Xalqaro tashkilotlarning xalqaro munosabatlardagi o‘rni - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	860.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Xalqaro tashkilotlarning xalqaro munosabatlardagi o‘rni

Купить

1

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
TARIX FAKULTETI 1 - KURS MAGISTRATURA
TALABASI

NAZAROV O’ROLNING “Yangi va eng yangi
zamon davri halqaro munosabatlar tarixi ” FANIDAN
YOZGAN

KURS ISHI

MAVZU; “ Xalqaro tashkilotlarning xalqaro
munosabatlardagi o’rni ”

Qabul qildi: Hamraqulova Sh_________

SAMARQAND - 2022

2

MUNDARIJA

I. KIRISH

II. ASOSIY QISM;
1) Xalqaro tashkilotlar tarixi

2) Eng yirik xalqaro tashkilotlar

3) Xalqaro tashkilotlarning xalqaro
munosabatlardagi tutgan o’rni

III. Xulosa

IV. Foydalinilgan adabiyotlar ro’yxati

3

KIRISH

Mamlakatimizda olib borilayotgan barcha ijtimoiy islohotlarning
nеgizida asosiy bosh g‟oya qilib yurt tinchligi va xalq farovonligi
maqsad qilib olingan ekan, shubhasiz xalqaro maydondagi tajribalarni
o‟rganish va t еgishli xulosalar chiqarish orqali bu maqsadlarga osonroq
va jadallik bila n erishish mumkin. Xalqaro huquqning umume'tirof
etilgan qoidalarining ustuvorligini tan olgan hamda unga og‟ishmay
amal qilayotgan d еmokratik davlatlarning xalqaro huquqini o‟rganish
orqali birinchidan milliy huquqni yanada rivojlantirish imkoniga ega
bo‟ lsak, ikkinchidan ushbu davlatlarning mavjud ijtimoiy tuzumi
haqidagi tasavvurlarimiz xalqaro va millatlararo do‟stlik rishtalarining
mustahkamlanishiga asos soladi.
Davlat va jamiyat hayotini erkinlashtirish, inson va fuqarolar huquq va
erkinliklarining kafolatlari m еxanizmini yaratish borasida jahondagi
еtakchi davlatlardan andoza olishimiz bilan birga ming yillardan b еri
shakllangan milliy urf -odat va an'analar, ajdodlarimizning boy m еrosini
o‟zlashtirgan holda jamiyatimizni yanada d еmokratlashtirish im koniga
ega bo‟lamiz. Shuning uchun ham ushbu kurs ishi r еspublikamiz
xalqaro huquqini o‟zlashtirishga imkon b еribgina qolmay, shu huquq
sohasini yanada rivojlanishiga o‟z hissasini qo‟sha oladi. Xalqaro
huquqning asosiy prinsiplarini o‟rganish avvalo musta qil
O‟zbekistonimizning xalqaro hamjamiyatda tutgan o‟rnini belgilab
beradi.
Bugungi tahlikali bir zamonda Xalqaro tashkilotlar va ularning jahon
hamjamiyatiga tasiri beqiyosdir . Xalqaro tashkilotlar va ularning asosiy
turlari. Siyosiy va nosiyosiy, davlat va nodavlat xalqaro tashkilotlar va
ularning xalqaro siyosatdagi o’rni va roli, shumimgdek jahonda ro’y
berayotgan voqealar, nizolar, urushlar va iqt isodiy inqirozlarda xalqaro
tash kilotlarning rolini chuqur tah lil qilish hozirgi zamon
diplomatiyasining d olzarb masalalaridan biri desak mubolag’a
bo’lmaydi

4

Xalqaro tashkilotlar tarixi
XIX asrning yarmidan boshlab dunyo xaritasida birinchi nosiyosiy xalqaro
tashkilotlar tuzilgan. Masalan, 1865 yili Xalqaro telegraf ittifoqi, 1874 yili Xalqaro
pochta ittifoqi, 1865 yili Yer o’lchash xalqaro ittifoqi, 1890 yili Bojxona tariflarini
nashr qilish xalqaro ittifoqi tuzilgan. Birinchi universal siyosiy xalqaro tashkilot -
Millatlar Ligasi - 1919 yilda tuzilgan. Uning Statuti Parij tinchlik konf erensiyasida
qabul qilingan bo’lib, Versal shartnomasining tarkibiy qismi bo’lgan. Millatlar
Ligasi o„z faoliyatini amalda 1940 yilda, rasman 1946 yilda tugatgan. 1939 yilda
dunyoda 48 ta hukumatlararo xalqaro tashkilot bo’lgan. Xalqaro tashkilotlar
tarraq iyotining tarixida burilish nuqtasi 1945 yili Birlashgan Millatlar
Tashkilotining tuzilishi hisoblanadi. XX asrning ikkinchi yarmida xalqaro
tashkilotlarning soni juda tez o’sgan va yangidan -yangi xalqaro tashkilotlar paydo
bo’lgan. 1
Xalqaro tashkilotlar — mustaqil davlatlarning birlashmalari bo‗lib, ular xalqaro
shartnomalar va nizomlar asosida ma‘lum maqsadlarda barpo etiladi hamda doimiy
harakatlanuvchi organlarga ega bo‗ladi, shuningdek, xalqaro huquq asosida ta‘sis
etilgan bo‗lib, xalqaro huquqiy sub‘ ektlarga ega bo‗ladi. Xalqaro tashkilotlarning
turkumlari quyidagi xususiyatlarga ko‗ra o‗tkazilishi mumkin: ularning faoliyat
ko‗rsatish doirasi va faoliyatlar mavzusi bo‗yicha. Xalqaro tashkiltolarning
quyidagi turlarini ajratish mumkin: 1. Davlatlararo hammabop tashkilotlar bo‗lib.
Ularning maqsad va faoliyat mavzusi dunyoning barcha davlatlarida qiziqish
uyg‗otadi.
BMT (asosiy organlar: Bosh Assambleya, Xavfsizlik kengashi, Iqtisodiy va
ijtimoiy Kengash (EKOSOS), Xalqaro sud va kotibiyat) quyidagi asosi y
maqsadlarni ko‗zlaydi: xalqaro tinchlik va xavfsizlikni qo‗llab -quvvatlash va
ushbu maqsadlarda jamoatchilik tomonidan tinchlikka xavf soluvchi tajovuzlarni
samarali bartaraf etish hamda tajovuzkorlikka qarshi choralar ko‗rish, adolat va
xalqaro xuquq t amoyili asosida xalqaro kelishmovchilikka olib keluvchi
vaziyatlarni bartaraf etish, tinchitish, ularning tinchlikka xavf solishini oldini olish;
teng xuquqli va xalqlarning o‗z taqdirlarini o‗zlari hal etish tamoyillarini hurmat
qilgan holda millatlar o‗ rtasidagi do‗stona munosabatlarni rivojlantirish; ushbu
umumiy maqsadlarga erishish yuzasidan harakatlarning kelishilgan markaziga
aylanish; b) BMT ning ixtisoslashgan muassasalari — mustaqil xalqaro
tashkilotlardir. Xalqaro valyuta -kredit munosabatlariga bevosita va bilvosita
quyidagilar kiradilar: Xalqaro valyuta fondi, Xalqaro tiklanish va rivojlanish banki,
Xalqaro moliyaviy uyushma (XMU) va Xalqaro rivojlanish uyushmasi. 2.
Mintaqaviy davlatlararo tashkilotlar. Bunday tashkilotlar jug‗rofiy mintaqadag i
davlatlar tomonidan barcha masalalar yuzasidan barpo etiladi. 3. Xalqaro
1 http:www.hro.org

5

hukumatlardan tashqari tashkilotlar. Bu tashkilotlar xalqaro hukumatlarning
sub‘ektlari hisoblanmaydi, biroq bunday tashkilotlar o‗z faoliyatini milliy,
mintaqaviy va xalqaro tizimd agi davlatlararo miqyosda yuritadi va yuridik shaxs
nufuziga ega bo‗ladi. Hozirgi kunda jahon siyosatida xalqaro tashkilotlarning
rolini bir vaqtlardagidek kuchsiz deb baholab bo‗lmaydi. Bugunda ular jahon
siyosat maydonida mustaqil sub‘ektlar sifatida nam oyon bo‗lmoqdalar. Shubhasiz,
xalqaro tashkilotlar geosiyosiy va mintaqaviy jarayonlarda yanada katta o‗ringa
ega bo‗lib bormoqdalar. Ular haqli ravishda xalqaro munosabatlarning teng
huquqli ishtirokchisi hisoblanadi. Birinchi xalqaro tashkilotlar XIX asr ning
boshlari va o‗rtalarida paydo bo‗ldi: Reynda kemachilik bo‗yicha Markaziy
komissiya (1815 y.), Xalqaro telegraf ittifoqi (1865 y.) va Umumiy pochta ittifoqi
(1874). Birinchi xalqaro tashkilotlar iqtisodiyot, transport, madaniyat,
davlatlarning ijtimoi y manfaatlari sohasida tuzilgan bo‗lib, ular o‗z maqsadlariga
ko‗ra siyosatdan tashqari sohada birgalikdagi transchegaraviy hamkorlikka
yo‗naltirilgan edi. O‗sha paytlarda xalqaro tashkilotlar faqatgina yuqorida
sanalgan hamkorlik turlari uchun asos bo‗lib xizmat qilgan. XX asrning boshlariga
kelib, bu chog‗da xalqaro hamkorlik jarayonlarining jadallashishi sabab bunday
tashkilotlar soni o‗sdi. Bu hol, o‗z navbatida, bunday tashkilotlarning yana ham
tez rivojlanishi uchun zamin hozirladi. Hukumatlararo biti m (kelishuv)lar asosida
tasdiqlanmagan har qanday xalqaro tashkilot xalqaro nohukumat tashkilot
hisoblanadi. Bunday tashkilotlar eng kamida bitta davlat tomonidan e‘tirof qilingan
bo‗lishi, ammo kamida ikki davlatda o‗z faoliyatini amalga oshirishi lozim. Bu
kabi tashkilotlar ta‘sis hujjatlari asosida tashkil qilinmoqda va hozirgi paytda
dunyoda ularning soni 8000 ming atrofidadir.
Birinchi jahon urushidan keyin siyosiy tusdagi Millatlar ligasi, Xalqaro mehnat
tashkiloti singari tuzilmalar tashkil etila boshlagan bo‗lsa, Ikkinchi jahon
urushidan keyingi davrda mamlakatlarning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy
sohalardagi hamkorli gi va yalpi xavfsizlikni ta‘minlash maqsadida ta‘sis etilgan
Birlashgan Millatlar Tashkiloti kabi siyosiy tashkilot paydo bo‗ldi. Ushbu
tashkilot tarkibiga kiruvchi ixtisoslashtirilgan organ va institutlar rivojlanishi
barobarida turli sohalarda davlatlara ro hamkorlikni kengaytirishga yo‗naltirilgan
mintaqalararo va mintaqaviy hukumatlararo tashkilotlar tuzila boshladi.
Dunyoning 24 ta rivojlangan mamlakatini birlashtirgan Iqtisodiy hamkorlik va
taraqqiyot tashkiloti (1960), Evropa Kengashi (1949), Evropa k o‗mir va po‗lat
birlashmasi (1951), Evropa iqtisodiy hamjamiyati (Umumiy bozor, 1957), atom
energiyasi bo‗yicha Evropa hamjamiyati (Evratom, 1957), Evropa erkin savdo
assotsiatsiyasi (EAST, 1960), Arab davlatlari ligasi (1945), Amerika davlatlari
tashkilot i (1948), Afrika birligi tashkiloti (1963) va boshqalar shular jumlasidandir.
1945 yildan e‘tiboran bunday tashkilotlar soni ikki baravarga oshdi. Masalan, 1970
yillar boshiga kelib ularning soni 220 ta bo‗lsa 1970 yillar o‗rtalarida 260 taga
etdi, hozirgi vaqtda esa ular 400 dan ortiqdir.

6

Xalqaro tashkilotlar bir qancha turlarga bo‗linadi. Ulardan birortasi ham
mukammal emasligi olimlar tomonidan tan olingan bo‗lsa -da, ana shu bo‗linish
nisbatan yangi bo‗lmish ushbu xalqaro aktor haqidagi bilimlarni bir ti zimga 23
solishga yordam beradi. Bular, asosan, "geosiyosiy" mezon, faoliyat yo‗nalishi va
sohalariga ko‗ra tasnif etiladi. Birinchi holatda ular universal (masalan, BMT yoki
Millatlar ligasi); mintaqalararo (masalan, Islom konferensiyasi tashkiloti);
mint aqaviy (masalan, Lotin Amerikasi iqtisodiy tizimi); submintaqaviy (masalan,
Benilyuks) kabi turlarga ajratib ko‗rsatiladi. Ikkinchi mezonga ko‗ra, umum
sayyoraviy (BMT); iqtisodiy (EAST); harbiy -siyosiy (NATO); moliyaviy (XVJ,
Jahon banki); ilmiy ("Evrika" ), texnikaviy (Xalqaro telekommunikatsiyalar
ittifoqi) yoki yanada tor doirada ixtisoslashtirilgan xalqaro tashkilotlar farqlanadi .

7

Eng yirik xalqaro tashkilotlar

NATO . 1945 yil 26 iyunda fashistlar Germaniyasi to'ntarishidan ko'p o'tmay
Yaponiyaning taslim bo'lishidan bir necha hafta oldin ellikta davlat vakillari imzo
chekdilar .
San -Frantsiskoda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nizomi. Butun dunyodagi
odamlar jur'at qilishdi
tarixdagi eng halokatli urushlardan keyin tinchlik davri keldi, deb umid qilish
nihoyat tong otdi. To'g'ri, ular Millatlar Ligasi jamoaviy xavfsizlik tizimini
yaratishga harakat qilganini va muvaffaqiyatsizlikka uchraganini esladilar. Ammo
bu safar narsalar
boshqacha edi. Xartiya ikki farazga asos solin gan. Birinchidan, Xavfsizlik
Kengashida doimiy o'rinlarga ega bo'lgan beshta davlat - Xitoy, Frantsiya, Buyuk
Britaniya, AQSh va Sovet Ittifoqi uzoq muddatli kelishuvga erisha oladi.
asosiy masalalar bo'yicha kelishuv. Ikkinchidan, bu Rossiyaning ma'lum
da'volaridan tashqari
Yaponiyaga nisbatan bu davlatlarning hech biri hududni kengaytirishga intilmagan.
Afsuski, bu taxminlarning hech biri o'zini oqlamadi. Orqaga qaraganimizda
so'nggi to'qqiz yil voqealari, biz Gitler imperiyasi erta emasligini ko'rish imiz
mumkin
G'arb mamlakatlariga qaraganda qulab tushdi - ularning ba'zilari dushmandan
zo'rg'a ozod qilindi
ishg'ol - bu safar kommunistdan kelgan yana bir xavfga duch keldi
Rossiya. Ikki buyuk harbiy va sanoat mamlakati Germaniyaning mag'lubiyati
va Yap oniya g'arbiy va sharqda katta kuch bo'shlig'ini qoldirdi
Sovet Ittifoqi. Urushdan keyingi davrning tarixi, asosan, qanday qilib
Kreml, o'ta qulay sharoitlar yordamida Qizil Armiya va jahon kommunizmining
birgalikdagi kuchidan kengayish siyosatini oldinga olib borish va dunyoning
qolgan qismi qanday munosabatda bo'lganini ko'rish uchun foydalandi. 1949 -yil 4 -
aprelda NATO tuzildi. 2

2 ‘’ NATO THE FIRST FIVE YEARS 1949 -1954 ’’ - by Lord Ismay Secretary General of the North Atlantic Treaty
Organization .

ittifoqiga qoʻshilgan mamlakatlar 1949 -
yilda oldilaridagi Shimoliy Atlantika doirasidagi davlatlar orasida tinch aholini
2010
-yilda
NATO „Zamonaviy mudofaaning ilgʻor ishtiroki“ ijtimoiy harakati uchta muhim vazifalarni taqdim etdi, bular: jamoaviy
Albania
Belgium
Bulgaria
Canada
Xorvatiya

Czech Republic
Denmark
Estonia
France
Germany
Greece
Hungary
3. Iceland
Italy
Latvia
Lithu
ania
Lyuksemburg
Montenegro
Netherlands
Shimoliy Makedoniya
Norway
Poland
Portugal
o
omania

Slovakia
Slovenia
Spain
Turkey
United Kingdom
United States

11

tiklashda katta rol o‘ynadi, shuningdek, qator boshqa mamlakatlardagi
kelishmovchiliklarni bartaraf etdi va hal qildi.
Qurol -yarog‘lar tarqalishiga chek qo‘yish, shuningdek, yalpi qirg‘in quroll arining
qisqartirilishi, pirovardida, ularning barcha zahiralari yo‘qotilishiga erishish eng
muhim vazifalardan biridir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti qurolsizlanish bo‘yicha
muzokaralar o‘tkazish, shu sohada tavsiyalar ishlab chiqish va tadqiqotlar
tash abbuskori bo‘lish uchun doimiy forum vazifasini o‘taydi. U qurolsizlanish
bo‘yicha Konferensiya va boshqa xalqaro tashkilotlar doirasida olib boriladigan
ko‘pqirrali muzokaralarni qo‘llab -quvvatlaydi. Bu muzokaralar natijasida Yadro
qurolini tarqatmaslik h aqidagi keng qamrovli shartnoma (1996 yil) va yadro
qurolidan xoli zona to‘g‘risidagi shartnoma kabi xalqaro kelishuvlar ro‘yobga
chiqdi. Shuningdek, bundan boshqa kimyoviy (1992 yil) va bakteriologik (1972)
qurollarning zahiralarini tayyorlash, ishlab chi qish va to‘plashni ta’qiqlovchi,
dengiz va okeanlar tubiga (1971 yil) va kosmik fazoga (1967 yil) yadro qurolini
joylashtirishni ta’qiqlovchi shartnomalar, shu singari yana boshqa turdagi
qurollarni ta’qiqlovchi yoki chegaralovchi shartnomalar tuzilgan edi . 1977 yilda
yer usti minalaridan foydalanishni ta’qiqlovchi konvensiyaga 100 dan ortiq davlat
imzo chekdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti mana shu konvensiyaga va vayron
qiluvchi turdagi qurollardan foydalanishni ta’qiqlovchi boshqa xalqaro
shartnomalarg a barcha davlatlarni qo‘shilishga chaqirdi. BMT shuningdek, o‘q
otar va yengil qurollar ustidan nazoratni kuchaytirishning ham tarafdoridir. Bosh
Assambleya qaroriga binoan xalqaro konferensiya o‘q otish qurollari bilan
noqonuniy savdo qilish bo‘yicha masa lani 2001 yilda ko‘rib chiqadi. 4
Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlik o‘rnatish bo‘yicha faoliyati
Afrikada
Uzoq yillar mobaynida Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlikni barqaror
etish borasidagi say -harakatlari, uch o‘nyillikka cho‘zilgan Janubiy Afrikadagi
aparteidga qarshi kurash kompaniyasini, Namibiyaning mustaqillikni qo‘lga
kiritish jarayonini faol qo‘llab -quvvatlanishini, tinchlikni o‘rnatish bo‘yicha
amalga oshirilgan 18 operatsiya va saylovlar o‘tkazishni qo‘llab -quvvatlash
bo‘yic ha qator missiyalarni shu jumlaga qo‘shganda g‘oyat xilma -xil shakllarda
amalga oshirildi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Mozambikdagi qochoqlarning o‘z
uylariga qaytishlariga yordam berdi, Somali va Sudanda insonparvarlik yordami
ko‘rsatdi va Buyuk ko‘ll ar rayonida tinchlikni o‘rnatish bo‘yicha diplomatik say -
harakatlar olib bordi. U Janubiy Saxara kelajagi to‘g‘risidagi masala bo‘yicha
referendum tayyorlashga yordam bermoqda. Yaqinda Xavfsizlik Kengashi
iltimosiga binoan Bosh kotib Afrika mamlakatlaridag i mojarolarning har
tomonlama tahlilini mustahkam tinchlik o‘rnatishga malum darajada yordam
beradigan tavsiyalar bilan tayyorladi. 1999 yilda Xavsizlik Kengashi tinchlikni
4 https://uz.wikipedia.org/wiki/Birlashgan_millatlar_tashkiloti#Afrikada%E2%80%A6

12

baqaror etish bo‘yicha Serra -Leon va Kongo Demokratik Respublikasida ikkita
yangi o peratsiya tashkil etdi.

Osiyoda
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Kambodja mamlakatida 1992 -1993 - yillardagi
keng ko‘lamli operatsiyasi tugallanganidan keyin Birlashgan Millatlar Tashkiloti
tizimi muassasa va tashkilotlari fuqarolik jami yati, inson huquqlari va
demokratiyani mustahkamlash borasidagi say -harakatlarini davom ettirmoqdalar.
Afg‘onistonda Birlashgan Millatlar Tashkilotining maxsus missiyasi 1993 - yildan
buyon faoliyat ko‘rsatmoqda. Uning vazifasi milliy yarashish va uzoq davo m etgan
fuqarolar urushi natijasida izdan chiqqan xo‘jalikni tiklashga yordam berishdan
iboratdir. Biroq, Bosh kotib va uning maxsus vakillarining qat’iy diplomatik say -
harakatlariga qaramasdan mamlakatda juda katta insonparvarlik xarajatlarini talab
qilay otgan harbiy harakatlar davom etmoqda, bu - Birlashgan Millatlar
Tashkilotining afg‘on xalqiga yordam ko‘rsatish tizimi faoliyatiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatyapti. Sharqiy Timorda BMT yordamida Indoneziya va Portugaliya
o‘rtasida o‘tkazilgan, mazkur xududning maqomi borasida butunjaxon referendumi
uchun yo‘l ochgan muzoqaralar 1999 -yili may oyida yakunlanadi. Shu
muzokaralarga binoan BMT missiyasi ovoz beruvchilarni ro‘yxatga olish ishini
kuzatib bordi va 1999 -yilning avgustidagi bu referendumda Sharqiy Timor
aholisining 78 foizi Indoneziyadan mustaqil bo‘lish uchun ovoz berdi. Referendum
yakunlari e’lon qilinganda mustaqillikka qarshi turgan militsiya Sharqiy Timorning
200 ming aholisini o‘z uylarini tashlab ketish uchun majburlashga harakat qildi.
1999 -yilning sentabr oyida Xavfsizlik kengashi tartib o‘rnatishga yordam bergan
xalqaro xavfsizlik kuchlarini jo‘natish uchun qaror qabul qildi. BMTning
muvaqqat ma’muriyati xalqaro kuchlarni almashtirdi va ayni paytda Sharqiy
Timorda mustaqillikni amalga oshirish jar oyonini kuzatib bormoqda .
Yevropada
Birlashgan Millatlar Tashkiloti qariyb 4 million kishiga favqulodda insonparvarlik
yordami ko‘rsatib sobiq Yugoslaviyadagi mojarolarni bartaraf etishga astoydil
harakat qilmoqda. 1991 yili Birla shgan Millatlar Tashkiloti qurolyarog‘ yetkazib
berishga chek qo‘ydi; ayni paytda Bosh kotib va uning vakili qon to‘kishni
to‘xtatish uchun yo‘naltirilgan diplomatik say -harakatlar bilan yordam qila
boshladi. 1992 yildan 1995 yilga qadar Birlashgan Millatl ar Tashkilotining
tinchlikni barqaror etuvchi kuchlari Xorvatiyada tinchlik va xavfsizlikni tiklashga
harakat qildilar, Bosniya va Gersegoviniya fuqaro aholisining xavfsizligini
ta’minlashga yordam berdilar, shuningdek, sobiq Yugoslaviyaning Makedoniya
res publikasi urush girdobiga tortib ketilmasligiga ko‘maklashdilar. 1995 yildagi
Deyton (Parij) tinchlik bitimi tuzilganidan keyin Birlashgan Millatlar
Tashkilotining to‘rtta missiyasi bu hududda tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashga
ko‘maklashdilar. Ularning birmuncha yirigi hisoblangan - Birlashgan Millatlar

13

Tashkilotining Sharqiy Slovoniya uchun muvaqqat ma’muriyati Xorvatiya
tarkibidagi bu hududning reintegratsiya jarayonini kuzatib turdi. Kosovoda
(Yugoslaviya Federal Respublikasi) NATOning bombardimonlar ini
to‘xtatilganidan va Yugoslaviya qurolli kuchlari chiqarilganidan so‘ng, 1999 yili
bu yerda BMT muvaqqat xalqaro ma’muriyat tashkil etdi. Xavfsizlik kengashi
BMTning bu ma’muriyatiga Kosovo xududi va xalqiga nisbatan barcha qonuniy,
ijroiy va huquqiy va kolatlarga qadar bo‘lgan favqulodda vakolatlar yaratib
bermoqda. Yevropa ittifoqi, Yevropa xavfsizligi va hamkorligi tashkiloti,
BMTning qochoqlar ishi bo‘yicha Oliy komissari va Birlashagan Millatlar
Tashkiloti demokratik jamiyat hamda barqaror avtonomiya tashkil etishda Kosovo
xalqi bilan ish olib bormoqda.
Amerika qit’asida
Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlikni barqaror etish borasidagi faoliyati va
uning tinchlikni o‘rnatish bo‘yicha say -harakatlari Markaziy Amerikada paydo
bo‘lgan to‘qnashuv ni bartaraf etishda katta rol o‘ynadi. 1989 yili Nikaraguada
tinchlik o‘rnatish borasidagi say -harakatlar tufayli qarshilik ko‘rsatish kuchlari
ixtiyoriy tarzda tarqatib yuborildi va uning qatnashchilari o‘z qurollarini
Birlashgan Millatlar Tashkilotiga to pshirdi. 1990 yili Birlashgan Millatlar
Tashkiloti missiyasi Nikaraguadagi saylovlarni kuzatdi - bu, mustaqil mamlakatda
Birlashgan Millatlar Tashkiloti kuzatuvida o‘tgan birinchi saylov edi. Salvadordagi
Bosh kotib vositachiligida o‘tgan tinch muzokaralar 12 yil davom etgan harbiy
harakatlarga chek qo‘ydi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlikni barqaror
etish bo‘yicha missiyasi barcha kelishuvlarning amalga oshirilishini kuzatib
turishni ta’minladi. Gvatemalada Birlashgan Millatlar Tashkiloti yor damida tashkil
etilgan muzokaralar tufayli 35 yillik fuqarolar urushi to‘xtatildi. Bugun Birlashgan
Millatlar Tashkilotining Gvatemaladagi Nazorat komissiyasi keng ko‘lamdagi
tinchlik bitimlari to‘la -to‘kis amalga oshirilishini ta’minlash uchun da’vat etil gan.
Gaitida demokratik yo‘l bilan saylangan mamlakat hukumatini qayta tiklash
bo‘yicha xalqaro chora -tadbirlar amalga oshirilganidan keyin Birlashgan Millatlar
Tashkiloti o‘z ishini milliy politsiyaga ta’lim berish bilan davom ettirmoqda. 5
Yaqin Sharqda
Birlashgan Millatlar Tashkiloti beshta o‘nyillik mobaynida (bu muddat davomida
besh marta keng ko‘lamdagi urush olovi alanga olgan) Arab - Isroil mojarosiga
katta diqqat -e’tibor bilan qarab keladi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti haqqoniy va
mustaqkam tinc hlik o‘rnatish tamoyillarini muammoni hal etishning mustahkam
asosi bo‘lib qoladigan Xavfsizlik Kengashining 242 (1967) va 338 (1973) sonli
ikkita tayanch rezolyutsiyalarida ishlab chiqdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti
siyosiy muammolar asosida kelib chi qqan mojarolarni bartaraf etishga
yo‘naltirilgan boshqa tashabbuslarni ham qo‘llabquvvatladi va bu mintaqaga qator
tinchlik o‘rnatuvchi missiyalar jo‘natdi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1948
5 https://uz.wikipedia.o rg/wiki/Birlashgan_millatlar_tashkiloti#Afrikada%E2%80%A6

14

yilda tashkil etilgan birinchi harbiy kuzatuvchilari guruh i mintaqada bugungi
kunda ham faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. 1956 yildagi Sues krizisi davrida
Birlashgan Millatlar Tashkiloti tinchlik o‘rnatish bo‘yicha o‘zining birinchi
kuchlarini tashkil etdi. Hozirgi paytda mintaqada tinchlikni barqaror etuvchi ikkita
missiya faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularning 1974 yilda tashkil etilgan bittasi Golan
tepaliklarida Isroil va Suriya qurolli kuchlarini ajratib turadigan mintaqani nazorat
etadi; 1978 yilda tuzilgan ikkinchisi barqarorlikni ta’minlashga va Livanning
janubiy qis mida yashayotgan aholi himoya qilinishini ta’minlashga yordam beradi.
Yaqin Sharqning boshqa rayonlari haqida shuni aytish kerakki, 1991 yili Quvayt
mustaqilligi tiklanganidan keyin Birlashgan Millatlar Tashkilotining kuzatuvchilar
missiyasi Iroq va Quvayt o‘rtasidagi qurolsizlantirilgan mintaqaning nazorat
qilinishini ta’minlamoqda.
1999 yilning so‘ngida Bosh kotib BMTga a’zo davlatlar va xalqaro fuqaro
xizmatchilarni xalqaro hamjamiyatning 1994 yil Ruandadagi genotsidning va 1995
yili Srebrenitsa qulashi ning oldini olish borasidagi urinishlari besamar ketganligini
e’tirof etishga chaqirdi. Bundan keyingi tinchlik o‘rnatish operatsiyalarini
o‘tkazish bo‘yicha amaliy va amalga oshirilishi mumkin takliflarni ishlab chiqish
uchun maxsus tanlab olingan ekspert lar kengashi chaqirildi va 2000 yil avgustida,
Ming yillik sammiti arafasida BMTga a’zo davlatlarga mazkur kengash raisi
Laxdara Braximi nomi bilan atalgan "Braximi Ma’ruzasi" jo‘natildi. Kengash
xalqaro hamjamiyat tomonidan ba’zi tinchlikni ta’minlash ope ratsiyalari,
shunchaki, "mendan ketguncha, egasiga yetguncha" qabilida, hatto, adolatli ishni
amalga oshirishga irodasi bo‘lmaganda ham yoki qanday tadbirlar amalga
oshirilishi zarurligi haqida kelishib olinmasdan turib, amalga oshirilgan, degan
fikrga kel di. To‘g‘risini aytganda, Braximi Ma’ruzasi chala -yarim choralardan voz
kechib, istakni haqiqat o‘rnida ko‘rishdan aniq va keng miqyosda
qo‘llabquvvatlanadigan amaliy rejalarga o‘tishga chorladi. Kengash,
muvaffaqiyatli harakatlarga zamin yo‘q bo‘lsa, yaxs hisi, umuman hech qanday
operatsiya o‘tkazmaslik lozimligini; harakatlar amalga oshiriladigan bo‘lsa,
operatsiyalar yaxshi ta’minlangan va kuchli madadga ega bo‘lishi kerak, degan
fikrni bildirdi. Ma’ruzada ishonchli harbiy ishtirokka zarurat tug‘ilsa, ko‘ p sonli,
yaxshi qurollangan va yaxshi o‘rgatilgan qo‘shin qo‘llash lozimligi tavsiya etilgan.
Kengash tinchlik o‘rnatish missiyalarini qo‘llab -quvvatlash uchun mas’ul bosh
qarorgohlardagi xodimlar sonini ko‘paytirish va BMTga a’zo davlatlar, ayniqsa,
Havfs izlik Kengashi a’zolari tomonidan siyosiy, moliyaviy va moddiy jaihatdan
yanada kuchliroq qo‘llab -quvvatlanishi lozimligini isbotlab berdi. Shu bilan birga,
Kengash tinchlik o‘rnatuvchilarning joylardagi va bosh qarorgohlarlardagi
harakatlarini baholashnin g yanada qat’iyroq andazalarini belgilab berdi. Bosh
Assambleya Tinchlikni saqlash bo‘yicha operatsiyalar departamenti xodimlari
sonini 50 foizga oshirish va BMTning Brindizidagi (Italiya) Moddiytexnik
ta’minot bazasini ta’minlashga qariyb 150 million AQSh dollari ajratishni
ma’qullab, ma’ruzaga o‘zining iliq munosabatini bildirdi. Kotibiyat ma’muriy va
ta’minot masalalarida yanada tezkorlikni ta’minlash uchun joylarga yanada
kengroq vakolatlar berdi. 2001 yil 11 sentyabr voqealari yuz berib, Afg‘onistonda

https://uz.wikipedia.org/wiki/Birlashgan_millatlar_tashkiloti#Afrikada%E2%80%A6

16

SHHT.
Shanxay Hamkorlik Tashkilotiga a‘zo davlatlar o‘rtasidagi aloqalarning tarixi uzoq
ildizlarga borib taqaladi. Agarda o‘tmishda Xitoy va O‘rta Osiyo aloqalariga
e‘tibor qaratadigan bo‘lsak, bir necha ming yillik aloqalar har qanday sharoitda
ham k o‘plab to‘siqlarga qaramasdan davr sinovlariga bardosh berib, rivojlanishda
davom etavergan. Buyuk ipak yo‘li doirasida savdo va madaniy aloqalar natijasida
xalqlarimiz bir -biriga har jihatdan yaqinlashib borgan. Fikrlarimizning isboti uchun
misollar hatto keragidan ham ortiqroq deyishimiz mumkin. ShHT ham boshqa
tashkilotlar kabi o‘zining tarixi va shakllanish jarayonlariga ega. «Shanxay
beshligi» sifatida dastlab o‘z faoliyatini boshlagan tashkilot a‘zoligiga
O‘zbekistonning qo‘shilishi bilan Shanxay Hamk orlik Tashkiloti nomini oldi.
Aslida ShHTning tarixiy ildizlari XX asrning 60 -yillariga borib taqaladi. Chunki,
sobiq ittifoq XXR o‘rtasidagi hududiy muammolarni hal etish o‘sha davrdayoq
pishib yetilgandiki, unga barham berish esa ma‘lum bir muddatni taqo zo etardi.15
«Shanxay beshligi» Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Xitoy Xalq
Respublikalari o‘rtasidagi chegara hududlarida qurolli kuchlar sonini qisqartirish
va bir -biriga ishonish natijasida kelishuvga erishish jarayonida shakllandi. 7
Birinchi bosqich – 1989 -yil noyabr oyidan 1991 -yil dekabr oyiga qadar sobiq
Sovet Ittifoqi parchalanib ketishigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi.16 «Sovuq
urush» sharoitida sobiq sovet ittifoqining Xitoy bilan munosabatlari bir xil
rivojlanmaydi. Ulardag i siyosiy tizim yagona kommunistik qarashlarga
asoslangan .. Sovet -Xitoy munosabatlari goh iliq, goh siyosiy tarang holatda bo‘lib
keladi. Qolaversa sovuq urush davridan yoki to XX asrning 90 -yillariga qadar
Xitoy ikkinchi darajali davlat sifatida baholanib kelindi. Garchi Birlashgan
Millatlar Tashkiloti «Xavfsizlik Kengashi» doimiy a‘zosi bo‘lib, hududiy va aholi
soni jihatidan yirik davlatlar sirasiga kirsa -da, bari -bir Xitoy dunyo siyosati va
iqtisodida u qadar kuchli ta‘sirga ega emasdi. Lekin o‘tgan asr ning 80 -yillarida
boshlanib ketgan iqtisodiy islohotlar natijasida Xitoy juda tez taraqqiy eta boshladi.
Natijada bir necha yil ichida, ayniqsa, o‘tgan asrning 90 -yillaridan boshlab Xitoy
dunyodagi eng yirik mahsulot ishlab chiqaruvchi davlatlardan biriga aylanib bordi.
Bugunga kelib, u dunyoda mahsulot ishlab chiqarishining umumiy ko‘rsatgichlari
bo‘yicha dunyoda AQShdan keyingi o‘ringa ko‘tarildi. Hatto ba‘zi sohalarda
birinchilikni egallashga erishdi. Sovuq urush natijasida sobiq SSSR bosimi ostida
belgi langan ittifoqning, to‘g‘rirog‘i ittifoqdoshlarning Xitoy bilan chegarasi
masalasi, undan tashqari o‘rtadagi chegaralarda to‘plangan katta harbiy kuchlar
jamlanmasi Xitoyning keyingi taraqqiyoti uchun to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan
asosiy faktor sifatid a qaraldi. Shu maqsadda xitoy hukumati Rossiya, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston va Tojikiston respublikalari bilan chegara masalasini hal qilishga
kirishdi va ko‘p tomonlama muzokaralar boshlanib ketadi. Undan tashqari Xitoy
shu mamlakatlar bilan chegara hududla rdagi harbiy kuchlar miqdorini qisqartirish
masalasida ham muzokaralar boshlanadi. Shanxay Hamkorlik tashkiloti tarixida
7 Бекмуротов И. Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти // Жамият ва бошқарув . №2, 2004. 64 -бет.

17

mana shu voqealar tashkilot tarixining boshlanishi hisoblanadi. Aslida sobiq ittifoq
hamda Xitoy chegarasida qurolli kuchlarni qisqarti rish borasidagi muzokaralar
ancha avval boshlangan. Muzokaralarning osonroq yechim topishida ikki
davlatning bir siyosiy tizimdaligi yordam berdi. Chegara masalasida o‘tgan asrning
60 -yillarida boshlangan muzokaralar 1989 -yil noyabr oyida XitoySovet
muzoka ralari bilan davom etdi, unda asosiy e‘tibor chegara hududlarida qurolli
kuchlarni qisqartirish va harbiy sohada bir -birini tushunishga qaratildi.
Muzokaralar davom etib, nihoyat, 1990 -yil 24 -aprelida Xitoy va Sobiq sovet 12
hukumatlari o‘rtasida ikki tomo nlama shartnoma imzolandi. Unga binoan
SovetXitoy chegaralarida belgilangan miqdorga qadar qurolli kuchlar qisqartirilib,
harbiy sohada bir -birini anglashga qaratilgan memorandum imzolanadi. Har ikki
tomon Sovet -Xitoy chegaralarida harbiy kuchlarni faqat m udofaa va qo‘riqlash
maqsadidagina saqlashni, bir -biriga hujum qilish va bosqinchilik operatsiyalaridan
voz kechishni, chegara hududlarda qurolli kuchlar miqdorini qisqartirish bilan
birga ikki tomon bir -birini anglash, boshqa sohalardagi aloqalarni yaxshi lash,
harbiy qismlarni va obyektlarni bosqichma -bosqich ravishda qisqartirib borishga
kelishib olishdi.17 Sobiq ittifoq davrida aynan shu muzokaralar sabab SSSR davlat
rahbari M.S.Gorbachyov 1989 -yil may oyida Xitoyga rasmiy safar uyushtiradi.
Bunga javoba n Xitoy rahbari Szyan Szemin 1991 -yil may oyida Moskvada bo‘ladi.
8
Xitoy va Qirg‘iziston o‘rtasidagi chegara masalasidagi kelishuv 1996 -yil iyul oyida
Xitoy rahbari Szyan Szeminning Bishkekka amalga oshirgan safari paytida
imzolandi. Ammo bu shartnoma Xit oy, Qirg‘iziston chegaralari muammosini to‘la
bartaraf etmadi. Keyinroq, chegara masalasidagi yana bir hujjat 1999 -yil avgust
oyida Xitoy va Qirg‘iziston hukumatlari o‘rtasida «Shanxay beshligi»
tashkilotining davlat rahbarlari o‘rtasidagi Bishkek uchrashu vi chog‘ida Szyan
Szemin va Askar Akayev o‘rtasida imzolandi. Ushbu «Qirg‘iziston va Xitoy
o‘rtasidagi davlat chegaralari to‘g‘risidagi qo‘shimcha kelishuv» deb nomlanuvchi
shartnoma Xitoy va Qirg‘iziston o‘rtasidagi 1000 km.dan ortiqroq chegara
hududlarin i huquqiy jihatdan tartibga soldi . 2000 -yil iyul oyida Dushanbe shahrida
«Shanxay beshligi»ning bo‘lib o‘tgan navbatdagi sammitida Xitoy, Qirg‘iziston va
Tojikiston o‘rtasida uch tomonlama kelishuv imzolanib, unda davlatlar o‘rtasidagi
chegara masalasiga o id munozarali holatlar tahlil qilindi. Aynan mana shu ikki
kelishuv Xitoy va Tojikiston o‘rtasidagi chegara masalalarini hal etishdagi
dastlabki qadam bo‘ldi, deyish mumkin.21 Qozog‘iston va Xitoy o‘rtasidagi
chegara masalalari bo‘yicha muzokaralar olib bo rish uchun 1994 -yil aprel oyida
Xitoy Xalq Respublikasi Davlat kengashi kotibi Li Pen Qozog‘istonga rasmiy
tashrif bilan keladi. Shu uchrashuv paytida Qozog‘iston va Xitoy o‘rtasidagi
chegaralarga oid kelishuv imzolandi. 1997 yil sentabrda Xitoy vaziri Li Pen yana
bir bor Qozog‘istonga rasmiy tashrif bilan keldi. Muzokaralar yakunida
«Qozog‘iston va Xitoy o‘rtasidagi davlat chegaralari to‘g‘risidagi qo‘shimcha
8 Становление и развитие ШОС. С.5// http:www.SCO.ru

18

kelishuv» shartnomasi imzolandi.22 Mazkur shartnoma Xitoy -Qozog‘iston
chegaralarini huquqiy jihatd an amalda tan olinganligini anglatdi .9
1998 -yil 3 -4 iyul kunlari Alma -ota shahrida «Shanxay beshligi» forumi doirasidagi
uchinchi uchrashuv bo‘lib o‘tadi. Beshala ishtirokchi davlat rahbarlari mazkur
uchrashuv doirasida «Alma -ota bayonoti» qabul qilinadi. Unga ko‘ra, barcha
tomonlar 1997 -yil 24 aprelda imzolangan chegara hududlarida qurolli kuchlarni
qisqartirishga doir shartnoma shartlarini bajarish majburiyatini o‘z zimmalariga
olishdi. Shu majburiyatlarni bajarish bilan birga barcha respublikalar ikki
to monlama va ko‘p tomonlama munosabatlarni yanada rivojlantirish uchun barcha
imkoniyatlarni ishga solishga, mintaqaviy muammolarni hal etishda doimiy 25
http:www.impravo.ru 17 ravishda muzokaralar va kelishuvlar asosida davlatlararo
qiziqishlar hisobga olin gan holda amalga oshirishi zarur edi. Tomonlar har qanday
separatizm, etnik ziddiyatlar, diniy ekstremizm, diniy fundamentalizm
terrorchilikka qarshi chiqishga, ularni oldini olish, bartaraf etishga kelishib
olishdi.26 Forum ishtirokchilari asosiy e‘tiborn i global darajaga ko‘tarib ulgurilgan
xalqaro terrorizm, narkotik moddalarning noqonuniy aylanishi, jinoyatchilikning
tashkiliy, uyushgan shakllariga qarshi kurashishga qaratishdi. «Shanxay beshligi»
forumiga a‘zo davlatlar rahbarlarining doimiy uchrashuvi ning yo‘lga qo‘yilishi
natijasida hamkorlik doirasi ham doimiy ravishda kengayib bora boshladi. 2000 -yil
9-iyulda Dushanbe shahrida «Shanxay beshligi»ning navbatdagi sammiti bo‘lib
o‘tdi. Sammitda ishtirokchi davlatlar tomonidan «Dushanbe Deklaratsiyasi» q abul
qilindi. Deklaratsiyaga muvofiq, tomonlar kelajakda birbiriga ishonch, do‘stona
hamkorlikni besh davlat o‘rtasida saqlab qolish, munosabatlarni yanada
rivojlantirish, davlatlar o‘rtasidagi harbiy aloqalarni yanada chuqurlashtirish
maqsadida mudofaa va zirlari doirasidagi doimiy munosabatlarni yo‘lga qo‘yish,
bir -biri bilan maslahatlashish, ma‘lumot almashishga kelishib olishdi. Shu tariqa
«Shanxay beshligi» davlatlarining mudofaa strukturasi ishlab chiqildi. Sobiq
SSSRning parchalanishi natijasida shu t ashkilotga a‘zo bo‘lgan Rossiya
Federatsiyasi, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston respublikalaridagi ma‘lum
iqtisodiy hamda siyosiy ziddiyatlarni bartaraf etish asosiy muammo bo‘lib qola
boshlaydi. Iqtisodiy muammolarning ko‘payib borishi, ularning ba rtaraf etilishida
Xitoy tomonidan yordam berilishi, qo‘llab -quvvatlanishi hozirgi dunyodagi
zamonaviy ilm -fan, texnika yangiliklari asosida milliy ishlab chiqarishlarni oyoqqa
qo‘yishga kelishib olindi . 10
2000 -yil iyulida Tojikiston Respublikasi poytaxti D ushanbe shahrida ―Shanxay
beshligi‖ tashkilotiga a‘zo davlatlar rahbarlarining beshinchi uchrashuvi tashkilot
tarixida muhim o‘rin tutadi. Sammitning bosh mavzusi diniy ekstremizim va
xalqaro terrorizimga qarshi kurashda yagona dastur ishlab chiqish birgal ikda
harakat qilish haqida bo‗ldi. Birinchi marta maskur sammitda O‗zbekiston
Respublikasi rasman kuzatuvchi sifatda ishtirok etdi 2001 -yil iyunda Rossiya,
9 Становление и развитие ШОС. С.5.// http:www.SCO.ru 10 Совместное Заявление участников Алма -атинской встречи – Республики Казахстан, КНР, Кыргызской
Республики, РФ и Республики Таджикистан// http:www.impravo.ru

20

Xalqaro tashkilotlarning xalqaro munosabatlardagi
tutgan o’rni

Vaqt oʻtishi bilan bloklar qarshiligidagi tanglik oʻzgarib borar edi. Uning eng
keskin nuqtasi Koreya urushi yillariga toʻgʻri keladi, uning oqibatida 1956 yili
Polsha, Vengriyadagi voqealar va Suets inqirozi kelib chiqadi; Xruschev "iliqligi"
kelishi bila n tanglik ozgina yengillashadi, bu ayniqsa 1950 -yillarning ohiriga xos;
… Yevropa hududida bir -biriga qarshilik koʻrsatayotgan harbiy -siyosiy bloklar.
Amerika samolyot -aygʻoqchisi U -2 (1960) bilan bogʻliq janjal yangi tanglikka olib
keladi, uning choʻqqisi boʻlib Karib inqirozi (1962) boʻldi; bu inqiroz taasurotida
yana yengillashish keladi, ammo u "Praga bahori" bilan buziladi. 1962 — 1979
Brejnev Xruschevdan farqli ravishda qaltis avantyuralarga kirishmas, hech qanday
"tinch" tadbirlarni oʻtkazmas edi; 1970 -yillar "xalqaro tanglikni yengillashtirish"
deb ataluvchi belgi osida oʻtdi, Yevropadagi xavfsizlik va hamkorlik masalalari
boʻyicha majlis (Helsinki) va koinotga sovet -amerika birgalikdagi … uchish
("Soyuz -Apollon" dasturi) buning mahsullaridir; oʻsha pa ytda strategik
qurollanishni cheklash toʻgʻrisidagi kelishuvlar imzolanadi. Koʻp tarafdan bu
iqtisodiy sabablar bilan tushuntirildi, chunki SSSR oʻsha paytdayoq isteʼmolchilik
mahsulotlarini sotib olishda ehtiyojni sezdi (bunga esa valyuta kreditlari kerak edi),
Gʻarb oʻz navbatida Arab -Isroil ziddiyati keltirib chiqargan neft inqirozi yillarida
sovet nefti bilan juda qiziqqan edi. 1979 — 1985 Yangi keskinlashuv 1979 -yili,
sovet qoʻshinlarining Afgʻonistonga kirishidan … soʻng vujudga keldi,
sovetlarning bu h arakatini Gʻarbda geosiyosiy muvozanatning buzilishi va
SSSRning ekspansiya siyosatiga oʻtdi deb qabul qilishdi. Keskinlashuv 1983 -
yilning kuzida, sovet kuchlari ichida 300 ga yaqin odam bo'lgan Janubiy
Koreyaning fuqarolar avialaynerini urib tushirganida oʻz choʻqqisiga yetdi. Aynan
oʻsha paytda AQSh prezidenti Ronald Reagan SSSRga nisbatan "yovuzlik
imperiyasi" frazeologizmini qoʻlladi. AQSh bu davr mobaynida oʻz yadroviy
raketalarini Gʻarbiy Yevropada joylashtirdi va kosmik raketalarga qarshi himoya
dast uri ustida ishlashni boshladi; bu ikkala keng koʻlamli dasturlar sovet hukumati
tinchini buzdi, SSSRning koinotda qarshilik koʻrsatish uchun mablagʻi yoʻq edi.
1985 — 1991 "Ijtimoiy plyuralizm" va "umuminsoniy qadriyatlarning sinfiylari
ustidan muhimroqligin i" eʼlon qilgan Mixail Gorbachyovning hukumat tepasiga
kelishi bilan gʻoyaviy qarshilik tezda oʻz keskinligini yoʻqotdi. Harbiy -siyosiy
masalada Gorbachyov avvaliga 1970 - yillarning "yengillashtirish" xilidagi
siyosatini oʻtkazishga harakat qildi, qurollar da cheklashni taklif qildi, ammo
kelishuv shartlari ustida qattiq savdolashdi (Reykyavikdagi uchrashuv). … Ammo
sovetlar siyosiy tizimining oʻsayotgan inqirozi va neft narhining keskin tushib
ketishi tufayli SSSR iqtisodiyotining gʻarbiy tehnologiyalar va kreditlariga qarab
qolganligi Gorbachyovning tashqi siyosiy sferada pand berishiga sabab boʻldi.
1988 -yilda sovet qoʻshinlarining Afgʻonistondan olib chiqilishi boshlandi. 1989 -yil
revolyutsiyalari natijasida Sharqiy Yevropada kommunistik tizimining qulash i

21

sovet blokining likvidatsiyasiga, va shuning bilan birga — "sovuq urush"ning
toʻxtatilishiga olib keldi. Bu vaqtni oʻzida Sovet Ittifoqi halokat yoqasida edi.
Dunyo sotsialistik tizimining parchalanuvi neft narhlarining tushishi iqtisodiyot va
sanoatning kolossal inqiroziga olib keldi. Mamlakatning chetlarida millatlararo
nizolar kelib chiqa boshladi. Moskva ittifoqdosh respublikalar ustidan nazoratni
yoʻqota boshladi. 1990 -yil martidan 1991 -yil dekabrigacha oʻn besh respublika
ichidan oʻn uchtasi Ittifoq tarkibidan chiqdi. 1991 -yil 26 dekabrda mustaqil
Rossiyaning yangi hukumati Ittifoq shartnomasini denonsatsiya qilib, "sovuq
urush" tarixida soʻnggi nuqtani qoʻydi. Tarix oʻzi haqida eslatmoqda 2007 -yilning
boshida AQSh kongressining ikkala palatasiga sov uq urushda qatnashganlik uchun
(Cold War Service Medal) yangi harbiy mukofotni tadqiq etish toʻgʻrisida qonun
taklif etildi, bu qonun Hillary Clinton boshchiligidagi demokratik partiyalik bir
guruh senator va kongressmenlar tomonidan qoʻllab quvvatlandi. M edal bilan
1945 -yil 2 sentabridan 1991 -yil 26 dekabrigacha AQShning harbiy kuchlarida yoki
davlat uyushmalarida ishlagan barchani taqdirlash koʻzlandi. 12

12 Coldwar.ru — Sovuq urush tarixi (

22

XULOSA
-Bugungi kunda dunyoda tinchlik va xavfsizlikni taminlash eng dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi , shu borada avvalo xalqaro
tashkilotlarning o‟rni va ahamiyati kattadir. Mamlakatimizda olib
borilayotgan barcha ijtimoiy islohotlarning n еgizida asosiy bo sh g‟oya
qilib yurt tinchligi va xalq farovonligi maqsad qilib olingan ekan,
shubhasiz xalqaro maydondagi tajribalarni o‟rganish va t еgishli
xulosalar chiqarish orqali bu maqsadlarga osonroq va jadallik bilan
erishish mumkin.
- Xalqaro tashkilotlarni davlatlar muayyan umumiy maqsadga erishish
uchun tuzadi va u ana shu umumiy manfaatni ro„yobga chiqarishda
ishtirokchi davlatlarning qo„shma organi bo„lib xizmat qiladi. Shu bois,
xalqaro tashkilotning vazifasi har bir a'zo davlat manfaatlarining o„zaro
uyQun jihatlarini aniqlash, shu asosda tegishli vazifalarni, shuningdek
ularni hal etishning uslub va vositalarini belgilab olishda umumiy
pozitsiyani, umumiy xohish -irodani ishlab chiqishdan iborat bo„ladi.
Bunda o„ziga xoslik xalqa ro tashkilot a'zolarining suveren davlatlar
ekani bilan belgilanadi. Xalqaro tashkilotning tegishli vazifalari va
ularni amalga oshirish mexanizmining o„ziga xosligi ham shundan kelib
chiqadi.
Xalqaro tashkilot faoliyatining asosiy bosqichlari muhokama eti sh,
qarorlar qabul qilish va ular ijrosining nazorati bilan shuQullanishdan
iboratdir. Shundan kelib chiqib, xalqaro tashkilotlar funksiyalarini
quyidagi uchta muhim turga ajratish mumkin:
1) tartibga solish;
2) nazorat etish;
3) operativ.
Xalqaro tash kilotning tartibga so lish funksiyasi bugungi kunda o’ ta
muhim ahamiyatga egadir. U a'zo davlatlarning maqsadlari, prinsiplari,
o„zini tutish tartib qoidalarini belgilovchi qarorlar qabul qilishni ko„zda
tutadi. Qarorlar xalqaro tashkilotning ichki huquqiga muvofiq ravishda
qabul qilinadi.

23

Foydalinilgan adabiyotlar ro’yxati

1. ’ NATO THE FIRST FIVE YEARS 1949 -1954’’ - by Lord Ismay Secretary
General of the North Atlantic Treaty Organization.
2. Бекмуротов И. Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти // Жамият ва бошқарув . №2,
2004. 64 -бет.
3. Становление и развитие ШОС. С.5.// http:www.SCO.ru
4. 1Совместное Заявление участников Алма -атинской встречи – Республики
Казахстан, КНР, Кыргызской Республики, РФ и Республики Таджикистан//
http:www.impravo.ru
5. Центральная Азия и Кавказ. 200 8. №6 (60), С.43 -44
6. Coldwar.ru — Sovuq urush tarixi (
7. 1 http:www.hro.org
8. www.nato.int
9. https :// uz .wikipedia .org /wiki /Birlashgan _millatlar _tashkiloti #Afrikada % E2%80%
A6

Xalqaro tashkilotlarning xalqaro munosabatlardagi o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish