Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining mohiyati va sabablari - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	117.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining mohiyati va sabablari

Купить

MAVZU: XALQARO ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING MOHIYATI
VA SABABLARI
REJA:
KIRISH
I BOB XALQARO ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi tarixi va uning ilmiy nazariy asoslari
1.2. Jahon ishchi kuchi bozorining mohiyati va paydo bo’lish sabablari hamda
asosiy yo’nalishlari va markazlari
1.3. Mehnat migratsiyasining sabab va oqibatlari
II BOB ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING IQTISODIYOTGA TA’SIRI
HAMDA O’ZBEKISTONDA TUTGAN O’RNI
2.1. Mеhnat migratsiyasining asosiy yo’nalishlari va markazlari
2.2. Innovatsion iqtisodiyot sharoitida ishchi kuchi migratsiyasining nazariy
ahamiyati
2.3. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi va uning O’zbekistonda tutgan o’rni
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Bugungi kunda globallashuv jarayoni natijasida dunyo bo‘ylab mehnat
resurslarining harakati tobora jadallashib bormoqda. Xalqaro ishchi kuchi
migratsiyasi nafaqat iqtisodiy jarayonlarga, balki jamiyatning demografik, sotsial
va siyosiy holatiga ham katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Ishchi kuchi migratsiyasi
rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
kuchaytirib, global mehnat bozorining shakllanishiga xizmat qilmoqda. Shu
sababli ushbu jarayonning mohiyatini, uning sabab va oqibatlarini o‘rganish
nafaqat ilmiy-nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb masala hisoblanadi.
Xalqaro mehnat migratsiyasi ijtimoiy-iqtisodiy jarayon sifatida uzoq
tarixga ega bo‘lib, uning turli shakllari qadimgi davrlardan beri kuzatilgan.
Ayniqsa, XX asr oxiri va XXI asr boshlarida bu jarayon yanada kengayib,
zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylandi. Ishchi kuchi migratsiyasi
natijasida mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy hamkorlik mustahkamlanib, bir davlatda
ortiqcha bo‘lgan mehnat resurslari boshqa davlatning mehnat bozoridagi ehtiyojini
qondiradi. Shu bilan birga, migratsiya jarayoni muhojirlarning o‘z vataniga
yuboradigan pul o‘tkazmalari orqali milliy iqtisodiyotga sezilarli darajada foyda
keltiradi.
Ushbu kurs ishi xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining nazariy asoslarini,
jahon ishchi kuchi bozorining shakllanish sabablarini, mehnat migratsiyasining
asosiy yo‘nalishlari va markazlarini, shuningdek, uning iqtisodiyotga ta’sirini
o‘rganishga bag‘ishlangan. Ayniqsa, O‘zbekistondan tashqariga chiqayotgan ishchi
kuchining oqimi va uning mamlakat iqtisodiyotiga ta’siri tahlil qilinadi.
Tadqiqotning dolzarbligi. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi bugungi
kunda dunyo iqtisodiyotining ajralmas qismi bo‘lib, uning ijobiy va salbiy
ta’sirlarini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘plab rivojlanayotgan
davlatlarda ishchi kuchining ortiqchaligi va ishsizlik darajasining yuqoriligi
mehnat resurslarining tashqi bozorga yo‘naltirilishiga sabab bo‘lmoqda. Shu bilan
birga, rivojlangan mamlakatlarda mehnat resurslariga bo‘lgan talab ortib, muhojir
ishchilarga ehtiyoj kuchaymoqda.
3

O‘zbekiston uchun ham mehnat migratsiyasi dolzarb masala hisoblanadi.
Mamlakat aholisi sonining o‘sishi va mehnat bozoridagi bosim natijasida ko‘plab
fuqarolar xorijda ish izlashga majbur bo‘lmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekistondan
xorijga ketayotgan ishchilar yuboradigan pul o‘tkazmalari mamlakat
iqtisodiyotining muhim manbalaridan biri sifatida qaraladi. Ushbu holatni chuqur
o‘rganish va samarali boshqarish davlat iqtisodiy siyosatining muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
Kurs ishi tadqiqot obyekti sifatida xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi
jarayonlarini qamrab oladi. Ushbu jarayon dunyo miqyosida mehnat resurslarining
harakati, uning sabablari, oqibatlari va asosiy markazlarini o‘z ichiga oladi.
Kurs ishi predmeti esa xalqaro mehnat migratsiyasining ilmiy-nazariy
asoslari, jahon ishchi kuchi bozorining shakllanishi, migratsiyaning iqtisodiy va
ijtimoiy ta’siri hamda O‘zbekistonning bu jarayondagi o‘rnini o‘rganishdan iborat.
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi xalqaro ishchi kuchi
migratsiyasining mohiyatini, uning paydo bo‘lish sabablarini, iqtisodiyotga
ta’sirini hamda O‘zbekiston uchun ahamiyatini o‘rganishdan iborat. Shuningdek,
migratsiyaning ijobiy va salbiy jihatlarini tahlil qilish ham tadqiqotning asosiy
yo‘nalishlaridan biridir.
Belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar bajarilishi
lozim:
o Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining nazariy asoslarini o‘rganish;
o Mehnat migratsiyasining tarixiy rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish;
o Jahon ishchi kuchi bozorining shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillarni
aniqlash;
o Mehnat migratsiyasining asosiy sabablarini va oqibatlarini o‘rganish;
o Ishchi kuchi migratsiyasining iqtisodiyotga ijobiy va salbiy ta’sirini
baholash;
o O‘zbekistonda xalqaro mehnat migratsiyasining holati va uning milliy
iqtisodiyotga ta’sirini tahlil qilish;
4

o Mehnat migratsiyasining boshqaruv tizimini takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati
Mazkur kurs ishi xalqaro mehnat migratsiyasi jarayonlarini ilmiy-nazariy
jihatdan chuqur o‘rganish bilan birga, uning amaliy jihatlarini ham tahlil qiladi.
Ishchi kuchi migratsiyasining ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarini o‘rganish, mehnat
bozoridagi tendensiyalarni tahlil qilish va O‘zbekiston misolida bu jarayonning
o‘ziga xos jihatlarini ochib berish kurs ishining ilmiy ahamiyatini belgilaydi.
Amaliy jihatdan esa tadqiqot natijalari mehnat migratsiyasi bilan bog‘liq
muammolarni tahlil qilish va samarali yechimlar taklif etishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi mehnat bozorining xalqaro mehnat migratsiyasida tutgan
o‘rnini aniqlash va uni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab
chiqish ham ushbu ishning muhim vazifalaridan biridir.
Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi zamonaviy iqtisodiyotning muhim
tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, uning harakatlanish jarayoni davlatlar o‘rtasidagi
iqtisodiy aloqalar, mehnat bozori va aholining turmush darajasiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Mehnat migratsiyasi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun nafaqat
iqtisodiy imkoniyat, balki turli muammolarni keltirib chiqaruvchi omil hamdir. Shu
sababli xalqaro mehnat migratsiyasi jarayonlarini to‘g‘ri boshqarish, uning ijobiy
jihatlarini rivojlantirish va salbiy ta’sirlarini kamaytirish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ushbu kurs ishida xalqaro mehnat migratsiyasining ilmiy-nazariy asoslari,
uning asosiy sabablari va oqibatlari, jahon ishchi kuchi bozorining shakllanishi
hamda O‘zbekistonning bu jarayondagi ishtiroki batafsil tahlil qilinadi. Natijalari
esa davlat miqyosida mehnat migratsiyasi jarayonlarini boshqarish va uni milliy
iqtisodiyot rivojiga yo‘naltirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishga
xizmat qiladi.
5

I BOB XALQARO ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi tarixi va uning ilmiy nazariy asoslari
Bugungi globallashuv dunyo aholisining faol harakati va migratsiya
jarayonlariga ijobiy ta‘sir ko rsatmoqda. Ayni paytda aholi migratsiyasiʻ
rivojlanayotgan davlatlar uchun iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning muhim
omillariga aylanib bormoqda. Hozirgi zamonaviy bosqichda u yoki bu darajada
bo lsa-da, bironta ham mamlakat migratsiya munosabatlaridan chetda qolgani
ʻ
yo q. Mamlakatlar o rtasidagi ishchi kuchi xalqaro migratsiyaning milliy mehnat
ʻ ʻ
bozorini yagona bozorga birlashtiradi. Xalqaro migratsiya tashkiloti (XMT)ning
axborotiga ko ra, xalqaro migrantlarning umumiy soni 270 mln atrofida, ularning
ʻ
uchdan ikki qismi mehnat migrantlari (ya‘ni ishchi kuchi)ga to g ri keladi. Shu
ʻ ʻ
o rinda tabiiy savol tug iladi migratsiya nima? - Va u qachondan mavjud? Ishchi
ʻ ʻ
kuchi deganda kim nazarda tutilmoqda? Avvalo biz migratsiya tushunchasini
izohlashimiz lozim. Migratsiya lotin tilidan tarjima qilinganda ―ko chish ,
ʻ ‖
―ko chaman ma‘nosini ifodalaydi. Migratsiyaning bir qator turlari mavjud, aholi
ʻ ‖
migratsiyasi, hayvonlar migratsiyasi, elementlar migratsiyasi, energiya
migratsiyasi, kapital migratsiyasi va boshqalar. Migratsiya jarayonlarini tadqiq
qilgan turli soha olimlari uni turlicha tavsiflashga harakat qilgan. Patrik Mann
o zining ―Migration in World history asarida aholi migratsiyasi jarayonlarini uch
ʻ ‖
turga ajratadi:
mehnat migratsiyasi;

qochqinlar migratsiyasi;

urbanizatsiya jarayonlari.

- Tahlil va natijalar (Analysis and results). Biz ushbu tadqiqotda ishchi
kuchi migratsiyasi oid bo lgan aholi migratsiyasini o rganishni maqsad qilganmiz.
ʻ ʻ
Ishchi kuchi – bu kishilar aqliy va jismoniy qobiliyatlarining yig indisi bo lib,
ʻ ʻ
jamiyat a‘zolarining asosiy ishlab chiqaruvchi kuchidir. Migratsiya o zining uzoq
ʻ
6

o tmishiga ega bo lib, dastlabki migratsiya jarayonlari tabiiy qonuniyatlar ta‘siridaʻ ʻ
Ilk paleolit (mil.av.1 mln – 100 ming yilliklarni o z ichiga oladi) davrining oxirida
ʻ
havo haroratining keskin sovub ketib, muzlashi natijasida sodir bo lgan. Yoki
ʻ
neolit davri migratsiyasi ham uzoq davom etadi. Mil.avv. II-ming yillikda yuz
bergan oriylar migratsiyasi g arbdan-sharqga amalga oshirilgan. Keyingi davrlarda
ʻ
ham aholi migratsiyasi ixtiyoriy, majburiy tartibda bo lsada, davom etgan.
ʻ
Milodning dastlabki IV-VI asrlarda ―Xalqlarning buyuk ko chishi nomi bilan yuz
ʻ
bergan migratsiya jarayonlari oqibati global dunyo ijtimoiy-siyosiy hayotini butkul
o zgartirib, G arbiy Rim imperiyasini qulashiga sabab bo ladi. XI-XIII asrlarda
ʻ ʻ ʻ
sharqdan-g arbga siljigan turk-mo g ul qabilalari migratsiyasi ham anchayin
ʻ ʻ ʻ
ahamiyatlidir. XVI asrda ―buyuk geografik kashfiyotlar yevropaliklar uchun
‖
katta migratsion jarayonlarni boshlab berdi. ―Yangi dunyo yoki ―Amerika ning
‖ ‖
kashf etilishi yevropadan, qolaversa dunyoning turli tomonlaridan migrantlar
harakatini vujudga keltirdi. Ko plab iqtisodiy tahlilchilar migratsiya tarixi va
ʻ
buguni haqida gapirganida XIX asr oxirigacha yuz bergan migratsiya jarayonlarini
ko proq tabiiy qonuniyatlar (masalan havoning isib ketishi, sovushi, suv tanqisligi
ʻ
va boshqalar) ta‘sirida yuz berganini ta‘kidlaydi. XIX asr oxiri – XX asr
boshlaridan yuz berayotgan migratsiya jarayonini ko proq iqtisodiy omillarni
ʻ
sabab qilib ko rsatishmoqda. Albatta uning asosi yevropada ilm-fanning
ʻ
rivojlanishi natijasida Amerika qit‘asini kashf etilishi, undan keyin yuz bergan fan-
texnika inqilobi va uning natijalarini alohida aytish lozim.
Aynan shu davrdan boshlab, ishchi kuchi migratsiyasining ilmiy-nazariy
asoslari paydo bo ldi. ishchi kuchi migratsiyasini ilmiy-nazariy jihatdan o rgangan
ʻ ʻ
nemis geograf va kartograf olimi Ernst Georg Ravenstein (1834-1913)dir. U
o zining katta ilmiy faoliyatini Buyuk Britaniya Harbiy idorasining ―Topografiya
ʻ
bo limi da va ― Qirollik geografiya va statistika jamiyati da olib bordi. U 1880-
ʻ ‖ ‖
yillarda o zining ― Migratsiya qonunlari nomli asarini yozdi. Ushbu asarning
ʻ
dunyoga kelishi ― sanoat to ntarishi natijasida Buyk Britaniya va boshqa
ʻ
rivojlangan hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy holatning tubdan o zgara boshlashi
ʻ
bilan bog liq edi. Sababi, XVIII – asr 60 yillaridan Buyuk Britaniyada boshlangan
ʻ
7

sanoat to ntarishi, u yerdagi kishilarning hayot tarzini o zgartira boshladi. Yangiʻ ʻ
shaharlar paydo bo lib, u yerga qishloqlardan ko plab odamlar ish izlab keldilar.
ʻ ʻ
Qo l mehnatiga asoslangan manufaktura o z ahamiyatini yo qotib, eski qishloq
ʻ ʻ ʻ
hayoti oldingidek jozibador bo lmay qoldi. Mashinalashgan yirik industriya endi
ʻ
hamma ishlarni texnika yordamida bajardi. Tabiiy xom ashyoni qazib olish, qishloq
xo jaligi ekinlarini yetishtirishda ham texnika omili ustuvorlik qildi. Masalan:
ʻ
birgina Britaniya qishloqlarining o zida ko plab kishilar ishsiz qoldilar va bu
ʻ ʻ
ommaviy tartibda ularning shaharlardagi zavod, fabrika va boshqa xizmat
ko rsatish sohalaridan ish topishiga olib keldi. Bu holat bir mamlakat ichida yuz
ʻ
berayotgan, ishchi kuchi migatsiyasi bo lib, boshqa G arbiy Yevropa davlatlariga
ʻ ʻ
ham xos jarayon edi. Ishchi kuchi migratsiyasi xalqaro miqyosda ham tezlashdi,
ayniqsa bu holat AQSHga ish va yaxshi hayot izlab borayotgan irland, shotland,
nemis, fransuz, italyan, polyak va boshqa yevropalik kishilar turmush tarzida
yaqqol namoyon bo layotgan edi. Yuz berayotgan ushbu jarayonlar olimlar,
ʻ
jumladan Ernst Georg Ravensteinni ham befarq qoldirmagan edi. ― Migratsiya
qonunlari da ilk bora ishchi kuchi migratsiyasining ilmiy-nazariy asoslari yaratilib,
‖
ishchi kuchi migratsiyasining paydo bo lish sabablari, oqibatlari, uning ijobiy va
ʻ
salbiy tomonlari, asosiy tushuncha va kategoriyalari tahlil qilingan. Ernst Georg
Ravenstein ishchi kuchi migratsiyasining jahon iqtisodiyotidagi o rni ahamiyatli
ʻ
ekanligiga to xtalib, uning kelgusida rivojlanishini ta‘kidlaydi. U ishchi kuchi
ʻ
kuchi migratsiyasining asosiy xususiyatlarini quyidagi omillar bilan belgilaydi:
Ikki geografik hudud ortasidagi migratsiya oqimining davomiyligi mazkur
 ʻ
hududlar orasidagi masofaga teskari proporsionalligi;
Uzoq masofaga ketayotgan migrantlar asosan savdo va sanoat jihatdan

taraqqiy etgan yirik shaharlarga intilishi;
Migratsiya rivojlanishining asosiy omili iqtisodiy omil bilan bogliqligi.
 ʻ
Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi yuz berishi sabablari:
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasining turlichaligi;

Ish haqi miqdori ortasida milliy farqlarning mavjudligi;
 ʻ
Ishsizlikning mavjudligi;

8

Kapitalning xaqlqaro harakati va tarnsmilliy korporatsiyalar faoliyati. 1
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasining turlichaligi ishchi kuchi
harakatlaninshining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Bugun dunyoning
iqtisodiy-rivojlanish geografiyasi turlichadir. Hattoki, bir minataqa doirasida ham
buni kuzatish mumkin. Dunyo miqyosida olib qaraganda, g arb iqtisodiy
ʻ
rivojlangan, sharqga nisbatan. Lekin g arbning o zida ham iqtisodiy rivojlanish bir
ʻ ʻ
tekisda emas, masalan: Yevropaning g arbi ,sharqiy va janubiy qismiga nisbatan
ʻ
rivojlangan. Amerika qit‘asining shimolidagi AQSH va Kanada Karib havzasi
davlatlari, Janubiy Amerika davlatlari va Meksikadan iqtisodiy rivojlangan. Bu
holatni biz Osiyo va Afrika qit‘asida ham kuzatishimiz mumkin.
Yalpi ichki mahsulot hajmi eng yuqori bo lgan 20 ta davlatning Xalqaro
ʻ
valyuta jamg armasi va Jahon banki bo yicha tahlilini ko rsatmoqda. Bu
ʻ ʻ ʻ
ko rsatkichlar asosiy xalqaro ishchi kuchini import qiluvchi ma‘nosini
ʻ
anglatmaydi. Chunki, Hindiston, Xitoy, Rossiya, Meksika, Turkiya, Indoneziya,
Braziliya kabi jadvalda ko‘rsatilgan davlatlar ham ish kuchini ma‘lum miqdorda
qabul qiladi, ham kata miqdorda eksport qiluvchi davlatlar sirasiga kiradi. Keyingi
jadval iqtisodiyoti sust rivojlangan davlatlarni ko rsatishdan iborat. Maqsad dunyo
ʻ
davlatlarining iqtisodiy rivojlanish tendensiyalarini ko rsatishdan iborat.
ʻ
Ish haqi miqdori o rtasida milliy farqlarning mavjudligi ham ishchi kuchi
ʻ
migratsiyasini hosil qiluvchi omillardandir. Jahondagi ko plab davlatlarda
ʻ
mehnatga haq to lash miqdori turlichadir. AQSH, Kanada, G arbiy Yevropa,
ʻ ʻ
Skandinaviya davlatlari, ba‘zi arab davlatlari, Isroil, Singapur, Avstraliya kabi
mamlakatlarda mehnatga yuqori ish haqqi to lansa, Kuba, Kongo, Efiopiya,
ʻ
Senegal, Gana, Hindiston, Bangladesh, Indoneziya, Qirg iziston, Tojikiston,
ʻ
Myanma, Nepal, Laos va boshqalarda ka mish haqqi to lanadi. Mehnatga haq
ʻ
to lashdagi jozibadorlik doim kam ish haqqi oluvchi davlatlardagi aholini o ziga
ʻ ʻ
jalb etib keladi.
Ishsizlikning mavjudligi ham ishchi kuchi migratsiyasiga sabab bo luvchi
ʻ
asosiy omillardandir. Ishsizlikning mavjudligini olimlar asosan ikki xil usulda
1
Ernest George Ravenstein: The Laws of Migration, 1885 By John Corbett. 2001-2011 by Regents of University of
California, Santa Barbara. p.4.
9

ko rib chiqishadi. Birinchisi, aholisi zich joylashgan davlatlardagi ishsizlikningʻ
mavjudligi (Masalan: Xitoy, Hindiston, Indoneziya, Nigeriya, Braziliya, Pokiston,
Bangladesh, Misr, Eron, Turkiya kabi davlatlar aholisining ko pligi tabiiy ravishda
ʻ
ishsizlikni keltirib chiqaradi). Ikkinchisi, mamlakat umumiy aholisida ishsizlikning
yuqoriligi bilan. Jahon Bankining 2020-yilgi ma‘lumotlarida Janubiy Afrika
Respublikasing 29.2% aholisi ishsiz ko rsatilgan bo lsa, Kosovoda 26.2 %,
ʻ ʻ
Jibutida 26.1%, Falastinda 25.9 %, Ekvator Gvineyasida 25 %, Botsvanada 24.9
%, Grenadada 22.9 %, Esvatinida 22.7 %, Lesotoda 22.4 %, Gabonda 20.4 % ni
tashkil qilgan bu ko rsatkichlar ishchi kuchini tabiiy ravishda migratsiyaga
ʻ
undaydi.
Kapitalning xalqaro harakati va tarnsmilliy korporatsiyalar faoliyati XX-asr
oxiri – XXI-asr boshlariga kelib, xalqaro ishchi kuchi migratsiyasiga ta‘sirini
oshirib bormoqda. Kapitalning xalqaro harakati bu – kapital egasiga daromad olib
keluvchi, davlatlar orasidagi qarama-qarshi harakatdir. Istalgan davlat bir vaqtning
o zida kapitalning importyori va eksportyori bo’la oladi. Sanoat to ntarishi va
ʻ ʻ
undan keying davrlarda asosan iqtisodiyoti rivojlangan davlatlar kapitalni chetga
chiqarish bilan shug ullangan bo lsa, bugungi globallashuv sharoitida istalgan bir
ʻ ʻ
davlat, ushbu faoliyat bilan shug ullana oladi. Jahon iqtisodiyotining rivojlanib
ʻ
borishida asosiy o rin egallovchi transmilliy korporatsiyalar faoliyati xalqaro
ʻ
ishchi kuchi migratsiyasida ham o z ta‘siriga egadir. Transmilliy korporatsiyalar –
ʻ
o z mamlakatidan tashqarida, boshqa bir davlatlar hududida tovarlar yoki xizmatlar
ʻ
ishlab chiqarishga egalik qiluvchi va nazorat etuvchi iqtisodiy tashkilotdir. Black‘s
Law lug atidagi ma‘lumotga ko ra ―o z daromadining 25 % dan ortig ini boshqa
ʻ ʻ ʻ ʻ
bir davlat hududidagi iqtisodiy faoliyatdan qo lga kiritsa bunday iqtisodiy
ʻ
tashkilotni transmilliy korporatsiya deb atasak bo ladi . XXI asrda dunyodagi
ʻ ‖
ko plab Transmilliy korporatsiyalar AQSH, Yaponiya, Germaniya, Buyuk
ʻ
Britaniya, Fransiya, Xitoy, va boshqa davlatlarga to g ri keladi. So ngi yillarda esa,
ʻ ʻ ʻ
Xitoyda transmilliy korporatsiyalar soni oshib bormoqda.
Jahon iqtisodiyotining o’ziga xos ―umurtqa pog’onasi bo’lgan zamonaviy
‖
Transmilliy korporatsiyalarning o ziga xos belgilari quyidagilar hisoblanadi:
ʻ
10

Ishlab chiqarish, savdo va xizmat ko‗rsatish faoliyatining katta qismini
bosh shtab-kvartira joylashgan mamlakat iqtisodiy makoni chegarasidan tashqariga
olib chiqish;
Turli davlatlarda shahobchalar, shoba va assotsiatsiyalangan
 ʻ
kompaniyalarning katta tarmog‗ini shakllantirish;
Iqtisodiy faoliyatni samarali bashoratlash va rejalashtirish sharoitida tashqi

va ichki investitsiyon oqimlarni boshqarish;
Kapitallar, ishchi kuchi, axborot ko‗chishining firma ichkarisidagi

kanallarining ko‗pligi.
Immigratsiya – bir mamlakatga boshqa mamlakatlardan mehnatga layoqatli
ishchi kuchinining kelishi yoki oqib o tishi hisoblanadi. Bugungi kunda
ʻ
immigrantlarni o ziga qabul qilayotgan iqtisodiy rivojlangan, mehnatga haq to lash
ʻ ʻ
jozibador bo lgan davlatlar boshida AQSH davlati turibdi. Immigratsiyani
ʻ
o rganish markazi ma‘lumotlariga ko ra, AQSHda 44 mln immigrantlar mavjud.
ʻ ʻ
AQSH aholisining har sakkizinchisi, (13 %) chet elda tug ilgan yoki xorijlikdir.
ʻ
Qo shma Shtatlardagi immigrantlarning 24.8 % Meksikadan, 5.9 % Hindistondan,
ʻ
4.9 % Xitoydan, 4.5 % Filippindan, 3.1 % Salvadordan, 56.8 % boshqa davlatlar
hissasiga to g ri keladi. Qo shma Shtatlardan tashqari, Kanada, G arbiy Yevropa,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Avstraliya, Arab davlatlari immigrantlarni o ziga jalb qilayotgan davlatlardir.
ʻ
Emigratsiya – bir mamlakatdan ikkinchi mamlakatga ishchi kuchining
chiqib ketishi hisoblanadi. (Masalan: Rossiya federatsiya fuqarolarining ish izlab
Germaniyaga ko chib o tishi Rossiya uchun emigrant, Germaniya uchun
ʻ ʻ
immigrant hisoblanadi). Ishchi kuchining boshqa mamlakatga chiqib ketishi asosan
ish haqining pastligi, ishsizlikning yuqoriligi, siyosiy beqarorlik va boshqalar
sabab sodir bo lmoqda. BMT ma‘lumotlariga ko ra, quyidagi davlatlar eng ko p
ʻ ʻ ʻ
emigrantlarga ega. Hindistondan 17.9 mln, Meksikadan 11.1 mln, Rossiyadan 10.8
mln, Xitoydan 10.5 mln, Suriyadan 8.5 mln, Bangladeshdan 7.4 mlndan,
Pokistondan 6.3 mln, Ukrainadan 6.1 mln, Filippindan 6.1 mln, Afg onistondan 5.9
ʻ
mln ortiq kishi emigrant sifatida boshqa mamlakatlarga ketgan. Hindiston, Xitoy,
Bangladesh, Pokiston, Filippin, Misr, Eron, Indoneziya, Turkiya, O zbekiston,
ʻ
11

Qozog iston, Qirg iziston, Tojikiston va boshqa ko plab davlatlarda emigrantlar ishʻ ʻ ʻ
haqining pastligi, ishsizlikning yuqoriligi sabab mamlakatni tark etsa, Yaman,
Suriya, Afg oniston, Iroq, Ukraina, Falastin kabi davlatlarda emigrantlar siyosiy
ʻ
beqarorlik tufayli boshqa davlatlarga yo l olmoqda.
ʻ
Migratsion qoldiq – bir mamlakatdagi ishchi kuchining emigratsiyasi va
immigratsiyasi o rtasidagi farqdir. Ushbu kategoriya orqali malakatga kelayotgan
ʻ
va undan chiqib ketayotganlar tahlil qilinadi. Masalan, BMT ma‘lumotlariga ko ra,
ʻ
2020-yilda Rossiya Federatsiyasiga kelgan immigrantlar 11.6 mlnni, uni tark etgan
emigrantlar 10.8 mlnni tashkil qilgan. Ko rib turganimizdek oradagi farq sezilarli
ʻ
darajada.
Aqlning oqib o tishi – yuqori malakali mutaxassislarning mamlakatlararo
ʻ
migrtasiyasi hisoblanadi. Qobiliyatli mutaxassislar turli sabablarga ko ra, o z
ʻ ʻ
mamlakatlarini tark etadilar. XX asr oxiri – XXI asr boshlarida asosan MDH,
Janubiy-sharqiy Osiyo mamlaktlarida shunday tendensiya davom etmoqda. Tarixan
olib qaraganda Yevropadan – Amerikaga ―aqlning oqib o tishi bugungi Qo shma
ʻ ‖ ʻ
Shtatlardagi rivojlanishga asos bo lib xizmat qilgan. Ishchi kuchi eksporti milliy
ʻ
iqtisodiyotda ijobiy oqibatlar bilan bir qatorda salbiy oqibatlar ham olib keladi. Bu
eng avvalo «aqlli kishilarning ketib kolishi» (inglizchadan brain-drain) deb
ataluvchi yuqori malakali mutaxassislarning xorijga ketib qolishi bilan bog liqdir.
ʻ
Bu jarayonning mohiyati shundaki, mutaxassislar turmush darajasi past
davlatlardan yuqori ish haqi, yaxshi mehnat sharoitlari, ijodiy imkoniyatlarni
amalga oshirishga yetarli shart-sharoit va nihoyat ijtimoiy kafolatlar yaratib bera
oladigan mamlakatlarga ketib qoladi. Ishchi kuchini jo natuvchi davlat uchun
ʻ
salbiy bo lgan jihatlar qabul qilib oluvchi mamlakatlar uchun ijobiy hisoblanadi.
ʻ
Chunki kirib keluvchi ishchilarning aksariyat qismini yuqori darajada ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy faol bo lgan yoshlar tashkil etadi. Bunga misol sifatida
ʻ
Polshadan 1983-1987 yillarda yosh kadrlarni chiqib ketishi bilan bog liq vaziyatni
ʻ
keltirish mumkin: bu mamlakatni tark etganlarning 15 foizini (50 ming kishi
atrofida) oliy ma‘lumotlilar tashkil etgan, bu Polsha oliy o quv yurtlarining bir
ʻ
yillik bitiruvchilariga to g ri keladi. "Intellektual migratsiya" jami ishchi kuchi
ʻ ʻ
12

migratsiyasi miqdorining 3—5 foiziga teng bo lsa-da, hozirgi paytda bu ulushningʻ
yildan-yilga ortib borishi kuzatilmoqda, binobarin jo natuvchi mamlakat uchun
ʻ
iqtisodiy zarar miqdori ham oshib boryapti. Bu zarar ba‘zi bir mamlakatlarning
milliy daromadining 10 foizigacha teng bo lmoqda. Mutaxassislarni chetga chiqib
ʻ
ketishi jahon bozoridagi raqiblarning mavqeini kuchaytiradi, Chunki bu
mutaxassislarning ko pchiligi yirik transmilliy korporatsiyalarga ishga joylashadi.
ʻ
«Yuqori sifatli» ishchi kuchini o ziga jalb qiluvchi asosiy markazlar eng boy
ʻ
mamlakatlar: AQSh, Kanada, Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Shvetsiya,
kamroq darajada Yaponiya, Singapur, Tayvan sanaladi. Aqlli kishilarni chiqib
ketishining asosiy kanallari birinchidan, xorijiy talabalar va aspirantlarni chet
eldagi universitetlari tomonidan jalb etilishi, ikkinchidan, tajribali mutaxassislarni
xalqaro kompaniyalarda ishga taklif etilishi hisoblanadi.
Reemigratsiya – emigrantlarning vatanlariga doimiy yashash uchun qaytib
kelishlaridir. Emigrantlarning boshqa bir mamlakatda ma‘lum vaqt ishlab, keyin
o z vataniga qaytib kelishi, ulardagi qadriyatlar, an‘analarga sodiqlik kabi axloqiy
ʻ
sifatlari bilan bevosita bog liqdir.
ʻ
Ishchi kuchi migratsiyasining tarixiy ildizlari insoniyatning ibtidoiy
davrlariga borib taqaladi. Mehnat qilish qobiliyati mavjud bo‘lgan kishilar doim
o‘zi yashayotgan makonlarini o‘zgartirib turgan. Buning asl sababi, hududga xos
bo‘lgan tabiiy qonuniyatlar va ushbu hududlarda yashayotgan insonlarning
e‘tiqodi, milliy qadriyatlari, an‘analari asosida shakllangan ijtimoiy
qonuniyatlardir. Ushbu qonuniyatlardan birisi yoki ikkinchisi ishchi kuchini doim
migratsiya qilinishiga sabab bo‘ladi. 2
1.2. Jahon ishchi kuchi bozorining mohiyati va paydo bo’lish sabablari hamda
asosiy yo’nalishlari va markazlari
Jahon aholisi yoshiga bog’liq ravishda ikki tipdagi odamlarni o’z ichiga
oladi: mеhnatga layoqatli - 15-60 yoshlilar, mеhnatga layoqatsiz bolalar va
qariyalar. Aholi umumiy hajmining taхminan 70 foizi birinchi tipga tеgishli, biroq
2
https://bestpublication.org/index.php/iq/article/view/7238
13

bu ulush turli hududlarda o’zgarib turadi. Masalan, Osiyo va Afrikada voyaga
yetmaganlar, Yevropa va Shimoliy Amеrikada qariyalar ulushi yuqoriroq.
O’z navbatida mеhnatga layoqatli aholi ham ikkiga ajratiladi: iqtisodiy faol
va faol bo’lmaganlar. Uy bеkalari, talabalar (ta’til paytida), davlat qaramog’idagi
fuqarolar, shuningdеk, fuqaroligi bo’lmaganlar iqtisodiy faol bo’lmaganlar
qatoriga kiradi. Bizni iqtisodiy faol aholi, ya’ni mеhnatga layoqatli va unga
intiluvchi odamlar qiziqtiradi. Fuqarolarning aynan shu toifasi mamlakat
ichkarisida va хorijdan ish qidirish jarayonida faol ishtirok etadi.
Хalqaro ishchi kuchi migratsiyani uzoq tariхga ega bo’lsada, faqatgina XX
asrga kеlib ishlab chiqarish omillari harakatining yetakchi ko’rinishlaridan biriga,
binobarin ХIMning alohida sohasiga aylandi.
Buni quyidagi sabablar bilan bog’lash mumkin:
• хo’jalik hayotining baynalmilallashuvi;
• ijtimoiy-dеmografik o’zgarishlar;
• fan-tехnika va aхborot sohasidagi inqilob;
• intеgratsiya jarayonlarining rivojlanishi;
• transmilliy korporatsiyalar faoliyati.
Bu barcha omillar mеhnatga layoqatli aholining harakatchanligini
kuchayishiga sababchi bo’ldi, zеro insonlar mamlakatlar va qit’alararo ko’chish
uchun rivojlangan kommunikatsiya infratuzilmasidan foydalanishadi. Hozirgi
kunga kеlib jahon ishchi kuchi bozori (JIKB) vujudga kеldiki, bu bozor asosini
milliy хo’jalik tizimlari va jahon iqtisodiyoti doirasida ishlab chiqaruvchi
kuchlarning darajasi, tabiati va joylashuviga sеzilarli ta’sir etuvchi iqtisodiy faol
aholining mamlakatlar va hududlar o’rtasida jami migratsiya aylanmasi tashkil
etadi. XX asrning oхiriga kеlib mеhnatkash-migrantlarning bir yildagi o’rtacha
miqdori 35 mln. kishiga yetdi (1960-yilda 3,5 mln.). JIKB faqatgina migrantlarni
emas, balki turli darajadagi migratsiya хizmatlarini, shuningdеk, хorijiy
mеhnatkashlar huquqiy statusi, ularning mеhnatini himoyalash, ularga ijtimoiy
kafolatlar bеrish va boshqa masalalar bilan shug’ullanuvchi хalqaro tashkilotlarni
ham o’z ichiga oladi.
14

Mazkur mavzuda aholining ko’chishi jarayonlari ichida ijtimoiyiqtisodiy
maqsadlar kеltirib chiqargan mеhnat migratsiyasi to’g’risida so’z boradi.
Fuqarolarni o’z vatanidan tashqarida ish qidirishga majbur etuvchi omillar ichida
eng asosiysi turmush darajasini yaхshilash va o’z qobiliyatlaridan unumli
foydalanishga intilishlari hisoblanadi. Ayni paytda ishsizlik, qishloq хo’jaligida
aholining ko’payib kеtishi kabi salbiy ijtimoiy-iqtisodiy hodisalar ham yashash
joyini vaqtincha yoki doimiy o’zgartirishga sababchi bo’ladi.
Hozirgi paytda davlatlar mеhnat migratsiyasini tartibga solish borasida o’z
harakatlarini kuchaytirib borishmoqda. Migrantlarni jo’natuvchi (eksportyor-
mamlakatlar) va qabul qiluvchi (importyormamlakatlar) tomonlarning o’zaro
manfaatlarini huquqiy ifodasi odatda ikki va ko’p tomonlama kеlishuvlar
ko’rinishida amalga oshiriladi. Bu sohada хalqaro konvеnsiyalarni
tayyorlashda aholi bo’yicha BMT Komissiyasi, Хalqaro mеhnat tashkiloti,
Migratsiya bo’yicha хalqaro tashkilot kabi global tashkilotlar sеzilarli ko’mak
bеrib kеlmoqda. Ishchimigrantlar huquqlarini himoya qilish bilan shug’ullanuvchi
hududiy tuzilmalarga misol sifatida G’arbiy Yevropadagi Migratsiya masalalari
bo’yicha hukumatlararo qo’mitani kеltirish mumkin. JIKB doirasidagi
munosabatlarni tartibga solishning asosiy хalqaro mе’yoriy хujjatlari Хalqaro
mеhnat tashkilotining 1962, 1975, 1982 yillardagi Konvеnsiyalari hisoblanadi. Bu
хujjatlarning moddalari migrantlarni yollash, ularning huquqlarini kafolatlash,
migratsiyaning yashirish kanallari bilan ko’rashish kabi masalalarni tartibga
soladi. 3
1.3. Mehnat migratsiyasining sabab va oqibatlari
Jahon xo jaligi rivojlanib, mamlakatlararo integratsion aloqalar kuchayibʻ
borgan sayin, mehnat migratsiyasi ham tobora intensivlashib bormoqda.
Rivojlangan mamlakatlar va iqtisodiy qoloq mamlakatlar o rtasidagi farqlarning
ʻ
uzluksiz chuqurlashib borayotgani ham ushbu jarayonlarni jadallashtirishga kuchli
ta sir ko rsatmoqda. Chunki mehnat migratsiyasi kishilik jamiyati taraqqiyotining
ʼ ʻ
hozirgi bosqichida migratsiyaning o ziga munosib ish va yuqori daromad topish
ʻ
3
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/halqaro-ishchi-kuchi-migratsiyasi
15

maqsadida amalga oshirilgan alohida turi bo lib, iqtisodiyoti og ir ahvolda bo lganʻ ʻ ʻ
kam rivojlangan mamlakatlarda bandlik va ish haqinig o tkir muammolarini hal
ʻ
etishning asosiy vositalaridan biriga aylandi. Tabiiyki, siyosiy mustaqillikka
erishgan, lekin ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotda o tmishdan qolgan merosning og ir
ʻ ʻ
muammolarini uzil-kesil hal etish zaruratiga duch kelgan Markaziy Osiyo
davlatlari ham mehnat migratsiyasi jarayonlaridan chetda qolish imkonini
topolmadi. Mehnat muhojirlari Markaziy Osiyoning xorijdagi aholisining salmoqli
qismini tashkil qiladi. Ilgari muhojirlarning asosiy oqimi Rossiyada ishlagan
bo’lsa, so‘nggi besh yil ichida mehnat migratsiyasi geografiyasi tubdan o‘zgarib
bormoqda.
O zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o tish bilan bog liq tub o zgarishlar
ʻ ʻ ʻ ʻ
birinchi navbatda mehnat munosabatlariga benihoya kuchli ta sir ko rsatdi.
ʼ ʻ
Natijada iqtisodiy islohotlar jarayonida bozor munosobatlariga asoslangan
iqtisodiy tizimga xos, uning ajralmas qismi va doimiy yo ldoshi bo lgan ishsizlik
ʻ ʻ
fenomeni yuzaga keldi. Iqtisodiyotda kechgan obyektiv jarayonlar oqibatida
minglab, millionlab kishilar ishsiz qoldi, o zlarining daromad manbaidan ajraldi.
ʻ
Endigina mustaqillikka erishgan yosh Respublikada kasbiy ta lim tizimi
ʼ
mamlakatda shiddat bilan shakllananib borayotgan bozorning real talablaridan
kelib chiqqan holda malakali mutaxassislar tayyorlash va qayta atyyorlash tizimiga
hali moslashib ulgurmagan edi. Natijada mehnat bozorida ishchi kuchi taklifi va
unga talab o rtasida keskin tarkibiy disbalans yuzaga keldi va bozor munosabatlari
ʻ
o rnashib borgan sayin tobora chuqurlashib bordi. Bularning hammasi ish haqi oila
ʻ
daromadining yakkayu-yagona manbai bo lgan yollanma ishchilar uchun haqiqiy
ʻ
fojiaga aylandi, ularni yuzaga kelgan tang vaziyatdan chiqish, oilani ta minlash
ʼ
choralarini izlashga majbur qildi.
Bugungi kunda Markaziy Osiyodan Rossiyaga mehnat muhojirlarining
asosiy donor davlatlari O‘zbekiston, Tojikiston va Qirg‘izistondir. Agar 2017 yilda
Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar vazirligi ma lumotlariga ko ra, O zbekistondan
ʼ ʻ ʻ
1 822 933 kishi mehnat muhojiri sifatida ro’yhatdan o’tgan bo lsa, 2018 yilga kelib
ʻ
ularning soni 2 007 407 kishiga yetdi1. Tojikistonda xuddi shu davrda 936 752
16

nafar muhojir bo‘lgan bo‘lsa, 2018 yilga kelib ularning soni 1 018 497 nafarga
yetdi. 2017-yilda 376 863 nafar qirg‘izistonlik Rossiyada ishlagan bo‘lsa, bir yil
o‘tib ularning soni 351 959 nafarga ko‘paydi. Hamma mehnat migratsiyasi
qonuniy bo‘lmagani uchun mehnat muhojirlarining aniq sonini aytish qiyin –
aksariyat muhojirlar Rossiyada ro‘yxatga olinmagan. Statistik ma’lumotlarga
ko’ra, 2022 yil 1 oktyabr holatida O’zbekiston Respublikasining doimiy aholisi
soni 35,8 million nafardan ortiq2. Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi
huzuridagi Tashqi mehnat migratsiyasi agentligining ma’lumotiga ko’ra, 2021 yil
yanvar oyi holatida 1,7 mln nafar yurtdoshlarimiz mehnat muhojiri sifatida chet
elda mehnat qilmoqda3. Demak, rasmiy ma’lumotlarga asoslanib, O’zbekistonning
mehnatga layoqatli yoshdagi umumiy aholisining deyarli 8,5 foizi, doimiy o’rtacha
aholining esa deyarli 5,0 foizini ishlash maqsadida mamlakatni qonuniy tarzda tark
etgan deb hisoblashimiz mumkin4.
Umuman olganda, Rossiya va Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi
migratsiya jarayonlari SSSR parchalanganidan keyin dunyodagi eng barqaror
yo‘laklardan biriga aylandi. 1990 yildan 1992 yilgacha beqaror siyosiy va iqtisodiy
vaziyat tufayli Rossiyaga majburiy migratsiyaning ko'p oqimi kuzatildi. Bu esa
1992 yilda Rossiya Federal Migratsiya Xizmatining tuzilishiga olib keldi va
migrantlarning maqomi va huquqlarini qandaydir tarzda belgilaydigan migratsiya
qonunchiligining rivojlanishining boshlab berdi5. Shu bilan birga, 1990-yillarda
Rossiyada aholi, jumladan, mehnatga layoqatli aholi sonining qisqarishi kuzatildi
va bu o'z navbatida ishchi kuchi tanqisligini keltirib chiqardi. Markaziy Osiyoda
ishsizlik ortib borayotgan bir paytda bu omillar mehnat migratsiyasining
kuchayishiga olib keldi.
Rossiya an’anaviy ravishda Markaziy Osiyo davlatlaridan kelgan mehnat
muhojirlari uchun asosiy davlat sifatida qaraladi. O zbekiston, Qirg iziston,ʻ ʻ
Tojikistonlik ishsizlarning aksariyati Rossiya Federatsiyasiga borib mehnat
muhojirlariga aylana boshlashdi. 2000-yillarning o'rtalaridan boshlab doimiy
yashash uchun migrantlarning asosiy oqimi Rossiyaga yo'naltirildi, bu esa 2006
yilda qabul qilingan chet elda yashovchi vatandoshlarning Rossiya Federatsiyasiga
17

ixtiyoriy ravishda ko'chirilishiga yordam berish bo'yicha davlat dasturi ishlab
chiqilishiga olib keldi.
2000 yilda Qozog iston Markaziy Osiyo mintaqasidan mehnat muhojirlariʻ
uchun jozibador bo’la boshlagan edi. Iqtisodiy o‘sish, yuqori turmush darajasi,
vizasiz rejim va geografik yaqinlik ishchilarni qo‘shni Qozog‘istonga ishlash
uchun borishga undar edi. 2000-yillarning o rtalaridan 2014-yilgacha mehnat
ʻ
migratsiyasi jo natuvchi mamlakatlar uchun asosiy daromad manbai sifatida
ʻ
mustahkam o rin egalladi. 2014-2016 yillarda iqtisodiy inqiroz fonida Rossiya
ʻ
asosiy mezbon davlat sifatida migrantlarni nazorat qilish choralarini kuchaytirdi,
Markaziy Osiyo davlatlaridan kelgan noqonuniy mehnat migrantlarini haydab
chiqara boshladi va ma’lum muddatga ularning mamlakatga kirishni taqiqladi. Bu
esa 2014-yildan keyin nazorat kuchaytirilgani sababli Rossiyadan kelgan
muhojirlarning Qozog‘istonga qaytib kelishi uchun uni tranzit davlatga aylantirdi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, Qozog'istonda barcha
toifadagi 3,5 mlndan ortiq muhojir istiqomat qiladi. Bu raqamlarga oralmanlarning
repatriatsiyasi va shaxsiy sabablarga ko'ra yoki universitet almashinuvi doirasidagi
migratsiya, shuningdek mehnat migratsiyasi oqimlari kiradi. Ushbu ma'lumotlarga
ko'ra, 2015 yilda 17,5 millionlik Qozog'iston aholisining 20 foizini migrantlar
tashkil qilgan edi. O’tgan yillar davomida Qozog‘iston postsovet hududida qabul
qilingan muhojirlar soni bo‘yicha Rossiya va Ukrainadan keyin uchinchi o‘rinda
turadi.
Markaziy Osiyodan mehnat muhojirlari Qozog‘istonga vizasiz rejim
mavjudligi sababli qonuniy yo‘l bilan kelishadi, biroq YeOII a’zosi bo‘lgan
Qirg‘izistondan kelgan migrantlardan boshqa davlat fuqarolari noqonuniy – rasmiy
ro‘yxatdan o‘tmasdan va ishlash uchun ruxsatnomasiz ishlaydilar. Demak, so‘nggi
19 yil ichida Qozog‘istonga eng ko‘p migrantlar O‘zbekistondan kelgan. Keyingi
o rinlarda Qirg iziston, Turkmaniston va Tojikiston turadi.
ʻ ʻ
Xalqaro migratsiya eksperti Yelena Sadovskaya tomonidan 2000-yillarning
o rtalarida mehnat migratsiyasi avjiga chiqqan paytda o tkazgan so roviga ko ra,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qozog istondagi mehnat muhojirlarining 31 foizi do stlari va tanishlari orqali, 22
ʻ ʻ
18

foizi qarindoshlari orqali, 20 foizi esa o zlari orqali ish topgan. Muhojirlarningʻ
atigi 5-7 foizi bandlik agentliklari orqali ish topdi. Bu ma lumotlar Markaziy
ʼ
Osiyoning boshqa mamlakatlarida o tkazilgan tadqiqotlar natijalariga mos keladi.
ʻ
Bu o'z-o'zidan paydo bo'lgan qora mehnat bozorlarida faoliyat yurituvchi
vositachilar orqali noqonuniy yollash tizimlari ustunlik qilayotganidan dalolat
beradi. 2011 yilda Sadovskaya muhojirlarning mehnat va ijtimoiy huquqlarining
ommaviy ravishda buzilishini aniqlagan sotsiologik so'rov ham o'tkazdi. “Ularning
47,5 foizi ish beruvchilar bilan rasmiy huquqiy maqomga ega bo‘lgan mehnat
shartnomasini imzolashdan bosh tortgani, 53 foizi ish haqini kechiktirish bilan
olgani, 17,8 foizi esa umuman olmagani holatlariga duch kelgan. 12,5 foizi haq
to‘lanmaydigan ishlarga majburlangan, 30,7 foizi pasporti olib qo‘yilgan, 41,6
foizi ish joyini tark etmagan, 17,8 foizi esa tibbiy xizmatdan mahrum etilgan”, -
deydi Elena Sadovskaya EXHT jurnalidagi o‘zining “Markaziy Osiyodagi mehnat
migratsiyasi” maqolasida7.
Qozog‘istonda muhojirlarning mehnat va ijtimoiy huquqlarining ommaviy
ravishda buzilishi hali ham boshqa tadqiqotchilar va xalqaro tashkilotlar
tomonidan qayd etib kelinmoqda. 2016-yildan boshlab Qozog‘istondan mehnat
emigratsiyasi ortib bormoqda. Mamlakat aholisining aksariyati Rossiyaga chiqib
ketmoqda. Biroq, ekspertlarning ta'kidlashicha, G'arb va Amerika mamlakatlariga
sayohat qilayotganlar soni ham yildan-yilga ortib bormoqda.
Yelena Sadovskaya ta’kidlaganidek, Qozog‘istondan mehnat
emigratsiyasining o‘sishi migratsiya sabablari kelib chiqqan mamlakatdagi turtki
beruvchi va boradigan mamlakatdagi tortuvchi omillarning murakkab
kombinatsiyasida ekanligining tasdig‘idir. Qozog‘istonda bular iqtisodiyotdagi
inqirozli hodisalar, zavod va fabrikalarning yopilishi, turmush darajasining
pasayishi, korrupsiya, qarindosh-urug‘chilik, siyosiy turg‘unlik, o‘zini-o‘zi band
qilishning mumkin emasligi. Aynan yangi iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, kasbiy
imkoniyatlar va istiqbollar G‘arb mamlakatlaridagi fuqarolarimizni o‘ziga tortadi.
19

G'arbning rivojlangan mamlakatlariga ko'chib o'tishning asosiy sabablari
sifatida ular yuqori turmush darajasini, shuningdek, shaxsiy rivojlanish
imkoniyatini ko'rsatadi.
Siyosatshunos Marat Shibutovga ko‘ra, Janubiy Koreyada 2016-yilda
Qozog‘istondan 3238 nafar noqonuniy muhojir bo‘lgan bo‘lsa, 2018-yilda ularning
soni 11561 nafarga yetgan. Yil yakunlariga ko‘ra, bu raqam 120-130 ming kishiga
chiqishi mumkin. U AQSh va Janubiy Koreyaga borayotgan mehnat migratsiyasi
sonining oshishini viza olish tartibi yaxshilangani bilan izohlaydi. Masalan, AQSh
ularga 10 yilga viza bera boshladilar, Janubiy Koreya esa 30 kunga vizasiz qolish
imkonini bera boshladi. Shuningdek, ekspertning fikricha, aholi real
daromadlarining pasayishi, yirik va o'rta korxonalarda bandlikning qisqarishi,
ijtimoiy ko'tarilishning zaifligi va ish o'rinlarining mamlakat bo'ylab notekis
taqsimlanishi bunga qo'shimcha omillar sifatida qaraladi. "Shuning uchun odamlar
o'z shahrida eng yaxshi holatda 200 dollar ishlab olishdan ko'ra, noqonuniy
muhojir sifatida sayohat qilishadi va qurilish maydonchalarida 1500-2000 dollar
ishlab olishadi va hokazo", deydi Shibutov.
Katta xarajatlarga qaramay, muhojirlar pulni tejashga muvaffaq
bo'layotganini, Qozog'iston sharoitida buni amalga oshirishning iloji yo'qligini
ta'kidlashadi. Bu jamg'armalar kvartira sotib olishga va boshqa katta xarajatlarga
sarflanadi. Umuman olganda, ikkita strategiya mavjud bo’lib: agar muhojirlar
Janubiy Koreyaga pul ishlash uchun borishsa, AQShda qozog'istonliklar pul
ishlashdan tashqari, qonuniy qolish imkoniyatini ham qidirishadi.
Mutaxassislarning fikricha, Qozog‘istonni yoshlar, o‘qimishli, chet tillarini
biladigan o‘g‘il-qizlar tark etmoqda. O'rta yoshlilar yaxshi ish topishsa, oilasi bilan
ketishadi. Immigratsiyaga kelganlarning aksariyati oliy ma’lumotli va ish
tajribasiga ega mutaxassislardir.
Mustaqillik davrida Qirg‘iziston uchun migratsiya eng xarakterli va muhim
jarayonlardan biriga aylandi. Qirg‘iziston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi
tomonidan 2018 yilda o‘tkazilgan uy xo‘jaliklari byudjeti va mehnat resurslari
bo‘yicha integratsiyalashgan tanlama tadqiqotiga ko‘ra, 15 yosh va undan katta
20

yoshdagi mehnat muhojirlari soni 263 ming kishini, jumladan, erkaklar – 77 foiz
va ayollar – 23 foizni tashkil etdi. Mehnat muhojirlarining asosiy qismi – ya’ni 79
foizi respublikaning qishloq xo’jaligida mehnat qilgan aholisidir.
Mehnat migratsiyasi Markaziy Osiyoda, ayniqsa Rossiya va Qozog‘istonda
mehnat migratsiyasi siyosiy muammo sifatida qaralmoqda. Migrantlar ijtimoiy-
iqtisodiy muhitga, keyin esa siyosiy muhitga bosim o'tkazishi mumkin, deb
ishoniladi. Ammo shu bilan birga, iqtisodiy nochorlik tufayli davlat ko'tara
olmagan yukni migrantlar o'z oilalari uchun o'zlari hal qiladilar. Pul o‘tkazmalari
aholi turmush darajasini oshirishda muhim rol o‘ynaydi, ommaviy migratsiya esa
milliy mehnat bozoridagi keskinlikni pasaytiradi va aholining muhim guruhlari
farovonligini oshiradi.
Bizning nazarimizda, mehnat migratsiyasini tartibga solish uchun
O zbekiston “Bandlik va mehnat munosabatlari” vazirligining bevositaʻ
boshchiligida ishchi kuchi import qiluvchi mamlakatlar, yirik kompaniyalar
buyurtmalariga muvofiq yollanma, malakali ishchi va mutaxassislarni tayyorlash
mexanizmini takomillashtirish lozim.
Bunda kasbiy malaka va ko nikmalarga ega iqtidorli yoshlar tanlov asosida
ʻ
saralab olinadi, muayyan davr davomida ularga borib ishlashi lozim bo lgan
ʻ
mamlakatning tili, tarixi, urf-odatlari, an analari o rgatiladi, tanlangan ish, kasb,
ʼ ʻ
hunar bo yicha zaruriy malaka va ko nikmalar shakllantiriladiki, toki migrant o zi
ʻ ʻ ʻ
tashrif buyurgan mamlakat yoki korxona talablari darajasida vazifalarni bajara
oladigan tayyorgarlikka ega bo lsin. Bu esa so’nggi yillarda ko’plab salbiy
ʻ
oqibatlarga olib kelgan xususiy bandlik agentliklarida (XBA) kuzatilgan
firibgarlikdan holi davlat tomonidan kafolatlangan fuksiyasi kengaytirilgan tashqi
mehnat migratsiyasi agentligi ko’rinishida bo’lishi lozim. Ishchi kuchi eksportini
ilmiy asosda yo lga qo yilishi respublikaga juda katta manfaat keltiradi:
ʻ ʻ
Birinchidan, ishchi kuchi eksportidan keladigan daromad miqdori keskin
oshadi;
Ikinchidan, yoshlarda malakali ishchi yoki malakali mutaxassis bo lishga,
ʻ
ya ni yaxshi o qishga qiziqishi ortadi;
ʼ ʻ
21

Uchinchidan, yoshlarda xirijiy tillarni o rganishga moyillik va tajribaʻ
ortadi;
To rtinchidan, xorijda malakali ishlarni bajargan yoshlarimiz, o z yurtiga
ʻ ʻ
qaytganda, milliy iqtisod ravnaqiga munosib hissa qo shish imkoniyatiga ega
ʻ
bo ladi.
ʻ
Ikkinchi taklif. Mamlakatda ishsizlik muammosini hal etish, iqtisodiyotda
band bo lganlarni munosib ish haqi bilan ta minlash bevosita iqtisodiy o sish
ʻ ʼ ʻ
sur atlariga bog liq. Shu sababli davlat arboblari, mas uliyatli lavozimlardagi
ʼ ʻ ʼ
amaldor shaxslar, partiya rahnomalari, profesor-o qituvchilar va olimlarning
ʻ
maoshlarini mamlakatda iqtisodiy o sish sur atlari bilan uyg unlikda oshirib borish
ʻ ʼ ʻ
tartibini joriy etish. Sababi, mamlakatning iqtisodiy yuksalishi, milliy iqtisodning
o sish sur atlari, qolaversa, tirikchilik o tkazish, oilani tebratish ilinjida o zini o z
ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ
Vatanida oila va ota-onasi bag rida yashab, ishlab yurish baxtidan mahrum qilgan,
ʻ
begona yurtlarda ne-ne mashaqqatlar bilan halol mehnat qilib, barcha kamsitish va
kezi kelganda haqoratlarga matonat bilan bardosh berib, daromad topayotgan
mehnat migrantlariga emas, aynan nomlari yuqorida zikr etilgan toifadagi
mutasaddi shaxslarning hatti-harakati va mas uliyatiga bog liq.
ʼ ʻ 4
4
https://cyberleninka.ru/article/n/mehnat-migratsiyasi-sabab-va-oqibatlari
22

II BOB ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING IQTISODIYOTGA TA’SIRI
HAMDA O’ZBEKISTONDA TUTGAN O’RNI
2.1. Mеhnat migratsiyasining asosiy yo’nalishlari va markazlari
Mеhnat migratsiyasi deyarli barcha milliy iqtisodiyotlarga хos jarayondir.
Biroq uning jadallik darajasi jahonning u yoki bu hududlarida sеzilarli farq qiladi.
Mеhnatkash-migrantlarning eng jadal oqimi ishchi kuchini eksport/import qiluvchi
mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi darajasida va tabiiy dеmografik
o’sish sur’atida jiddiy farq bo’lganda kuzatiladi. Migratsiyaning asosiy to’rtta
yo’nalishlari ichida jami migratsiya oqimining hajmi bo’yicha rivojlanayotgan
mamlakatlardan rivojlangan mamlakatlar tomon ishchi kuchlarini ko’chishi
birinchi o’rinda turadi. Mutaхassislar quyidagi migratsiya oqimlarini alohida
ko’rsatib o’tishadi: G’arbiy Yevropa va Shimoliy Amеrika mamlakatlari o’rtasida,
sobiq sotsialistik mamlakatlardan bozor iqtisodiyotli mamlakatlarga,
rivojlanayotgan yoki o’tish davri iqtisodiyotli davlatlar o’rtasida (mas. Janubiy
Amеrika chеgarasida, Ukrainadan Rossiyaga).
Ishchi kuchi migratsiyasining yana bir yo’nalishi, ya’ni rivojlangan
mamlakatlardan rivojlanayotgan yoki o’tish davri iqtisodiyotli davlatlarga
migratsiya uchrasa-da, bu yo’nalishni tanlovchi migrantlar soni unchalik
ko’pchilikni tashkil etmaydi va ular TMKlarning shahobchalari va Shu’ba
korхonalarida band bo’lgan kadrlar, turli хayriya tashkilotlari va fondlari a’zolari,
shuningdеk, sarguzasht izlovchilar hamda tavakkalchilardan iborat. Ishchi kuchini
o’ziga tortuvchi markazlar ichida eng yirik va uch yuz yildan bеri mavjud bo’lgan
markaz Shimoliy Amеrika (AQSh va Kanada) hisoblanadi. Amеrikalik
statistlarning ma’lumotlariga ko’ra 90yillar davomida AQShga bеlgilangan kvota
675 ming kishi bo’lishiga qaramay yiliga 1 mln.dan ortiq migrantlar kirib kеlgan.
Migrantlarni o’ziga tortuvchi boshqa bir «ohangrabo» Yevropa Ittifoqi
mamlakatlaridir. Ularga хorijiy ishchi kuchi jami aylanmasining to’rtdan bir
qismidan ko’prog’i to’g’ri kеladi. Bu hududda Fransiya (mamlakat aholisining 8
foizi хorijliklar), Gеrmaniya (7,5 foiz) yetakchilik qilmoqda.
23

Bulardan tashqari Buyuk Britaniya, Bеlgiya, Nidеrlandiya, Shvetsiya,
Avstriya ham ishchi kuchi qabul qilishda oldingi o’rinlarda turadi. Mеhnat
migratsiyasining uchinchi yirik markaz Avstraliyadir. Avstraliya hukumati
mamlakat hududining katta qismida aholi zichligi darajasi pastligi va uning
tarkibida хitoy etnosining ulushi ko’payib borayotganidan havotirda. Shuning
uchun ham Kanbеrra tomonidan Avstraliya mamlakatiga - qit’aga oq irqga mansub
aholini, asosan fеrtil (turmush qurish va farzand qurishga qodir) yoshdagi ayollarni
ko’chib o’tishini rag’batlantirish borasida choratadbirlar majmuasini e’lon qilgan.
Muhim migratsiya markazlardan biri sifatida Isroilni esga olishimiz ham
maqsadga muvofiq. Isroil barcha yaхudiylarni o’zlarining tariхiy vatanlariga
qaytarishga harakat qilmoqda. Yaхudiylarning «Jannatmakon yer»ga migratsiyasi
umuman olganda siyosiy sabablar tufayli bo’lsada, uning iqtisodiy jihatlari ham
mavjud, turmush darajasi past bo’lgan mamlakatlardan Isroilga kеlayotgan
migrantlar oqimining jadalligi ham bundan dalolat bеrib turibdi.
Kеyingi yigirma yil ichida migrantlarni o’ziga jalb etuvchi yangi markazlar
vujudga kеldi. Ularning ichida Fors ko’rfazi mamlakatlari (Saudiya Arabistoni,
Qatar, Quvayt, Baхrayn, Birlashgan Arab Amirligi) va Lotin Amеrikasi (Argеntina,
Braziliya, Mеksika) хamda Osiyoning (Indonеziya, Malayziya, Singapur, Tayvan)
yangi industrial mamlakatlarini ajratib ko’rsatish mumkin. Afrika qit’asida esa
bunday markaz JAR hisoblanadi.
MDH doirasida Rossiya yirik markaz bo’lsa-da, u ham eksportyor, ham
importyor mamlakat sanaladi. Rossiyadan MDHdan tashqari ishchi kuchi eksport
qilinsa (yiliga 10 ming kishi), MDH mamlakatlaridan - asosan Ukraina,
Bеlorusiya, Moldaviya, Qozog’istondan (yiliga 300-500 ming kishi) import
qilinadi.
Хalqaro migratsiya aylanmasi tarkibini tushunib yetish uchun mеhnat
migratsiyasining ko’rinishlarini bеlgilab chiqish zarur, ularni turli mеzonlarga
ko’ra sinflash mumkin. Migratsiyasining asosiy ko’rinishlari quyidagilar:
• davomiyligiga ko’ra - vaqtinchalik, mavsumiy va doimiy;
24

• ijtimoiy tarkibiga ko’ra - malakasiz ishchilar, o’rta tехnik va sеrvis
хodimlari, talabalar (ta’til paytida), mutaхassislar, fan, madaniyat va sport
arboblari, tadbirkorlar;
• tabiatiga ko’ra - bеvosita va bilvosita (TMK doirasida firma ichida);
• mеhnat shartnomasi ko’rinishiga ko’ra - shaхsiy va jamoaviy; • qabul
qiluvchi mamlakatda huquqiy holatga ko’ra - assimilyatsion (kеyinchalik fuqarolik
bеrilishi) va nеassimilyatsion.
Хalqaro statistika ma’lumotlariga ko’ra, migrantlarning asosiy qismini
ishlab chiqarish va qishloq хo’jaligida band bo’lgan kam malakali ishchilar tashkil
etadi. shunday bo’lsa-da, mutaхassislarning, ya’ni TMKlar tuzilmasida e’tiborli va
yuqori haq to’lanadigan mansablarni egallagan yuqori malakali ishchi kuchining
migratsion oqimi o’sib bormoqda (gap «aqllilarning kеtib qolishi» to’g’risida
bormoqda). Bundan tashqari yildan yilga Yevropa Ittifoqi kabi intеgratsion
birlashmalarda ayollar va yoshlarning safarbarligi kuchaymoqda.
ХIMda migratsiya oqimlarini kuchayib borishi tufayli ularning qabul qilib
oluvchi va jo’natuvchi davlatlar iqtisodiyotiga ta’siri yanada sеzilarli bo’lib
bormoqda. Shuning uchun jahon ishchi kuchi bozorini ana shu nuqtai-nazardan
ko’rib chiqish joiz. 5
2.2. Innovatsion iqtisodiyot sharoitida ishchi kuchi migratsiyasining nazariy
ahamiyati
Ishchi kuchi migratsiyasi – bu iqtisodiyot va jamiyat rivojlanishi jarayonida
muhim o‘rin egallagan global fenomen bo‘lib, u ishchi kuchining xalqaro va ichki
ko‘chishi orqali amalga oshadi. Ushbu jarayon iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
omillar bilan bog‘liq bo‘lib, dunyo bo‘ylab millionlab odamlarning hayot tarziga
ta’sir qiladi. Ishchi kuchi migratsiyasi milliy iqtisodiyotlarga xorijiy valyuta
oqimini ta’minlab, bandlik va ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Ushbu
maqola ishchi kuchi migratsiyasining tushunchasi, mohiyati va uning
iqtisodiyijtimoiy oqibatlarini tahlil qilishga qaratilgan.
5
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/halqaro-ishchi-kuchi-migratsiyasi
25

Yevropa Ittifoqi migratsiyaning asosiy markazlaridan biri bo‘lib, Sharqiy
Yevropa mamlakatlari ishchi kuchi G‘arbiy Yevropa davlatlariga ko‘chadi.
Masalan, Polsha va Ruminiyadan Germaniya va Buyuk Britaniyaga migratsiya
yuqori. Shimoliy Amerika mamlakatlari AQSh va Kanada mehnat migratsiyasining
asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, Lotin Amerikasidan kelgan ishchilar, xususan,
Meksika va Markaziy Amerika davlatlaridan kelgan migrantlar ushbu hududda
band bo‘lgan. Ko‘plab migrantlar, xususan, Janubiy Osiyodan kelgan ishchilar,
Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari va Qatarda qurilish, xizmat
ko‘rsatish va neft sanoatida ishlaydi. Bu hududda migrantlar uchun huquqiy
muammolar va ish sharoitlarining pastligi muammolari keng tarqalgan. 6
Ushbu yo‘nalishlarning har birida migratsiya oqimlari iqtisodiy talab va
migratsiya siyosati bilan belgilanadi.
Ishchi kuchi migratsiyasi zamonaviy dunyo iqtisodiyotining ajralmas qismi
sifatida qator ijobiy va salbiy ta’sirlarni keltirib chiqaradi.
Ijobiy tomonlar:
➢ Migratsiya rivojlangan mamlakatlar uchun mehnat bozoridagi
bo‘shliqlarni to‘ldirishda muhim o‘rin tutadi. Masalan, Germaniya va Yaponiyada
demografik qarish sababli mehnat resurslariga bo‘lgan talab oshmoqda.
➢ Migrantlar tomonidan yuborilgan mablag‘lar rivojlanayotgan
mamlakatlarning iqtisodiy barqarorligini ta’minlaydi. Jahon Banki ma’lumotlariga
ko‘ra, 2020-yilda dunyo bo‘ylab migrantlar yuborgan pul o‘tkazmalari 540
milliard AQSh dollarini tashkil etdi.
➢ Ba’zi migrantlar orttirilgan bilim va tajribalarni o‘z vatanlariga
qaytganidan so‘ng ishlatadi, bu esa mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga xizmat
qiladi.
Salbiy tomonlar:
6
Martin P.L. Migration and Development: Whither the Migration Hump? Geneva: International Labour Office,
2004. –P. 56.
26

➢ Rivojlanayotgan mamlakatlar o‘zlarining eng malakali ishchi kuchini
yo‘qotadi. Masalan, Afrika mamlakatlarida tibbiyot va muhandislik sohasidagi
yuqori malakali mutaxassislarning katta qismi AQSh va Yevropaga ko‘chib ketgan.
➢ Migratsiya ba’zida oilalarning uzoq muddat ajralib qolishiga olib keladi.
Bu ijtimoiy aloqalarning zaiflashishi va bolalar tarbiyasida muammolar keltirib
chiqaradi.
➢ Ko‘plab migrantlar qiyin mehnat sharoitlarida, kam haq to‘lanadigan va
xavfsiz bo‘lmagan ish joylarida ishlashadi. Masalan, Yaqin Sharq mamlakatlarida
qurilish sohasidagi ishchilar ko‘p hollarda o‘z huquqlarini himoya qila olmaydi.
Migratsiya oqimlarini boshqarish uchun xalqaro hamkorlik zarur. Xalqaro
Mehnat Tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan “Migrant ishchilar huquqlari
to‘g‘risidagi konvensiya” ko‘plab davlatlar tomonidan ratifikatsiya qilinmagan2.
Shu bois, migrantlarning huquqlarini himoya qilishda qiyinchiliklar mavjud.
Yildan yilga tabiiy ofatlar va iqlim o‘zgarishi sababli majburiy migratsiya
soni ortib bormoqda.
BMT ma’lumotlariga ko‘ra, har yili 20 millionga yaqin odam ekologik
sabablar tufayli ko‘chishga majbur bo‘ladi3. Bu esa yangi turdagi migratsiya
siyosatini ishlab chiqishni talab qiladi.
Eurostat sayti aholi migratsiyasining kelgusi 75 yili uchun Yevropa
mamlaktlaridagi holat prognozini ishlab chiqdi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari ko'plab mamlakatlar va qit'alardan kelgan
muhojirlar uchun juda jozibali. Xususan Germaniya, Buyuk Britaniya, Frantsiya,
Ispaniya, Ruminiya, Polsha, Italiya, Niderlandiya, Shvetsiya, Gretsiya va Belgiya.
O‘rganilayotgan dinamika bo'yicha ushbu mamlakatlarga migrantlar
oqimining ulushi 82-86% ni tashkil etdi. Biroq, Evrostatning joriy prognoziga
ko‘ra, migratsiya oqimi soni 2020-yilga nisbatan 2100-yilda 57 foizga qisqaradi.
Ushbu omillarni inobatga olgan holda, davlatlar va xalqaro tashkilotlar
migratsiya oqimlarini tartibga soluvchi barqaror mexanizmlarni joriy etishi lozim.
Xususan, migrantlarning huquqlarini himoya qilish, malaka oshirish dasturlarini
27

ishlab chiqish va migratsiyaning salbiy oqibatlarini minimallashtirish bo‘yicha
aniq strategiyalar ishlab chiqilishi kerak.
Ishchi kuchi migratsiyasi odatda iqtisodiy sabablarga asoslanadi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda ish haqining pastligi, bandlik imkoniyatlarining
cheklanganligi va turmush sharoitlarining qoniqarsizligi ko‘p odamlarni xorijga
ishlash uchun ketishga undaydi. 7
Misol uchun, Janubiy Osiyo mamlakatlari,
xususan, Hindiston va Pokiston aholisi Yaqin Sharq va Yevropa mamlakatlariga
mehnat qilish uchun migratsiya qiladi. Bundan tashqari, siyosiy barqarorlikning
yetishmasligi, masalan, Suriya yoki Afg‘oniston kabi davlatlarda, migratsiyaning
asosiy sabablaridan biridir. Ijtimoiy sabablardan biri sifatida ta’lim va sog‘liqni
saqlash tizimining rivojlanmaganligi keltiriladi. Rivojlangan mamlakatlar,
masalan, Kanada va Avstraliya yuqori malakali kadrlarni jalb qilish uchun maxsus
immigratsiya dasturlarini joriy etib, global miqyosda raqobatni kuchaytiradi.
Shuningdek, tabiiy ofatlar va ekologik omillar masalan, qurg‘oqchilik yoki suv
toshqinlari ham ba’zi hududlarda odamlarni yashash joyini tark etishga majbur
qiladi.
Migratsiya rivojlanayotgan mamlakatlar uchun iqtisodiy foyda keltiradi.
Migrantlar yuboradigan pul o‘tkazmalari rivojlanayotgan mamlakatlar yalpi ichki
mahsulotining muhim qismiga aylanadi. Masalan, Filippin aholisi tomonidan
yuborilgan pul o‘tkazmalari mamlakat iqtisodiyotining 10-12% ini tashkil etadi.
Bu mablag‘lar mahalliy infratuzilmani rivojlantirish, ta’lim va sog‘liqni saqlash
xizmatlarini moliyalashtirish uchun ishlatiladi6. Biroq, malakali ishchi kuchining
ketishi muhim muammolardan biridir. Bu jarayon natijasida rivojlanayotgan
mamlakatlar sog‘liqni saqlash, ta’lim va ilmiy tadqiqot sohalarida malakali
kadrlarni yo‘qotadi.
Misol uchun, Afrika mamlakatlarida tibbiyot sohasidagi yuqori malakali
xodimlarning katta qismi rivojlangan mamlakatlarda ishlamoqda.
7
Ghosh B. Managing Migration: Time for a New International Regime? Oxford: Oxford University Press, 2000. –
P. 78.
28

Rivojlangan davlatlar yuqori malakali ishchilarni jalb qilishga intiladi.
Kanada, AQSh va Avstraliya kabi mamlakatlarda ishchi kuchi migratsiyasini
rag‘batlantirish uchun maxsus immigratsiya tizimlari joriy etilgan. Kanada
misolida, maxsus tizimlar orqali migrantlarning malakasi, ta’lim darajasi va til
bilimi baholanadi, bu esa yuqori malakali kadrlarning jalb qilinishiga olib keladi.
Rivojlanayotgan davlatlar esa asosan past malakali mehnat resurslarini eksport
qiladi. Misol uchun, Qirg‘iziston va Tojikiston kabi mamlakatlarning aholisi
Rossiya va Qozog‘iston bozorlarida oddiy ishlarni bajaradi. Bunday migratsiya
rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga qisqa muddatli foyda keltirsa-da, uzoq
muddatda ijtimoiy va demografik muammolarni keltirib chiqaradi.
Ishchi kuchi migratsiyasi global miqyosda iqtisodiy, ijtimoiy va demografik
jarayonlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu jarayon rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun iqtisodiy foyda keltirsa-da, rivojlangan davlatlar uchun esa
mehnat bozoridagi talabni qondirish imkoniyatini yaratmoqda. Biroq, migratsiya
jarayonida yuzaga keladigan muammolar e'tibordan chetda qolmasligi kerak. Bu
jarayon rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlarni
kuchaytirishi mumkin, bu esa o‘z navbatida global notekis rivojlanishga olib
keladi.
Shu sababli, davlatlar va xalqaro tashkilotlar migratsiyaning salbiy
oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan strategiyalarni joriy etishi lozim.
Migratsiyaning muvaffaqiyatli boshqarilishi uchun xalqaro hamkorlik va
barqaror siyosiy yechimlar zarur. Xususan, migrantlarning huquqlarini himoya
qilishga qaratilgan xalqaro standartlarni kuchaytirish va ularni bajarilishi
ta’minlanishi muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, rivojlanayotgan
mamlakatlarda malakali ishchi kuchining yetishmasligini bartaraf etish uchun
mahalliy ta’lim va malaka oshirish dasturlarini rivojlantirish talab etiladi.
Kelgusida ishchi kuchi migratsiyasi bo‘yicha yanada chuqurroq tadqiqotlar
o‘tkazish, ayniqsa ekologik migratsiya va texnologik rivojlanish ta’sirini o‘rganish
29

dolzarb masalalardan biridir. Ushbu yo‘nalishda innovatsion yondashuvlar va
xalqaro ko‘mak global migratsiyaning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. 8
2.3. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi va uning O’zbekistonda tutgan o’rni
Zamonaviy dunyoda mehnat migratsiyasi xalqaro iqtisodiy
munosabatlarning bir qismidir. Migratsiya oqimlari bir mamlakatdan ikkinchisiga
oqib, qabul qiluvchi mamlakatlarga imtiyozlar beradi, ishchi kuchi tanqisligini
to'ldiradi va iqtisodiy rivojlanishga ta'sir qiladi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar
tizimining muhim elementi hisoblangan migratsiya so’zi lotincha “migratio”
so’zidan olingan bo’lib, “ko’chib yurish” ma’nosini anglatadi. Umuman olganda
aholi migratsiyasini ichki va tashqi migratsiyaga, tashqi migratsiyani esa
migratsiya maqsadidan kelib chiqqan holda turlarga bo’lishimiz mumkin.
Ta’kidlash joizki, migratsiya jarayonlari ham davlat, ham xalqaro miqyosda
tartibga solinadi. Bugungi kunda mehnat migratsiyasi masalasini to‘g‘ri hal etish
muammosi dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Zero, mamlakatning keyingi bir
necha o‘n yilliklardagi ijtimoiy-iqtisodiy va demografik ahvoli ham shunga bog‘liq
bo’lib qolmoqda.
Bilamizki, jahon miqyosida mehnat masalalari bo’yicha BMT qoshida
tashkil etilgan Xalqaro mehnat tashkiloti(XMT) shug’ullanadi. 1919-yilda Versal
shartnomasiga binoan BMT ning ixtisoslashgan agentligi sifatida tuzilgan. XMT
ning faoliyati ishchilar, ish beruvchilar va hukumatlarning uch tomonlama vakilligi
– tripartizmga asoslanadi. Albatta bu tashkilotning asos solinishiga ko’plab omillar
sabab bo’lgan. Ulardan biri bu ijtimoiy sabab bo’lishi mumkin. XX asr boshlarida
ishchilarning mehnat va yashash sharoitlari og’ir va qabul qilinishi mumkin emas
edi. Ularning ijtimoiy himoyasi deyarli bo’lmagan. Ijtimoiy tarqqiyot iqtisodiy
taraqqiyotdan ancha orqada qolgan edi. Bu esa jamiyat taraqqiyotiga to’sqinlik
qilar edi. Tashkilot asoschilari birinchi navbatda ijtimoiy taraqqiyotni global
miqyosda targ’ib qilish, jamiyatning turli qatlamlari o’rtasida ijtimoiy tinchlik
o’rnatish va saqlash, paydo bo’layotgan ijtimoiy muammolarni tinch yo’l bilan hal
qilishga hissa qo’shish maqsadida birlashishadi.
8
https://sciencebox.uz/index.php/jars/article/view/13232
30

Shunday qilib, xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi deganda mehnatga
layoqatli aholining bir davlatdan ikkinchi davlatga iqtisodiy va boshqa sabablarga
ko’ra bir yildan ortiq muddatga ko’chib o’tishi tushuniladi. Ishchi kuchi
migratsiyasi tufayli turli mamlakatlardagi ish haqi darajasi o’rtasidagi farqlar
qisqaradi. Ishchi kuchi migratsiyasi natijasida jahon ishlab chiqarish hajmi mehnat
resurslarini mintaqalar bo’yicha qayta taqsimlash va ulardan samarali foydalanish
evaziga ko’payadi.
Mening ishimdan maqsad jahonda migratsiya holatini hamda
O’zbekistonda mehnat migratsiyasining muammolari va sabablarini, ularni
iqtisodiy nuqtai nazardan hal qilish yo‘llarini o‘rganishdan iborat. Ishim maqsadiga
erishish uchun men turli xil statistik ma'lumotlarni tahlil qilish, taqqoslash,
tavsiflash, taqdim etish va ekonometrik modellar tuzish kabi usullardan
foydalanaman.
Maqolaning dolzarbligi: Zamonaviy dunyoda migratsiya mamlakatlar,
jamiyatlar va insonlarga ko’p imkoniyatlarni yaratadi. Migratsiya aholining
ko’chishida, mamlakat chegara xavfsizligida, integratsiyalashuvda muhim
iqtisodiy va siyosiy masalaga aylanib bormoqda. Bu nafaqat qabul qiluvchi
mamlakatlar uchun, balki ishchi kuchini eksport qiluvchi mamlakatlarning
iqtisodiyotiga ta’sir qiladi. Bundan tashqari tashqi mehnat migratsiyasi
masalalarini o’rganish mamlakatimizda mehnat migratsiyasini tartibga solish
bo’yicha yangicha yondashuvlarni o’rganib chiqish, aholi bandligini ta’minlashga
qaratilgan innovatsion chora-tadbirlarni joriy etish va qo’llashga qaaratilgan
ishlarni olib borish mazkur maqolaning dolzarbligini belgilaydi.
Mamlakatimiz mustaqilligining butun davri mobaynida migratsiya siyosati
tubdan o‘zgardi. Mamlakatdan doimiy yashash uchun ketayotganlar soni
barqarorlashdi va kamaydi. Bunga migratsiya jarayonlarining normallashuvi
yordam berdi. Tashqi bandlikni liberallashtirish O‘zbekistondagi mehnat
migrantlariga xalqaro mehnat bozorining to‘la huquqli ishtirokchisiga aylanish
imkonini berdi. Bugungi kunda mehnat migratsiyasining asosiy oqimi Rossiya
Federatsiyasi va Turkiyaga qaratilgan.
31

Respublikamizning demografik dividendlaridan samarali foydalanish
davlatimizning dolzarb vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonda har yili
650 ming nafarga yaqin yoshlar umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi
muassasalarini bitirib, ulardan 160-165 ming nafari oliy ta’lim muassasalariga
o‘qishga kirmoqda. O‘zbekiston iqtisodiyotida yiliga o‘rtacha 300 mingdan ortiq
yangi ish o‘rinlari yaratilib, buning natijasida 200 mingga yaqin yoshlar mustaqil
ravishda, jumladan, xorijda ham ish izlay boshlaydi. 2022-yil 1-aprel holatiga
ko‘ra, O‘zbekistonda respublikadan tashqarida joylashgan mehnat muhojirlari soni
qariyb 2,4 million kishini tashkil etadi, ularning 76 foizi erkaklar va 24 foizi
ayollardir. Asosan O‘zbekistonni past malakali ishchilar va o‘rta maxsus
ma’lumotlilar tark etmoqda. Bugungi kunda migrantlarning asosiy qismi qurilishda
– 51,6%, qishloq xo‘jaligida – 12,3%, sanoatda – 9,2%, savdoda – 8,5% va
boshqalar kabi sohalarda mehnat qilmoqda. Birgina joriy yilning yanvar-mart
oylarida xorijga ishlash uchun ketgan vatandoshlar soni 486,1 ming kishini tashkil
etib, migrantlarning ketish geografiyasi asosan Rossiya (70,2 foiz), Qozog‘iston
(13,4 foiz), Qirg‘iziston kabi davlatlarda to‘plangan (8,7%), Turkiya (3,8%),
Afg'oniston (1,1%), Koreya (0,6%), BAA (0,4%) va boshqalar.
O‘zbekistonning jahon iqtisodiyotida jadal sur’atlarda integratsiyalashuvi,
xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalarining kengayishi tashqi migratsiya
geografik yo‘nalishining uzoq xorij mamlakatlari tomon o‘zgarishiga olib
kelmoqda. O‘zbekiston mehnat migratsiyasi bo‘yicha qator mamlakatlar bilan
bitimlar imzolagan. Jumladan, 1994-yil iyulda O‘zbekiston, Qirg‘iziston,
Qozog‘iston o‘rtasida «Migratsiya sohasida hamkorlik to‘g‘risida» Memorandum,
1995-yilda Koreya Respublikasi bilan, 2007-yilda Rossiya bilan ikki tomonlama
kelishuvlar imzolangan. Chunonchi, Koreya kichik va o‘rta biznes Federatsiyasi,
Koreya Qurilish assotsiatsiyasi bilan “O‘qitish, ishga joylashtirish sohasidagi
hamkorlik to‘g‘risida” Kelishuvlar imzolanganidan so‘ng xorijliklarning sanoat
tajribasi tizimi bo‘yicha Koreya Respublikasida 1995-2008-yillarda 24 mingdan
ortiq fuqarorlar ishga joylashishgan. 9
9
Rasulova D. B. “Ishchi kuchi migratsiyasi rivojlanishining nazariy asoslari” – T.: Moliya, 2010-yil, 137-bet
32

Jahon banki tomonidan “O‘zbekiston fuqarolarini tinglab” loyihasi
doirasida olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, mehnat migrantlari bo‘lgan uy
xo‘jaliklarining ulushi hozirda 2019-yil darajasiga ko‘tarilgan, ya’ni taxminan 20%
ni tashkil etadi, bu deyarli har beshinchi oilada mehnat migranti mavjudligini
tasdiqlaydi.
2021-yilda O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari hajmi 8,1 milliard AQSH
dollarini tashkil etdi, shundan 5,7 milliard AQSh dollari (ya’ni 70 foizi) kelib
tushdi. Rossiya Federatsiyasidan oylik pul o'tkazmalari miqdori har bir mehnat
migrantiga 453 AQSh dollari to‘g‘ri keldi.
Yurtimizdagi migratsiya holatini tahlil qilishda biz ularni yaxshiroq
tushunishimiz va to’g’ri qaror qabul qilishimiz uchun ekonometrik modellardan
foydalansak maqsadga muvofiq bo’ladi. Ushbu maqolada 2000 yildan 2022
yilgacha O’zbekistondan ko’chib ketganlar ko’rsatkichlarini o’rganib, kelgusi 3
yil, ya’ni 2023, 2024 v a2025 yillar uchun prognozlar berilgan.
O’zbekistondan ko’chib ketganlar ko’rsatkichining o’zgarishini bashorat
qilish uchun ARIMA modelidan foydalanilgan. Tahlillar natijalariga ko’ra 95%
aniqlik bilan aytadigan bo’lsak, 2023 yilda ko’chib ketganlar soni 268 894,10 ming
kishi bo’lishi kuzatiladi. Biroq, 2025 yilga kelib yana 224 000 ming kishiga
pasayib, kelgusi yillarda stabil holat kuzatiladi: 2026 va 2030 yillarda mos
ravishda 224 000 ming va 225 000 ming kishi.
Migratsiya tahdid emas, balki uni hayot haqiqati deyishimiz mumkin va bu
barchamizga ta'sir qiladi. Mamlakatlar aholisi va iqtisodiyoti tobora o‘zaro
bog‘lanib bormoqda. Shu bilan birga, ko‘plab mamlakatlarda muhojirlar va
migratsiyaga nisbatan kuchli noto‘g‘ri qarashlar bilan jamoatchilik fikrida tafovut
kuchayib borayotganini ko‘ryapmiz. Shubhasiz, o'sib borayotgan migratsiya oqimi
bu tashvishga hissa qo'shishi mumkin. Jahonda yuz berayotgan migratsion
vaziyatlarning mamlakatlarga nafaqat salbiy tomonlari, balki ijobiy ta’siri ham bor.
Masalan, O‘zbekiston Respublikasining xorij mamlakatlariga ishchi kuchini
eksport qilishi tufayli: ishchi kuchi eksporti tufayli respublika milliy daromadiga
xorijdan mablag‘ kelib qo‘shiladi. Bu daromad hisobiga yangi ish joylarini barpo
33

etish, ishsizlarni himoya qilish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larga ega bo‘lish
mumkin. Xorijda ishlab kelgan fuqarolarimiz o‘zlari bilan birga eng zamonaviy
bilim va ko’nikmalarni, ishlab chiqarishdagi ilg‘or tajribalarni, zamonaviy
texnologiyalarni va yangi texnikani boshqarishni o‘rganib qaytadilar.
Mamlakatimizni o‘z mehnatsevarliklari bilan jahonga tanitadilar, chet tillarini
o‘rganadilar. Mehnat qilish va malaka oshirish usullarini o‘rganib keladilar.
O‘zbekiston xalqaro migratsiya aloqalarining kelajakda yanada rivojlanishidan
manfaatdor. Mamlakat iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish,
tashqi bozorlarda mahsulotlar raqobatbardoshligini yuksaltirish xalqaro
hamkorlikni mustahkamlaydi va xalqaro mehnat migratsiyasining faollashuviga
olib keladi. O‘zbekiston xalqaro va migratsiya jarayonlari tizimi hamda xalqaro
umumiy mehnat bozorining global ijtimoiy-iqtisodiy qismi bo‘lib, O‘zbekiston
Konstitutsiyasining 28-moddasida “O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari butun
dunyo bo‘ylab erkin harakatlanish huquqiga egadirlar. Respublika hududiga,
shuningdek, O‘zbekiston Respublikasiga kirish va undan chiqishga, qonun
hujjatlarida belgilangan cheklovlar bundan mustasno” deyilgan. 10
10
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 28-moddasi
34

XULOSA
Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi bugungi kunda dunyo iqtisodiyoti va
ijtimoiy hayotining ajralmas qismi bo‘lib, globalizatsiya jarayonlari bilan
chambarchas bog‘liq. Ushbu kurs ishida xalqaro mehnat migratsiyasining nazariy
asoslari, tarixiy rivojlanishi, jahon ishchi kuchi bozorining shakllanish sabablari
hamda migratsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari chuqur o‘rganildi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining asosiy
sabablari qatoriga iqtisodiy tengsizlik, demografik omillar, turmush darajasidagi
farqlar, mehnat bozoridagi talab va taklif mutanosibligi, innovatsion
iqtisodiyotning rivojlanishi, shuningdek, siyosiy va ijtimoiy barqarorlik omillari
kiradi. Mehnat migratsiyasi bir tomondan iqtisodiy taraqqiyotga ijobiy ta’sir
ko‘rsatib, qabul qiluvchi davlatlar uchun arzon ishchi kuchi manbai bo‘lsa, boshqa
tomondan, mehnat resurslarini yo‘qotish orqali jo‘natuvchi davlatlar iqtisodiyotiga
muayyan darajada salbiy ta’sir etishi mumkin.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, migratsiya oqimlari asosan iqtisodiy
jihatdan rivojlangan davlatlarga yo‘nalgan bo‘lib, Yevropa, Shimoliy Amerika va
Yaqin Sharq davlatlari ishchi kuchi migratsiyasining asosiy markazlariga aylangan.
Ayniqsa, yuqori malakali kadrlarning migratsiyasi (brain drain – "intellektual
oqim") rivojlanayotgan davlatlar uchun muhim muammolardan biri bo‘lib
qolmoqda.
O‘zbekiston mehnat migratsiyasida faol ishtirok etuvchi davlatlardan biri
hisoblanadi. So‘nggi yillarda O‘zbekistondan Rossiya, Qozog‘iston, Janubiy
Koreya va Turkiya kabi davlatlarga ishchi kuchi migratsiyasi sezilarli darajada
ortdi. Ushbu jarayon mamlakat iqtisodiyoti uchun ikki yoqlama ta’sir
ko‘rsatmoqda: bir tomondan, chet elda ishlayotgan mehnat muhojirlarining
yuborayotgan pul o‘tkazmalari (remittances) ichki iqtisodiyotga ijobiy ta’sir
etmoqda, boshqa tomondan, malakali kadrlarning chiqib ketishi mehnat bozorida
muayyan muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Shuningdek, ishchi kuchi migratsiyasining ijtimoiy jihatlari ham e’tibordan
chetda qolmaydi. Migrantlarning huquqiy maqomi, ijtimoiy himoya, ish sharoitlari
35

va ularning oilalariga ta’siri muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, O‘zbekiston
hukumati tomonidan mehnat muhojirlarining huquqlarini himoya qilish, ular uchun
qulay shart-sharoit yaratish, xorijda ishlashning huquqiy asoslarini mustahkamlash
bo‘yicha turli dasturlar amalga oshirilmoqda.
Kelgusida O‘zbekiston xalqaro ishchi kuchi migratsiyasini yanada tartibga
solish, mehnat muhojirlarining ijtimoiy-iqtisodiy himoyasini ta’minlash va
ularning malakasini oshirish borasida strategik chora-tadbirlarni amalga oshirishi
lozim. Xususan, xorijiy davlatlar bilan hamkorlikni kengaytirish, migratsiya
jarayonlarini rasmiylashtirish, ishchi kuchining mehnat bozoriga
moslashuvchanligini oshirish hamda xorijdan qaytgan fuqarolarning iqtisodiy
faolligini qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi jahon miqyosida
iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy jarayonlarning ajralmas qismi bo‘lib, uning natijalari
turli davlatlar uchun har xil ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston uchun esa bu jarayon
muhim iqtisodiy resurs bo‘lib, uni to‘g‘ri boshqarish va samarali tartibga solish
mamlakat rivoji uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston respublikasi prezidentining qarori – “o‘zbekiston
respublikasining tashqi mehnat migratsiya tizimini yanada takomillashtirish
bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Qarori, 05.07.2018 yildagi PQ-3839-son https://lex.uz/uz/docs/-
3811317
2. A.V. Vaxabov, D.A. Tadjibayeva, Sh.X. Xajibakiyev Darslik - “Jahon
iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar” Toshkent-2015 yil
3. Rasulova D. B. “Ishchi kuchi migratsiyasi rivojlanishining nazariy asoslari”
– T.: Moliya, 2010-yil.
4. Алимов Сардор Комил ўғли. Аҳоли миграцияси ижтимоi-ахлоқi
муҳит трансформацияси омили сcатида. Фалсафа фанлари бўйича фалсафа
доктори ( PhD ) диссертацияси автореферати. 2022.
http :// library . ziyonet . uz / uz / book /123332
5. Nazarova G.G., Xalilov X.X., Xanova I.M., Hakimov N.Z., Bobojonov B.R.
Jahon iqtisodiyoti. T.: MChJ “RAM-S”, 2007 y
6. Колесов В.П., Кулаков М.В. Международная экономика: Учебник. - М.:
ИНФРА-М, 2008
7. United Nations. World Migration Report 2020. Geneva: International
Organization for Migration, 2020.
8. Martin P.L. Migration and Development: Whither the Migration Hump?
Geneva: International Labour Office, 2004.
9. Ernest George Ravenstein: The Laws of Migration, 1885 By John Corbett.
2001-2011 by Regents of University of California, Santa Barbara. p.4.
10. https://link.springer.com/article
11. https://bestpublication.org/index.php/iq/article/view/7238
37

ILOVALAR
1 – ILOVA
2100-yilgacha Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida sof migratsiya prognozi
Manba: rasm internet saytidan olindi [10]
2 – ILOVA
Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi kategoriyasi
Manba: rasm internet saytidan olindi [11]
38

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB XALQARO ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi tarixi va uning ilmiy nazariy asoslari……..
6
1.2. Jahon ishchi kuchi bozorining mohiyati va paydo bo’lish sabablari hamda
asosiy yo’nalishlari va
markazlari……………………………………………………….. 13
1.3. Mehnat migratsiyasining sabab va oqibatlari………………………………..
15
II BOB ISHCHI KUCHI MIGRATSIYASINING IQTISODIYOTGA TA’SIRI
HAMDA O’ZBEKISTONDA TUTGAN O’RNI
2.1. Mеhnat migratsiyasining asosiy yo’nalishlari va markazlari…………………
23
2.2. Innovatsion iqtisodiyot sharoitida ishchi kuchi migratsiyasining nazariy
ahamiyati………………………………………………………………………….
25
2.3. Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasi va uning O’zbekistonda tutgan o’rni…….
30
XULOSA…………………………………………………………………………
35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 37
ILOVALAR……………………………………………………………………... 38
39

Купить