
ʻ
Ish  haqi   miqdori   o rtasida   milliy  farqlarning   mavjudligi   ham   ishchi   kuchi	
ʻ
migratsiyasini   hosil   qiluvchi   omillardandir.   Jahondagi   ko plab   davlatlarda	
ʻ
mehnatga   haq   to lash   miqdori   turlichadir.   AQSH,   Kanada,   G arbiy   Yevropa,	
ʻ ʻ
Skandinaviya   davlatlari,   ba‘zi   arab   davlatlari,   Isroil,   Singapur,   Avstraliya   kabi
mamlakatlarda   mehnatga   yuqori   ish   haqqi   to lansa,   Kuba,   Kongo,   Efiopiya,	
ʻ
Senegal,   Gana,   Hindiston,   Bangladesh,   Indoneziya,   Qirg iziston,   Tojikiston,	
ʻ
Myanma,   Nepal,   Laos   va   boshqalarda   ka   mish   haqqi   to lanadi.   Mehnatga   haq	
ʻ
to lashdagi   jozibadorlik   doim   kam   ish   haqqi   oluvchi   davlatlardagi   aholini   o ziga	
ʻ ʻ
jalb etib keladi.
Ishsizlikning   mavjudligi   ham   ishchi   kuchi   migratsiyasiga   sabab   bo luvchi	
ʻ
asosiy   omillardandir.   Ishsizlikning   mavjudligini   olimlar   asosan   ikki   xil   usulda
1
 Ernest George Ravenstein: The Laws of Migration, 1885 By John Corbett. 2001-2011 by Regents of University of 
California, Santa Barbara. p.4.  
9 ko rib   chiqishadi.   Birinchisi,   aholisi   zich   joylashgan   davlatlardagi   ishsizlikningʻ
mavjudligi (Masalan: Xitoy, Hindiston, Indoneziya, Nigeriya, Braziliya, Pokiston,
Bangladesh, Misr, Eron, Turkiya kabi davlatlar aholisining ko pligi tabiiy ravishda	
ʻ
ishsizlikni keltirib chiqaradi). Ikkinchisi, mamlakat umumiy aholisida ishsizlikning
yuqoriligi   bilan.   Jahon   Bankining   2020-yilgi   ma‘lumotlarida   Janubiy   Afrika
Respublikasing   29.2%   aholisi   ishsiz   ko rsatilgan   bo lsa,   Kosovoda   26.2   %,	
ʻ ʻ
Jibutida   26.1%,   Falastinda   25.9   %,   Ekvator   Gvineyasida   25   %,   Botsvanada   24.9
%,  Grenadada   22.9  %,  Esvatinida  22.7  %,  Lesotoda  22.4  %,  Gabonda  20.4  %   ni
tashkil   qilgan   bu   ko rsatkichlar   ishchi   kuchini   tabiiy   ravishda   migratsiyaga	
ʻ
undaydi.
Kapitalning xalqaro harakati va tarnsmilliy korporatsiyalar faoliyati XX-asr
oxiri   –   XXI-asr   boshlariga   kelib,   xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasiga   ta‘sirini
oshirib bormoqda. Kapitalning xalqaro harakati bu – kapital egasiga daromad olib
keluvchi, davlatlar orasidagi qarama-qarshi harakatdir. Istalgan davlat bir vaqtning
o zida   kapitalning   importyori   va   eksportyori   bo’la   oladi.   Sanoat   to ntarishi   va	
ʻ ʻ
undan   keying   davrlarda   asosan   iqtisodiyoti   rivojlangan   davlatlar   kapitalni   chetga
chiqarish  bilan  shug ullangan  bo lsa,  bugungi   globallashuv  sharoitida  istalgan  bir	
ʻ ʻ
davlat,   ushbu   faoliyat   bilan   shug ullana   oladi.   Jahon   iqtisodiyotining   rivojlanib	
ʻ
borishida   asosiy   o rin   egallovchi   transmilliy   korporatsiyalar   faoliyati   xalqaro	
ʻ
ishchi kuchi migratsiyasida ham o z ta‘siriga egadir. Transmilliy korporatsiyalar –	
ʻ
o z mamlakatidan tashqarida, boshqa bir davlatlar hududida tovarlar yoki xizmatlar	
ʻ
ishlab chiqarishga egalik qiluvchi va nazorat etuvchi iqtisodiy tashkilotdir. Black‘s
Law lug atidagi ma‘lumotga ko ra ―o z daromadining 25 % dan ortig ini boshqa	
ʻ ʻ ʻ ʻ
bir   davlat   hududidagi   iqtisodiy   faoliyatdan   qo lga   kiritsa   bunday   iqtisodiy	
ʻ
tashkilotni   transmilliy   korporatsiya   deb   atasak   bo ladi .   XXI   asrda   dunyodagi
ʻ ‖
ko plab   Transmilliy   korporatsiyalar   AQSH,   Yaponiya,   Germaniya,   Buyuk	
ʻ
Britaniya, Fransiya, Xitoy, va boshqa davlatlarga to g ri keladi. So ngi yillarda esa,	
ʻ ʻ ʻ
Xitoyda transmilliy korporatsiyalar soni oshib bormoqda.
Jahon iqtisodiyotining o’ziga xos ―umurtqa pog’onasi  bo’lgan zamonaviy	
‖
Transmilliy korporatsiyalarning o ziga xos belgilari quyidagilar hisoblanadi:	
ʻ
10   Ishlab   chiqarish,   savdo   va   xizmat   ko‗rsatish   faoliyatining   katta   qismini
bosh shtab-kvartira joylashgan mamlakat iqtisodiy makoni chegarasidan tashqariga
olib chiqish;
  Turli   davlatlarda   shahobchalar,   shoba   va   assotsiatsiyalangan
 ʻ
kompaniyalarning katta tarmog‗ini shakllantirish;
 Iqtisodiy faoliyatni samarali bashoratlash va rejalashtirish sharoitida tashqi

va ichki investitsiyon oqimlarni boshqarish;
  Kapitallar,   ishchi   kuchi,   axborot   ko‗chishining   firma   ichkarisidagi

kanallarining ko‗pligi.
Immigratsiya – bir mamlakatga boshqa mamlakatlardan mehnatga layoqatli
ishchi   kuchinining   kelishi   yoki   oqib   o tishi   hisoblanadi.   Bugungi   kunda	
ʻ
immigrantlarni o ziga qabul qilayotgan iqtisodiy rivojlangan, mehnatga haq to lash	
ʻ ʻ
jozibador   bo lgan   davlatlar   boshida   AQSH   davlati   turibdi.   Immigratsiyani	
ʻ
o rganish   markazi   ma‘lumotlariga   ko ra,  AQSHda   44   mln   immigrantlar   mavjud.	
ʻ ʻ
AQSH   aholisining   har   sakkizinchisi,   (13   %)   chet   elda   tug ilgan   yoki   xorijlikdir.	
ʻ
Qo shma Shtatlardagi immigrantlarning 24.8 % Meksikadan, 5.9 % Hindistondan,	
ʻ
4.9 % Xitoydan, 4.5 %  Filippindan, 3.1 % Salvadordan, 56.8 % boshqa davlatlar
hissasiga   to g ri   keladi.   Qo shma   Shtatlardan   tashqari,   Kanada,   G arbiy  Yevropa,	
ʻ ʻ ʻ ʻ
Avstraliya, Arab davlatlari immigrantlarni o ziga jalb qilayotgan davlatlardir.	
ʻ
Emigratsiya   –   bir   mamlakatdan   ikkinchi   mamlakatga   ishchi   kuchining
chiqib   ketishi   hisoblanadi.   (Masalan:   Rossiya   federatsiya   fuqarolarining   ish   izlab
Germaniyaga   ko chib   o tishi   Rossiya   uchun   emigrant,   Germaniya   uchun	
ʻ ʻ
immigrant hisoblanadi). Ishchi kuchining boshqa mamlakatga chiqib ketishi asosan
ish   haqining   pastligi,   ishsizlikning   yuqoriligi,   siyosiy   beqarorlik   va   boshqalar
sabab   sodir   bo lmoqda.   BMT   ma‘lumotlariga   ko ra,   quyidagi   davlatlar   eng   ko p	
ʻ ʻ ʻ
emigrantlarga ega. Hindistondan 17.9 mln, Meksikadan 11.1 mln, Rossiyadan 10.8
mln,   Xitoydan   10.5   mln,   Suriyadan   8.5   mln,   Bangladeshdan   7.4   mlndan,
Pokistondan 6.3 mln, Ukrainadan 6.1 mln, Filippindan 6.1 mln, Afg onistondan 5.9	
ʻ
mln ortiq kishi   emigrant  sifatida  boshqa  mamlakatlarga  ketgan.  Hindiston, Xitoy,
Bangladesh,   Pokiston,   Filippin,   Misr,   Eron,   Indoneziya,   Turkiya,   O zbekiston,	
ʻ
11 Qozog iston, Qirg iziston, Tojikiston va boshqa ko plab davlatlarda emigrantlar ishʻ ʻ ʻ
haqining   pastligi,   ishsizlikning   yuqoriligi   sabab   mamlakatni   tark   etsa,   Yaman,
Suriya,  Afg oniston,   Iroq,   Ukraina,   Falastin   kabi   davlatlarda   emigrantlar   siyosiy	
ʻ
beqarorlik tufayli boshqa davlatlarga yo l olmoqda.	
ʻ
Migratsion   qoldiq   –   bir   mamlakatdagi   ishchi   kuchining   emigratsiyasi   va
immigratsiyasi   o rtasidagi   farqdir.   Ushbu   kategoriya   orqali   malakatga   kelayotgan	
ʻ
va undan chiqib ketayotganlar tahlil qilinadi. Masalan, BMT ma‘lumotlariga ko ra,	
ʻ
2020-yilda Rossiya Federatsiyasiga kelgan immigrantlar 11.6 mlnni, uni tark etgan
emigrantlar  10.8 mlnni tashkil  qilgan. Ko rib turganimizdek oradagi  farq sezilarli	
ʻ
darajada.
Aqlning   oqib   o tishi   –   yuqori   malakali   mutaxassislarning   mamlakatlararo	
ʻ
migrtasiyasi   hisoblanadi.   Qobiliyatli   mutaxassislar   turli   sabablarga   ko ra,   o z	
ʻ ʻ
mamlakatlarini   tark   etadilar.   XX   asr   oxiri   –   XXI   asr   boshlarida   asosan   MDH,
Janubiy-sharqiy Osiyo mamlaktlarida shunday tendensiya davom etmoqda. Tarixan
olib qaraganda Yevropadan – Amerikaga ―aqlning oqib o tishi  bugungi Qo shma	
ʻ ‖ ʻ
Shtatlardagi   rivojlanishga   asos   bo lib   xizmat   qilgan.   Ishchi   kuchi   eksporti   milliy	
ʻ
iqtisodiyotda ijobiy oqibatlar bilan bir qatorda salbiy oqibatlar ham olib keladi. Bu
eng   avvalo   «aqlli   kishilarning   ketib   kolishi»   (inglizchadan   brain-drain)   deb
ataluvchi yuqori malakali mutaxassislarning xorijga ketib qolishi  bilan bog liqdir.	
ʻ
Bu   jarayonning   mohiyati   shundaki,   mutaxassislar   turmush   darajasi   past
davlatlardan   yuqori   ish   haqi,   yaxshi   mehnat   sharoitlari,   ijodiy   imkoniyatlarni
amalga   oshirishga   yetarli   shart-sharoit   va   nihoyat   ijtimoiy   kafolatlar   yaratib   bera
oladigan   mamlakatlarga   ketib   qoladi.   Ishchi   kuchini   jo natuvchi   davlat   uchun	
ʻ
salbiy   bo lgan   jihatlar   qabul   qilib   oluvchi   mamlakatlar   uchun   ijobiy   hisoblanadi.	
ʻ
Chunki   kirib   keluvchi   ishchilarning   aksariyat   qismini   yuqori   darajada   ijtimoiy,
iqtisodiy   va   siyosiy   faol   bo lgan   yoshlar   tashkil   etadi.   Bunga   misol   sifatida	
ʻ
Polshadan 1983-1987 yillarda yosh kadrlarni chiqib ketishi bilan bog liq vaziyatni	
ʻ
keltirish   mumkin:   bu   mamlakatni   tark   etganlarning   15   foizini   (50   ming   kishi
atrofida)   oliy   ma‘lumotlilar   tashkil   etgan,   bu   Polsha   oliy   o quv   yurtlarining   bir	
ʻ
yillik   bitiruvchilariga   to g ri   keladi.   "Intellektual   migratsiya"   jami   ishchi   kuchi	
ʻ ʻ
12 migratsiyasi miqdorining 3—5 foiziga teng bo lsa-da, hozirgi paytda bu ulushningʻ
yildan-yilga   ortib   borishi   kuzatilmoqda,   binobarin   jo natuvchi   mamlakat   uchun	
ʻ
iqtisodiy   zarar   miqdori   ham   oshib   boryapti.   Bu   zarar   ba‘zi   bir   mamlakatlarning
milliy daromadining 10 foizigacha teng bo lmoqda. Mutaxassislarni chetga chiqib	
ʻ
ketishi   jahon   bozoridagi   raqiblarning   mavqeini   kuchaytiradi,   Chunki   bu
mutaxassislarning ko pchiligi  yirik transmilliy  korporatsiyalarga  ishga  joylashadi.	
ʻ
«Yuqori   sifatli»   ishchi   kuchini   o ziga   jalb   qiluvchi   asosiy   markazlar   eng   boy	
ʻ
mamlakatlar:  AQSh,   Kanada,   Germaniya,   Fransiya,   Buyuk   Britaniya,   Shvetsiya,
kamroq   darajada   Yaponiya,   Singapur,   Tayvan   sanaladi.   Aqlli   kishilarni   chiqib
ketishining   asosiy   kanallari   birinchidan,   xorijiy   talabalar   va   aspirantlarni   chet
eldagi universitetlari tomonidan jalb etilishi, ikkinchidan, tajribali mutaxassislarni
xalqaro kompaniyalarda ishga taklif etilishi hisoblanadi.
Reemigratsiya – emigrantlarning vatanlariga doimiy yashash uchun qaytib
kelishlaridir.   Emigrantlarning   boshqa   bir   mamlakatda   ma‘lum   vaqt   ishlab,   keyin
o z vataniga qaytib kelishi, ulardagi qadriyatlar, an‘analarga sodiqlik kabi axloqiy	
ʻ
sifatlari bilan bevosita bog liqdir.	
ʻ
Ishchi   kuchi   migratsiyasining   tarixiy   ildizlari   insoniyatning   ibtidoiy
davrlariga   borib   taqaladi.   Mehnat   qilish   qobiliyati   mavjud   bo‘lgan   kishilar   doim
o‘zi   yashayotgan   makonlarini   o‘zgartirib   turgan.   Buning   asl   sababi,   hududga   xos
bo‘lgan   tabiiy   qonuniyatlar   va   ushbu   hududlarda   yashayotgan   insonlarning
e‘tiqodi,   milliy   qadriyatlari,   an‘analari   asosida   shakllangan   ijtimoiy
qonuniyatlardir. Ushbu qonuniyatlardan birisi yoki ikkinchisi ishchi kuchini doim
migratsiya qilinishiga sabab bo‘ladi. 2
1.2. Jahon ishchi kuchi bozorining mohiyati va paydo bo’lish sabablari hamda
asosiy yo’nalishlari va markazlari
Jahon   aholisi   yoshiga   bog’liq   ravishda   ikki   tipdagi   odamlarni   o’z   ichiga
oladi:   mеhnatga   layoqatli   -   15-60   yoshlilar,   mеhnatga   layoqatsiz   bolalar   va
qariyalar. Aholi umumiy hajmining taхminan 70 foizi birinchi tipga tеgishli, biroq
2
 https://bestpublication.org/index.php/iq/article/view/7238
13 bu   ulush   turli   hududlarda   o’zgarib   turadi.   Masalan,   Osiyo   va   Afrikada   voyaga
yetmaganlar, Yevropa va Shimoliy Amеrikada qariyalar ulushi yuqoriroq. 
O’z navbatida mеhnatga layoqatli aholi ham ikkiga ajratiladi: iqtisodiy faol
va  faol   bo’lmaganlar.   Uy  bеkalari,   talabalar   (ta’til   paytida),   davlat   qaramog’idagi
fuqarolar,   shuningdеk,   fuqaroligi   bo’lmaganlar   iqtisodiy   faol   bo’lmaganlar
qatoriga   kiradi.   Bizni   iqtisodiy   faol   aholi,   ya’ni   mеhnatga   layoqatli   va   unga
intiluvchi   odamlar   qiziqtiradi.   Fuqarolarning   aynan   shu   toifasi   mamlakat
ichkarisida va хorijdan ish qidirish jarayonida faol ishtirok etadi. 
Хalqaro ishchi kuchi migratsiyani uzoq tariхga ega bo’lsada, faqatgina XX
asrga kеlib ishlab chiqarish omillari harakatining yetakchi ko’rinishlaridan biriga,
binobarin ХIMning alohida sohasiga aylandi. 
Buni quyidagi sabablar bilan bog’lash mumkin: 
• хo’jalik hayotining baynalmilallashuvi; 
• ijtimoiy-dеmografik o’zgarishlar; 
• fan-tехnika va aхborot sohasidagi inqilob; 
• intеgratsiya jarayonlarining rivojlanishi; 
• transmilliy korporatsiyalar faoliyati. 
Bu   barcha   omillar   mеhnatga   layoqatli   aholining   harakatchanligini
kuchayishiga   sababchi   bo’ldi,   zеro   insonlar   mamlakatlar   va   qit’alararo   ko’chish
uchun   rivojlangan   kommunikatsiya   infratuzilmasidan   foydalanishadi.   Hozirgi
kunga   kеlib   jahon   ishchi   kuchi   bozori   (JIKB)   vujudga   kеldiki,   bu   bozor   asosini
milliy   хo’jalik   tizimlari   va   jahon   iqtisodiyoti   doirasida   ishlab   chiqaruvchi
kuchlarning   darajasi,   tabiati   va   joylashuviga   sеzilarli   ta’sir   etuvchi   iqtisodiy   faol
aholining   mamlakatlar   va   hududlar   o’rtasida   jami   migratsiya   aylanmasi   tashkil
etadi.   XX   asrning   oхiriga   kеlib   mеhnatkash-migrantlarning   bir   yildagi   o’rtacha
miqdori  35 mln. kishiga yetdi  (1960-yilda 3,5 mln.). JIKB faqatgina migrantlarni
emas,   balki   turli   darajadagi   migratsiya   хizmatlarini,   shuningdеk,   хorijiy
mеhnatkashlar   huquqiy   statusi,   ularning   mеhnatini   himoyalash,   ularga   ijtimoiy
kafolatlar  bеrish va  boshqa masalalar  bilan shug’ullanuvchi  хalqaro tashkilotlarni
ham o’z ichiga oladi. 
14 Mazkur   mavzuda   aholining   ko’chishi   jarayonlari   ichida   ijtimoiyiqtisodiy
maqsadlar   kеltirib   chiqargan   mеhnat   migratsiyasi   to’g’risida   so’z   boradi.
Fuqarolarni  o’z  vatanidan  tashqarida ish  qidirishga  majbur   etuvchi   omillar   ichida
eng   asosiysi   turmush   darajasini   yaхshilash   va   o’z   qobiliyatlaridan   unumli
foydalanishga   intilishlari   hisoblanadi.   Ayni   paytda   ishsizlik,   qishloq   хo’jaligida
aholining   ko’payib   kеtishi   kabi   salbiy   ijtimoiy-iqtisodiy   hodisalar   ham   yashash
joyini vaqtincha yoki doimiy o’zgartirishga sababchi bo’ladi. 
Hozirgi paytda davlatlar mеhnat migratsiyasini tartibga solish borasida o’z
harakatlarini   kuchaytirib   borishmoqda.   Migrantlarni   jo’natuvchi   (eksportyor-
mamlakatlar)   va   qabul   qiluvchi   (importyormamlakatlar)   tomonlarning   o’zaro
manfaatlarini   huquqiy   ifodasi   odatda   ikki   va   ko’p   tomonlama   kеlishuvlar
ko’rinishida   amalga   oshiriladi.   Bu   sohada       хalqaro         konvеnsiyalarni
tayyorlashda       aholi       bo’yicha       BMT   Komissiyasi,   Хalqaro   mеhnat   tashkiloti,
Migratsiya   bo’yicha   хalqaro   tashkilot   kabi   global   tashkilotlar   sеzilarli   ko’mak
bеrib kеlmoqda. Ishchimigrantlar huquqlarini himoya qilish bilan shug’ullanuvchi
hududiy   tuzilmalarga   misol   sifatida   G’arbiy   Yevropadagi   Migratsiya   masalalari
bo’yicha   hukumatlararo   qo’mitani   kеltirish   mumkin.   JIKB   doirasidagi
munosabatlarni   tartibga   solishning   asosiy   хalqaro   mе’yoriy   хujjatlari   Хalqaro
mеhnat tashkilotining 1962, 1975, 1982 yillardagi Konvеnsiyalari hisoblanadi. Bu
хujjatlarning   moddalari   migrantlarni   yollash,   ularning   huquqlarini   kafolatlash,
migratsiyaning   yashirish   kanallari   bilan   ko’rashish   kabi   masalalarni   tartibga
soladi. 3
1.3. Mehnat migratsiyasining  sabab va oqibatlari
Jahon   xo jaligi   rivojlanib,   mamlakatlararo   integratsion   aloqalar   kuchayibʻ
borgan   sayin,   mehnat   migratsiyasi   ham   tobora   intensivlashib   bormoqda.
Rivojlangan   mamlakatlar   va   iqtisodiy   qoloq   mamlakatlar   o rtasidagi   farqlarning	
ʻ
uzluksiz chuqurlashib borayotgani ham ushbu jarayonlarni jadallashtirishga kuchli
ta sir  ko rsatmoqda. Chunki  mehnat  migratsiyasi  kishilik jamiyati  taraqqiyotining	
ʼ ʻ
hozirgi   bosqichida   migratsiyaning   o ziga   munosib   ish   va   yuqori   daromad   topish	
ʻ
3
 https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/halqaro-ishchi-kuchi-migratsiyasi
15 maqsadida amalga oshirilgan alohida turi bo lib, iqtisodiyoti og ir ahvolda bo lganʻ ʻ ʻ
kam   rivojlangan   mamlakatlarda   bandlik   va   ish   haqinig   o tkir   muammolarini   hal	
ʻ
etishning   asosiy   vositalaridan   biriga   aylandi.   Tabiiyki,   siyosiy   mustaqillikka
erishgan, lekin ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotda o tmishdan qolgan merosning og ir	
ʻ ʻ
muammolarini   uzil-kesil   hal   etish   zaruratiga   duch   kelgan   Markaziy   Osiyo
davlatlari   ham   mehnat   migratsiyasi   jarayonlaridan   chetda   qolish   imkonini
topolmadi. Mehnat muhojirlari Markaziy Osiyoning xorijdagi aholisining salmoqli
qismini   tashkil   qiladi.   Ilgari   muhojirlarning   asosiy   oqimi   Rossiyada   ishlagan
bo’lsa,   so‘nggi   besh   yil   ichida   mehnat   migratsiyasi   geografiyasi   tubdan   o‘zgarib
bormoqda. 
O zbekistonda   bozor   iqtisodiyotiga   o tish   bilan   bog liq   tub   o zgarishlar	
ʻ ʻ ʻ ʻ
birinchi   navbatda   mehnat   munosabatlariga   benihoya   kuchli   ta sir   ko rsatdi.	
ʼ ʻ
Natijada   iqtisodiy   islohotlar   jarayonida   bozor   munosobatlariga   asoslangan
iqtisodiy tizimga xos, uning ajralmas qismi va doimiy yo ldoshi  bo lgan ishsizlik	
ʻ ʻ
fenomeni   yuzaga   keldi.   Iqtisodiyotda   kechgan   obyektiv   jarayonlar   oqibatida
minglab,   millionlab   kishilar   ishsiz   qoldi,   o zlarining   daromad   manbaidan   ajraldi.	
ʻ
Endigina   mustaqillikka   erishgan   yosh   Respublikada   kasbiy   ta lim   tizimi	
ʼ
mamlakatda   shiddat   bilan   shakllananib   borayotgan   bozorning   real   talablaridan
kelib chiqqan holda malakali mutaxassislar tayyorlash va qayta atyyorlash tizimiga
hali   moslashib   ulgurmagan   edi.   Natijada   mehnat   bozorida   ishchi   kuchi   taklifi   va
unga talab o rtasida keskin tarkibiy disbalans yuzaga keldi va bozor munosabatlari	
ʻ
o rnashib borgan sayin tobora chuqurlashib bordi. Bularning hammasi ish haqi oila	
ʻ
daromadining   yakkayu-yagona   manbai   bo lgan   yollanma   ishchilar   uchun   haqiqiy	
ʻ
fojiaga   aylandi,   ularni   yuzaga   kelgan   tang   vaziyatdan   chiqish,   oilani   ta minlash	
ʼ
choralarini izlashga majbur qildi.
Bugungi   kunda   Markaziy   Osiyodan   Rossiyaga   mehnat   muhojirlarining
asosiy donor davlatlari O‘zbekiston, Tojikiston va Qirg‘izistondir. Agar 2017 yilda
Rossiya  Federatsiyasi  Ichki   ishlar   vazirligi  ma lumotlariga   ko ra,  O zbekistondan	
ʼ ʻ ʻ
1 822 933 kishi mehnat muhojiri sifatida ro’yhatdan o’tgan bo lsa, 2018 yilga kelib	
ʻ
ularning   soni   2   007   407   kishiga   yetdi1.   Tojikistonda   xuddi   shu   davrda   936   752
16 nafar   muhojir   bo‘lgan   bo‘lsa,   2018   yilga   kelib   ularning   soni   1   018   497   nafarga
yetdi.   2017-yilda   376   863   nafar   qirg‘izistonlik   Rossiyada   ishlagan   bo‘lsa,   bir   yil
o‘tib   ularning   soni   351   959   nafarga   ko‘paydi.   Hamma   mehnat   migratsiyasi
qonuniy   bo‘lmagani   uchun   mehnat   muhojirlarining   aniq   sonini   aytish   qiyin   –
aksariyat   muhojirlar   Rossiyada   ro‘yxatga   olinmagan.   Statistik   ma’lumotlarga
ko’ra,   2022   yil   1   oktyabr   holatida   O’zbekiston   Respublikasining   doimiy   aholisi
soni   35,8   million   nafardan   ortiq2.   Bandlik   va   mehnat   munosabatlari   vazirligi
huzuridagi  Tashqi  mehnat  migratsiyasi   agentligining  ma’lumotiga  ko’ra,   2021  yil
yanvar   oyi   holatida   1,7   mln   nafar   yurtdoshlarimiz   mehnat   muhojiri   sifatida   chet
elda mehnat qilmoqda3. Demak, rasmiy ma’lumotlarga asoslanib, O’zbekistonning
mehnatga layoqatli yoshdagi umumiy aholisining deyarli 8,5 foizi, doimiy o’rtacha
aholining esa deyarli 5,0 foizini ishlash maqsadida mamlakatni qonuniy tarzda tark
etgan deb hisoblashimiz mumkin4.
Umuman   olganda,   Rossiya   va   Markaziy   Osiyo   davlatlari   o‘rtasidagi
migratsiya   jarayonlari   SSSR   parchalanganidan   keyin   dunyodagi   eng   barqaror
yo‘laklardan biriga aylandi. 1990 yildan 1992 yilgacha beqaror siyosiy va iqtisodiy
vaziyat   tufayli   Rossiyaga   majburiy   migratsiyaning   ko'p   oqimi   kuzatildi.   Bu   esa
1992   yilda   Rossiya   Federal   Migratsiya   Xizmatining   tuzilishiga   olib   keldi   va
migrantlarning  maqomi   va  huquqlarini   qandaydir   tarzda   belgilaydigan   migratsiya
qonunchiligining   rivojlanishining   boshlab   berdi5.   Shu   bilan   birga,   1990-yillarda
Rossiyada  aholi,  jumladan,   mehnatga  layoqatli   aholi   sonining  qisqarishi   kuzatildi
va   bu   o'z   navbatida   ishchi   kuchi   tanqisligini   keltirib   chiqardi.   Markaziy   Osiyoda
ishsizlik   ortib   borayotgan   bir   paytda   bu   omillar   mehnat   migratsiyasining
kuchayishiga olib keldi.
Rossiya   an’anaviy   ravishda   Markaziy   Osiyo   davlatlaridan   kelgan   mehnat
muhojirlari   uchun   asosiy   davlat   sifatida   qaraladi.   O zbekiston,   Qirg iziston,ʻ ʻ
Tojikistonlik   ishsizlarning   aksariyati   Rossiya   Federatsiyasiga   borib   mehnat
muhojirlariga   aylana   boshlashdi.   2000-yillarning   o'rtalaridan   boshlab   doimiy
yashash   uchun   migrantlarning   asosiy   oqimi   Rossiyaga   yo'naltirildi,   bu   esa   2006
yilda qabul qilingan chet elda yashovchi vatandoshlarning Rossiya Federatsiyasiga
17 ixtiyoriy   ravishda   ko'chirilishiga   yordam   berish   bo'yicha   davlat   dasturi   ishlab
chiqilishiga olib keldi.
2000 yilda Qozog iston Markaziy Osiyo mintaqasidan mehnat muhojirlariʻ
uchun   jozibador   bo’la   boshlagan   edi.   Iqtisodiy   o‘sish,   yuqori   turmush   darajasi,
vizasiz   rejim   va   geografik   yaqinlik   ishchilarni   qo‘shni   Qozog‘istonga   ishlash
uchun   borishga   undar   edi.   2000-yillarning   o rtalaridan   2014-yilgacha   mehnat	
ʻ
migratsiyasi   jo natuvchi   mamlakatlar   uchun   asosiy   daromad   manbai   sifatida	
ʻ
mustahkam   o rin   egalladi.   2014-2016   yillarda   iqtisodiy   inqiroz   fonida   Rossiya
ʻ
asosiy   mezbon   davlat   sifatida   migrantlarni   nazorat   qilish   choralarini   kuchaytirdi,
Markaziy   Osiyo   davlatlaridan   kelgan   noqonuniy   mehnat   migrantlarini   haydab
chiqara boshladi va ma’lum muddatga ularning mamlakatga kirishni taqiqladi. Bu
esa   2014-yildan   keyin   nazorat   kuchaytirilgani   sababli   Rossiyadan   kelgan
muhojirlarning Qozog‘istonga qaytib kelishi uchun uni tranzit davlatga aylantirdi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, Qozog'istonda barcha
toifadagi 3,5 mlndan ortiq muhojir istiqomat qiladi. Bu raqamlarga oralmanlarning
repatriatsiyasi va shaxsiy sabablarga ko'ra yoki universitet almashinuvi doirasidagi
migratsiya, shuningdek mehnat migratsiyasi oqimlari kiradi. Ushbu ma'lumotlarga
ko'ra,   2015   yilda   17,5   millionlik   Qozog'iston   aholisining   20   foizini   migrantlar
tashkil   qilgan   edi.   O’tgan   yillar   davomida   Qozog‘iston   postsovet   hududida   qabul
qilingan   muhojirlar   soni   bo‘yicha   Rossiya   va   Ukrainadan   keyin   uchinchi   o‘rinda
turadi.
Markaziy   Osiyodan   mehnat   muhojirlari   Qozog‘istonga   vizasiz   rejim
mavjudligi   sababli   qonuniy   yo‘l   bilan   kelishadi,   biroq   YeOII   a’zosi   bo‘lgan
Qirg‘izistondan kelgan migrantlardan boshqa davlat fuqarolari noqonuniy – rasmiy
ro‘yxatdan o‘tmasdan va ishlash uchun ruxsatnomasiz ishlaydilar. Demak, so‘nggi
19 yil ichida Qozog‘istonga eng ko‘p migrantlar  O‘zbekistondan kelgan. Keyingi
o rinlarda Qirg iziston, Turkmaniston va Tojikiston turadi.	
ʻ ʻ
Xalqaro migratsiya eksperti Yelena Sadovskaya tomonidan 2000-yillarning
o rtalarida   mehnat   migratsiyasi   avjiga   chiqqan   paytda   o tkazgan   so roviga   ko ra,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qozog istondagi  mehnat  muhojirlarining 31 foizi do stlari  va tanishlari  orqali, 22	
ʻ ʻ
18 foizi   qarindoshlari   orqali,   20   foizi   esa   o zlari   orqali   ish   topgan.   Muhojirlarningʻ
atigi   5-7   foizi   bandlik   agentliklari   orqali   ish   topdi.   Bu   ma lumotlar   Markaziy	
ʼ
Osiyoning  boshqa   mamlakatlarida  o tkazilgan   tadqiqotlar  natijalariga  mos  keladi.	
ʻ
Bu   o'z-o'zidan   paydo   bo'lgan   qora   mehnat   bozorlarida   faoliyat   yurituvchi
vositachilar   orqali   noqonuniy   yollash   tizimlari   ustunlik   qilayotganidan   dalolat
beradi.   2011   yilda   Sadovskaya   muhojirlarning   mehnat   va   ijtimoiy   huquqlarining
ommaviy ravishda buzilishini aniqlagan sotsiologik so'rov ham o'tkazdi. “Ularning
47,5   foizi   ish   beruvchilar   bilan   rasmiy   huquqiy   maqomga   ega   bo‘lgan   mehnat
shartnomasini   imzolashdan   bosh   tortgani,   53   foizi   ish   haqini   kechiktirish   bilan
olgani,   17,8   foizi   esa   umuman   olmagani   holatlariga   duch   kelgan.   12,5   foizi   haq
to‘lanmaydigan   ishlarga   majburlangan,   30,7   foizi   pasporti   olib   qo‘yilgan,   41,6
foizi   ish   joyini   tark   etmagan,   17,8   foizi   esa   tibbiy   xizmatdan   mahrum   etilgan”,   -
deydi Elena Sadovskaya EXHT jurnalidagi o‘zining “Markaziy Osiyodagi mehnat
migratsiyasi” maqolasida7.
Qozog‘istonda muhojirlarning mehnat va ijtimoiy huquqlarining ommaviy
ravishda   buzilishi   hali   ham   boshqa   tadqiqotchilar   va   xalqaro   tashkilotlar
tomonidan   qayd   etib   kelinmoqda.   2016-yildan   boshlab   Qozog‘istondan   mehnat
emigratsiyasi   ortib   bormoqda.   Mamlakat   aholisining   aksariyati   Rossiyaga   chiqib
ketmoqda. Biroq,  ekspertlarning ta'kidlashicha,  G'arb va  Amerika  mamlakatlariga
sayohat qilayotganlar soni ham yildan-yilga ortib bormoqda.
Yelena   Sadovskaya   ta’kidlaganidek,   Qozog‘istondan   mehnat
emigratsiyasining   o‘sishi   migratsiya   sabablari   kelib   chiqqan   mamlakatdagi   turtki
beruvchi   va   boradigan   mamlakatdagi   tortuvchi   omillarning   murakkab
kombinatsiyasida   ekanligining   tasdig‘idir.   Qozog‘istonda   bular   iqtisodiyotdagi
inqirozli   hodisalar,   zavod   va   fabrikalarning   yopilishi,   turmush   darajasining
pasayishi,   korrupsiya,   qarindosh-urug‘chilik,   siyosiy   turg‘unlik,   o‘zini-o‘zi   band
qilishning   mumkin   emasligi.   Aynan   yangi   iqtisodiy,   ijtimoiy,   madaniy,   kasbiy
imkoniyatlar va istiqbollar G‘arb mamlakatlaridagi fuqarolarimizni o‘ziga tortadi.
19 G'arbning   rivojlangan   mamlakatlariga   ko'chib   o'tishning   asosiy   sabablari
sifatida   ular   yuqori   turmush   darajasini,   shuningdek,   shaxsiy   rivojlanish
imkoniyatini ko'rsatadi.
Siyosatshunos   Marat   Shibutovga   ko‘ra,   Janubiy   Koreyada   2016-yilda
Qozog‘istondan 3238 nafar noqonuniy muhojir bo‘lgan bo‘lsa, 2018-yilda ularning
soni 11561 nafarga yetgan. Yil yakunlariga ko‘ra, bu raqam 120-130 ming kishiga
chiqishi  mumkin.  U  AQSh  va  Janubiy  Koreyaga  borayotgan  mehnat  migratsiyasi
sonining oshishini viza olish tartibi yaxshilangani bilan izohlaydi. Masalan, AQSh
ularga 10 yilga viza bera boshladilar, Janubiy Koreya esa 30 kunga vizasiz qolish
imkonini   bera   boshladi.   Shuningdek,   ekspertning   fikricha,   aholi   real
daromadlarining   pasayishi,   yirik   va   o'rta   korxonalarda   bandlikning   qisqarishi,
ijtimoiy   ko'tarilishning   zaifligi   va   ish   o'rinlarining   mamlakat   bo'ylab   notekis
taqsimlanishi bunga qo'shimcha omillar sifatida qaraladi. "Shuning uchun odamlar
o'z   shahrida   eng   yaxshi   holatda   200   dollar   ishlab   olishdan   ko'ra,   noqonuniy
muhojir   sifatida   sayohat   qilishadi   va   qurilish   maydonchalarida   1500-2000   dollar
ishlab olishadi va hokazo", deydi Shibutov.
Katta   xarajatlarga   qaramay,   muhojirlar   pulni   tejashga   muvaffaq
bo'layotganini,   Qozog'iston   sharoitida   buni   amalga   oshirishning   iloji   yo'qligini
ta'kidlashadi.   Bu   jamg'armalar   kvartira   sotib   olishga   va   boshqa   katta   xarajatlarga
sarflanadi.   Umuman   olganda,   ikkita   strategiya   mavjud   bo’lib:   agar   muhojirlar
Janubiy   Koreyaga   pul   ishlash   uchun   borishsa,   AQShda   qozog'istonliklar   pul
ishlashdan tashqari, qonuniy qolish imkoniyatini ham qidirishadi.
Mutaxassislarning fikricha, Qozog‘istonni yoshlar, o‘qimishli, chet tillarini
biladigan o‘g‘il-qizlar tark etmoqda. O'rta yoshlilar yaxshi ish topishsa, oilasi bilan
ketishadi.   Immigratsiyaga   kelganlarning   aksariyati   oliy   ma’lumotli   va   ish
tajribasiga ega mutaxassislardir.
Mustaqillik davrida Qirg‘iziston uchun migratsiya eng xarakterli va muhim
jarayonlardan   biriga   aylandi.   Qirg‘iziston   Respublikasi   Milliy   statistika   qo‘mitasi
tomonidan   2018   yilda   o‘tkazilgan   uy   xo‘jaliklari   byudjeti   va   mehnat   resurslari
bo‘yicha   integratsiyalashgan   tanlama   tadqiqotiga   ko‘ra,   15   yosh   va   undan   katta
20 yoshdagi  mehnat  muhojirlari  soni  263 ming kishini, jumladan, erkaklar  – 77 foiz
va ayollar – 23 foizni tashkil etdi. Mehnat muhojirlarining asosiy qismi – ya’ni 79
foizi respublikaning qishloq xo’jaligida mehnat qilgan aholisidir.
Mehnat migratsiyasi Markaziy Osiyoda, ayniqsa Rossiya va Qozog‘istonda
mehnat   migratsiyasi   siyosiy   muammo   sifatida   qaralmoqda.   Migrantlar   ijtimoiy-
iqtisodiy   muhitga,   keyin   esa   siyosiy   muhitga   bosim   o'tkazishi   mumkin,   deb
ishoniladi.   Ammo   shu   bilan   birga,   iqtisodiy   nochorlik   tufayli   davlat   ko'tara
olmagan yukni  migrantlar  o'z oilalari  uchun o'zlari  hal  qiladilar. Pul  o‘tkazmalari
aholi turmush darajasini  oshirishda muhim  rol o‘ynaydi, ommaviy migratsiya esa
milliy   mehnat   bozoridagi   keskinlikni   pasaytiradi   va   aholining   muhim   guruhlari
farovonligini oshiradi.
Bizning   nazarimizda,   mehnat   migratsiyasini   tartibga   solish   uchun
O zbekiston   “Bandlik   va   mehnat   munosabatlari”   vazirligining   bevositaʻ
boshchiligida   ishchi   kuchi   import   qiluvchi   mamlakatlar,   yirik   kompaniyalar
buyurtmalariga   muvofiq   yollanma,   malakali   ishchi   va   mutaxassislarni   tayyorlash
mexanizmini takomillashtirish lozim.
Bunda kasbiy malaka va ko nikmalarga ega iqtidorli yoshlar tanlov asosida	
ʻ
saralab   olinadi,   muayyan   davr   davomida   ularga   borib   ishlashi   lozim   bo lgan	
ʻ
mamlakatning   tili,   tarixi,   urf-odatlari,   an analari   o rgatiladi,   tanlangan   ish,   kasb,	
ʼ ʻ
hunar bo yicha zaruriy malaka va ko nikmalar shakllantiriladiki, toki migrant o zi	
ʻ ʻ ʻ
tashrif   buyurgan   mamlakat   yoki   korxona   talablari   darajasida   vazifalarni   bajara
oladigan   tayyorgarlikka   ega   bo lsin.   Bu   esa   so’nggi   yillarda   ko’plab   salbiy	
ʻ
oqibatlarga   olib   kelgan   xususiy   bandlik   agentliklarida   (XBA)   kuzatilgan
firibgarlikdan holi  davlat  tomonidan kafolatlangan fuksiyasi  kengaytirilgan tashqi
mehnat   migratsiyasi   agentligi   ko’rinishida   bo’lishi   lozim.   Ishchi   kuchi   eksportini
ilmiy asosda yo lga qo yilishi respublikaga juda katta manfaat keltiradi:	
ʻ ʻ
Birinchidan,   ishchi   kuchi   eksportidan   keladigan   daromad   miqdori   keskin
oshadi;
Ikinchidan,   yoshlarda   malakali   ishchi   yoki   malakali   mutaxassis   bo lishga,	
ʻ
ya ni yaxshi o qishga qiziqishi ortadi;	
ʼ ʻ
21 Uchinchidan,   yoshlarda   xirijiy   tillarni   o rganishga   moyillik   va   tajribaʻ
ortadi;
To rtinchidan,   xorijda   malakali   ishlarni   bajargan   yoshlarimiz,   o z   yurtiga	
ʻ ʻ
qaytganda,   milliy   iqtisod   ravnaqiga   munosib   hissa   qo shish   imkoniyatiga   ega	
ʻ
bo ladi.	
ʻ
Ikkinchi   taklif.   Mamlakatda   ishsizlik   muammosini   hal   etish,   iqtisodiyotda
band   bo lganlarni   munosib   ish   haqi   bilan   ta minlash   bevosita   iqtisodiy   o sish	
ʻ ʼ ʻ
sur atlariga   bog liq.   Shu   sababli   davlat   arboblari,   mas uliyatli   lavozimlardagi	
ʼ ʻ ʼ
amaldor   shaxslar,   partiya   rahnomalari,   profesor-o qituvchilar   va   olimlarning	
ʻ
maoshlarini mamlakatda iqtisodiy o sish sur atlari bilan uyg unlikda oshirib borish	
ʻ ʼ ʻ
tartibini  joriy etish. Sababi, mamlakatning iqtisodiy yuksalishi, milliy iqtisodning
o sish sur atlari, qolaversa, tirikchilik o tkazish, oilani tebratish ilinjida o zini o z	
ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ
Vatanida oila va ota-onasi bag rida yashab, ishlab yurish baxtidan mahrum qilgan,	
ʻ
begona yurtlarda ne-ne mashaqqatlar bilan halol mehnat qilib, barcha kamsitish va
kezi   kelganda   haqoratlarga   matonat   bilan   bardosh   berib,   daromad   topayotgan
mehnat   migrantlariga   emas,   aynan   nomlari   yuqorida   zikr   etilgan   toifadagi
mutasaddi shaxslarning hatti-harakati va mas uliyatiga bog liq.	
ʼ ʻ 4
4
 https://cyberleninka.ru/article/n/mehnat-migratsiyasi-sabab-va-oqibatlari
22 II BOB ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING IQTISODIYOTGA TA’SIRI
HAMDA O’ZBEKISTONDA TUTGAN O’RNI
2.1. Mеhnat migratsiyasining asosiy yo’nalishlari va markazlari
Mеhnat   migratsiyasi   deyarli   barcha   milliy   iqtisodiyotlarga   хos   jarayondir.
Biroq uning jadallik darajasi jahonning u yoki bu hududlarida sеzilarli farq qiladi.
Mеhnatkash-migrantlarning eng jadal oqimi ishchi kuchini eksport/import qiluvchi
mamlakatlarning   ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlanishi   darajasida   va   tabiiy   dеmografik
o’sish   sur’atida   jiddiy   farq   bo’lganda   kuzatiladi.   Migratsiyaning   asosiy   to’rtta
yo’nalishlari   ichida   jami   migratsiya   oqimining   hajmi   bo’yicha   rivojlanayotgan
mamlakatlardan   rivojlangan   mamlakatlar   tomon   ishchi   kuchlarini   ko’chishi
birinchi   o’rinda   turadi.   Mutaхassislar   quyidagi   migratsiya   oqimlarini   alohida
ko’rsatib o’tishadi: G’arbiy Yevropa va Shimoliy Amеrika mamlakatlari o’rtasida,
sobiq   sotsialistik   mamlakatlardan   bozor   iqtisodiyotli   mamlakatlarga,
rivojlanayotgan   yoki   o’tish   davri   iqtisodiyotli   davlatlar   o’rtasida   (mas.   Janubiy
Amеrika chеgarasida, Ukrainadan Rossiyaga). 
Ishchi   kuchi   migratsiyasining   yana   bir   yo’nalishi,   ya’ni   rivojlangan
mamlakatlardan   rivojlanayotgan   yoki   o’tish   davri   iqtisodiyotli   davlatlarga
migratsiya   uchrasa-da,   bu   yo’nalishni   tanlovchi   migrantlar   soni   unchalik
ko’pchilikni   tashkil   etmaydi   va   ular   TMKlarning   shahobchalari   va   Shu’ba
korхonalarida band bo’lgan kadrlar, turli хayriya tashkilotlari va fondlari a’zolari,
shuningdеk, sarguzasht izlovchilar hamda tavakkalchilardan iborat. Ishchi kuchini
o’ziga tortuvchi markazlar ichida eng yirik va uch yuz yildan bеri mavjud bo’lgan
markaz   Shimoliy   Amеrika   (AQSh   va   Kanada)   hisoblanadi.   Amеrikalik
statistlarning   ma’lumotlariga   ko’ra   90yillar   davomida  AQShga   bеlgilangan   kvota
675 ming kishi bo’lishiga qaramay yiliga 1 mln.dan ortiq migrantlar kirib kеlgan.
Migrantlarni   o’ziga   tortuvchi   boshqa   bir   «ohangrabo»   Yevropa   Ittifoqi
mamlakatlaridir.   Ularga   хorijiy   ishchi   kuchi   jami   aylanmasining   to’rtdan   bir
qismidan   ko’prog’i   to’g’ri   kеladi.   Bu   hududda   Fransiya   (mamlakat   aholisining   8
foizi хorijliklar), Gеrmaniya (7,5 foiz) yetakchilik qilmoqda. 
23 Bulardan   tashqari   Buyuk   Britaniya,   Bеlgiya,   Nidеrlandiya,   Shvetsiya,
Avstriya   ham   ishchi   kuchi   qabul   qilishda   oldingi   o’rinlarda   turadi.   Mеhnat
migratsiyasining   uchinchi   yirik   markaz   Avstraliyadir.   Avstraliya   hukumati
mamlakat   hududining   katta   qismida   aholi   zichligi   darajasi   pastligi   va   uning
tarkibida   хitoy   etnosining   ulushi   ko’payib   borayotganidan   havotirda.   Shuning
uchun ham Kanbеrra tomonidan Avstraliya mamlakatiga - qit’aga oq irqga mansub
aholini, asosan fеrtil (turmush qurish va farzand qurishga qodir) yoshdagi ayollarni
ko’chib o’tishini rag’batlantirish borasida choratadbirlar majmuasini e’lon qilgan. 
Muhim   migratsiya   markazlardan   biri   sifatida   Isroilni   esga   olishimiz   ham
maqsadga   muvofiq.   Isroil   barcha   yaхudiylarni   o’zlarining   tariхiy   vatanlariga
qaytarishga   harakat   qilmoqda.  Yaхudiylarning   «Jannatmakon   yer»ga   migratsiyasi
umuman   olganda   siyosiy   sabablar   tufayli   bo’lsada,   uning   iqtisodiy   jihatlari   ham
mavjud,   turmush   darajasi   past   bo’lgan   mamlakatlardan   Isroilga   kеlayotgan
migrantlar oqimining jadalligi ham bundan dalolat bеrib turibdi. 
Kеyingi yigirma yil ichida migrantlarni o’ziga jalb etuvchi yangi markazlar
vujudga   kеldi.   Ularning   ichida   Fors   ko’rfazi   mamlakatlari   (Saudiya  Arabistoni,
Qatar, Quvayt, Baхrayn, Birlashgan Arab Amirligi) va Lotin Amеrikasi (Argеntina,
Braziliya, Mеksika) хamda Osiyoning (Indonеziya, Malayziya, Singapur, Tayvan)
yangi   industrial   mamlakatlarini   ajratib   ko’rsatish   mumkin.   Afrika   qit’asida   esa
bunday markaz JAR hisoblanadi. 
MDH   doirasida   Rossiya   yirik   markaz   bo’lsa-da,   u   ham   eksportyor,   ham
importyor  mamlakat   sanaladi.  Rossiyadan  MDHdan  tashqari  ishchi  kuchi  eksport
qilinsa   (yiliga   10   ming   kishi),   MDH   mamlakatlaridan   -   asosan   Ukraina,
Bеlorusiya,   Moldaviya,   Qozog’istondan   (yiliga   300-500   ming   kishi)   import
qilinadi. 
Хalqaro   migratsiya   aylanmasi   tarkibini   tushunib   yetish   uchun   mеhnat
migratsiyasining   ko’rinishlarini   bеlgilab   chiqish   zarur,   ularni   turli   mеzonlarga
ko’ra sinflash mumkin. Migratsiyasining asosiy ko’rinishlari quyidagilar: 
• davomiyligiga ko’ra - vaqtinchalik, mavsumiy va doimiy; 
24 • ijtimoiy   tarkibiga   ko’ra   -   malakasiz   ishchilar,   o’rta   tехnik   va   sеrvis
хodimlari,   talabalar   (ta’til   paytida),   mutaхassislar,   fan,   madaniyat   va   sport
arboblari, tadbirkorlar; 
• tabiatiga ko’ra - bеvosita va bilvosita (TMK doirasida firma ichida); 
• mеhnat shartnomasi ko’rinishiga ko’ra - shaхsiy va jamoaviy; • qabul
qiluvchi mamlakatda huquqiy holatga ko’ra - assimilyatsion (kеyinchalik fuqarolik
bеrilishi) va nеassimilyatsion. 
Хalqaro   statistika   ma’lumotlariga   ko’ra,   migrantlarning   asosiy   qismini
ishlab chiqarish va qishloq хo’jaligida band bo’lgan kam malakali ishchilar tashkil
etadi. shunday bo’lsa-da, mutaхassislarning, ya’ni TMKlar tuzilmasida e’tiborli va
yuqori   haq   to’lanadigan   mansablarni   egallagan   yuqori   malakali   ishchi   kuchining
migratsion   oqimi   o’sib   bormoqda   (gap   «aqllilarning   kеtib   qolishi»   to’g’risida
bormoqda).   Bundan   tashqari   yildan   yilga   Yevropa   Ittifoqi   kabi   intеgratsion
birlashmalarda ayollar va yoshlarning safarbarligi kuchaymoqda. 
ХIMda migratsiya oqimlarini kuchayib borishi tufayli ularning qabul qilib
oluvchi   va   jo’natuvchi   davlatlar   iqtisodiyotiga   ta’siri   yanada   sеzilarli   bo’lib
bormoqda.   Shuning   uchun   jahon   ishchi   kuchi   bozorini   ana   shu   nuqtai-nazardan
ko’rib chiqish joiz. 5
2.2. Innovatsion iqtisodiyot sharoitida ishchi kuchi migratsiyasining nazariy
ahamiyati
Ishchi kuchi migratsiyasi – bu iqtisodiyot va jamiyat rivojlanishi jarayonida
muhim o‘rin egallagan global fenomen bo‘lib, u ishchi kuchining xalqaro va ichki
ko‘chishi   orqali   amalga   oshadi.   Ushbu   jarayon   iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy
omillar   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   dunyo   bo‘ylab   millionlab   odamlarning   hayot   tarziga
ta’sir   qiladi.   Ishchi   kuchi   migratsiyasi   milliy   iqtisodiyotlarga   xorijiy   valyuta
oqimini   ta’minlab,   bandlik   va   ishlab   chiqarish   samaradorligini   oshiradi.   Ushbu
maqola   ishchi   kuchi   migratsiyasining   tushunchasi,   mohiyati   va   uning
iqtisodiyijtimoiy oqibatlarini tahlil qilishga qaratilgan.
5
 https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/halqaro-ishchi-kuchi-migratsiyasi
25 Yevropa   Ittifoqi   migratsiyaning   asosiy   markazlaridan   biri   bo‘lib,   Sharqiy
Yevropa   mamlakatlari   ishchi   kuchi   G‘arbiy   Yevropa   davlatlariga   ko‘chadi.
Masalan,   Polsha   va   Ruminiyadan   Germaniya   va   Buyuk   Britaniyaga   migratsiya
yuqori. Shimoliy Amerika mamlakatlari AQSh va Kanada mehnat migratsiyasining
asosiy   yo‘nalishlaridan  biri  bo‘lib,  Lotin Amerikasidan   kelgan  ishchilar,  xususan,
Meksika   va   Markaziy   Amerika   davlatlaridan   kelgan   migrantlar   ushbu   hududda
band   bo‘lgan.   Ko‘plab   migrantlar,   xususan,   Janubiy   Osiyodan   kelgan   ishchilar,
Saudiya   Arabistoni,   Birlashgan   Arab   Amirliklari   va   Qatarda   qurilish,   xizmat
ko‘rsatish   va   neft   sanoatida   ishlaydi.   Bu   hududda   migrantlar   uchun   huquqiy
muammolar va ish sharoitlarining pastligi muammolari keng tarqalgan. 6
Ushbu   yo‘nalishlarning   har   birida   migratsiya   oqimlari   iqtisodiy   talab   va
migratsiya siyosati bilan belgilanadi.
Ishchi kuchi migratsiyasi zamonaviy dunyo iqtisodiyotining ajralmas qismi
sifatida qator ijobiy va salbiy ta’sirlarni keltirib chiqaradi.
Ijobiy tomonlar:
➢   Migratsiya   rivojlangan   mamlakatlar   uchun   mehnat   bozoridagi
bo‘shliqlarni to‘ldirishda muhim o‘rin tutadi. Masalan, Germaniya va Yaponiyada
demografik qarish sababli mehnat resurslariga bo‘lgan talab oshmoqda.
➢   Migrantlar   tomonidan   yuborilgan   mablag‘lar   rivojlanayotgan
mamlakatlarning iqtisodiy barqarorligini ta’minlaydi. Jahon Banki ma’lumotlariga
ko‘ra,   2020-yilda   dunyo   bo‘ylab     migrantlar   yuborgan   pul   o‘tkazmalari   540
milliard AQSh dollarini tashkil etdi.
➢   Ba’zi   migrantlar   orttirilgan   bilim   va   tajribalarni   o‘z   vatanlariga
qaytganidan so‘ng ishlatadi, bu esa mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga xizmat
qiladi.
Salbiy tomonlar:
6
  Martin P.L. Migration and Development: Whither the Migration Hump? Geneva: International Labour Office, 
2004. –P. 56.
26 ➢   Rivojlanayotgan   mamlakatlar   o‘zlarining   eng   malakali   ishchi   kuchini
yo‘qotadi.   Masalan,   Afrika   mamlakatlarida   tibbiyot   va   muhandislik   sohasidagi
yuqori malakali mutaxassislarning katta qismi AQSh va Yevropaga ko‘chib ketgan.
➢  Migratsiya ba’zida oilalarning uzoq muddat ajralib qolishiga olib keladi.
Bu   ijtimoiy   aloqalarning   zaiflashishi   va   bolalar   tarbiyasida   muammolar   keltirib
chiqaradi.
➢  Ko‘plab migrantlar qiyin mehnat sharoitlarida, kam haq to‘lanadigan va
xavfsiz bo‘lmagan ish joylarida ishlashadi. Masalan, Yaqin Sharq mamlakatlarida
qurilish sohasidagi ishchilar ko‘p hollarda o‘z huquqlarini himoya qila olmaydi.
Migratsiya  oqimlarini   boshqarish  uchun   xalqaro  hamkorlik  zarur.  Xalqaro
Mehnat   Tashkiloti   tomonidan   ishlab   chiqilgan   “Migrant   ishchilar   huquqlari
to‘g‘risidagi   konvensiya”   ko‘plab   davlatlar   tomonidan   ratifikatsiya   qilinmagan2.
Shu bois, migrantlarning huquqlarini himoya qilishda qiyinchiliklar mavjud.
Yildan yilga tabiiy ofatlar  va iqlim  o‘zgarishi  sababli  majburiy migratsiya
soni ortib bormoqda. 
BMT   ma’lumotlariga   ko‘ra,   har   yili   20   millionga   yaqin   odam   ekologik
sabablar   tufayli   ko‘chishga   majbur   bo‘ladi3.   Bu   esa   yangi   turdagi   migratsiya
siyosatini ishlab chiqishni talab qiladi.
Eurostat   sayti   aholi   migratsiyasining   kelgusi   75   yili   uchun   Yevropa
mamlaktlaridagi holat prognozini ishlab chiqdi.
Yevropa   Ittifoqi   mamlakatlari   ko'plab   mamlakatlar   va   qit'alardan   kelgan
muhojirlar   uchun   juda   jozibali.   Xususan   Germaniya,   Buyuk   Britaniya,   Frantsiya,
Ispaniya, Ruminiya, Polsha, Italiya, Niderlandiya, Shvetsiya, Gretsiya va Belgiya.
O‘rganilayotgan   dinamika   bo'yicha   ushbu   mamlakatlarga   migrantlar
oqimining   ulushi   82-86%   ni   tashkil   etdi.   Biroq,   Evrostatning   joriy   prognoziga
ko‘ra, migratsiya oqimi soni 2020-yilga nisbatan 2100-yilda 57 foizga qisqaradi.
Ushbu   omillarni   inobatga   olgan   holda,   davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar
migratsiya oqimlarini tartibga soluvchi barqaror mexanizmlarni joriy etishi lozim.
Xususan,   migrantlarning   huquqlarini   himoya   qilish,   malaka   oshirish   dasturlarini
27 ishlab   chiqish   va   migratsiyaning   salbiy   oqibatlarini   minimallashtirish   bo‘yicha
aniq strategiyalar ishlab chiqilishi kerak.
Ishchi   kuchi   migratsiyasi   odatda   iqtisodiy   sabablarga   asoslanadi.
Rivojlanayotgan   mamlakatlarda   ish   haqining   pastligi,   bandlik   imkoniyatlarining
cheklanganligi   va   turmush   sharoitlarining   qoniqarsizligi   ko‘p   odamlarni   xorijga
ishlash   uchun   ketishga   undaydi. 7
  Misol   uchun,   Janubiy   Osiyo   mamlakatlari,
xususan,   Hindiston   va   Pokiston   aholisi  Yaqin   Sharq   va  Yevropa   mamlakatlariga
mehnat   qilish   uchun   migratsiya   qiladi.   Bundan   tashqari,   siyosiy   barqarorlikning
yetishmasligi,   masalan,   Suriya   yoki  Afg‘oniston   kabi   davlatlarda,   migratsiyaning
asosiy   sabablaridan   biridir.   Ijtimoiy   sabablardan   biri   sifatida   ta’lim   va   sog‘liqni
saqlash   tizimining   rivojlanmaganligi   keltiriladi.   Rivojlangan   mamlakatlar,
masalan, Kanada va Avstraliya yuqori malakali kadrlarni jalb qilish uchun maxsus
immigratsiya   dasturlarini   joriy   etib,   global   miqyosda   raqobatni   kuchaytiradi.
Shuningdek,   tabiiy   ofatlar   va   ekologik   omillar   masalan,   qurg‘oqchilik   yoki   suv
toshqinlari   ham   ba’zi   hududlarda   odamlarni   yashash   joyini   tark   etishga   majbur
qiladi. 
Migratsiya   rivojlanayotgan   mamlakatlar   uchun   iqtisodiy   foyda   keltiradi.
Migrantlar   yuboradigan  pul   o‘tkazmalari   rivojlanayotgan   mamlakatlar   yalpi   ichki
mahsulotining   muhim   qismiga   aylanadi.   Masalan,   Filippin   aholisi   tomonidan
yuborilgan   pul   o‘tkazmalari   mamlakat   iqtisodiyotining   10-12%   ini   tashkil   etadi.
Bu   mablag‘lar   mahalliy   infratuzilmani   rivojlantirish,   ta’lim   va   sog‘liqni   saqlash
xizmatlarini   moliyalashtirish   uchun   ishlatiladi6.   Biroq,   malakali   ishchi   kuchining
ketishi   muhim   muammolardan   biridir.   Bu   jarayon   natijasida   rivojlanayotgan
mamlakatlar   sog‘liqni   saqlash,   ta’lim   va   ilmiy   tadqiqot   sohalarida   malakali
kadrlarni yo‘qotadi.
Misol   uchun,  Afrika   mamlakatlarida   tibbiyot   sohasidagi   yuqori   malakali
xodimlarning katta qismi rivojlangan mamlakatlarda ishlamoqda.
7
  Ghosh B. Managing Migration: Time for a New International Regime? Oxford: Oxford University Press, 2000. – 
P. 78.
28 Rivojlangan   davlatlar   yuqori   malakali   ishchilarni   jalb   qilishga   intiladi.
Kanada,   AQSh   va   Avstraliya   kabi   mamlakatlarda   ishchi   kuchi   migratsiyasini
rag‘batlantirish   uchun   maxsus   immigratsiya   tizimlari   joriy   etilgan.   Kanada
misolida,   maxsus   tizimlar   orqali   migrantlarning   malakasi,   ta’lim   darajasi   va   til
bilimi  baholanadi, bu esa yuqori  malakali kadrlarning jalb qilinishiga olib keladi.
Rivojlanayotgan   davlatlar   esa   asosan   past   malakali   mehnat   resurslarini   eksport
qiladi.   Misol   uchun,   Qirg‘iziston   va   Tojikiston   kabi   mamlakatlarning   aholisi
Rossiya   va   Qozog‘iston   bozorlarida   oddiy   ishlarni   bajaradi.   Bunday   migratsiya
rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga qisqa muddatli foyda keltirsa-da, uzoq
muddatda ijtimoiy va demografik muammolarni keltirib chiqaradi.
Ishchi kuchi migratsiyasi global miqyosda iqtisodiy, ijtimoiy va demografik
jarayonlarga   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Ushbu   jarayon   rivojlanayotgan
mamlakatlar   uchun   iqtisodiy   foyda   keltirsa-da,   rivojlangan   davlatlar   uchun   esa
mehnat   bozoridagi   talabni   qondirish   imkoniyatini   yaratmoqda.   Biroq,   migratsiya
jarayonida   yuzaga   keladigan   muammolar   e'tibordan   chetda   qolmasligi   kerak.   Bu
jarayon   rivojlanayotgan   mamlakatlarda   iqtisodiy   va   ijtimoiy   inqirozlarni
kuchaytirishi   mumkin,   bu   esa   o‘z   navbatida   global   notekis   rivojlanishga   olib
keladi.
Shu   sababli,   davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar   migratsiyaning   salbiy
oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan strategiyalarni joriy etishi lozim.
Migratsiyaning   muvaffaqiyatli   boshqarilishi   uchun   xalqaro   hamkorlik   va
barqaror   siyosiy   yechimlar   zarur.   Xususan,   migrantlarning   huquqlarini   himoya
qilishga   qaratilgan   xalqaro   standartlarni   kuchaytirish   va   ularni   bajarilishi
ta’minlanishi   muhim   ahamiyatga   ega.   Bundan   tashqari,   rivojlanayotgan
mamlakatlarda   malakali   ishchi   kuchining   yetishmasligini   bartaraf   etish   uchun
mahalliy ta’lim va malaka oshirish dasturlarini rivojlantirish talab etiladi. 
Kelgusida ishchi kuchi migratsiyasi bo‘yicha yanada chuqurroq tadqiqotlar
o‘tkazish, ayniqsa ekologik migratsiya va texnologik rivojlanish ta’sirini o‘rganish
29 dolzarb   masalalardan   biridir.   Ushbu   yo‘nalishda   innovatsion   yondashuvlar   va
xalqaro ko‘mak global migratsiyaning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. 8
2.3. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi va uning O’zbekistonda tutgan o’rni
Zamonaviy   dunyoda   mehnat   migratsiyasi   xalqaro   iqtisodiy
munosabatlarning  bir   qismidir.  Migratsiya  oqimlari  bir  mamlakatdan  ikkinchisiga
oqib,   qabul   qiluvchi   mamlakatlarga   imtiyozlar   beradi,   ishchi   kuchi   tanqisligini
to'ldiradi   va   iqtisodiy   rivojlanishga   ta'sir   qiladi.   Xalqaro   iqtisodiy   munosabatlar
tizimining   muhim   elementi   hisoblangan   migratsiya   so’zi   lotincha   “migratio”
so’zidan   olingan   bo’lib,   “ko’chib   yurish”   ma’nosini   anglatadi.   Umuman   olganda
aholi   migratsiyasini   ichki   va   tashqi   migratsiyaga,   tashqi   migratsiyani   esa
migratsiya   maqsadidan   kelib   chiqqan   holda   turlarga   bo’lishimiz   mumkin.
Ta’kidlash   joizki,   migratsiya   jarayonlari   ham   davlat,   ham   xalqaro   miqyosda
tartibga   solinadi.   Bugungi   kunda   mehnat   migratsiyasi   masalasini   to‘g‘ri   hal   etish
muammosi   dolzarb   masala   bo‘lib   qolmoqda.   Zero,   mamlakatning   keyingi   bir
necha o‘n yilliklardagi ijtimoiy-iqtisodiy va demografik ahvoli ham shunga bog‘liq
bo’lib qolmoqda.
Bilamizki,   jahon   miqyosida   mehnat   masalalari   bo’yicha   BMT   qoshida
tashkil   etilgan   Xalqaro   mehnat   tashkiloti(XMT)   shug’ullanadi.   1919-yilda   Versal
shartnomasiga   binoan   BMT   ning   ixtisoslashgan   agentligi   sifatida   tuzilgan.   XMT
ning faoliyati ishchilar, ish beruvchilar va hukumatlarning uch tomonlama vakilligi
– tripartizmga asoslanadi. Albatta bu tashkilotning asos solinishiga ko’plab omillar
sabab bo’lgan. Ulardan biri bu ijtimoiy sabab bo’lishi mumkin. XX asr boshlarida
ishchilarning mehnat va yashash sharoitlari og’ir va qabul qilinishi mumkin emas
edi.   Ularning   ijtimoiy   himoyasi   deyarli   bo’lmagan.   Ijtimoiy   tarqqiyot   iqtisodiy
taraqqiyotdan   ancha   orqada   qolgan   edi.   Bu   esa   jamiyat   taraqqiyotiga   to’sqinlik
qilar   edi.   Tashkilot   asoschilari   birinchi   navbatda   ijtimoiy   taraqqiyotni   global
miqyosda   targ’ib   qilish,   jamiyatning   turli   qatlamlari   o’rtasida   ijtimoiy   tinchlik
o’rnatish va saqlash, paydo bo’layotgan ijtimoiy muammolarni tinch yo’l bilan hal
qilishga hissa qo’shish maqsadida birlashishadi. 
8
 https://sciencebox.uz/index.php/jars/article/view/13232
30 Shunday   qilib,   xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasi   deganda   mehnatga
layoqatli aholining bir davlatdan ikkinchi davlatga iqtisodiy va boshqa sabablarga
ko’ra   bir   yildan   ortiq   muddatga   ko’chib   o’tishi   tushuniladi.   Ishchi   kuchi
migratsiyasi   tufayli   turli   mamlakatlardagi   ish   haqi   darajasi   o’rtasidagi   farqlar
qisqaradi. Ishchi kuchi migratsiyasi natijasida jahon ishlab chiqarish hajmi mehnat
resurslarini mintaqalar bo’yicha qayta taqsimlash va ulardan samarali foydalanish
evaziga ko’payadi.
Mening   ishimdan   maqsad   jahonda   migratsiya   holatini   hamda
O’zbekistonda   mehnat   migratsiyasining   muammolari   va   sabablarini,   ularni
iqtisodiy nuqtai nazardan hal qilish yo‘llarini o‘rganishdan iborat. Ishim maqsadiga
erishish   uchun   men   turli   xil   statistik   ma'lumotlarni   tahlil   qilish,   taqqoslash,
tavsiflash,   taqdim   etish   va   ekonometrik   modellar   tuzish   kabi   usullardan
foydalanaman.
Maqolaning   dolzarbligi:   Zamonaviy   dunyoda   migratsiya   mamlakatlar,
jamiyatlar   va   insonlarga   ko’p   imkoniyatlarni   yaratadi.   Migratsiya   aholining
ko’chishida,   mamlakat   chegara   xavfsizligida,   integratsiyalashuvda   muhim
iqtisodiy   va   siyosiy   masalaga   aylanib   bormoqda.   Bu   nafaqat   qabul   qiluvchi
mamlakatlar   uchun,   balki   ishchi   kuchini   eksport   qiluvchi   mamlakatlarning
iqtisodiyotiga   ta’sir   qiladi.   Bundan   tashqari   tashqi   mehnat   migratsiyasi
masalalarini   o’rganish   mamlakatimizda   mehnat   migratsiyasini   tartibga   solish
bo’yicha yangicha yondashuvlarni  o’rganib chiqish, aholi bandligini  ta’minlashga
qaratilgan   innovatsion   chora-tadbirlarni   joriy   etish   va   qo’llashga   qaaratilgan
ishlarni olib borish mazkur maqolaning dolzarbligini belgilaydi.
Mamlakatimiz mustaqilligining butun davri mobaynida migratsiya siyosati
tubdan   o‘zgardi.   Mamlakatdan   doimiy   yashash   uchun   ketayotganlar   soni
barqarorlashdi   va   kamaydi.   Bunga   migratsiya   jarayonlarining   normallashuvi
yordam   berdi.   Tashqi   bandlikni   liberallashtirish   O‘zbekistondagi   mehnat
migrantlariga   xalqaro   mehnat   bozorining   to‘la   huquqli   ishtirokchisiga   aylanish
imkonini   berdi.   Bugungi   kunda   mehnat   migratsiyasining   asosiy   oqimi   Rossiya
Federatsiyasi va Turkiyaga qaratilgan.
31 Respublikamizning   demografik   dividendlaridan   samarali   foydalanish
davlatimizning dolzarb vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonda har yili
650 ming nafarga yaqin yoshlar umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi
muassasalarini   bitirib,   ulardan   160-165   ming   nafari   oliy   ta’lim   muassasalariga
o‘qishga   kirmoqda.   O‘zbekiston   iqtisodiyotida   yiliga   o‘rtacha   300   mingdan   ortiq
yangi ish o‘rinlari yaratilib, buning natijasida 200 mingga yaqin yoshlar  mustaqil
ravishda,   jumladan,   xorijda   ham   ish   izlay   boshlaydi.   2022-yil   1-aprel   holatiga
ko‘ra, O‘zbekistonda respublikadan tashqarida joylashgan mehnat muhojirlari soni
qariyb   2,4   million   kishini   tashkil   etadi,   ularning   76   foizi   erkaklar   va   24   foizi
ayollardir.   Asosan   O‘zbekistonni   past   malakali   ishchilar   va   o‘rta   maxsus
ma’lumotlilar tark etmoqda. Bugungi kunda migrantlarning asosiy qismi qurilishda
–   51,6%,   qishloq   xo‘jaligida   –   12,3%,   sanoatda   –   9,2%,   savdoda   –   8,5%   va
boshqalar   kabi   sohalarda   mehnat   qilmoqda.   Birgina   joriy   yilning   yanvar-mart
oylarida xorijga ishlash uchun ketgan vatandoshlar soni 486,1 ming kishini tashkil
etib,   migrantlarning   ketish   geografiyasi   asosan   Rossiya   (70,2   foiz),   Qozog‘iston
(13,4   foiz),   Qirg‘iziston   kabi   davlatlarda   to‘plangan   (8,7%),   Turkiya   (3,8%),
Afg'oniston (1,1%), Koreya (0,6%), BAA (0,4%) va boshqalar.
O‘zbekistonning   jahon   iqtisodiyotida   jadal   sur’atlarda   integratsiyalashuvi,
xorijiy   mamlakatlar   bilan   iqtisodiy   aloqalarining   kengayishi   tashqi   migratsiya
geografik   yo‘nalishining   uzoq   xorij   mamlakatlari   tomon   o‘zgarishiga   olib
kelmoqda.   O‘zbekiston   mehnat   migratsiyasi   bo‘yicha   qator   mamlakatlar   bilan
bitimlar   imzolagan.   Jumladan,   1994-yil   iyulda   O‘zbekiston,   Qirg‘iziston,
Qozog‘iston o‘rtasida «Migratsiya sohasida hamkorlik to‘g‘risida» Memorandum,
1995-yilda   Koreya   Respublikasi   bilan,   2007-yilda   Rossiya   bilan   ikki   tomonlama
kelishuvlar   imzolangan.   Chunonchi,   Koreya   kichik   va   o‘rta   biznes   Federatsiyasi,
Koreya   Qurilish   assotsiatsiyasi   bilan   “O‘qitish,   ishga   joylashtirish   sohasidagi
hamkorlik   to‘g‘risida”   Kelishuvlar   imzolanganidan   so‘ng   xorijliklarning   sanoat
tajribasi   tizimi   bo‘yicha   Koreya   Respublikasida   1995-2008-yillarda   24   mingdan
ortiq fuqarorlar ishga joylashishgan. 9
9
 Rasulova D. B. “Ishchi kuchi migratsiyasi rivojlanishining nazariy asoslari” – T.: Moliya, 2010-yil, 137-bet  
32 Jahon   banki   tomonidan   “O‘zbekiston   fuqarolarini   tinglab”   loyihasi
doirasida   olib   borilgan   tadqiqotlarga   ko‘ra,   mehnat   migrantlari   bo‘lgan   uy
xo‘jaliklarining ulushi hozirda 2019-yil darajasiga ko‘tarilgan, ya’ni taxminan 20%
ni   tashkil   etadi,   bu   deyarli   har   beshinchi   oilada   mehnat   migranti   mavjudligini
tasdiqlaydi.
2021-yilda   O‘zbekistonga   pul   o‘tkazmalari   hajmi   8,1   milliard   AQSH
dollarini   tashkil   etdi,   shundan   5,7   milliard   AQSh   dollari   (ya’ni   70   foizi)   kelib
tushdi.   Rossiya   Federatsiyasidan   oylik   pul   o'tkazmalari   miqdori   har   bir   mehnat
migrantiga 453 AQSh dollari to‘g‘ri keldi.
Yurtimizdagi   migratsiya   holatini   tahlil   qilishda   biz   ularni   yaxshiroq
tushunishimiz   va   to’g’ri   qaror   qabul   qilishimiz   uchun   ekonometrik   modellardan
foydalansak   maqsadga   muvofiq   bo’ladi.   Ushbu   maqolada   2000   yildan   2022
yilgacha   O’zbekistondan   ko’chib   ketganlar   ko’rsatkichlarini   o’rganib,   kelgusi   3
yil, ya’ni 2023, 2024 v a2025 yillar uchun prognozlar berilgan.
O’zbekistondan   ko’chib   ketganlar   ko’rsatkichining   o’zgarishini   bashorat
qilish   uchun  ARIMA  modelidan   foydalanilgan.   Tahlillar   natijalariga   ko’ra   95%
aniqlik bilan aytadigan bo’lsak, 2023 yilda ko’chib ketganlar soni 268 894,10 ming
kishi   bo’lishi   kuzatiladi.   Biroq,   2025   yilga   kelib   yana   224   000   ming   kishiga
pasayib,   kelgusi   yillarda   stabil   holat   kuzatiladi:   2026   va   2030   yillarda   mos
ravishda 224 000 ming va 225 000 ming kishi.
Migratsiya tahdid emas, balki uni hayot haqiqati deyishimiz mumkin va bu
barchamizga   ta'sir   qiladi.   Mamlakatlar   aholisi   va   iqtisodiyoti   tobora   o‘zaro
bog‘lanib   bormoqda.   Shu   bilan   birga,   ko‘plab   mamlakatlarda   muhojirlar   va
migratsiyaga nisbatan kuchli noto‘g‘ri qarashlar bilan jamoatchilik fikrida tafovut
kuchayib borayotganini ko‘ryapmiz. Shubhasiz, o'sib borayotgan migratsiya oqimi
bu   tashvishga   hissa   qo'shishi   mumkin.   Jahonda   yuz   berayotgan   migratsion
vaziyatlarning mamlakatlarga nafaqat salbiy tomonlari, balki ijobiy ta’siri ham bor.
Masalan,   O‘zbekiston   Respublikasining   xorij   mamlakatlariga   ishchi   kuchini
eksport   qilishi   tufayli:   ishchi   kuchi   eksporti   tufayli   respublika   milliy   daromadiga
xorijdan mablag‘  kelib qo‘shiladi. Bu daromad hisobiga yangi ish joylarini barpo
33 etish,   ishsizlarni   himoya   qilish   uchun   zarur   bo‘lgan   mablag‘larga   ega   bo‘lish
mumkin.   Xorijda   ishlab   kelgan   fuqarolarimiz   o‘zlari   bilan   birga   eng   zamonaviy
bilim   va   ko’nikmalarni,   ishlab   chiqarishdagi   ilg‘or   tajribalarni,   zamonaviy
texnologiyalarni   va   yangi   texnikani   boshqarishni   o‘rganib   qaytadilar.
Mamlakatimizni   o‘z   mehnatsevarliklari   bilan   jahonga   tanitadilar,   chet   tillarini
o‘rganadilar.   Mehnat   qilish   va   malaka   oshirish   usullarini   o‘rganib   keladilar.
O‘zbekiston   xalqaro   migratsiya   aloqalarining   kelajakda   yanada   rivojlanishidan
manfaatdor.   Mamlakat   iqtisodiyotida   tarkibiy   o‘zgarishlarni   amalga   oshirish,
tashqi   bozorlarda   mahsulotlar   raqobatbardoshligini   yuksaltirish   xalqaro
hamkorlikni   mustahkamlaydi   va   xalqaro   mehnat   migratsiyasining   faollashuviga
olib   keladi.   O‘zbekiston   xalqaro   va   migratsiya   jarayonlari   tizimi   hamda   xalqaro
umumiy   mehnat   bozorining   global   ijtimoiy-iqtisodiy   qismi   bo‘lib,   O‘zbekiston
Konstitutsiyasining   28-moddasida   “O‘zbekiston   Respublikasi   fuqarolari   butun
dunyo   bo‘ylab   erkin   harakatlanish   huquqiga   egadirlar.   Respublika   hududiga,
shuningdek,   O‘zbekiston   Respublikasiga   kirish   va   undan   chiqishga,   qonun
hujjatlarida belgilangan cheklovlar bundan mustasno” deyilgan. 10
10
 O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 28-moddasi
34 XULOSA
Xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasi   bugungi   kunda   dunyo   iqtisodiyoti   va
ijtimoiy   hayotining   ajralmas   qismi   bo‘lib,   globalizatsiya   jarayonlari   bilan
chambarchas bog‘liq. Ushbu kurs ishida xalqaro mehnat  migratsiyasining nazariy
asoslari,   tarixiy   rivojlanishi,   jahon   ishchi   kuchi   bozorining   shakllanish   sabablari
hamda migratsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari chuqur o‘rganildi.
Tadqiqot   natijalariga   ko‘ra,   xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasining   asosiy
sabablari   qatoriga   iqtisodiy   tengsizlik,   demografik   omillar,   turmush   darajasidagi
farqlar,   mehnat   bozoridagi   talab   va   taklif   mutanosibligi,   innovatsion
iqtisodiyotning   rivojlanishi,   shuningdek,   siyosiy   va   ijtimoiy   barqarorlik   omillari
kiradi.   Mehnat   migratsiyasi   bir   tomondan   iqtisodiy   taraqqiyotga   ijobiy   ta’sir
ko‘rsatib, qabul qiluvchi davlatlar uchun arzon ishchi kuchi manbai bo‘lsa, boshqa
tomondan, mehnat resurslarini yo‘qotish orqali jo‘natuvchi davlatlar iqtisodiyotiga
muayyan darajada salbiy ta’sir etishi mumkin.
Jahon   tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,   migratsiya   oqimlari   asosan   iqtisodiy
jihatdan   rivojlangan   davlatlarga   yo‘nalgan   bo‘lib,  Yevropa,   Shimoliy  Amerika   va
Yaqin Sharq davlatlari ishchi kuchi migratsiyasining asosiy markazlariga aylangan.
Ayniqsa,   yuqori   malakali   kadrlarning   migratsiyasi   (brain   drain   –   "intellektual
oqim")   rivojlanayotgan   davlatlar   uchun   muhim   muammolardan   biri   bo‘lib
qolmoqda.
O‘zbekiston   mehnat   migratsiyasida   faol   ishtirok   etuvchi   davlatlardan   biri
hisoblanadi.   So‘nggi   yillarda   O‘zbekistondan   Rossiya,   Qozog‘iston,   Janubiy
Koreya   va   Turkiya   kabi   davlatlarga   ishchi   kuchi   migratsiyasi   sezilarli   darajada
ortdi.   Ushbu   jarayon   mamlakat   iqtisodiyoti   uchun   ikki   yoqlama   ta’sir
ko‘rsatmoqda:   bir   tomondan,   chet   elda   ishlayotgan   mehnat   muhojirlarining
yuborayotgan   pul   o‘tkazmalari   (remittances)   ichki   iqtisodiyotga   ijobiy   ta’sir
etmoqda,   boshqa   tomondan,   malakali   kadrlarning   chiqib   ketishi   mehnat   bozorida
muayyan muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Shuningdek, ishchi kuchi migratsiyasining ijtimoiy jihatlari ham e’tibordan
chetda qolmaydi. Migrantlarning huquqiy maqomi, ijtimoiy himoya, ish sharoitlari
35 va   ularning   oilalariga   ta’siri   muhim   ahamiyatga   ega.   Shu   sababli,   O‘zbekiston
hukumati tomonidan mehnat muhojirlarining huquqlarini himoya qilish, ular uchun
qulay shart-sharoit yaratish, xorijda ishlashning huquqiy asoslarini mustahkamlash
bo‘yicha turli dasturlar amalga oshirilmoqda.
Kelgusida O‘zbekiston xalqaro ishchi kuchi migratsiyasini yanada tartibga
solish,   mehnat   muhojirlarining   ijtimoiy-iqtisodiy   himoyasini   ta’minlash   va
ularning   malakasini   oshirish   borasida   strategik   chora-tadbirlarni   amalga   oshirishi
lozim.   Xususan,   xorijiy   davlatlar   bilan   hamkorlikni   kengaytirish,   migratsiya
jarayonlarini   rasmiylashtirish,   ishchi   kuchining   mehnat   bozoriga
moslashuvchanligini   oshirish   hamda   xorijdan   qaytgan   fuqarolarning   iqtisodiy
faolligini qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasi   jahon   miqyosida
iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy jarayonlarning ajralmas qismi bo‘lib, uning natijalari
turli davlatlar uchun har xil ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston uchun esa bu jarayon
muhim   iqtisodiy   resurs   bo‘lib,   uni   to‘g‘ri   boshqarish   va   samarali   tartibga   solish
mamlakat rivoji uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston   respublikasi   prezidentining   qarori   –   “o‘zbekiston
respublikasining   tashqi   mehnat   migratsiya   tizimini   yanada   takomillashtirish
bo‘yicha   qo‘shimcha   chora-tadbirlar   to‘g‘risida”gi   O‘zbekiston   Respublikasi
Prezidentining   Qarori,   05.07.2018   yildagi   PQ-3839-son   https://lex.uz/uz/docs/-
3811317
2. A.V.   Vaxabov,   D.A.   Tadjibayeva,   Sh.X.   Xajibakiyev   Darslik   -   “Jahon
iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar” Toshkent-2015 yil
3. Rasulova D. B. “Ishchi kuchi migratsiyasi rivojlanishining nazariy asoslari”
– T.: Moliya, 2010-yil.
4. Алимов   Сардор   Комил   ўғли.   Аҳоли   миграцияси   ижтимоi-ахлоқi
муҳит трансформацияси омили сcатида. Фалсафа фанлари бўйича фалсафа
доктори   ( PhD )   диссертацияси   автореферати.   2022.
http    ://    library    .   ziyonet    .   uz    /   uz    /   book    /123332   
5. Nazarova G.G., Xalilov X.X., Xanova I.M., Hakimov N.Z., Bobojonov B.R.
Jahon iqtisodiyoti. T.: MChJ “RAM-S”, 2007 y 
6. Колесов В.П., Кулаков М.В. Международная экономика: Учебник. - М.: 
ИНФРА-М, 2008  
7. United   Nations.   World   Migration   Report   2020.   Geneva:   International
Organization for Migration, 2020.
8. Martin   P.L.   Migration   and   Development:   Whither   the   Migration   Hump?
Geneva: International Labour Office, 2004.
9. Ernest  George  Ravenstein:  The  Laws  of  Migration,  1885  By  John   Corbett.
2001-2011 by Regents of University of California, Santa Barbara. p.4.
10. https://link.springer.com/article     
11. https://bestpublication.org/index.php/iq/article/view/7238     
37 ILOVALAR
1 – ILOVA 
2100-yilgacha Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida sof migratsiya prognozi
Manba: rasm internet saytidan olindi [10] 
2 – ILOVA
Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi kategoriyasi
Manba: rasm internet saytidan olindi [11] 
38 MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I   BOB   XALQARO   ISHCHI   KUCHI   MIGRATSIYASINING   NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi tarixi va uning ilmiy nazariy asoslari……..
6
1.2.   Jahon   ishchi   kuchi   bozorining   mohiyati   va   paydo   bo’lish   sabablari   hamda
asosiy   yo’nalishlari   va
markazlari……………………………………………………….. 13
1.3.   Mehnat   migratsiyasining     sabab   va   oqibatlari………………………………..
15
II BOB ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING IQTISODIYOTGA TA’SIRI
HAMDA O’ZBEKISTONDA TUTGAN O’RNI 
2.1.   Mеhnat   migratsiyasining   asosiy   yo’nalishlari   va   markazlari…………………
23
2.2.   Innovatsion   iqtisodiyot   sharoitida   ishchi   kuchi   migratsiyasining   nazariy
ahamiyati………………………………………………………………………….
25
2.3.   Xalqaro   ishchi   kuchi   migratsiyasi   va   uning   O’zbekistonda   tutgan   o’rni…….
30
XULOSA…………………………………………………………………………
35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 37
ILOVALAR……………………………………………………………………... 38
39
Купить
  • Похожие документы

  • Turkiya Respublikasiga iqtisodiy-geografik ta’rif
  • Urbanizatsiya jarayoni va unga ta’sir etuvchi omillar
  • Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik munosabatlari
  • Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari
  • Kanadaga umumiy iqtisodiy-geografik tavsif

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha