Xalqaro tashkilotlarlarning xalqaro munosabatlardagi o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	53.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xalqaro tashkilotlarlarning xalqaro munosabatlardagi o‘rni

Купить

Mavzu:Xalqaro tashkilotlarlarning xalqaro munosabatlardagi o`rni
Reja:
1. Xalqaro tashkilotlarga umumiy tavsif
2. BMTning tashkil topishi
3. NATO
4. ShHT va boshqa xalqaro tashkilotlar

Birlashgan Millatlar Tashkiloti 1945 yil 24 oktabrda, xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish va yalpi xavfsizlikni mustahkamlash tufayli
tinchlikni barqaror etish jur`ati bilan to`lib-toshgan 51 mamlakat tomonidan
tashkil etildi. Bugungi kunda 185 mamlakat, ya`ni dunyoning qariyb barcha
mamlakatlari Birlashgan Millatlar Tashkilotining a`zolaridir.
Xalqaro hamkorlikni mustahkamlash va kengaytirishda BMT muhim
rol o’ynab ikkinchi jahon urushidan so’ng xalqaro tizimda muhim element
hisoblanardi. Urush davrida Millatlar Ligasi o’rnini bosuvchi xalqaro
tashkilot tuzish savoli vujudga keldi. Bu savol 1945-yil aprelda San-
Fransiskoda bo’lib o’tgan konferensiyada o’z yechimini topdi. Unda BMT va
uning nizomini tuzish masalasi ko’rildi.
Urushdan keyingi davrda yangi maxsus qo’shinlar tuzilib xalqaro
hayotning turli jabhalarida keng foydalanildi. 1948-yilda BMTning maxsus
tashkiloti –madaniyat va fan masalalari bilan YuNESKO tashkil etildi. 1972-
yil BMTning yana bir maxsus tashkiloti - tabiatni muhofaza qilish ishlari
bilan shug’ullanuvchi YUNEP – tuzildi.
Energetika va xom ashyo masalalari bilan shug’ullanuvchi xalqaro
tashkilotlar muhim rol uynashdi. Ular ichida muhim o’rinni atom energiyasi
bo’yicha BMTning Xalqaro agentligi (MAGATE) – yadro qurolini
tarqalishini oldini olish va atom energiyasini tinchlik maqsadida ishlatish
agentligi egallaydi.
BMTning say’i harakati bilan xalqaro siyosatda hozirgi kunda inson
huquqlari muhim masala qilib ko’tarildi. Bu harakat va tashkilotlar harakat
qilishgan. Bu kurash 1948-yilda BMTning Bosh Assambleyasi tomonidan
qabul qilingan “Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasi”ga mantiqiy
qo’shilish edi. BMT asosiy diqqatini rivojlantiruvchi davlatlarning iqtisodiy
masalalarini yechishga qaratdi. 1974-yilda BMTning Bosh Assambleyasi

yangi xalqaro iqtisodiy tartibni o’rnatish Deklaratsiyasi va Dasturini qabul
qildi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining a`zosi bo`lgan davlat xalqaro
munosabatlarning asosiy tamoyillari aks etgan, xalqqaro shartnomalardan
iborat bo`lgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nizomida bayon etilgan
majburiyatlarni qabul etadi. Nizomga binoan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti
to`rtta asosiy maqsadga amal qiladi: xalqaro tinchlik va xavfsizlikni
ta`minlashga ko`maklashish, millatlar o`rtasida do`stona aloqalarni
rivojlantirish, xalqaro muammolarni hal etishda va inson huquqlarini
hurmatlashni rag`batlantirishda, xalqaro hamkorlikni barqaror etish hamda
ushbu umumiy maqsadlarga erishishda millatlar sa`y-harakatlari, kelishuvlari
uchun markaziy rolni o`ynash.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti a`zolari - mustaqil davlatlardir.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti butunjahon hukumati emas va u qonunlar
qabul qilmaydi. Biroq xalqaro mojarolarni bartaraf etishga va bizning
barchamizga daxldor bo`lgan masalalarni hal etish siyosatini ishlab chiqishga
yordam bera oladigan mablag`larga ega bo`ladi. Birlashgan Millatlar
Tashkilotiga barcha katta-kichik, boy va kambag`al, turli siyosiy qarashlar va
ijtimoiy tizimdagi davlatlar a`zo bo`lib, ular ovoz berish va ovoz berishda
ishtirok etish huquqiga ega.
Birlashgan Millatlar Tashkilotida oltita bosh organ mavjud. Ulardan
beshtasi - Bosh Assambleya, Xavfsizlik Kengashi, Iqtisodiy va Ijtimoiy
Kengash, Vasiylik Kengashi va Kotibiyat - Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Nyu-Yorkdagi Markaziy qarorgohida, oltinchi organ - Xalqaro
Sud esa Niderlandiyaning Gaaga shahrida faoliyat ko`rsatadi.
Bosh Assambleya
Bosh Assambleya - o`ziga xos butunjahon parlamentining
insoniyatning eng dolzarb muammolari ko`rib chiqilayotgan majlislarida

Birlashgan Millatlar Tashkiloti a`zosi bo`lgan barcha mamlakatlar vakillari
qatnashadi. Har bir a`zo-mamlakat bir ovozga ega. Xalqaro tinchlik va
xavfsizlikni muayyan darajada saqlab qolish tavsiyalari yangi a`zolarni qabul
qilish yoki Birlashgan Millatlar Tashkiloti budjetini tasdiqlash, shu jumladan,
tinchlikni saqlash operatsiyalariga mablag` ajratish singari muhim masalalar
ko`pchilik, aniqrog`i, uchdan ikki qism ovoz bilan qabul etiladi.
Boshqa masalalar bo`yicha qarorlar, odatdagidek, ko`pchilik ovoz bilan
qabul etilaveradi. Keyingi yillarda Assambleya qarorlari rasmiy ovoz berish
yo`li bilan emas, balki, konsesus asosida qabul etilishi uchun maxsus sa`y-
harakatlar olib borilmoqda. 1999/2000 yilgi sessiyalarda yadroviy
qurolsizlanish, taraqqiyot, atrof muhitni muhofaza etish va yangicha
demokratiyani mustahkamlash singari kun tartibidagi turli-tuman 173 masala
ko`rib chiqilishi kerak edi. O`z qarorlari g`oyat muhim ahamiyatga ega bo`lsa
ham, ular jahon jamoatchiligi fikrlarini ifodalasa va xalqaro jamoatchilikning
axloqiy talabi hisoblansa ham Assambleya o`z qarorlarini majburan qabul
qildirmaydi.
Assambleyaning har yilgi navbatdagi sessiyasi sentabrdan dekabrga
qadar bo`lgan muddat davomida o`tkaziladi. Assambleya zarurat tug`ilganda
o`z ishini qayta chaqirilgan sessiyada davom ettirishi yoki jiddiy tashvish
tug`dirgan masalalar bo`yicha maxsus yoki favqulodda sessiyalar o`tkazishi
mumkin. Assambleyalar orasidagi muddat davomida uning ishlari Birlashgan
Millatlar Tashkilotining oltita bosh qo`mitalarida, boshqa organlarida va
Kotibiyatda davom etadi.
Xavfsizlik Kengashi
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomiga muvofiq xalqaro tinchlik va
xavfsizlikni barqaror etish borasida Xavfsizlik Kengashi bosh javobgarlikni
zimmasiga oladi va u tinchlik xavf ostida qolgan kecha yoki kunduzning har
qanday daqiqasida chaqirilishi mumkin.

Kengash 15 a`zodan tashkil topgan. Ularning beshtasi - Xitoy, Rossiya
Federatsiyasi, Birlashgan Qirollik, Amerika Qo`shma Shtatlari va Fransiya -
doimiy a`zolar hisoblanadi. Kengashning qolgan o`n a`zosi Bosh Assambleya
tomonidan ikki yil muddatga saylanadilar. Keyingi yillarda Birlashgan
Millatlar Tashkilotida Kengashning a`zolar tarkibini o`zgartirish, bu tadbir
zamonaviy va iqtisodiy voqelikni yanada yorqinroq aks ettirishi masalasi
muhokama qilinayapti.
Kengashning qarorlari, uning uchun to`qqiz a`zo ovoz bergan
taqdirdagina qabul qilingan hisoblanadi. Kun tartibidagi masalaga
Kengashning doimiy a`zolaridan birortasi qarshi ovoz bersa, shuningdek,
veto huquqidan foydalansa qaror qabul qilinmaydi.
Xalqaro tinchlikka xavf solinganligi haqida kengashga xabar berilganda
bu mojaro avvalo tinchlik yo`li bilan bartaraf etish nuqtai nazaridan ko`rib
chiqiladi. Kengash, balki bartaraf etish tamoyillarini ishlab chiqadi yoki
hakam vazifasini o`taydi. Harbiy harakatlar boshlanib ketgan taqdirda
Kengash o`t ochishni to`xtatish choralarini ko`radi. Shuningdek, u
tomonlarni yarashtirish yoki bir-birlari bilan janjallashayotganlarni ajratishga
yordam beradigan, tinchlikni barqaror etuvchi missiya yuborishi mumkin.
Kengash o`zi qabul etgan qarorlarning bajarilishini ta`minlash bo`yicha
tadbirlar qabul qilishi mumkin. U iqtisodiy jazo choralari qo`llashi yoki
qurollarni yetkazib berishga embargo qo`yishi mumkin. Juda kamdan-kam
hollarda Kengash o`zi qabul qilgan qarorni bajarish uchun a`zo-mamlakatga
birgalikdagi harbiy harakatlarga qadar bo`lgan "barcha zarur vositalarni"
qo`llashga vakolat beradi.
Shuningdek, Kengash Bosh kotib lavozimiga muayyan nomzodni va
Birlashgan Millatlar Tashkilotiga yangi a`zolarni tavsiya etadi.
Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash

Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash Bosh Assambleyaning umumiy
rahbarligi ostida harakat qilib Birlashgan Millatlar Tashkiloti va uning
tizimidagi muassasalar faoliyatini ijtimoiy va iqtisodiy sohada
muvofiqlashtirib turadi. Xalqaro iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni
muhokama etish va shu sohadagi siyosat borasida tavsiyalar ishlab chiqish
uchun bosh anjuman hisoblangan Kengash taraqqiyot maqsadlarida xalqaro
hamkorlikni mustahkamlashda muhim rol o`ynaydi. Kengash ish faoliyatida
Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Fuqarolar jamiyati o`rtasidagi o`sha
muhim hayotiy muloqotni qo`llab-quvvatlagan holda tegishli nohukumat
tashkilotlari bilan maslahatlashadi.
Kengash tarkibiga Bosh Assambleya tomonidan uch yilga saylanadigan
54 nafar a`zo kiradi. Kengash har yili - Nyu-York va Jenevada, galma-galdan
- o`zining bir oy muddatga cho`ziladigan sessiyasini o`tkazadi. Sessiya
davomida muhim iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni muhokama etish uchun
ministrlar darajasida majlis, 1998 yildan esa sessiya doirasida insonparvarlik
masalalarini ko`rib chiqish bosqichi o`tkazilmoqda.
Kengashning ishlari yil mobaynida o`z yig`ilishlarini muntazam
o`tkazib turadigan va Kengashga hisobot beradigan yordamchi tashkilotlar
tomonidan olib boriladi. Masalan, inson huquqlari komissiyasi dunyoning
barcha mamlakatlarida inson huquqlariga qanday rioya etilayotganligini
nazorat qiladi. Boshqa tashkilotlar ijtimoiy taraqqiyot, xotin-qizlarning
ahvoli, jinoyatchilikdan ogoh etish, giyohvandlikka qarshi kurash va atrof
muhitni muhofaza etish masalalari bilan shug`ullanadilar. Beshta hududiy
komissiya iqtisodiy taraqqiyot va o`z hududlarida iqtisodiy munosabatlarni
rivojlantirishga yordam beradi.
Vasiylik Kengashi
Vasiylik Kengashi 7 a`zo-mamlakat qo`l ostidagi 11 vasiylik hududida
xalqaro nazoratni ta`minlash, shuningdek, ularning hukumatlari bu

hududlarda o`z-o`zini boshqarish yoki mustaqillikning zarur chora-
tadbirlarini ko`rishlari uchun xalqaro nazoratni ta`minlash maqsadida tashkil
etilgan. 1994 yilga kelib vasiylik hududlarining barchasi o`zlarini boshqara
boshladilar yoki alohida davlatga aylanib mustaqillikka erishdilar, yoxud
mustaqil qo`shni davlatlar bilan qo`shilishdi. Eng oxiri bo`lib bunday tadbirni
Qo`shma Shtatlari qo`l ostida bo`lgan Tinch okean orollari (Palau) vasiylik
hududi amalga oshirdi va 185-a`zo davlat bo`lib qoldi.
Hozirgi paytda, tarkibiga Xavfsizlik Kengashining besh doimiy a`zosi
kirgani sababli Vasiylik Kengashi ishlari, asosan, tugallandi, uning ish tartibi
qoidalariga tegishli o`zgartirishlar kiritildi, ya`ni u o`zining yig`ilishlarini
faqat shart-sharoit taqozo etgan hollardagina o`tkazadigan bo`ldi.
Xalqaro Sud
Xalqaro Sud - Butunjahon sudi sifatida hammaga ma`lum bo`lib, u
Birlashgan Millatlar Tashkilotining bosh sud organidir. Bosh Assambleya va
Xavfsizlik Kengashi tomonidan saylangan 15 sudyadan tashkil topgan
Xalqaro Sud davlatlar o`rtasidagi mojarolarni bartaraf etish bilan
shug`ullanadi. Davlatlarning - sud muhokamasida qatnashishlari ixtiyoriydir,
biroq davlatlar shunga rozi bG`lsalar, ular Sud qaroriga bo`ysunishlari shart.
Shuningdek, Bosh Assambleya va Xavfsizlik Kengashi iltimoslari bilan Sud
konsultativ xulosalar chiqarish ishlari bilan ham shug`ullanadi.
Kotibiyat
Kotibiyat Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi,
Xavfsizlik Kengashi va boshqa tashkilotlari ko`rsatmalariga muvofiq tezkor
va ma`muriy ishlarni amalga oshiradi. Uni umumiy ma`muriy rahbarlikni olib
boradigan Bosh kotib boshqaradi.
Hozirgi vaqtda Kotibiyat qariyb dunyoning 160 mamlakatidan bo`lgan
8900 kishi ishlaydigan yetti deportament va turli boshqarmalardan tashkil

topgan. Bundan tashqari Nyu-York, Jeneva, Vena va Nayrobida Birlashgan
Millatlar Tashkilotining bo`limlari mavjud.
BMT tinchlikni barqaror etish uchun nimalar qiladi?
Birlashgan Millatlar Tashkilotining eng bosh vazifalaridan biri - butun
dunyoda tinchlikni barqaror etishdir. Nizomga binoan a`zo-mamlakatlar
o`zlarining xalqaro kelishmovchiliklarini tinch yo`l bilan hal etadi, qurolli
kuchlarni boshqa davlatlarga nisbatan qo`llamaydilar, ularga tahdid
solmaydilar.
Ko`p yillar mobaynida xalqaro krizislarni bartaraf etish va paydo
bo`lgan mojarolarni hal qilishga yordam berishda Birlashgan Millatlar
Tashkiloti muhim rol o`ynadi. U tinchlikni o`rnatish, tinchlikni saqlab qolish
va insonparvarlik yordami ko`rsatish borasida ko`plab operatsiyalar
turkumini amalga oshirdi. Shuningdek u birmuncha jiddiy tus olgan
mojarolarni ham bartaraf etishga muvaffaq bo`ldi. Mojarolar kelib chiqqan
hollarda u zo`ravonlikning tub ildizlarini qirqish va mustahkam tinchlik
uchun asoslar yaratishga yo`naltirilgan va koordinatsiyalashtirilgan yanada
qat`iy chora-tadlbirlar qabul qiladi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti bu borada diqqatga sazovor natijalarni
qo`lga kiritdi. Masalan, 1962 yilgi Karib krizisini, 1973 yilgi Yaqin Sharq
janjalidagi keskinlikni bartaraf etishga muvaffaq bo`ldi. 1988 yili Birlashgan
Millatlar Tashkilotining tinch yo`l bilan hal etish borasidagi sa`y-harakatlari
Eron-Iroq urushini bartaraf etish imkonini berdi, undan keyingi yili
Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashabbusi bilan o`tkazilgagn muzokaralar
tufayli sovet qo`shinlari Afg`onistondan olib chiqildi. Birlashgan Millatlar
Tashkiloti 90-yillarda Quvayt mustaqilligini tiklashga yordam berdi,
Kambodja, Salvador, Gvatemala va Mozambikda fuqarolar urushini
to`xtatishda, Gaiti va Syerra-Leonda demokratiya asosida saylangan

hukumatni tiklashda katta rol o`ynadi, shuningdek, qator boshqa
mamlakatlardagi kelishmovchiliklarni bartaraf etdi va hal qildi.
Qurolsizlanish
Qurol-yarog`lar tarqalishiga chek qo`yish, shuningdek, yalpi qirg`in
qurollarining qisqartirilishi, pirovardida, ularning barcha zahiralari
yo`qotilishiga erishish eng muhim vazifalardan biridir. Birlashgan Millatlar
Tashkiloti qurolsizlanish bo`yicha muzokaralar o`tkazish, shu sohada
tavsiyalar ishlab chiqish va tadqiqotlar tashabbuskori bo`lish uchun doimiy
forum vazifasini o`taydi. U qurolsizlanish bo`yicha Konferensiya va boshqa
xalqaro tashkilotlar doirasida olib boriladigan ko`pqirrali muzokaralarni
qo`llab-quvvatlaydi. Bu muzokaralar natijasida Yadro qurolini tarqatmaslik
haqidagi keng qamrovli shartnoma (1996 y.) va yadro qurolidan xoli zona
to`g`risidagi shartnoma kabi xalqaro kelishuvlar ro`yobga chiqdi.
Shuningdek, bundan boshqa kimyoviy (1992 yil) va bakteriologik
(1972) qurollarning zahiralarini tayyorlash, ishlab chiqish va to`plashni
ta`qiqlovchi, dengiz va okeanlar tubiga (1971 yil) va kosmik fazoga (1967
yil) yadro qurolini joylashtirishni ta`qiqlovchi shartnomalar, shu singari yana
boshqa turdagi qurollarni ta`qiqlovchi yoki chegaralovchiartnomalar tuzilgan
edi. 1977 yilda yer usti minalaridan foydalanishni ta`qiqlovchi konvensiyaga
100 dan ortiq davlat imzo chekdi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti mana shu konvensiyaga va vayron
qiluvchi turdagi qurollardan foydalanishni ta`qiqlovchi boshqa xalqaro
shartnomalarga barcha davlatlarni qo`shilishga chaqirdi. BMT shuningdek,
o`q otar va yengil qurollar ustidan nazoratni kuchaytirishning ham
tarafdoridir. Bosh Assambleya karoriga binoan xalqaro konferensiya o`q otish
qurollari bilan noqonuniy savdo qilish bo`yicha masalani 2001 yilda ko`rib
chiqadi.

Venada joylashgan atom energiyasi bo`yicha xalqaro agentlik,
kafolatlar borasidagi bitimlar tizimi asosida faoliyat ko`rsatib, tinchlik
maqsadlarida foydalanish uchun mo`ljallangan atom ashyolari va jihozlaridan
harbiy maqsadlarda foydalanilmasligini ta`minlashga javob beradi. Gaagada
joylashgan Kimyoviy qurollarni ta`qiqlash bo`yicha tashkilot jahonning
barcha mamlakatlari kimyoviy obyektlari haqida ma`lumot yig`ish bilan
shug`ullanadi va kimyoviy qurollar bo`yicha Konvensiyaga amal qilish uchun
nazoratni ta`minlash maqsadida doimiy kuzatuv olib boradi.
Tinchlikni barqaror etish
Birlashgan Millatlar Tashkiloti o`zining tinchlik o`rnatish faoliyati
doirasida diplomatik mexanizmlardan foydalangan holda qarama-qarshi
bo`lib qolgan tomonlarning yarashishlariga yordam beradi. Xavfsizlik
Kengashi xalqaro tinchlik va xavfsizlik borasidagi o`z sa`y-harakatlari
doirasida mojaroni bartaraf etish va tinchlik o`rnatish yoki uni, masalan,
muzokaralar yoxud Xalqaro Sud yordamida barqaror etish yo`llarini tavsiya
qilishi mumkin.
Tinchlikni barqaror etish ishida Bosh kotib muhim rol o`ynaydi. U Xavfsizlik
Kengashi e`tiboriga o`z fikri bo`yicha xalqaro tinchlik va xavfsizlikka tahdid
solayotgan har qanday muammoni havola etishi mumkin. Bosh kotib
"beminnat xizmat"dan, vositachilik funksiyasidan foydalanishi yoki sahna
ortida bevosita o`zi yoki maxsus vakil orqali "tinch diplomatiya" bilan ish
olib borishi kerak. Bosh kotib, shuningdek, holat kesinlashguniga qadar
janjalning oldini olish uchun "ogohlantiruvchi diplomatiya" mexanizmidan
ham foydalanishi mumkin. Bundan tashqari faktlarni aniqlash, hududiy
doirada shug`ullanayotgan tinchlik o`rnatuvchilarni qo`llab-quvvatlash,
mamlakatlarda - tomonlarga ishonchni mustahkamlashga yordam
ko`rsatadigan Birlashgan Millatlar Tashkilotining siyosiy bo`limlarini ochish
uchun missiya jo`natishi mumkin.

Tinch qurilish
Birlashgan Millatlar Tashkilotining faoliyati - jabr-zulmning tub
sabablarini imkon qadar ko`proq bartaraf etishga qaratilgandir. Shuning
uchun ham tinch qurilishning eng muhim unsurlaridan biri - taraqqiyot uchun
yordamni ayamaslikdir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimning boshqa
tashkilotlari bilan hamkorlikda va davlatlar orasidagi donor mamlakatlar
hamda nohukumat tashkilotlari ishtirokida butun jamiyatning baxt-saodati
uchun, qonun-qoidalar ustuvorligini barqaror etish uchun mojarolar
oqibatlarini boshdan kechirayotgan mamlakatlarda saylovlar o`tkazish va
inson huquqlarini himoya qilishga yo`naltirilgan, boshqarishni
takomillashtirishni qo`llab-quvvatlaydigan yordam ko`rsatadi. Ayni paytda
Birlashgan Millatlar Tashkiloti bu mamlakatlarga mojarolar oqibatida izdan
chiqqan ma`muriy tizimni, sog`liqni saqlash, xalq ta`limi va ijtimoiy
infrastrukturaning boshqa unsurlarini tiklashga yordam beradi.
Mazkur faoliyatning 1989 yilda Namibiyada saylovlarning
o`tkazilishini, Mozambikda minalardan tozalash dasto’rini va Gaitida fuqaro
politsiyasi xodimlarini tayyorlashni kuzatish kabi ba`zi turlari Birlashgan
Millatlar Tashkilotining tinchlikni o`rnatish bo`yicha operatsiyalari doirasida
amalga oshirildi, bu holda ushbu faoliyatning ba`zi jihatlari tinchlikni
o`rnatish operatsiyasidan keyin ham davom etishi mumkin. Faoliyatning
boshqa, masalan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Liberiyada tinch qurilish
jarayonini qo`llab-quvvatlash bo`yicha o`z bo`limini ochishi, Kambodjada
Birlashgan Millatlar Tashkilotining inson huquqlari bo`yicha bo`limining
faoliyat ko`rsatib turishi yoki Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Gvatemalada mamlakat hayotining qariyb barcha jabhalariga ta`sir ko`rsatib,
tinchlik bitimlari tuzilishiga yordam berayotgani kabi turlari hukumatlarning
iltimosiga binoan amalga oshiriladi.

Tinchlikni saqlab qolish
Xavfsizlik Kengashi o`zining tinchlikni saqlash va xalqaro xavfsizlik
borasidagi sa`y-harakatlari doirasida Birlashgan Millatlar Tashkilotining
tinchlikni saqlash bhyicha operatsiyalarining vakolat va mandat doiralarini
tasdiqlab beradi. Muzokaralar davrasida uzoq muddatga mo`ljallangan
qarorlar ustida izlanishlar olib borilayotgan paytda, bunday operatsiyalarning
ko`pchiligida o`t ochishni to`xtatish rejimini kuzatayotgan yoki oraliq zona
tashkil etgan harbiy xizmatchilar ishtiroki ko`zda tutiladi. Boshqa
operatsiyalarda saylovlarni tashkil etishga yordamlashadigan yoki inson
huquqlari himoya etilishini nazorat qiladigan fuqaro politsiyachilar va fuqaro
mutaxassislar ishtirok etishlari mumkin. Sobiq Yugoslaviya Respublikasining
Makedoniyasida amalga oshirilgan shunga o`xshash ba`zi operatsiyalar
ehtiyot chorasi sifatida talqin etildi va u harbiy harakatlarni kengayib
ketishining oldini oldi. Ko`pgina hollarda operatsiyalar tinch muzokaralarga
amal qilinishini nazorat etishga yo`naltiriladi va hududiy tashkilotning
tinchlik o`rnatuvchi kuchlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladi.
Tinchlik o`rnatish operatsiyalari bir necha yilga qadar davom etishi
mumkin. Masalan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Hindiston va
Pokistonning Jammu va Kashmir shtatlari o`rtasidagi o`t ochish to`xtatilishi
lozim bo`lgan liniya bo`ylab faoliyat ko`rsatayotgan operatsiyasi 1949 yildan
buyon davom etadi, Kiprda Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlikni
barqaror etuvchilari 1964 yildan beri posbonlik qilmoqdalar. Boshqa bir
tomondan, 1994 yil Liviya va Chad o`rtasidagi Aozu mintaqasida operatsiya
o`tkazish uchun bir oydan ortiqroq muddat zarur bo`ldi.
1948 yili Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlik o`rnatuvchi eng
birinchi missiyasi shakllangan soniyalardanoq Tashkilot ixtiyoriga 118
mamlakat ixtiyoriy ravishda 750 000 nafar harbiy xizmatchi va fuqaro

politsiyachilari ajratdilar. Ular minglab fuqaro mutaxassislar bilan birgalikda
tinchlik o`rnatish borasida amalga oshirilgan 53 operatsiyada ishtirok etdilar.
BMT davlatlararo nizolarni yechishda muhim ro’l uynadi. 1948-yildan
1991-yilga qadar BMT tinchlikni saqlash uchun 23 operatsiyani o’tkazdi.
BMT Bosh sekretoari qo’lida tanklar, yuk mashinalar, sputnik aloqa va
shunga o’xshash vositalar mavjud ediki, boshqa davlat boshliqlari havas
qilishardi. Bugungi kunda BMT kuchlari yer sharining hoxlagan qismida 50
ming palatka tutishi yoki 1 mln. qochoqni ovqatlantirish qudratiga ega. Uning
oziq-ovqat dasturi butun davlatlar aholisini hayotini qo’llash imkoniyatiga
ega.
Biroq BMTning qoloq davlatlarga yordam berishi boshqa masalalarga
nisbatan kamdir. Bu qiyinchiliklar asosan BMTning moliyaviy
qiyinchiliklaridan kelib chiqadi. 90-yillarda BMTning tenglikni saqlash
rolining oshishi Fors ko’rfazi va Namibiyadagi nizolarni yechishga yordam
berdi. 1990-yilda BMTning Xavfsizlik Ittifoqi o’zining ko’p millatli kuchini
Iroqqa qarshi quvaytni bosib olgani uchun ishlatdi. Namibiya nizosi barcha
kurashuvchi tomonlarni kelishuv jarayoniga qatnashishiga jalb etib yechildi.
BMT o’ziga qo’yilgan ishni, ya’ni barcha hududlarda tinchlikni saqlash, ovoz
berishni nazorat qilish va Namibiya va Angoladan chet qo’shinlarni chiqarish
kabi ishlarni a’lo darajada amalga oshirdi.
Ammo, shu bilan birga BMT Liberiya, Somali, Ruanda va boshqalar
nizoli zonalarda o’z kuchsizligini ko’rsatdi. BMT boshqaruvini boshqa
qudratli davlatlar o’z qo’liga olgandi faqatgina, aniq harakat qilishi mumkin.
Ammo, ular orasida kelishmovchiliklar bo’lmasa, barcha tadbirlar
mag’lubiyat bilan tugaydi. Ko’pgina harbiy aktlar BMT tomonidan sanksiya
qabul qilinib, u boshchiligida emas, balki AQSh boshchiligida: Koreyada
(1950–1953), Iroqda (1990–1991), Somalida (1992–1993), Yugoslaviyada
(1999) amalga oshirildi.

Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti (NATO). Shimoliy Atlantika
shartnomasi tashkiloti, NATO (North Atlantic Treaty Organization —
NATO) - xalqaro davlatlararo harbiy-siyosiy tashkilot. 1949 yil 4 aprelda
Vashingtonda 12 davlat: AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya,
Niderlandiya, Lyuksemburg, Kanada, Italiya, Portugaliya, Norvegiya,
Daniya, Islandiya vakillari tomonidan Shimoliy Atlantika shartnomasi
imzolangan. Tashkilotga 1952 yil Grestiya va Turkiya; 1955 yil GFR, 1982
yil Ispaniya, 1999 yil Vengriya, Polsha va Chexiya, 2004 yil Latviya, Litva,
Estoniya, Slovakiya, Sloveniya, Bolgariya va Ruminiya qabul kilindi; 1966
yil Fransiya NATOning harbiy tuzilmalaridan chiqqan. Shartnoma dastlab
Sovet Ittifoqi tomonidan agressiya xavfiga qarshi birgaliqda himoyalanish va
jamoaviy xavfsizlikni nazarda tutgan. Bu II-jahon urushidan keyin AQSh
tomo nidan tuzilgan birinchi uyushma bo’lib, u G’arb mamlakatlarining
ittifoqini anglatardi. Bunday shartnoma tuzilishiga «sovuq urush»ning tobora
keng tus olgani sabab bo’lgan.
G’arbiy Yevropa mamlakatlari Sovet Ittifoqidan yakka tartibda
ximoyalanishda o’zlarini ojiz his etganliklari uchun 1947 yil hamkorlikda
himoya tizimini yarata boshladilar. 1948 yil 17 martda 5 mamlakat - Belgiya,
Fransiya, Lyuksemburg, Niderlandiya va Buyuk Britaniya «Bryussel
shartnomasi»ni imzolagan edilar. Bryussel Shartnomasi (1948) – Buyuk
Britaniy, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya va Lyuksenburg davlatlari
tomonidan 50 yil muddatga tuzilgan pakt. Bu shartnoma Shimoliy Atlantika
pakti (NATO) ning tuzilishida tayyorgarlik bosqichi bo’ldi. Keyinchalik
shartnoma qatnashchilari safiga GFR va Italiya a’zo bo’ldi (1954). Bryussel
Shartnomasi asosida tuzilgan yangi harbiy guruh G’arbiy Yevropa ittifoqi deb
atala boshlandi
Bu shartnoma NATO ga asos bo’ l di. NATO ning asosiy prinsipi

shartnomaning «Tomonlar Yevropa yoki Shimoliy Amerikada bir yoki undan
ortiq mamlakatga qilinadigan qurolli hujumni barchaga qarshi hujum sifatida
qaraydi» degan moddasida ifodalangan. Shartnoma BMT Ustavining 51-
moddasiga muvofiq ishlab chiqilgan bo’lib, bu moddada mustaqil davlatlar
yakka tartibda yoki jamoa bo’lib o’z mudofaasini tashkil etish huquqiga
egaligi ko’rsatilgan. Shartnoma NATO ga kiruvchi mamlakatlarga G’arbiy
Yevropa va Shimoliy Atlantikani himoya qilish vazifasini yuklagan.
Shartnoma, shuningdek, a’zolar o’rtasida siyosiy, iktisodiy va ijtimoiy
aloqalarni chuqurlashtirish maqsadida ishlab chiqilgan. NATO qurolli
kuchlari 1950 yil iyunda boshlangan Koreya urushiga javoban shu yil tashkil
qilingan. NATO ittifoq hisoblanadi. Uning ichida yagona, markazlashgan
organ mav jud emas. Huquqiy jihatdan hech bir davlat o’zining
ko’rsatmalariga qo’shilishga boshqa davlatlarni majbur etishga haqli emas.
NATO tuzilmasini siyosiy (fuqaroviy) va harbiy qismga bo’lish mumkin.
Shimoliy Atlantika Kengashi NATO ning oliy siyosiy organi hisoblanadi 1
.
U ittifoqqa a’zo mamlakatlar hukumatlari o’rtasida maslahatlashib
olinadigan va ishlarni muvofiqlashtiruvchi asosiy forumdir. Kengash
majlislari: haftasiga bir marta - NATO ga a’zo mamlakatlar doimiy vakillari
(elchilari) darajasida; yiliga 2 marta - tashqi ishlar vazirlari darajasida;
kelishuv bo’yicha, alohida hollarda - davlatlar va hukumatlar boshliklari
darajasida o’tadi. Kengash kun tartibiga amalda har qanday masala qo’yiladi,
ittifoqqa a’zo mamlakatlar o’zining ichidagi vaziyatlarga baho berish bundan
mustasno. Qarorlar konsensus asosida kabul qilinadi va barcha a’zolar uchun
bir xilda kuchga ega bo’ladi. Harbiy masalalar Mudofaani rejalashtirish
komiteti (MRK) majlislarida muhokama qilinadi. Yadroviy rejalashtirish
guruhi majlislarida NATO siyosatida yadro qurolining ahamiyati bilan
bog’liq masalalar bo’yicha maslahatlashuv bo’ladi. NATO Bosh kotibi
1

yuqoridagi har uchchala organning raisi hisoblanadi. Xalqaro kotibiyat xam
uning tasarrufida bo’ladi. Harbiy komitet NATOning oliy harbiy organi
hisoblanadi.
Shanxay Hamkorlik Tashkilotiga a’zo davlatlar o’rtasidagi aloqalarning
tarixi uzoq ildizlarga borib taqaladi. Agarda o’tmishda Xitoy va O’rta Osiyo
aloqalariga e’tibor qaratadigan bo’lsak, bir necha ming yillik aloqalar har
qanday sharoitda ham ko’plab to’siqlarga qaramasdan davr sinovlariga
bardosh berib, rivojlanishda davom etavergan. Buyuk ipak yo’li doirasida
savdo va madaniy aloqalar natijasida xalqlarimiz bir-biriga har jihatdan
yaqinlashib borgan. Fikrlarimizning isboti uchun misollar hatto keragidan
ham ortiqroq deyishimiz mumkin.
ShHT ham boshqa tashkilotlar kabi o’zining tarixi va shakllanish
jarayonlariga ega. «Shanxay beshligi» sifatida dastlab o’z faoliyatini
boshlagan tashkilot a’zoligiga O’zbekistonning qo’shilishi bilan Shanxay
Hamkorlik Tashkiloti nomini oldi. Aslida ShHTning tarixiy ildizlari XX
asrning 60-yillariga borib taqaladi. Chunki, sobiq ittifoq XXR o’rtasidagi
hududiy muammolarni hal etish o’sha davrdayoq pishib yetilgandiki, unga
barham berish esa ma’lum bir muddatni taqozo etardi. «Shanxay beshligi»
Rossiya, Qozog’iston, Qirg’iziston, Tojikiston va Xitoy Xalq Respublikalari
o’rtasidagi chegara hududlarida qurolli kuchlar sonini qisqartirish va bir-
biriga ishonish natijasida kelishuvga erishish jarayonida shakllandi.
Umuman olganda, «Shanxay beshligi» va Shanxay Hamkorlik
Tashkilotining shakllanish tarixini shartli ravishda bir necha bosqichga
bo’lish mumkin.
Birinchi bosqich – 1989-yil noyabr oyidan 1991-yil dekabr oyiga qadar
sobiq Sovet Ittifoqi parchalanib ketishigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi.
«Sovuq urush» sharoitida sobiq sovet ittifoqining Xitoy bilan munosabatlari
bir xil rivojlanmaydi. Ulardagi siyosiy tizim yagona kommunistik

qarashlarga asoslangan bo’lsada, ammo munosabatlar doimo iliq va
ittifoqchilik ko’rinishida bo’lib kelmadi. Sovet-Xitoy munosabatlari goh iliq,
goh siyosiy tarang holatda bo’lib keladi. Qolaversa sovuq urush davridan
yoki to XX asrning 90-yillariga qadar Xitoy ikkinchi darajali davlat sifatida
baholanib kelindi. Garchi Birlashgan Millatlar Tashkiloti «Xavfsizlik
Kengashi» doimiy a’zosi bo’lib, hududiy va aholi soni jihatidan yirik
davlatlar sirasiga kirsa-da, bari-bir Xitoy dunyo siyosati va iqtisodida u qadar
kuchli ta’sirga ega emasdi. Lekin o’tgan asrning 80-yillarida boshlanib
ketgan iqtisodiy islohotlar natijasida Xitoy juda tez taraqqiy eta boshladi.
Natijada bir necha yil ichida, ayniqsa, o’tgan asrning 90-yillaridan boshlab
Xitoy dunyodagi eng yirik mahsulot ishlab chiqaruvchi davlatlardan biriga
aylanib bordi. Bugunga kelib, u dunyoda mahsulot ishlab chiqarishining
umumiy ko’rsatgichlari bo’yicha dunyoda AQShdan keyingi o’ringa
ko’tarildi. Hatto ba’zi sohalarda birinchilikni egallashga erishdi. Sovuq urush
natijasida sobiq SSSR bosimi ostida belgilangan ittifoqning, to’g’rirog’i
ittifoqdoshlarning Xitoy bilan chegarasi masalasi, undan tashqari o’rtadagi
chegaralarda to’plangan katta harbiy kuchlar jamlanmasi Xitoyning keyingi
taraqqiyoti uchun to’sqinlik qilishi mumkin bo’lgan asosiy faktor sifatida
qaraldi. Shu maqsadda xitoy hukumati Rossiya, Qozog’iston, Qirg’iziston va
Tojikiston respublikalari bilan chegara masalasini hal qilishga kirishdi va
ko’p tomonlama muzokaralar boshlanib ketadi. Undan tashqari Xitoy shu
mamlakatlar bilan chegara hududlardagi harbiy kuchlar miqdorini qisqartirish
masalasida ham muzokaralar boshlanadi. Shanxay Hamkorlik tashkiloti
tarixida mana shu voqealar tashkilot tarixining boshlanishi hisoblanadi.
Aslida sobiq ittifoq hamda Xitoy chegarasida qurolli kuchlarni
qisqartirish borasidagi muzokaralar ancha avval boshlangan.
Muzokaralarning osonroq yechim topishida ikki davlatning bir siyosiy
tizimdaligi yordam berdi. Chegara masalasida o’tgan asrning 60-yillarida

boshlangan muzokaralar 1989-yil noyabr oyida Xitoy-Sovet muzokaralari
bilan davom etdi, unda asosiy e’tibor chegara hududlarida qurolli kuchlarni
qisqartirish va harbiy sohada bir-birini tushunishga qaratildi. Muzokaralar
davom etib, nihoyat, 1990-yil 24-aprelida Xitoy va Sobiq sovet hukumatlari
o’rtasida ikki tomonlama shartnoma imzolandi. Unga binoan Sovet-Xitoy
chegaralarida belgilangan miqdorga qadar qurolli kuchlar qisqartirilib, harbiy
sohada bir-birini anglashga qaratilgan memorandum imzolanadi. Har ikki
tomon Sovet-Xitoy chegaralarida harbiy kuchlarni faqat mudofaa va
qo’riqlash maqsadidagina saqlashni, bir-biriga hujum qilish va bosqinchilik
operatsiyalaridan voz kechishni, chegara hududlarda qurolli kuchlar
miqdorini qisqartirish bilan birga ikki tomon bir-birini anglash, boshqa
sohalardagi aloqalarni yaxshilash, harbiy qismlarni va obyektlarni
bosqichma-bosqich ravishda qisqartirib borishga kelishib olishdi. Sobiq
ittifoq davrida aynan shu muzokaralar sabab SSSR davlat rahbari
M.S.Gorbachyov 1989-yil may oyida Xitoyga rasmiy safar uyushtiradi.
Bunga javoban Xitoy rahbari Szyan Szemin 1991-yil may oyida Moskvada
bo’ladi.
Tarixshunoslikda «Shanxay beshligi» yoki Shanxay Hamkorlik
Tashkiloti uchun dastlabki qadamlar aynan chegara masalasidagi
muzokaralardan boshlandi deb qaraladi.
Tadqiqotchilar mazkur tashkilotning shakllanishidagi ikkinchi bosqich
sifatida 1991-yil dekabrdan 1997-yil aprelgacha bo’lgan davrni ko’rsatishadi.
Bu davrga kelib, sobiq SSSR davlat sifatida tugab, uning o’rnida qator
mustaqil davlatlar vujudga kelishi sababli endi Xitoy hukumati yuqoridagi
muzokaralarni «sobiq ittifoqdosh» to’rt davlat - Rossiya, Qozog’iston,
Qirg’iziston va Tojikiston Respublikalari hukumatlari bilan alohida-alohida
holda olib borishga to’g’ri keldi.

1997-yil aprel oyidan 2000-yilga qadar bo’lgan vaqt tashkilot
shakllanishining uchinchi bosqichi sifatida qaraladi. Aynan mana shu davrda
tashkilotning besh a’zosi Xitoy, Rossiya, Qozog’iston, Qirg’iziston va
Tojikiston respublikalari o’rtasida harbiy va boshqa sohalarga oid doimiy
muzokaralar o’tkazila boshlandi. Ayniqsa ular hududiy da’volardan voz
kechib, mintaqaviy muammolarni hal etishga harakat qila boshladi. Harbiy
sohadagi muzokaralarda bir tomondan Xitoy Xalq Respublikasi va ikkinchi
tomondan Rossiya, Qozog’iston, Qirg’iziston va Tojikiston Respublikalari
birgalikda ishtirok etishdi. Boshqa sohalarda besh davlat teng huquqli a’zo
sifatida muzokaralarni ko’p tomonlama tartibda olib borishdi.
Umuman olib qaraganda “Shanhay beshligi”ning shakllanishi va uning
Tashkilot maqomiga aylanishi ana shu o’n yillikda amalga oshdi. SSSR
parchalangach, mustaqil Rossiya Federatsiyasi va Xitoy o’rtasida oldingi
chegara masalasidagi muzokaralar davom etib, 1992-yil mart oyida Sharqiy
hududlarda bir-birini anglashga oid kelishuvlar imzolanishi bilan tugadi.
Mazkur shartnomalar har ikki tomonda ratifikatsiya qilindi. 1994-yil
sentabrda Xitoy rahbari Szyan Szemin rasmiy tashrif bilan Rossiyaga keladi.
Mazkur safar chog’ida Rossiya va Xitoy o’rtasida chegara masalasida yana
bir shartnoma imzolanib, shartnomaga ko’ra ikki davlat o’rtasidagi g’arbiy
chegaralar masalasiga oydinlik kiritildi. 1995-yil oktabrda har ikki mamlakat
parlamenti tomonidan mazkur shartnoma ratifikatsiya qilinadi. Shu tariqa
birinchi bor Xitoy va Rossiya o’rtasidagi 4300 km.lik chegara o’zgarmasligi
va qat’iyligi huquqiy jihatdan belgilab olindi.
Xitoy va Qirg’iziston o’rtasidagi chegara masalasidagi kelishuv 1996-
yil iyul oyida Xitoy rahbari Szyan Szeminning Bishkekka amalga oshirgan
safari paytida imzolandi. Ammo bu shartnoma Xitoy, Qirg’iziston chegaralari
muammosini to’la bartaraf etmadi. Keyinroq, chegara masalasidagi yana bir
hujjat 1999-yil avgust oyida Xitoy va Qirg’iziston hukumatlari o’rtasida

«Shanxay beshligi» tashkilotining davlat rahbarlari o’rtasidagi Bishkek
uchrashuvi chog’ida Szyan Szemin va Askar Akayev o’rtasida imzolandi.
Ushbu «Qirg’iziston va Xitoy o’rtasidagi davlat chegaralari to’g’risidagi
qo’shimcha kelishuv» deb nomlanuvchi shartnoma Xitoy va Qirg’iziston
o’rtasidagi 1000 km.dan ortiqroq chegara hududlarini huquqiy jihatdan
tartibga soldi. Amalda mazkur qo’shimcha shartnoma bilan xitoy-qirg’iz
chegarasi masalasiga to’lig’icha yechim topildi.
Bugungi kunda Tojikiston va Xitoy o’rtasidagi chegara masalasi hamon
o’z yechimini topmagan bo’lsa-da, ammo shu yo’nalishdagi ilk muzokaralar
uchun 1999-yil avgustda Xitoy rahbari Szyan Szemin va Tojikiston
prezidenti Imomali Raxmonovlar o’rtasida Dalyan shahridagi uchrashuv
chog’ida olib borildi. Biroq masalaga amaliy yechim topilmadi.
2000-yil iyul oyida Dushanbe shahrida «Shanxay beshligi»ning bo’lib
o’tgan navbatdagi sammitida Xitoy, Qirg’iziston va Tojikiston o’rtasida uch
tomonlama kelishuv imzolanib, unda davlatlar o’rtasidagi chegara masalasiga
oid munozarali holatlar tahlil qilindi. Aynan mana shu ikki kelishuv Xitoy va
Tojikiston o’rtasidagi chegara masalalarini hal etishdagi dastlabki qadam
bo’ldi, deyish mumkin.
Qozog’iston va Xitoy o’rtasidagi chegara masalalari bo’yicha
muzokaralar olib borish uchun 1994-yil aprel oyida Xitoy Xalq Respublikasi
Davlat kengashi kotibi Li Pen Qozog’istonga rasmiy tashrif bilan keladi. Shu
uchrashuv paytida Qozog’iston va Xitoy o’rtasidagi chegaralarga oid
kelishuv imzolandi. 1997 yil sentabrda Xitoy vaziri Li Pen yana bir bor
Qozog’istonga rasmiy tashrif bilan keldi. Muzokaralar yakunida
«Qozog’iston va Xitoy o’rtasidagi davlat chegaralari to’g’risidagi qo’shimcha
kelishuv» shartnomasi imzolandi. Mazkur shartnoma Xitoy-Qozog’iston
chegaralarini huquqiy jihatdan amalda tan olinganligini anglatdi.

Yangi munosabatlar sharoitida chegara masalasi bilan birga Xitoy
hukumati sobiq chegara hududlaridagi harbiy qismlar masalasiga ham e’tibor
qaratib keldi. Shu maqsadda 1996-yil 26-aprelda Xitoyning Shanxay shahrida
birinchi marta sobiq SSSR parchalangach, Xitoy, Rossiya, Qozog’iston,
Qirg’iziston va Tojikiston davlat rahbarlarining uchrashuvi bo’lib o’tdi va
unda harbiy sohada o’zaro ishonch to’g’risidagi shartnoma imzolandi. Unga
ko’ra, barcha tomon chegara hududlarda qurolli kuchlar miqdorini
kamaytirish, bir-biriga qurolli tahdid solmaslik, boshqa mamlakatlar bilan
ham bir-biriga tahdid solmaslik, zarur holatlarda harbiy mashg’ulotlar
o’tkazib turish, biror-bir tomonga harbiy xavf yuzaga kelgan holatda
shartnomani imzolayotgan mamlakatlar armiyalari bir-biri bilan ma’lumot
almashishga va hamkorlik qilishga kelishib olishdi.
Ana shu uchrashuvda 1996-yil 26-aprelda Rossiya, Xitoy, Qozog‘ i ston,
Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasida “Shanxay beshligi” ni tashkil etish
to‘g‘risidagi bitimni imzolashdan boshlangan, uning maqsadi–tashkilotning
a’zo-davlatlari o‘rtasidagi chegarada qurolli k uchlarni qisqartirish va harbiy
ishonchni o‘rnatish bo‘yicha choralarni qabul qilish bo‘ldi. Mazkur sammitda
uchrashgan davlat rahbarlari harbiy sohada bir-biriga ishonch, chegara
hududlarida qurolli kuchlar miqdorini qisqartirish, boshqa bir uchinchi davlat
tomonidan yuzaga kelishi mumkin bo’lgan xavf sharoitida bir-biriga qarshi
chiqmaslik, dushmanga qarshi kurashga mo’ljallangan harbiy mashg’ulotlar
o’tkazib turish, harbiy xizmatchilar o’rtasida do’stona munosabatlar
o’rnatish, chegarachilarning doimiy maslahat va tajriba almashuvini yo’lga
qo’yish kabi masalalar ko’rib chiqildi.
Forum ishtirokchilarining ikkinchi uchrashuvi 1997-yil 24-25 aprel
kunlarida bo’lib o’tdi. Unda bir tomondan Xitoy Xalq Respublikasi va
ikkinchi tomondan o’zaro hamkor davlatlar sifatida Rossiya, Qozog’iston,
Qirg’iziston va Tojikiston respublikalari ishtirok etishadi. Uchrashuv

chog’ida XXR, Rossiya Federatsiyasi, Qozog’iston, Qirg’iziston va
Tojikiston respublikalari o’rtasidagi davlat chegaralarida qurolli kuchlarni
qisqartirish borasidagi qo’shma shartnoma imzolandi. Shartnomaga binoan
har bir davlat chegarasidan 100 km. ichkarigacha bo’lgan hududlar geografik
makon sifatida tan olinadi. Harbiy qismlar faqatgina ma’lum bir belgilangan
hududlardagina joylashtirilib, ularning soni ham maksimal darajada
kamaytirishga kelishib olindi.
Davlatlar o’z chegaralarida faqatgina chegara qo’shinlarini saqlash
bilan birga boshqa harbiy kuchlar turlarini, xususan, harbiy havo kuchlari,
quruqlik qo’shinlari va boshqa og’ir texnikalarni faqatgina chegaradan 100
km. ichkarida saqlashi mumkin bo’lishi belgilandi.
Besh davlat o’rtasidagi 7000 km.lik umumiy chegara (shartnomada
ko’rsatib o’tilgan) hududlarida joylashtirilgan harbiy xizmatchilar,
quruqlikdagi qo’shinlar va boshqa harbiy qismlarning umumiy soni 130400
kishidan oshmasligi kerak edi.
Mazkur uchrashuvda ham asosiy e’tibor chegara hududlaridagi qurolli
kuchlar miqdorini qisqartirish masalasiga qaratiladi. Faqatgina bu safar
chegara hududlaridagi harbiy xizmatchilarning soni, qurolli kuchlarning
miqdori ham aniq ko’rib chiqiladi. Ammo mazkur sammitda imzolangan
shartnomalar doimiy ahamiyatga ega bo’lmay, 2010-yil 31-dekabrga qadar
muddatgacha deb belgilandi.
1997-yil aprel oyidagi uchrashuvlardan keyin «Shanxay beshligi»
doirasidagi hamkorlik faqatgina chegara masalasi yoki chegara hududlardagi
qurolli kuchlar miqdorini qisqartirish borasida bo’lib qolmasdan, boshqa
sohalarda ham amalga oshirila boshladi. Ayniqsa, aloqalar keng miqyosli
ravishda siyosat, diplomatiya, harbiy masalalar, xavfsizlik masalalari va
iqtisodiy sohalardagi muzokaralar e’tiborga olinmoqda.

Shu tariqa rasman «Shanxay beshligi»ning tarixi chegaradosh besh
davlatning chegara hududlaridagi xavfsizlikni ta’minlash borasidagi
kelishuvlardan boshlandi.
1998-yil 3-4 iyul kunlari Alma-ota shahrida «Shanxay beshligi» forumi
doirasidagi uchinchi uchrashuv bo’lib o’tadi. Beshala ishtirokchi davlat
rahbarlari mazkur uchrashuv doirasida «Alma-ota bayonoti» qabul qilinadi.
Unga ko’ra, barcha tomonlar 1997-yil 24 aprelda imzolangan chegara
hududlarida qurolli kuchlarni qisqartirishga doir shartnoma shartlarini
bajarish majburiyatini o’z zimmalariga olishdi. Shu majburiyatlarni bajarish
bilan birga barcha respublikalar ikki tomonlama va ko’p tomonlama
munosabatlarni yanada rivojlantirish uchun barcha imkoniyatlarni ishga
solishga, mintaqaviy muammolarni hal etishda doimiy ravishda muzokaralar
va kelishuvlar asosida davlatlararo qiziqishlar hisobga olingan holda amalga
oshirishi zarur edi. Tomonlar har qanday separatizm, etnik ziddiyatlar, diniy
ekstremizm, diniy fundamentalizm terrorchilikka qarshi chiqishga, ularni
oldini olish, bartaraf etishga kelishib olishdi. 2

Forum ishtirokchilari asosiy e’tiborni global darajaga ko’tarib
ulgurilgan xalqaro terrorizm, narkotik moddalarning noqonuniy aylanishi,
jinoyatchilikning tashkiliy, uyushgan shakllariga qarshi kurashishga
qaratishdi.
«Shanxay beshligi» forumiga a’zo davlatlar rahbarlarining doimiy
uchrashuvining yo’lga qo’yilishi natijasida hamkorlik doirasi ham doimiy
ravishda kengayib bora boshladi.
2000-yil 9-iyulda Dushanbe shahrida «Shanxay beshligi»ning
navbatdagi sammiti bo’lib o’tdi. Sammitda ishtirokchi davlatlar tomonidan
«Dushanbe Deklaratsiyasi» qabul qilindi. Deklaratsiyaga muvofiq, tomonlar
kelajakda bir-biriga ishonch, do’stona hamkorlikni besh davlat o’rtasida
2
Совместное Заявление участников Алма-атинской встречи – Республики Казахстан, КНР, Кыргызской
Республики, РФ и Республики Таджикистан// http : www . impravo . ru

saqlab qolish, munosabatlarni yanada rivojlantirish, davlatlar o’rtasidagi
harbiy aloqalarni yanada chuqurlashtirish maqsadida mudofaa vazirlari
doirasidagi doimiy munosabatlarni yo’lga qo’yish, bir-biri bilan
maslahatlashish, ma’lumot almashishga kelishib olishdi. Shu tariqa «Shanxay
beshligi» davlatlarining mudofaa strukturasi ishlab chiqildi.
Sobiq SSSRning parchalanishi natijasida shu tashkilotga a’zo bo’lgan
Rossiya Federatsiyasi, Qozog’iston, Qirg’iziston va Tojikiston
respublikalaridagi ma’lum iqtisodiy hamda siyosiy ziddiyatlarni bartaraf etish
asosiy muammo bo’lib qola boshlaydi. Iqtisodiy muammolarning ko’payib
borishi, ularning bartaraf etilishida Xitoy tomonidan yordam berilishi,
qo’llab-quvvatlanishi hozirgi dunyodagi zamonaviy ilm-fan, texnika
yangiliklari asosida milliy ishlab chiqarishlarni oyoqqa qo’yishga kelishib
olindi.
2000-yil iyulida Tojikiston Respublikasi poytaxti Dushanbe shahrida
“Shanxay beshligi” tashkilotiga a’zo davlatlar rahbarlarining beshinchi
uchrashuvi tashkilot tarixida muhim o’rin tutadi. Sammitning bosh mavzusi
diniy ekstremizim va xalqaro terrorizimga qarshi kurashda yagona dastur
ishlab chiqish birgalikda harakat qilish haqida bo‘ldi. Birinchi marta maskur
sammitda O‘zbekiston Respublikasi rasman kuzatuvchi sifatda ishtirok etdi
2001-yil iyunda Rossiya, Xitoy Xalq Respublikasi, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston boshliqlarining Shanxaydagi
uchrashuvida sodir bo‘ldi. O‘zbekiston tashkilotga yangi a’zo sifatida kirdi.
2001-yil tashkilotning rivojlanishidagi ikkinchi bosqichning
boshlanishi bo‘ldi. Bir qator ekspertlarning fikricha, O‘zbekistonning
ShHTdagi ishtiroki bu tashkilotning faoliyatini kelgusida faollashtirishda
juda katta rol o‘ynadi. 2001-yil 15-iyunda sammitda ShHTni tuzish haqidagi
Deklaratsiya qabul qilindi. Uchrashuv davomida qabul qilingan ShHTni
tuzish haqidagi Deklaratsiya, shuningdek, terrorizm, separatizm va

ekstremizmga qarshi kurash to‘g‘risidagi Konvensiya BMTning rasmiy
hujjatlari sifatida tarqatilgan edi. Konvensiyaga muvofiq ShHT a’zolari
qonunga zid bo‘lgan qilmishlarni oldini olish, bartaraf etish, aniqlash va
ko’rsatish ishida o‘zaro hamkorlik qilishlari kerak edi.

Aabiyotlar
1. Black Jeremy. A History of Diplomacy . London, Reaktion Books Ltd, 2010
2. Xolliev A. Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixi. – Т ., 2014.
3. Богатуров А.Д., Аверков В.В. История международных отношений. 1945-
2008. М., 2010.
4. История международных отношений. Основные этапы с древности до
наших дней. – М., Логос, 2007. / под ред. Г.В.Каменской, О.А.Колобова,
Э.Г.Соловьева.
5. Системная история международных отношений. 1918-2003. В четырех
томах. Отв. Ред. А.Д.Богатуров. М.,2003. Qo’shimcha adabiyotlar:
6. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон” НМИУ, 2017. – 488 б.
7. Бажанов Е.П., Бажанова Н.Е. Многополюсный мир. М., 2010.
8. Бережков В.М. Страницы дипломатической истории. 4-ое издание. М.,
1987.
9. Буданова В.П. Готы в эпоху великого переселения народов. М., 1990.
10.Дулина Н.А. Османская империя в международных отношениях (30-40-
годы XIX века). М.,1980.
11.3агорский А.В. Хельсинский процесс: Переговоры в рамках Совещания по
безопасности и сотрудничеству в Европе 1972-1991 гг. М., 2005.
12.Ивонин Ю.Е. У истоков Европейской дипломатии нового времени.
Минск,1984.
13.История дипломатии. М.,1959-1963 гг. T.I; II. 14.Лебедева М.М. Мировая
политика М., 2003.

Xalqaro tashkilotlarlarning xalqaro munosabatlardagi o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish