Xalqaro terrorizm va terroristik tashkilotlar

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	840.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Xalqaro terrorizm va terroristik tashkilotlar

Купить

Ta’kidlash lozimki, yoshlar ma’naviy olamini yuksaltirish, ularni ona Vatanga
muhabbat, milliy va diniy qadriyatlarimizga hurmat ruhida tarbiyalash asosida har
tomonlama barkamol avlodni voyaga yetkazish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Shu
maqsadda, davlatimiz kelajagi hisoblangan yosh avlod tarbiyasiga yurtimizda doimo
alohida e’tibor qaratilgan. Darhaqiqat, bugungi kunda dunyo hamjamiyatida mafkuraviy
poligonlarning yoshlar tarbiyasiga ko‘rsatayotgan salbiy ta’siri har bir mamlakat, davlat,
xalq oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Chunki har qanday jamiyat
kelajak poydevori sifatida o‘z siyosatida yosh avlod tarbiyasini yetakchi o‘ringa qo‘yishi
tabiiy hol. Globallashuv deganda, eng avvalo ko‘z oldimizda rivojlanish, taraqqiyot
gavdalanishiga qaramay, bunday sharoitda o‘sib kelayotgan barkamol avlod ongini turli
xil yot g‘oya va mafkurafiy xurujlardan saqlash muammosi ham muhim vazifalardan
sanaladi. Ushbu masalalarga to‘xtalib, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom
Karimov «Bunday g‘arazli kuchlarning asosiy niyati — hali hayotiy tajribasi, siyosiy-
ijtimoiy saviyasi yetarli bo‘lmagan, sodda va g‘o‘r yoshlarni yo‘ldan urish, o‘zining qabih
niyatlari yo‘lida foydalanish ekanini hech qachon unutmasligimiz kerak. Faqatgina
mustaqil fikrlaydigan, iymon-e’tiqodi mustahkam, ota-bobolarimizdan meros bolib
kelayotgan ezgu qadriyatlarga sadoqatli bo‘lgan insongina bunday yutuqlarga uchmasligi,
to‘g‘ri yo‘ldan adashmasligi mumkin. Buning uchun, albatta, birinchi navbatda
farzandlarimizni yuksak bilim va ma’naviy fazilatlar bilan qurollantirishimiz lozim.
Ularga biz uchun muqaddas bo‘lgan islom d inining chinakam insoniy mohiyatini, uning
tinchlik, yaxshilik, mehr-shafqat, hamjihatlik dini ekanini to‘g‘ri tushuntirib berishimiz
kerak. Bizga yot va begona bo‘lgan turli zararli oqimlardan himoyalanish uchun
odamlarga bu boradagi bor haqiqatni yetkazish zarur. Ta‘bir joiz bo‘lsa, bunday xavf-
xatarlardan odamlarni, avvalambor, yosh avlodni haqiqat bilan himoya qilish kerak», deya
alohida ta’kidlaganlar.
Bugungi kunda terrorizm xalqaro miqyosda eng dolzarb va og‘riqli muammolardan
biriga aylanib ulgurdi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Zero, bu muammo insonlarning
farovon turmushini buzayotgani, davlatning suvereniteti va hududiy yaxlitligiga jiddiy
xavf keltirayotganiga also ko‘z yumib bo‘lmaydi.
Xo‘sh terrorizmga qarshi kurashning ilk bosqichlarini eslasak. Terrorizmga qarshi
kurash masalasi birinchi marta xalqaro miqyosda 1934 -yilda Millatlar Ligasida muhokama
qilina boshlandi. Bu 1934-yil 9-oktabrda Marselda Yugoslaviya qiroli Aleksandr
I va Fransiya Bosh vaziri Lui Bartuning o ldirilishi bilan bog liq bo lganligi uchun, ko ribʻ ʻ ʻ ʻ
chiqila boshlangan.
1937- yilda Millatlar Ligasi tomonidan qabul qilingan „Terrorizmning oldini olish va
jazolash to g risidagi konvensiya“ va „Xalqaro jinoiy sudni tashkil etish to g risidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
konvensiya“ kuchga kirmagan. Ular ushbu sohadagi zamonaviy xalqaro shartnomalar
uchun prototip bo lib xizmat qildi.
ʻ
Bu davrning asosiy hujumlari garovga olish, fuqarolik samolyotlarini olib qo yish
ʻ
va siyosiy qotilliklar terrozrimning asosiy ko rinishlari hisoblangan. Eng kuchli xalqaro
ʻ
2

terrorchilik tashkiloti 1969 -yilda Yasir Arafat boshchiligidagi Falastin Ozodlik
Tashkiloti (FLO) bo lgan. 1960-yillarning oxirida SSSR terrorchilik usullarini qo llaganʻ ʻ
butun dunyo bo ylab milliy harakatlar a zolarini o z safiga oldi, keyin
ʻ ʼ ʻ
ular Odessa , Boku , Toshken va Perevalniyda joylashgan maxsus lagerlarda o qitildi.
ʻ
1970- yillarda Livan hududida haqiqatda „davlat ichidagi davlat“ni yaratgan FLO
terrorchilar uchun tayanch va boshpana bo ldi.
ʻ 1981-yil 29-yanvarda AQSh Davlat kotibi
Aleksandr Xeyg SSSRni xalqaro terrorizmga aloqadorlikda ochiq aybladi.
KGB generali Filipp Bobkovning yozishicha, 1976-yildan 1996-yilgacha bo lgan
ʻ
davrda yiliga 320 dan 660 tagacha teraktlar qayd etilgan bo lib, ularni xalqaro terrorizm
ʻ
deb tasniflash mumkin.
Bobkov G arb davlatlari terrorizmni o zlari uchun foydali bo lgan hollarda qo llab-
ʻ ʻ ʻ ʻ
quvvatlashdan tortinishmaganini ta kidladi.
ʼ
1990-yillar boshiga kelib dunyoda 500 ga yaqin terroristik tashkilotlar faoliyat
yuritgan. 10 ichida ular 6500 ta xalqaro terrorchilik aktini amalga oshirdi, ulardan 5000
kishi halok bo ldi yana 11000 dan ortiq kishi jabrlandi.
ʻ
2001-yil 11-sentabrda "Al-Qoida" terrorchilari Amerika Qo‘shma Shtatlardagi bir
qator ob’ektlarga hujum qilganidan beri xalqaro terrorizm yanada kuchaydi.
Mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko ra, 2008-yilda dunyoda 12 mingga yaqin
ʻ
terrorchilik harakati sodir bo lgan, buning natijasida 56 ming kishi jabrlangan, shu
ʻ
jumladan 15 ming kishi halok bo lgan, qurbonlarning aksariyati tinch aholi vakillari
ʻ
hisoblangan
G‘oyalar kurashi avj olayotgan XXI asrda dunyoda tinchlik va barqarorlikni
ta’minlash yo‘lida hal etilishi zarur bo'lgan ko‘plab muammolar yuzaga kelayotgani,
kishilarning osuda hayotini izdan chiqarishga qaratilgan yangi shakldagi tahdidlarning
paydo bo'layotgani va buning natijasida buzg‘unchi g‘oyalar mafkura maydonini qurshab
olayotgani barchamizdan ogohlik va hushyorlikni talab etadi. Ayniqsa, farzandlarimiz
ma’naviyatiga tajovuz solayotgan tahdidlar qatorida, dinni niqob qilib, diniy
qadriyatlarimizni oyoqosti qilishga urinayotgan ekstremistik va missionerlik
harakatlarining faoliyati jiddiy tashvish uyg‘otmoqda. Bunday kuchlar yoshlar ongi va
qalbini zabt etish maqsadida har qanday qabih yollardan foydalanishga urinmoqda. Din
bayrog‘i ostida talonchilik va bosqinchilik, terrorchilik va qo‘poruvchilik harakatlarini
sodir etayotgan, jamiyatga har tomonlama zarar yetkazayotgan bunday harakatlar yosh
avlod orasida millatlararo va dinlararo adovat, millatchilik va diniy ayirmachilik
kayfiyatlarining shakllanishiga zamin yaratmoqda.
Din kishilarni hamisha yaxshilikka, ezgu ishlarga chorlagan. Jumladan, ota-
bobolarimizning muqaddas e’tiqodi bo‘lgan islom dini ham yuksak insoniy fazilatlarning
shakllanishiga xizmat qilgan. U tufayli xalqimiz ming yillar mobaynida boy ma’naviyati
va merosi, o‘zligini omon saqlab keldi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, odamlarning
e’tiqodi va diniy hissiyotlaridan foydalanib, ekstremistlar va terrorchilar tomonidan islom
bayrog‘i ostida sodir etilayotgan jinoyatlar ularning asl qiyofasini namoyon etmoqda
deyish mumkin. Ayni paytda, bunday jarayonlar kishilarni doimiy ogoh bo‘lishga, haqiqiy
3

diniy qadriyatlarni ularning soxta va g‘arazli talqinlaridan farqlashga yordam beradigan
bilimlarni egallashga undaydi. Shundan kelib chiqib, kitobda o'zaro uzviy bog‘liq bir qator
masalalarni tizimli yoritishga alohida e ’tibor berildi. Xususan, dinning e’tiqodning o‘ziga
xos ko‘rinishi sifatidagi asl mohiyati haqida bilimga ega bolish turli soxta g‘oya va
da’vatlardan saqlanishga yordam berishi shubhasiz. Din va davlat munosabatlari hamma
vaqt dolzarb bo‘lib kelgan. Turli davrlarda xilma-xil mazmun va shakl kasb etgan bunday
m unosabatiar mustaqil O‘zbekiston sharoitida vijdon erkinligi konstitutsiyaviy asosda
to‘la-to‘kis ta’minlangani, diniy tashkilotlar faoliyati uchun tegishli shart-sharoitlar
yaratilganida namoyon bo‘lmoqda. Mazkur sohaga oid qonunlarni buzganiik uchun
huquqiy javobgarlik belgilangani ham bu munosabatlarning asl mohiyatini ko‘rsatadi,
deyish mumkin. Xalqaro terrorizmning insoniyatga juda katta xavfi tufayli ayniqsa ular
asosan mafkuraviy immunitetga ega bo‘lmagan yoshlarni jalb qilishga intilishi,
insonlarning ommaviy o‘limlariga olib kelayotganligi, dunyoning barcha davlatlariga o‘z
ta’sirini o‘tkazayotganligi, shuningdek farovon yurtimizda ham ming afsuski bir necha bor
terroristik aktlar sodir etilganligi bois, ularga qarshi kurashning yangicha uslubdagi
harakatlarini ishlab chiqish zarurligi, fuqarolar orasida diniy savodxonlik va mafkuraviy
immunitetni mustahkamlash choralarini ko‘rish, shuningdek terrorchi tashkilotlarga qarshi
aksilterror operatsiyalarni o‘tkazishning samarali usullarini ishlab chiqish, shuningdek
Qurolli kuchlar bo‘linmalarini terroristik tahdidlardan kelib chiqib tayyorlashni zamonning
o‘zi talab qilmoqda.

4

ASOSIY QISM:
1.TERRORIZM VA XALQARO TERRORIZM TUSHUNCHASI, UNING
MOLIYAVIY MANBALARI
Terrorizm tushunchasi. Terrorizm — jamiyatda beqarorlik keltirib chiqarish,
aholining keng qatlamlarida vahima va qo‘rquv uyg‘otishga qaratilgan siyosiy kurashning
o‘ziga xos usulidir. U yashirin (konspirativ) ruhdagi tashkilotlar tomonidan beqarorlik
keltirib chiqarish orqali davlat hokimiyatini egallash maqsadida qo‘llaniladi.
ссссссс Shuningdek O‘zbekiston Respublikasining “ Terrorizmga qarshi kurash
to‘g‘risidagi qonuni ” da ham unga shunday ta’rif berilgan.
terrorizm — siyosiy, diniy, mafkuraviy va boshqa maqsadlarga erishish uchun
shaxsning hayoti, sog‘lig‘iga xavf tug‘diruvchi, mol-mulk va boshqa moddiy
obyektlarning yo‘q qilinishi (shikastlantirilishi) xavfini keltirib chiqaruvchi hamda
davlatni, xalqaro tashkilotni, jismoniy yoki yuridik shaxsni biron-bir harakatlar sodir
etishga yoki sodir etishdan tiyilishga majbur qilishga, xalqaro munosabatlarni
murakkablashtirishga, davlatning suverenitetini, hududiy yaxlitligini buzishga,
xavfsizligiga putur yetkazishga, qurolli mojarolar chiqarishni ko‘zlab ig‘vogarliklar
qilishga, aholini qo‘rqitishga, ijtimoiy-siyosiy vaziyatni beqarorlashtirishga qaratilgan,
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida javobgarlik nazarda tutilgan zo‘rlik,
zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitish yoki boshqa jinoiy qilmishlar;
Global xususiyat kasb etgan “zamonaviy dunyo voqeliklari”ning eng
murakkab va xavfli ko rinishlaridan biri terrorizmdir (lotincha terror — dahshat, qo rquv).ʻ ʻ
"Terrorizmga qarshi kurashish to'g'risida" 2006 yil 6 martdagi 35-FZ-sonli Federal
qonunida terrorizm va terrorchilik faoliyatining quyidagi ta'riflari berilgan.
Terrorizm - zo'ravonlik mafkurasi va davlat hokimiyati organlari, mahalliy
hokimiyat organlari yoki xalqaro tashkilotlar tomonidan aholini qo'rqitish va (yoki)
noqonuniy zo'ravonlik harakatlarining boshqa shakllari bilan bog'liq qarorlar qabul
qilinishiga ta'sir qilish amaliyoti.
Terroristik harakatlarga quyidagilar kiradi:
-terroristik harakatni tashkil etish, rejalashtirish, tayyorlash, moliyalashtirish va amalga -
oshirish;
-terroristik harakatga undash;
-terroristik harakatni amalga oshirish uchun noqonuniy qurolli tuzilmalar, jinoiy
hamjamiyat (jinoiy tashkilot), uyushgan guruh tashkil etish, shuningdek bunday tuzilmada
ishtirok etish;
-terrorchilarni yollash, qurollantirish, tayyorlash va ulardan foydalanish;
-terroristik harakatni rejalashtirish, tayyorlash yoki amalga oshirishda axborot yoki boshqa
sheriklik;
-terrorizm g‘oyalarini targ‘ib qilish, terrorchilik faoliyatini amalga oshirishga chaqiruvchi
yoki bunday faoliyatni amalga oshirish zarurligini asoslovchi yoki asoslovchi materiallar
yoki ma’lumotlarni tarqatish.
Terrorizm o‘zining ko‘lami, oldindan aytib bo‘lmaydiganligi va oqibatlari
jihatidan eng xavfli ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy muammolardan biriga aylanib, insoniyat
5

XXI asrga qadam qo‘ydi. Nisbatan yaqin vaqtgacha terrorizm haqida mahalliy hodisa
sifatida gapirish mumkin edi. 80-90-yillarda. 20-asr xalqaro terrorizm allaqachon
umuminsoniy hodisaga aylangan.
Hozirgi vaqtda terrorizm jahon hamjamiyatining hayotida, shu jumladan
Rossiyada mustahkam o'rin egalladi. Shu bilan birga, siyosiy yondashuvlar turlicha
bo‘lganligi sababli terrorchilik harakati qachon “xalqaro terrorizm” akti sifatida
kvalifikatsiya qilinishi borasida kelishib bo‘lmadi. Zamonaviy xalqaro hayotning ko'plab
voqeliklarini qarama-qarshi baholash, shuningdek, zo'ravonlikning xalqaro miqyosdagi
jinoyatlar sifatida namoyon bo'lishining bir ma'noli sifatlarining yo'qligi o'z ta'sirini
o'tkazmoqda. Yevropa Ittifoqining Tokio deklaratsiyasida (1986 yil) xalqaro terrorizm
kabi turli xil terrorizmning alohida ta’rifga mutlaqo muhtoj emasligi bu jihatda muhim
ahamiyatga ega.
Xalqaro terrorizmning faollashuviga qaramay zamonaviy dunyo va uning
global miqyosga chiqarilishida shuni ta'kidlash kerakki, terrorizm jamiyat tarixi davomida
mavjud bo'lgan hodisalardan biridir. Terrorizm Eski Ahdda eslatib o'tilgan - Qobilning
ukasi Lvelni o'ldirishi. Ko'plab siyosiy qotilliklar va hatto odamlarni muntazam ravishda
yo'q qilish holatlari sodir bo'ldi Qadimgi Gretsiya va qadimgi Rim. Masalan, Yuliy
Tsezarning taniqli o'ldirilishi.
Ekstremistik fikrlovchilarning mafkuraviy jamoasi haqida ijtimoiy
guruhlar terrorni o'z faoliyati shakli sifatida tanlaganlar, deydi ular tarixiy faktlar :
 rimliklar bilan hamkorlik qilgan yahudiy zodagonlari vakillarini yo'q qilgan sikari sektasi
("sika" - xanjar) faoliyati; qotillar sektasining usullari (8—14-asrlarda hozirgi Eron va Iroq
hududida faoliyat yuritgan ismoiliy musulmonlar harakatining bir tarmog i).ʻ
Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha: "Ehtimol, tarixda qotilliklarning nafosat va
shafqatsizligi shu qadar yuqori darajaga ko'tarilgan boshqa tashkilotlarni topish qiyin" 1 .
Qotillar gubernatorlarni, xalifani o'ldirgan va birinchi bo'lib o'z joniga qasd qilish terrorini
qo'llagan (ularning qurollari har doim xanjar edi; qurbonlar odatda qo'riqchilar tomonidan
o'ralganligi sababli, qotillik aybdorlarini qutqarish imkoniyati deyarli nolga teng edi).
Biroq, biz mafkura, tashkilot va harakatning uyg'unligi haqida gapirishimiz
mumkin - bundan tashqari, "ommaviy" xususiyatga ega - biz faqat 19-asrning oxirgi
uchdan bir qismiga murojaat qilishimiz mumkin. Hozirgi vaqtda terror "Narodnaya Volya"
kurashida o'zining klassik timsolini topib, bir qancha mamlakatlarda inqilobiy
tashkilotlarning harakat tizimiga aylandi.
Birinchi jahon urushigacha terrorizm, asosan, chap qanot siyosiy kurashning bir
turi hisoblangan.
XX asrda. terrorchilik usullaridan foydalanish motivlari doirasi kengaydi.
Terrorizmning davlat darajasiga o‘tishi, terrorchilik faoliyatining yangi texnologik ilg‘or
vositalari va usullarining paydo bo‘lishi hamda uning ko‘lami ortib borayotganini hisobga
olgan holda, bu hodisa zamonaviy dunyoda eng xavfli holatlardan biriga aylandi.
6

Terrorizm muammosini tahlil qilishda umumiy ilmiy yondashuvlarni izlash 40
yildan ortiq davom etmoqda. Masalan, BMTda terrorizm ta'rifini jadal ishlab chiqish 1972
yilda boshlangan (BMT Bosh Assambleyasi xalqaro terrorizm bo'yicha maxsus qo'mita
tashkil etgan paytdan boshlab). Ikkinchi jahon urushigacha, 1937 yilda Millatlar Ligasi
shafeligida “Terrorizmning oldini olish va terrorchilik harakatlari uchun jazolash
to g risida”gi konventsiya va “Xalqaro sudni ta sis etish to g risida”gi konventsiya ishlabʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
chiqilgan. Shu bilan birga, terrorizm nima ekanligi va qanday harakatlar yoki hodisalar
terroristik harakatlar deb tasniflanishi kerakligi haqida hali ham aniq ta'rif yo'q.
Tadqiqotchi Vitaliy Anatolevich Epshteyn ushbu toifaning ko'plab ta'riflarini
tahlil qilib, terrorizm 1 tushunchasining quyidagi tipologiyasini taklif qiladi:
-umumiy siyosiy terrorizm - qo'rquv uyg'otish va shu orqali siyosiy o'zgarishlarga
erishishga qaratilgan zo'ravonlik yoki zo'ravonlik tahdidi;
-huquqiy terrorizm - qonunlarni buzuvchi va davlat tomonidan jazolanadigan jinoiy
zo'ravonlik;
-analitik terrorizm - individual terrorchilik harakatlari ortidagi muayyan ijtimoiy va siyosiy
omillar;
-davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan terrorizm - o'z xalqini bo'ysundirish uchun
qo'rqitish uchun foydalanilgan hokimiyat kuchi;
-terrorizmni qo'llab-quvvatladi - kichik davlatlar yoki Sharqiy Yevropa bloki tomonidan
G‘arb manfaatlariga putur yetkazish uchun foydalaniladigan terroristik guruhlar;
-xalqaro huquqiy terrorizm - butun dunyo hamjamiyatiga qarshi siyosiy jinoyat.
So'nggi paytlarda nafaqat maxsus xizmatlar leksikonida, balki ommaviy axborot
vositalarida ham kiberterrorizm kabi kategoriya mavjud. Nemis olimi Kay Xirshman
uning mohiyatini to'g'ri belgilab bergan. (Kai Xirshmann ).
Kiberterrorizm - terroristik maqsadlarda axborotga, kibermakonga qasddan,
siyosiy maqsadli hujum: submilliy guruhlar yoki yer osti sub'ektlari tomonidan neytral
ob'ektlarga nisbatan zo'ravonlik ko'rinishidagi kompyuter tizimlari, kompyuter dasturlari
va ishlov berishni buzishning maqsadli operatsiyalari.
Bir qator ekspertlarning fikricha, terrorchilar tomonidan kimyoviy, biologik
qurollar, radioaktiv moddalardan foydalanish xavfli 1 emas. Xalqaro terrorizm sohasida
ham yangi hodisa – narkoterrorizm vujudga keldi.
Terrorizmni tushunishda ikkita yo'nalish mavjud:
-terrorchilarni oddiy jinoyatchilar deb hisoblaydilar va ularning harakatlarini jinoiy
huquqbuzarlik deb hisoblaydilar - terrorchilar qotillik, odam o'g'irlash, olib qochish, ya'ni
ichki va xalqaro qonunchilikda jinoyat deb topilgan harakatlarni sodir etadilar;
-terrorizmni harbiy harakatlar, urushning bir turi ("past intensivlikdagi mojarolar") deb
hisoblang.
Ko'rinib turibdiki, terrorizm jinoiy huquqbuzarlikka ma'lum darajada o'xshash,
harbiy harakatlar bilan ma'lum darajada o'xshashlik (terroristik harakatlar ko'lami va
ularning oqibatlarini hisobga olgan holda), lekin uning o'ziga xos xususiyatlari ham
mavjud.
7

Turli davlat va xalqaro hujjatlarni, shuningdek, terror va unga qarshi kurash bo‘yicha ilmiy
ishlanmalarni tahlil qilish terrorizmning eng keng tarqalgan bir qator ta’riflarini aniqlash
imkonini beradi:
-Terrorizm - uyushgan zo'ravonlikning bir turi. Zo'ravonlik tahdid qilish yoki to'g'ridan-
to'g'ri kuch ishlatish shaklida namoyon bo'ladi jismoniy zarar jismoniy shaxsga yoki bir
guruh shaxslarga (portlash, o't qo'yish yoki aholini qo'rqitish bilan bog'liq boshqa
harakatlar va odamlarning o'limi xavfini yaratish). Albatta, barcha zo'ravonlik terrorizm
emas. Terrorchilik harakatlari odatda aniq talablar bilan birga keladi;
-Terrorizm siyosiy ekstremizmning eng radikal ko'rinishidir. Masalan, Art. 22, sek. USC
2656 terrorizmni "noharbiy maqsadlarga qarshi qasddan siyosiy sabablarga ko'ra
zo'ravonlik, submilliy guruhlar yoki maxfiy agentlar tomonidan sodir etilgan va odatda
auditoriyaga ta'sir qilish uchun mo'ljallangan" deb ta'riflaydi;
-terrorizm - bu "anti-ijtimoiy unsurlar tomonidan jinoiy maqsadlarga erishish uchun
qo'rqitishning zo'ravonlik vositalari va usullaridan foydalanishning maqsadli va uyushgan
jarayoni".
Terrorizm yuqori darajadagi siyosiy motivatsiyani ommaviy ishtirokning past
darajasi bilan birlashtiradi. Terrorchilik harakatining mazmunini ochib berganda, uni
jamiyatdan uzilgan odamlarning kichik guruhi amalga oshirishini hisobga olish kerak (bu
terrorizmni milliy ozodlik harakati, inqilob va boshqa ommaviy siyosiy jarayonlardan
ajratib turadi). Terrorchilik harakatlari odatda tinch aholiga qarshi qaratilgan. Terrorchilar
ma'lum bir jamiyatga, ma'lum bir millatga, dinga va boshqalarga mansubligi tufayli
hammaning umumiy aybini anglatuvchi "aybsizlik" tushunchasini inkor etish bilan
tavsiflanadi. Shu munosabat bilan siyosiy ekstremizmning eng muhim ob'ektlariga
aylandi konstitutsiyaviy huquqlar shaxs, inson hayoti, salomatligi va erkinligi.
Terrorchilik harakati, to'g'ridan-to'g'ri zarar etkazishdan tashqari, ma'lum bir
ta'sirga mo'ljallangan: qo'rquvni ekish, odamlarning keng doirasiga tahdid yaratish, zarur
jamoatchilik fikrini shakllantirish (ko'pincha bu terroristik hujumning asosiy maqsadi) va
u orqali davlat rahbariyatiga qo'yilgan talablarni bajarish uchun ta'sir ko'rsatadi.
1934 yilda amerikalik tarixchi Jeykob Xardman (Jeykob Xardman) “Terrorizm”
maqolasida ilk bor “Entsiklopediya ijtimoiy fanlar ”, ta'kidladi: "Terrorizm har doim usul
sifatida nafaqat qonuniy hukumat yoki millatni muvozanatdan chiqarishga intilishi, balki
qonuniy (an'anaviy) hokimiyatning endi xavfsiz va xavfsiz emasligini ommaga ko'rsatish
istagi bilan ham tavsiflanadi. qiyinchiliksiz. Terrorchilik harakatining oshkor etilishi
terrorizm strategiyasining asosiy bosqichidir.
21-asrning birinchi o'n yilligi ekstremistik shaxslar, guruhlar va tashkilotlarning
xalqaro terrorchilik faoliyati avj olgani, uning mohiyati murakkablashib borayotgani,
terrorchilik harakatlarining murakkabligi va g‘ayriinsoniyligi kuchayayotganini ko‘rsatdi.

Zamonaviy terrorizm ning o'ziga xos xususiyatlari :
-terroristik tashkilotlardan ayrim davlatlarning o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanishi;
8

-ekstremistik va terroristik faoliyatni rejalashtirish masalalarini hal qilish uchun xalqaro va
mintaqaviy boshqaruv organlarini shakllantirish;
-ta'sir va hokimiyat uchun kurashish maqsadida jamiyatda hukumatga qarshi kayfiyatni
qo'zg'atish, ularning ta'sirini yoyish uchun mojaro va inqirozli vaziyatlardan foydalanish;
-jamoat va davlat siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik tuzilmalariga faol kirib borishga
urinishlar;
-jangarilarni tayyorlash va dunyoning turli mintaqalarida operatsiyalarni qo'llab-
quvvatlash uchun markazlar va bazalarning keng tarmog'ini yaratish;
-terrorchilarga niqob sifatida foydalaniladigan firmalar, kompaniyalar, banklar, fondlar
tarmog‘ini yaratish, ularning faoliyatini moliyalashtirish va har tomonlama qo‘llab-
quvvatlash;
-terroristik tashkilotlarning narkotik biznesi va qurol savdosi bilan birlashishi;
-terroristik tashkilotlarning ayrim vakillari tomonidan bir qator davlatlar tomonidan
berilgan siyosiy boshpana huquqidan foydalanish;
-alohida terrorchilik harakatlarini amalga oshirishdan qo'poruvchilik-terrorchilik urushi
xarakterini olgan keng ko'lamli harakatlarga o'tish, bunda axborot va psixologik ta'sir
ko'rsatish usullari keng qo'llaniladi;
-ommaviy axborot vositalarida terrorchilik faoliyatini keng yoritish, ba’zan esa terrorizmni
ommalashtirish, ekstremistlar va terrorchilarni “isyonchilar”, “e’tiqod uchun
kurashuvchilar”, “partizanlar” va hokazolar deb atash.
Terrorchi uyushmalar ommaviy bo‘la olmagani uchun ham ko‘p hollarda aholining
keng qatlamlari nomidan harakat qilish taassurotini uyg‘otish maqsadida diniy shiorlardan
niqob sifatida foydalanadilar. Terrorizmning eng asosiy xususiyatlaridan biri bunday
harakat tarafdorlarining «zo‘rlik davlatni qulatuvchi va hokimiyatga erishishni
osonlashtiruvchi parokandalikka olib keladi», — degan g'oyaga asoslanib harakat
qilishlarida yaqqol ko'rinadi. Terrorizmning yana bir xususiyati hech qanday urush
bo‘lmayotgan, tinchlik hukmronlik qilayotgan, jamiyatda demokratik institutlar faoliyat
ko'rsatayotgan bir sharoitda muqobil usullarni atayin inkor etgan holda, siyosiy
masalalarni zo‘rlik yo‘li bilan hal qilishga intilishda ko‘rinadi. Amerikalik mutaxassis
B.Jenkins terrorizmni eng avvalo, qurbonlardan ko‘ra guvohlarga qaratilgan va vahima
uyg‘otishga yo‘naltirilgan zo‘rlik, deb baholaydi. Boshqa bir amerikalik siyosatshunos
J.Lojning ta’rifiga ko‘ra, terrorizm bevosita qurbonlardan ko‘ra ko‘proq odamlar fikriga
ta’sir o‘tkazish uchun qilinadigan tahdid yoki kuch ishlatishdir. Bu ta’rif va baholarda
siyosiy ekstremizmning nihoyatda muhim bir xususiyati — uning muayyan siyosiy
maqsad yoki amaliy natijalarga emas, balki u yoki bu xuruj natijasida odamlar orasida,
ijtimoiy fikrda yuzaga keladigan xavotirli aks-sado, shov-shuvga erishishga qaratilgani
ta’kidlangan. Xuddi shu ma’noda, alohida olingan har bir terrorchilik xurujining maqsadi
ekstremistlarning davlat to‘ntarishini amalga oshirish, fuqarolar urushini keltirib
chiqarishdek siyosiy vazifalar bilan bir-biriga mos kelavermasligi oldindan ma’lum.
Keyinchalik, amalda, bu nomuvofiqlik ekstremistlar jar solayotgan maqsadlar bilan ular
erishayotgan natijalar o‘rtasidagi ziddiyatga aylanadi. Bugungi kundagi terrorchilik
9

uslublarining ancha kengayganini ta’kidlash zarur. 1970-yillarda biror shaxs yoki siyosiy
arbobga qarshi uyushtirilgan terror amaliyoti ko‘proq uchragan bo‘lsa, hozirda jamoat
joylarida, samolyot, avtobus, poyezdlarda portlashlarni sodir etish orqali ko‘plab tasodifiy
kishilarning qurbon bo'lishiga olib keladigan qo‘poruvchilikni amalga oshirishga e’tibor
berilmoqda. Ekspertlarning fikricha, bunday harakatlar birinchi navbatda nobud
bo'lganlardan ko‘ra, uning guvohlariga qaratilgandir. Shuning uchun ham, OAV
terrorchilarning o‘z maqsadlariga erishishlarida asosiy qurolga aylanib bormoqda.
Kidnepping yoki garovga olish ham mohiyatan o‘zgarib bormoqda. Avvallari garovga
olishdan maqsad pul undirish bo‘lgan bo‘lsa, hozirda terrorchilar asosan xalqaro
munosabatlar sohasida va mamlakatda beqarorlikni keltirib chiqarish borasida mo'ljallagan
siyosiy maqsadlariga erishishni ko'zlaydilar. Shu bilan birga, bu jarayonning OAV orqali
keng yoritilishi va omma ongida xavotirli aks-sado berishiga erishish orqali guruhning
jamiyat oldida tanilishi ham hisobga olinadi. Bunday harakat zamirida, aslida
terrorchilarning ojizligi namoyon bo‘lishini ko‘rish mumkin. Chunki jamiyatda ovoza
bo‘lishga intilish, odamlarda qo'rquv hissini uyg‘otish yo‘li bilan tashkilot o‘zining bosh
maqsadiga erishmoqchi bo‘ladi. Shuning uchun ham, ta’sir o‘tkazish orqali xulqini
modellashtirish va faolligini boshqarish mumkin bo‘lgan ruhiy ojiz va qarashlarida sobitlik
yo‘q kimsalar ijrochi sifatida chiqadilar.
Xalqaro terrorizm. Xalqaro terrorizm tushunchasi davlatlar, xalqaro tashkilotlar,
siyosiy partiya va harakatlarni beqarorlashtirishga qaratilgan siyosiy qo'poruvchilik
faoliyatini ifodalaydi. U alohida siyosiy arboblarni o‘ldirish yoki ularga qasd qilish orqali
xalqaro ijtimoiy-siyosiy aks-sado beradigan buzg‘unchi siyosiy harakatlarni ifodalash
uchun ham ishlatiladi.
Xalqaro terrorizmning ta'sir qilish ob'ektlari:
-davlat yoki davlatlar guruhining ichki va tashqi xavfsizligi;
-konstitutsiyaviy asoslar siyosiy tizim ;
-yaratilgan ijtimoiy amaliyot.
Xalqaro terrorizmning maqsadlari:
-davlat boshqaruvining tartibsizligi;
-katta iqtisodiy zarar yetkazish va harbiy-siyosiy vaziyatni beqarorlashtirish.
Terrorchilik harakatlarining
—xalqaro huquq himoyasidagi obyekt yoki subyektlarga qarshi qaratilgani;
—mustaqil davlatlar chegaralarini buzish orqali amalga oshirilishi; — a’zolari ikki
yoki undan ortiq davlat fuqarolari, shu jumladan, yollanma shaxslar bo'lgan ekstremistik
guruhlar tomonidan sodir etilishi;
—ekstremistik guruhlar tarkibida qo‘poruvchilik harakatlari bo‘yicha xorijlik
yo‘riqchilarning qatnashishi;
—ekstremistik guruh a’zolarining boshqa davlatlar hududida tashkil etilgan maxsus
lagerlarda tayyorgarlik ko‘rishi;
10

—tayyorgarlik ko‘rish va qo‘poruvchilikni sodir etishda xorijiy davlatlar va
ekstremistik uyushmalar yordamidan, xalqaro tus olgan noqonuniy qurol-yarog‘ savdosi
va narkobiznesdan keladigan moliyaviy manbalardan foydalanilishi uning xalqaro
terrorchilik xuruji ekanini ko‘rsatuvchi asosiy belgilardan hisoblanadi.
Terrorizmning moliyaviy manbalari. Zamonaviy terrorizm xilma-xil moliyaviy
manbalardan oziqlanishi hisobiga faoliyat qamrovini kengaytirishga, moddiy-texnik
bazasini mustahkamlashga harakat qilmoqda. Bunda, shartli ravishda ichki va tashqi
manbalarni ajratish mumkin. Ichki manbalar sirasiga terrorchi tashkilotlarning ochiq,
rasmiy faoliyat yurituvchi tuzilmalaridan keladigan daromadini hamda jinoiy yo‘l bilan
topilgan va uyushma a’zolarining badal to‘lashi hisobiga olinadigan mablag‘larni kiritish
mumkin.
ссссссс Shuningdek O‘zbekiston Respublikasining “ Terrorizmga qarshi kurash
to‘g‘risidagi qonuni ” da ham unga shunday ta’rif berilgan.
terrorizmni moliyalashtirish — terrorchilik tashkilotining mavjud bo‘lishini,
faoliyat ko‘rsatishini, moliyalashtirilishini, terrorchilik faoliyatida ishtirok etish uchun
xorijga chiqib ketishni yoki O‘zbekiston Respublikasi hududi orqali harakatlanishni
ta’minlashga, terrorchilik harakatini tayyorlash va sodir etishga, terrorchilik tashkilotlariga
yoxud terrorchilik faoliyatiga ko‘maklashayotgan yoki bunday faoliyatda ishtirok
etayotgan shaxslarga bevosita yoki bilvosita har qanday mablag‘-vositalarni, resurslarni
berishga yoki yig‘ishga, boshqa xizmatlar ko‘rsatishga qaratilgan faoliyat;
Terrorchi guruhlar ko'pgina hollarda ikkinchi bir shaxs yoki tashkilotlar nomidan
kapital tez aylanadigan (bank ishi, savdo, restoranlar ochish, qurilish, transport) sohalarda
faoliyat ko‘rsatuvchi korxonalar ochishga e’tibor qaratmoqdalar. Jumladan, manbalarda
«al-Qoida» tashkiloti Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika mamlakatlarida transport,
qimmatbaho metall qazib olish, baliqchilik kabi yo‘nalishlarda daromad manbalarini
shakllantirgani qayd etiladi. Ayni paytda, terrorchi tashkilotlar daromad orttirish
maqsadida bosqinchilik, tovon undirish, giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi,
qimmatbaho metall va toshlar kontrabandasi, soxta pul va qimmatli qog‘ozlar ishlab
chiqish, shuningdek, fohishabozlik uylari va qimorxonalar ochish hamda totalizatorlar
tashkil qilish kabi jinoiy usullardan ham keng ko‘lamda foydalanishini ta’kidlash zarur.
1999-yilda Qirg‘izistonga bostirib kirgan, o‘zini «O‘zbekiston islomiy harakati» deb
ataydigan tashkilot jangarilari muzokara olib borish uchun kelgan vakillarni 50 ming
dollar hisobiga qo‘yib yuborgani, 2003-yilning 27-martida «Sharqiy Turkiston ozodlik
tashkiloti»ga mansub terrorchilar Qirg‘izistonda 19 ta xitoylik savdogarni o‘ldirib,
ularning katta miqdordagi pulini o‘zlashtirganlari bunga misol bo‘la oladi. Shu bilan bir
qatorda, BMT ma’lumotlariga ko‘ra, transmilliy jinoiy guruhlar giyohvand moddalar
savdosidan yiliga 400 milliard dollar daromad oladi va ushbu mablag'ning bir qismi
terrorchilik guruhlari ixtiyoriga o‘tkaziladi. Bundan tashqari, deyarli barcha ekstremistik
tashkilotlarning a’zolari miqdori oylik daromadning 5—20 foizini tashkil etadigan oylik
badal («baytulmol» yoki «taborro‘») to‘lashini ham qayd etish lozim. Homiy davlatlar,
11

turli diniy, xayriya tashkilotlar va alohida shaxslar, shuningdek, Yaqin Sharq va G‘arb
davlatlaridagi ba’zi ijtimoiy guruhlar tomonidan maqsadli yig‘iladigan pullar terrorchi
guruhlarning tashqi moliyaviy manbai hisoblanadi. Soha mutaxassislari va ayrim
tadqiqotchilar fikricha, bugungi kunda faoliyat ko‘rsatayotgan qariyb 150 ta nohukumat
islomiy tashkilotlari jangarilik amaliyotlarini moliyalashtirishda gumon qilinmoqda.
Jumladan, «Al-Harameyn» jamg‘armasi kabi qator nohukumat muassasalar ana shunday
yordam ko‘rsatayotganlikda ayblanmoqda. Bunga islomiy ekstremistik harakatlar va
tashkilotlar tomonidan olg‘a surilayotgan ayrim shiorlar ham sabab bo'lmoqda.
cccccccc Jumladan, islomiy ekstremistlar «musulmon dunyosidagi muammolarning bosh
sababchisi — rivojlangan G‘arb davlatlaridir», degan iddaoni ilgari suradilar. Shundan
kelib chiqib, G‘arb davlatlariga qarshi barcha vositalardan foydalangan holda kurashmoq
lozim, degan xatarli da’vat ularning mafkurasida markaziy o‘rinlardan birini egallab
kelmoqda. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, dunyo bo'ylab sodir etilayotgan terrorchilik
hodisalarining 80% islom bayrog‘i ostida amalga oshirilayotganini ham qisman shu bilan
izohlash mumkin. Terrorchi guruhlarga ko‘rsatilayotgan moliyaviy yordam ko‘lamini
birgina MDH tarkibidagi mamlakatlar hududida faoliyat yurituvchi terrorchi tashkilotlaiga
60 ga yaqin diniy tashkilotlar, 100 ga yaqin xorijiy kompaniya va o'nlab banklar homiylik
qilayotganida ham ko'rish mumkin. Xususan, ba’zi ekspertlar chechen jangarilariga
«Tayba», «Saar faundeyshn», «al-lg‘osa» (Saudiya Arabistoni), «al-Qoida», «Musulmon
birodarlar», «Ijtimoiy islohotlar jamiyati» (Quvayt), «XAMAS», Qatar xayriya jamiyati,
«Al-jamoa al-musallaha» (Jazoir) tashkilotlari yordam beradi, deb hisoblaydilar. O‘z
navbatida, o‘zini « O‘zbekiston islomiy harakati» deb atovchi tashkilot ham qator
homiylar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Mutaxassislar ular qatoriga «al-Qoida»,
«Musulmon birodarlar», «Hizbulloh», «XAMAS» kabi terrorchi guruhlami kiritadilar.
Terrorchi guruhlar hozirda o ‘z moliyaviy manbalari bilan bank tizimi imkoniyatlari va
zamonaviy texnologiyalardan foydalangan murakkab aloqa tizimlarini shakllantirishga
harakat qilmoqda. Natijada, ushbu manbalami aniqlash va yo‘q qilish tobora qiyinlashib
bormoqda. Jumladan, ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, 2001-yil 11-sentabr voqealaridan so‘ng,
2003-yilning noyabriga qadar 148 mamlakatdagi 300 dan ziyod tashkilotlarga tegishli
1400 ta hisob raqami «muzlatilgan». Bundan terrorchi guruhlar 200 million dollar zarar
ko‘rishganiga qaramay, o ‘z moliyaviy manbalari bilan yangi aloqalarni shakllantirish
hisobiga jangovar qobiliyatlarini qayta tiklab olishga intilmoqda. Mazkur yo‘nalish
xalqaro tashkilotlarning ham diqqat markazida turgan vazifalardan hisoblanadi. Xususan,
oxirgi yillarda Usoma bin Lodin va boshqa terrorchi shaxslar hamda tashkilotlarga tegishli
dunyo banklaridagi hisob raqamlarini «hibsga olish»ga bag‘ishlangan BMT Xavfsizlik
Kengashining 1333,1390 va 1455-qarorlari qabul qilinib, ular deyarli barcha davlatlar
tomonidan ijro etilmoqda. Biroq ushbu masala bo'yicha dunyo davlatlari yagona fikrga ega
emas. Terrorchi guruhlarning moliyaviy tomirlarini qirqish esa, ushbu yo‘nalishdagi eng
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
12

2. TERRORISTIK TASHKILOTLAR VA ULARNING KELIB CHIQISH TARIXI
«XAMAS» («Harakat al-muqavama al-islomiya» — «Islom qarshilik harakati»).
Ushbu tashkilotga 1987-yil Falastinda shayx Ahmad Yosin tomonidan asos solingan.
Qohiradagi Aynush-Shams islom universitetida o ‘qigan davrida «birodarlar» tashkiloti
mafkurasi bilan yaqindan tanishgan Yosin 1970-yillarda xayriya ishlari bilan
shug‘ullanuvchi «Islom birlashmasi» nomli uyushma tuzgan va yahudiylarga qarshi
faoliyat yuritmagani hamda ushbu masalada Yosir Arofot boshchiligidagi Falastinni ozod
qilish tashkiloti bilan ixtilofga borgani uchun Isroil rahbariyatining xayrixohligiga
erishgan edi. Biroq 1979-yilda Erondagi islom inqilobi ta’sirida Yosin radikal g‘oyalarni o
‘ziga shior qilib olgan «Mujohidlar shuhrati» nomli tashkilot tuzdi. Falastin intifodasi
(1987—1993-yillarda arablarning G‘azo va Iordan daryosining g'arbiy sohilida Isroilga
qarshi ommaviy chiqishlari)ning birinchi bosq'ichida esa «Birodar musulmonlarning
G‘azo sektori va Iordan daryosi g‘arbiy qanoti» va «Islom jihodi — Falastin» kabi ikki
tashkilotning birlashuvi asosida «XAMAS» tashkiloti tuzildi. «XAMAS»ning siyosatini
ifodalovchi «Alloh yo‘li» nomli hujjatda barcha islom davlatlariga zulm va adovat
tarqatilayotgani, buning oldini olishga va Falastinning barcha hududida islom davlati
barpo etishga esa faqat jihod yo‘li bilan erishish mumkinligi ta’kidlanadi. Yuqoridagi
da’vatlar bilan bir qatorda, Yosinning falastinliklarni yahudiylarni qirib tashlashga
chaqirib, terrorchilik amaliyotida yosh bolalar va ayollar ham ishtirok etishi mumkin, deb
fatvo berishi esa tashkilotga ko‘plab o‘smir va ayollarning jalb qilinishiga va uning
faoliyatining yangi, o‘ziga xos jihatlar kasb etishiga zamin yaratdi. «XAMAS» tomonidan
isroilliklarga nisbatan qator terrorchilik harakatlarining amalga oshirilishi 1989-yilda
Yosinning qamoqqa olinishi va tashkilotga AQSHda doimiy ravishda yashab keluvchi
Musa Abu Mazruqning rahbar qilib tayinlanishiga olib keldi. Mazruq AQSH, G‘arbiy
Yevropa va Fors ko‘rfazi davlatlarida «XAMAS»ning mahalliy bo'limlarini shakllantirish
va tarafdorlar sonini ko‘paytirish hisobiga tashkilotni moliyaviy va tarkibiy jihatdan
mustahkamladi.
Bugungi kunda «XAMAS» ijtimoiy-siyosiy sohada ochiq faoliyat yurituvchi va
terrorchilik amaliyotlarini amalga oshiruvchi maxfiy jangovar tizimlardan iborat ikki
qanotga ega. Ijtimoiy-siyosiy tizim tarkibidagi bo‘linmalar xayriya ishlari hamda masjid
va ommaviy axborot vositalari orqali radikal islom g‘oyalarini targ‘ib qilish hamda jamoat
muassasalarida tashkilotga yangi a’zolarni yollash bilan shug‘ullanadi. «Azadin al-
Kassam» nomi ostida faoliyat yurituvchi jangovar tizim rasman mustaqil faoliyat yuritsa-
da, aslida o‘z harakatlarini siyosiy tizim rahbariyati bilan muvoflqlashtirgan holda olib
boradi. Jangovar tuzilma asosini maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan, boshqalardan qora
kombinezon va «Allohu akbar» deb yozilgan peshonabog‘ ajratib turuvchi 300—500
jangaridan iborat guruh tashkil etsa-da, bir necha ming kishidan iborat yordamchi guruhlar
ham mavjudligini ta’kidlash zarur. «XAMAS» jangarilari amalga oshiradigan terrorchilik
13

harakatlari Isroil askarlariga hujum uyushtirish, jamoat joylarida minalashtirilgan
avtomobillardan hamda terrorchi-kamikadzelardan foydalanish orqali bomba portlatish va
yahudiylar yashaydigan hududlarni reaktiv raketalar bilan o‘qqa tutishga asoslangan.
Tashkilot bir qator mamlakatlarda o‘z tarmoqlariga ega bo‘lsa-da, terrorchilik faoliyatini
faqat Falastin hududida amalga oshiradi. Boshqa joylardagi bo‘limlar mablag‘ to'plash,
qurol-aslaha sotib olish, ularni Falastinga olib kirish hamda targ'ibot-tashviqot ishlari bilan
shug‘ullanadi. Keyingi yillarda «XAMAS» o‘zining terrorchilik faoliyatida ko‘proq
terrorchi-kamikadzelardan foydalanishga intilmoqda. Asosan o‘smirlar va ayollar
ishtirokida shunday usul bilan 2002-yilda 46 ta va 2003-yilda 17 marta terrorchilik
harakati amalga oshirilgani buni tasdiqlaydi. Bunday harakatlarga javoban esa Isroil
hukumati «XAMAS» yetakchilarini yo‘q qilish usulini qo‘llamoqda. 2003-yilda Ismoil
Abu Shanab, 2004-yilda Ahmad Yosin, Abdel Aziz ar-Rantisi, Adnan al-Gul va Imod
Abbos kabi yetakchilar yo‘q qilingani ham buning isboti bo‘la oladi. Umuman olganda,
«XAMAS» amalga oshirayotgan terrorchilik amaliyoti Falastin avtonomiyasining tinch
yo‘l bilan shakllanishiga g‘ov bo‘lib kelmoqda hamda ko'plab begunoh insonlarning
nobud bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Bundan tashqari, ushbu tashkilot qo‘llayotgan
terrorchi-kamikadzelardan foydalanish usuli boshqa diniy-ekstremistik tashkilotlar uchun
tajriba manbai sifatida xizmat qilmoqda. Arab—Isroil mojarosi manbaiga aylangan
Falastinni ozod qilishni o‘zining asosiy maqsadlaridan biri sifatida e’tirof qilish barobarida
o‘z faoliyatida terrorchilik amaliyotini keng ko'lamda qo'llab kelayotgan qator diniy-
ekstremistik guruhlar mavjud bo‘lib, ular ichida «Hizbulloh» partiyasi alohida o‘rin tutadi.
«Hizbulloh» («Alloh partiyasi»). Hozirgi kunda Yaqin Sharqdagi shia
musulmonlarining yetakchi kuchlaridan biriga aylangan «Hizbulloh» tashkilotiga
asosan1982-yilda Livanda shayx Muhammad Husayn Fadallo boshchiligida shia dindorlari
tomonidan asos solingan. Tashkilotning mafkuraviy asoslari 1985-yilda e’lon qilingan
deklaratsiyada o‘z ifodasini topgan. Unda jihod yo‘li bilan yahudiy, fransuz va
amerikaliklarni Livandan siqib chiqarish hamda ozod qilingan 82 hududda islom davlati
tuzish g'oyalari ilgari surilgan hamda AQSH bilan Isroil tashkilotning asosiy dushm ani
sifatida baholangan. Shuningdek, Falastinni yahudiylardan ozod qilish ham asosiy
maqsadlardan biri sifatida e’tirof etilgan. Isroil armiyasining Livanga bostirib kirishi
natijasida ko‘plab tinch aholining qurbon bo‘lishi va «Hizbulloh»ning isroilliklarga qarshi
kurashda faol ishtirok etishi tashkilotning ommaviylashuvi va ko‘plab livanliklarning unga
a’zo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. 1985-yilning yanvar-fevralida Isroil qo‘shinlari Livandan
chiqib fcetgach, «Hizbulloh» xorijdan olgan katta miqdordagi yordam evaziga Bayrut va
Livanning janubiy hududlari ustidan deyarli to‘la nazorat o‘rnatdi. 1992-yilda tashkilot
tuzilmasida jiddiy o'zgarishlar amalga oshirildi. Xususan, uning harbiy qanoti «Islom
qarshilik harakati» mustaqil kashkilot sifatida ajralib chiqdi. Shuningdek, maktab,
shifoxonalar pjchish kabi ijtimoiy dasturlarni amalga oshirish va ochiq siyosiy faoliyatni
kuchaytirishga alohida e’tibor berila boshlandi. Xususan, Hizbulloh» Livan parlamenti
14

saylovlarida ishtirok etib, 1992-yilning kuzida 128 o‘rindan 8ta, 1996-yili 7ta hamda
2000-yili 12ta joy olishga erishgani ham mazkur jarayonga xos evolyutsiyani yaqqol
ko'rsata oladi deyish mumkin.
Ayni paytda, «Hizbulloh»ning 2000-yilda Livan parlamentiga o‘tkazilgan
saylovlar oldidan e’lon qilgan dasturi tashkilot strategiyasida jiddiy o‘zgarishlar sodir
bo‘lganini, chunonchi, G‘arbga qarshi kayfiyatlarning deyarli yo‘qligi, dunyoga ma’rifiy
islomni tarqatish asosiy maqsad sifatida e’tirof qilingani bilan ajralib turishini qayd etish
zarur. Bugungi kunda «Hizbulloh»ni bosh kotib rahbarligidagi 12 kishidan iborat kengash
(«sho‘ro») boshqarmoqda. O‘z navbatida, sho‘roga quyi pog'onadagi diplomatiya,
mafkuraviy, ijtimoiy-siyosiy, harbiy va razvedka bo‘limlari faoliyatiga rahbarlik qiladigan
har biri 15 kishidan iborat Siyosiy byuro va Ijroiya qo‘mitasi bo'ysunadi. «Hizbulloh»ning
ma’naviy rahbari shayx Xoji Islom Husayn Fadallo bir vaqtning o ‘zida Livanning shia
musulmonlari jamoasida bosh qozi vazifasini ham bajarib kelmoqda. Alohida batalon va
maxsus guruhlarga bo‘lingan, boshqa tuzilmalar a’zolaridan yashil beretlari bilan ajratib
turadigan 4000-5000ga yaqin jangarilar guruhining mavjudligi tashkilotning bugungi
kunda ham yetarli jangovar kuchlarga egaligini ko‘rsatadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Livan
shialari yashaydigan hududlarda joylashgan «Hizbulloh»ning harbiy tizimida turli
davrlarda Jazoir, Saudiya Arabistoni, Afg‘oniston, Quvayt, Sudan, Bosniya va
Gersegovinadan kelgan jangarilar tayyorgarlik o‘tashgan. «Hizbulloh» 1980—1990-
yillarda AQSH va lsroilga nisbatan eng ko‘p terrorchilik harakati amalga oshirgan
tashkilot hisoblanadi. Dastavval tashkilot jangarilari samolyotlarni garovga olish,
fuqarolarni o‘g‘irlash usullarini keng qo‘llagan bo‘lsa, keyinchalik ular ko‘proq portlovchi
moddalar ortilgan avtomashinalar va terrorchi-kamikadzelar yordamida qo‘poruvchilik
harakatlarini amalga oshirish, Isroilning shimoliy hududlarini muttasil ravishda reaktiv
minomyotlardan o‘qqa tutish vositalarini qo‘llashga o‘tgan. Xususan, 1993-yil 23-
oktabrda Bayrutda tashkilotning ikki a’zosi portlovchi moddalar ortilgan yuk
avtomashinalarini harbiy kazarmalarga yo'naltirishi natijasida ro‘y bergan portlash
oqibatida AQSH ning 240, Fransiyaning 58 harbiy xizmatchisi halok bo‘lgan va bir necha
yuz kishi yarador bo'lgan. Umuman olganda, 1990—1995-yillar oralig‘ida «Hizbulloh»
tomonidan yuzlab kishilarning halok bo'lishiga olib kelgan 823 ta terrorchilik xarakati
amalga oshirilgan. 1994-yil 18-iyulda Argentina poytaxti Buenos-Ayresda joylashgan
Yahudiy madaniyat markazi binosida terrorchi-kamikadzening o‘zini portlatib yuborishi
natijasida 86 kishining halok bo‘lishi, ko‘plab odamlarning turli darajada tan jarohati
olishiga olib keldi. Bu «Hizbulloh» tomonidan amalga oshiriladigan qo‘poruvchiliklarning
ko‘rinishi va ko‘lamini yaqqolroq tasavvur qilish imkonini beradi. So‘nggi yillarda
«Hizbulloh» yetakchilari o‘z faoliyatlariga ochiq siyosiy mazmun berishga harakat
qilayotgan bo‘lishlariga qaramay, uning harbiy qanoti yil sayin jangovar qobiliyatini
o‘stirib borayotgani, jumladan, uchuvchisiz boshqariladigan razvedka samolyotlari bilan
qurollanayotgani uning bundan buyon ham Yaqin Sharq uchun terrorchilik harakatlari
15

manbai sifatida saqlanib qolishini ko‘rsatadi. Umuman, ushbu mintaqada Arab- Isroil
muammolarining tugal hal etilmagani ba’zi mutaassib guruhlar uchun diniy qarama-
qarshiliklarni transmintaqaviy darajaga ko‘tarishlariga asos bo‘lmoqda.
«Hizb ut-tahrir al-islomiy» («Islom ozodlik partiyasi»). Tashkilotga 1953-yilda
Taqiyiddin Nabahoniy (1909—1979) tomonidan asos solingan. Dastavval o‘ziga
Falastinni yahudiylardan ozod qilishni maqsad qilgan Nabahoniy, keyinchalik musulmon
davlatlarini birlashtiruvchi xalifalik davlatini qurishni bosh maqsad deb e’lon qildi.
Ta’limot nazariyasi Nabahoniy va uning izdoshi Abdul Qaddim Zallumning «Islom
nizomi», «Islom davlati», «Xalifalik», «Islomiy olamga qaynoq nidolar» va «Hizbut-
tahrir»ning tushunchalari», «Demokratiya - kufr nizomi» va «Siyosiy ong» kabi asarlarida
bayon etilgan.
Ayni paytda, «Hizbut-tahrir» kurashni uch bosqichda olib borishni ko'zlaydi.
CCCCCC Birinchi - «tasqif» - tushuntirish ishlari bosqichidir. Unda hali ongi to‘liq
shakllanmagan, fikri zaif, ta’sirga beriluvchan yoshlarni o‘z tuzog‘iga ilintirish, huquq-
tartibot va hokimiyat idoralaridagi mas’ul shaxslarni o ‘z tarafiga og‘dirishdek
maqsadlarga erishish ko‘zlanadi.
Ikkinchi — «tafoul» — birgalikda harakat qilish bosqichida fikriy kurash orqali
«Ummatning oyoqqa turishi, fikriy ongliligi va kelajak masalalarini idrok qilishga
erishishi» yo‘lida fikriy inqilobga yetishish nazarda tutiladi.
Uchinchi - «inqilob» - to‘ntarish bosqichida esa, tarbiyalangan ummat orqali
hokimiyatni qo‘lga kiritish mo‘ljallanadi.
Ularda G‘arb sivilizatsiyasi va dunyoviy davlat tamoyillari qoralangan,
demokratiya, konstitutsiya, saylov kabi siyosiy institutlar inkor qilingan holda, turli
mamlakatlarda radikal islom g‘oyalarini targ‘ib 84 qilish, davlat to‘ntarishi orqali
hokimiyatni qo‘lga kiritish hamda xalifalikka asoslangan tuzumni o‘rnatish asosiy maqsad
sifatida ilgari suriladi. «Hizbut-tahrir» 1960—70-yillarda bir necha bor hukumatga
nisbatan fitna tayyorlashda qatnashganidan so‘ng uning faoliyati Iordaniya va Misrda,
keyinroq Suriya, Iroq, Misr, Liviya, Tunisda, shuningdek, Sudan va Malayziyadan tashqari
deyarli barcha musulmon davlatlar, Shuningdek 2003-yildan Rossiya va Germaniyada
ham man qilindi. «Hizbut-tahrir» piramida shaklidagi tuzilishga ega bo’lib, uning quyi
pog‘onasini 5 kishilik «xalqalar»ga birlashgan «dorislar» tashkil etadi. Xalqaga «mushrif»
rahbarlik qilib, 4—5 mushrifdan iborat «mahalliy jihoz» «naqib»ga, naqiblar viloyat
darajasida «musoid»ga bo‘ysunadilar. Musoidlar faoliyati mintaqaviy rahbar —
«mu’tamad» tomonidan boshqariladi. Tashkilot rahbari — «Amirul-a’zam» tashkilotning
oliy bo‘g‘ini — «Qi’yodat» orqali mu’tamadlarning faoliyat yo‘nalishini belgilab turadi.
Bunday tuzilish tashkilotning o‘z faoliyatini mumkin qadar yashirin olib borish imkonini
berish bilan bir qatorda butunlay fosh bo‘lish ehtimolini kamaytiradi. Hozirgi kunda esa
tashkilot rahbarlari tomonidan ilgari surilgan «Arab — Isroil muammolarini hal etishning
yagona vositasi — yahudiylarni ommaviy qirg‘in qilishdir», degan reaksion g‘oya
16

«Hizbut tahrir»ning haqiqiy mohiyatini belgilab beradi deyish mumkin. Yaqin Sharq
mamlakatlari hozirgi kunda ham «Hizbut-tahrir» uchun faoliyat markazi sifatida saqlanib
qolmoqda. Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, faqat Iordaniya, Livan va Falastin hududlarida
tashkilotning 3000— 5000 a’zosi faoliyat yuritadi. Tashkilotning Bayrutda chop etiladigan
«al-Va’y» («Ong») jurnali esa hizbiy g‘oyalarni tarqatishga o'zining ulushini qo‘shib
kelmoqda. «Hizbut-tahrir»ning faol harakati 1970—80-yillardan buyon Pokiston,
Indoneziya, Filippin, 1990-yillar boshidan esa Markaziy Osiyo davlatlarida, 2003-2004-
yillardan Qrim yarim oroli va Rossiyaning bir qator mintaqalarida kuzatilmoqda. Bundan
tashqari, «Hizbut-tahrir» G‘arbiy Yevropadagi bir qator mamlakatlarda o‘z bo‘linmalariga
ega. Ba’zi ma’lumotlarga ko'ra, tashkilotning Buyuk Britaniyada joylash gan bo‘linmasi
muvofiqlashtiruvchi markaz vazifasini bajarmoqda. Garchi «Hizbut-tahrir» o‘z faoliyatida
faqat g‘oyaviy kurash usullaridan foydalanishni e’lon qilsa-da, tashkilot mafkurasini
ifodalovchi hujjatlar buning aksini ko‘rsatadi. Xususan, «Hizbut-tahrir» tomonidan
tarqatiladigan varaqalar va qilinadigan da’vatlarda «musulmon bo‘lmagan hukumatlarga
qurolli jihod e’lon qilish zarur», degan g‘oyaning keng targ‘ib qilinishi, «al-Va’y»
jurnalining 2001-yil iyunda chop etilgan 170-sonida islom xalifaligini qurish yo‘lida
barcha vositalarni qo‘llash, hatto, qotillik qilishning oqlanishi, begunoh odamlarning
o‘limiga sabab bo‘luvchi terrorchi-kamikadzelarning «shahidlar» qatoriga kiritilgani ham
buni tasdiqlaydi. «Hizbut-tahrir» faollarining musulmon dunyosiga mansub bir qator
davlatlarda konstitutsiyaviy tuzumga qarshi qaratilgan terrorchilik amaliyotlarida ishtirok
etgani ham ularning asl qiyofasini ochiq-oydin namoyish etadi. Jumladan, 1968, 1974 va
1977-yillarda «Hizbut-tahrir» a’zolari Iordaniyada, 1974-yilda esa Misrda harbiy isyon
ko‘tarishga uringan. 2000-yil yanvarda esa Suriya huquqni muhofaza qilish idoralari
tomonidan hukumatga qarshi g‘alayonlar ko‘tarishga tayyorgarlik ko'rayotgan tashkilot
faollarining 800 nafari qamoqqa olingan. Shu bilan birga, fitnalarning doimiy
muvaffaqiyatsizlikka uchrashi, «Hizbut-tahrir» rahbariyati orasida ushbu harakatlar
tashkilotning «ajralib» chiqqan qismi tomonidan amalga oshirildi, degan da’vo bilan aybni
bo‘yinlaridan soqit qilishga intilishdek amaliyotni keltirib chiqarganini ta’kidlash zarur.
Voqelik boshqa diniy-ekstremistik tashkilotlar singari, «Hizbut-tahrir» a’zolarining
faoliyati ham o‘ta radikal tus olayotganini ko‘rsatmoqda. 2003-yil aprelda tashkilotning
Buyuk Britaniyadagi bo‘linmasi a’zolaridan birining Isroilning Tel-Aviv shahrida
joylashgan «Mayks Pleys» kafesida o‘zini portlatib yuborishi natijasida 23 kishi nobud
bo‘lgani ham buni tasdiqlaydi. 2002-yilda Filippinda qamoqqa olingan tashkilotning bir
guruh faollaridan katta miqdordagi portlovchi moddalar va o‘qotar qurollar qo‘lga olinishi
barobarida ularning «al-Qoida» terrorchi tashkilotining mahalliy tuzilmalari bilan yaqin
aloqada bo‘lgani ham aniqlangan. Bu esa «Hizbut-tahrir» tashkiloti o‘z faoliyatini xalqaro
terrorchilik tizimining tarkibiy qismi sifatida tashkil etayotganidan dalolat beradi.
«Al-Qoida» («Asos»). Radikal islom g'oyalariga asoslangan ushbu transmilliy
diniy-siyosiy guruhning paydo bo'Iishiga Usoma bin Lodin rahbarligida Afg‘onistonda
17

Sovet armiyasiga qarshi urushda ishtirok etish uchun ko‘ngillilarni yollash va ularni qurol-
aslaha bilan ta’minlash maqsadida Pokiston hududida tuzilgan «Maktab al-xidmat»
byurosi asos bo‘lib xizmat qilgan.

“ Al-Qoida ” bayrog‘i
Tashkilotning dastlabki tuzilmalari G‘arb va AQSHning global yetakchiligiga qarshi
kurash, islomning fundamental asoslariga qaytish va yagona islomiy xalifat qurishdek
maqsadlar dasturiga monand ravishda 1992-yilda Xartum (Sudan)da qayta
shakllantirilgan. «Al-Qoida» rahbariyati g‘oyaviy jihatdan Muhammad ibn AbdulVahhob
va Sayid Qutblarning asarlarida bayon qilingan tamoyillarga asoslanishini e’tirof qilgan
holda, amalda musulmon davlatlaridagi dunyoviy hukumatlarni ag‘darib tashlash va
shariatga asoslangan islomiy davlat qurishdek asosiy maqsadni ko‘zlaydi. «Al-Qoida»
rahbariyatining Yaqin Sharqdagi Arab — Isroil muammosini musulmon va kofirlar
orasidagi dinlararo kurash sifatida ta’riflashi, 1991 - yilda Amerika qo'shinlarining Iroqda
harbiy harakat olib borish uchun Saudiya Arabistoni hududiga joylashuvini musulmon
dunyosiga nisbatan salb yurishi deb baholashi ham, AQSHni musulmonlarning asosiy
dushmani, lsroilni esa uning yaqin yordamchisi, deb hisoblashi ham tashkilotning g‘oyaviy
qarashlarini aniq ifodalaydi deyish mumkin. «Al-Qoida» boshqa diniy ekstremistik
tashkilotlar kabi qat’iy ierarxiya asosida tuzilgan bo‘lib, unga Oliy kengash («Majlis ash-
shura») rahbarlik qiladi. Oliy kengashga harbiy, moliyaviy, diniy va huquqiy, axborot va
tashviqot qo‘mitalari bo‘ysundirilgan bo‘lib, ular quyi pog‘onadagi guruhlar faoliyatini
boshqaradi. Manbalarda «al-Qoida»ning harbiy lagerlari 2001-yilga qadar Afg‘oniston,
Pokiston, Somali, Sudan, Yaman, Bangladesh kabi qator davlatlarning tog‘li hududlarida,
shuningdek, Checheniston hatto, bittasi AQSHning Florida shtatida faoliyat ko‘rsatgani
qayd etiladi. Taxminlarga ko‘ra, hozirgi kunda tashkilotning yashirin guruhlari 33 tadan
88 tagacha mamlakat hududida faoliyat yuritayotgan bo‘lishi, jangarilarining soni esa
3000-7000 kishini tashkil etishi mumkin. «Al-Qoida»ning dastlabki faol harakati 1992-yil
kuz faslida kuzatilgan bo‘lib, tashkilot jangarilari Somalidagi beqarorliklarning oldini
olish uchun kiritilgan BMT tinchlikparvarlik kuchlari tarkibidagi AQSH maxsus
qo‘shinlarining 18 harbiy xizmatchisini o‘ldirishgan. 1996-yilda AQSHning Sudan
hukumatiga tazyiqi ostida «al-Qoida»ning asosiy jangovar kuchlari Afg‘onistonning
«Tolibon» harakati nazoratidagi hududlarga ko‘chib o‘tdi. Aynan shu yerda, 1998-yilning
18

fevralida «al-Qoida» yetakchiligida «al-Jamoa al-Islomiyya», «al-Jihod» (Misr), «Jamaati
ulame Pokiston», «Kashmir qo‘zg‘olonchilik harakati» (Hindiston), «Jihod» (Bangladesh)
va «Tolibon» harakati vakillari «Yahudiy va salbchilarga qarshi xalqaro islom fronti»
uyushmasi tuzilganini e’lon qilishdi. Ushbu uyushma nomidan Usoma bin Lodin AQSH
boshchiligidagi G‘arb dunyosiga jihod e’lon qildi. Shundan so‘ng, qator og‘ir oqibatlarni
keltirib chiqargan | terrorchilik harakatlari sodir etildi. Jumladan, 1998-yil 25-iyunda «al-
Qoida» jangarilari Saudiyaning Daxran shahri yonida joylashgan AQSH Harbiy Havo
kuchlarining bazasi oldida amalga oshirgan portlash natijasida 19 kishi halok bo‘lib, 300
dan ziyod kishi tan jarohatini oldi.
Usoma bin Lodin
Shu yilning 7 avgustida esa «al-Qoida» jangarilari bir vaqtning o‘zida AQSHning
Tanzaniya va Keniyadagi elchixonalari oldida bomba ortilgan mashinalarni portlatishi
oqibatida esa 242 kishi halok bo‘ldi va 5000 ga yaqin odam shikastlandi. Va, nihoyat,
2001-yilning 11-sentabrida Amerika Qo‘shma Shtatlarida turli reyslar bilan Nyu-York,
Boston va Vashington shaharlaridan uchgan to‘rtta «Boing-757» samolyoti «al-Qoida»
guruhiga mansub 18 nafar terrorchi tomonidan egallab olinib, ularning ikkitasini Nyu-
Yorkdagi xalqaro savdo Markazi joylashgan «egizak» binolarga, bittasini esa AQSH
qurolli kuchlari shtabi — Pentagonga yo‘naltirildi. Yana bir samolyot Pensilvaniya
shtatidagi Shanksvill rayoniga qulab tushdi. Umuman olganda, mavjud ma’lumotlarga
19

ko‘ra, «al-Qoida» guruhi jangarilari Afg‘oniston (1992-yildan), Somali (1992—1993-yy.),
Bosniya va Gersegovina (1992—1995-yy.), Kashmir (1993-yildan), Shimoliy Kavkaz
(1995-yildan), Kosovo (1999-y.), Markaziy Osiyo (1999-yildan), Pokistonning Janubiy
Vaziriston viloyati (2001-yildan) va Iroq (2003-yildan) hududlarida qurolli to‘qnashuv va
terrorchilik harakatlarini amalga oshirishda faol ishtirok etib kelmoqda. 11 -sentabr
voqealaridan so‘ng Afg‘onistonda o‘tkazilgan keng ko‘lamli xalqaro aksilterror harakati
natijasida «al-Qoida» jiddiy talafot ko‘rgan bo‘lsa-da, u o‘z faoliyatini yangi sharoitlarga
moslashtirishga intilmoqda. Jumladan, ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, tashkilot asosiy
tizimlarini erkin pushtun qabilalari yashaydigan Pokistonning shimoli-g‘arbiy va
Kashmirdagi baland tog‘u hududlarga ko‘chirishga harakat qilinmoqda. Afg‘oniston va
Iroqda AQSH harbiylariga qarshi partizan urushida faol ishtirok etish barobarida
aksilterror ittifoqiga a’zo davlatlardan ushbu hududlardan o‘z qo‘shinlarini olib chiqishni
talab qilayotgani tashkilotning bugungi kundagi o‘ziga xos xususiyatidir. «Al-Qoida»
aynan shu maqsadga erishish bayrog‘i ostida terrorchilik harakatlarini amalga oshirmoqda.
Jumladan, 2004-yilning 11-martida Madrid (Ispaniya)dagi 4 ta temir yo‘l bekatida
umumiy hisobda 6 ta portlatish amalga oshirildi. Natijada, 200 kishi halok bo‘ldi va 1500
dan ziyod kishi yarador bo‘ldi. Politsiyaning taxminiga ko‘ra, portlashlarni «al-Qoida»
guruhi bilan yaqin aloqada bo‘lgan marokashlik radikal islom guruhi amalga oshirgan.
Qayd etilgan dalillar ham «al-Qoida»ning xalqaro terrorchilik tizimining markaziy unsuri
va jahonning turli nuqtalarida ro‘y berayotgan qurolli to‘qnashuvlar, terrorchilik
amaliyotlarini moliyalashtirish, rejalashtirish hamda bevosita amalga oshirishning asosiy
bo‘g‘iniga aylanganini ko‘rsatadi. Tahlil qator xulosalarni chiqarish imkonini beradi. Eng
awalo, aksariyat diniy-ekstremistik tashkilotlar rasmiy — ochiq ish olib boruvchi siyosiy
hamda xufya harakat qiluvchi jangovar qanotlar orqali faoliyat yuritishga intilayotganini
ta’kidlash zarur. Siyosiy qanot jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida faol ishtirok etib, aholi
xayrixohligiga erishish, jangovar qanot esa terrorchilik usullari bilan hukumatga tazyiq
o‘tkazish uslubidan foydalanadi. Shuningdek, keyingi yillarda ushbu tashkilotlar o‘z
faoliyatiga ko‘proq yoshlarni va ayollarni jalb qilishi, terrorchi-kamikadzelardan
foydalanish va mumkin qadar ko‘proq qurbonlar boMishini nazarda tutgan holda
terrorchilik harakatlarini amalga oshirayotganini qayd etish lozim. Shu bilan birga, diniy-
ekstremistik tashkilotlar o ‘z faoliyatini uyg'unlashtirishga va yaxlit tizim sifatida ish olib
borishga harakat qilmoqdalar. Iroq, Afg‘oniston va Chechenistondagi qo‘poruvchilik
harakatlarida turli millatga mansub jangarilarning ishtirok etayotgani, terrorchilik
harakatlari bir xil shiorlar ostida amalga oshirilayotgani bunga dalil bo‘la oladi. Diniy-
ekstremistik tashkilotlarning reaksion g ‘oyalari va qo‘poruvchilik faoliyati barcha
mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy rivojlanishiga o‘zining salbiy ta’sirini
o‘tkazmoqda. Bundan tashqari, mamlakatlar iqtisodiyoti, o‘zaro investitsiya muhitiga
jiddiy ziyon yetkazilmoqda. Xususan, AQSH kongressi tomonidan tuzilgan Milliy
komissiyaning hisobotiga ko‘ra, 2001-yil 11-sentabrda amalga oshirilgan terrorchilik
20

harakatlari AQSH va jahon iqtisodiyotiga bevosita 135 mlrd., bilvosita 2 trln. dollar zarar
yetkazgan. Shuningdek, amerikalik mutaxassislar fikriga ko'ra, Jazoirda hukumat
qo‘shinlari va «Qurollangan islom guruhi» orasidagi urush 1996—2001- yillar orasida
mamlakat byudjetiga 16 mlrd. AQSH dollari miqdorida ziyon keltixgan. Ayni paytda,
diniy-ekstremistik tashkilotlar tomonidan olib borilayotgan tashviqot yoshlarning soxta
g‘oyaga aldanib qolishi, yurt ravnaqi yo‘lidagi faoliyatdan chalg‘ishi, jamiyatdagi
ma’naviy-ruhiy muhitning buzilishiga sabab bo‘lmoqda. Diniy-ekstremistik tashkilotlar
faoliyati, shuningdek, musulmon bo‘lmagan mamlakatlar aholisi o‘rtasida islomni
«yovuzlik saltanati» va tahdid manbai sifatida qabul qilinishiga, «islamofobiya»ning turli
ko‘rinishlari paydo bo‘lishiga ham zamin yaratmoqda. Qayd etilgan holatlar ham, diniy
ekstremizm va terrorizmning kishilik jamiyatining nafaqat bugungi kuni, balki istiqboliga
ham tahdid solayotgan omilga aylanganini, insoniyat bir butun vujud sifatida qarshi
kurashga kirishgandagina uni yenga olishi mumkinligini ko‘rsatadi. Keltirilgan misollar
diniy ekstremizm va terrorizmning tobora keng miqyos va mudhish qiyofa kasb
etayotganini tasdiqlaydi. Bu unga qarshi kurashda dunyo mamlakatlari tajribasining
ahamiyati beqiyos ekanini ko‘rsatadi.
IROQ SHOM ISLOM DAVLATI (ISHID) (ba zanʼ Iroq va Suriya Islom
Davlati deb tarjima qilinadi) — sunniy , ekstremist , jihodchi , o zini
ʻ xalifalik deb e lon ʼ
qilgan jangari guruh, sobiq tan olinmagan davlat. Guruh o zini
ʻ Islomiy Davlat ( ID ) deb
nomlaydi va arabcha ISHID qisqartmasi bilan ham ma lum.
ʼ
ISHID 2014-yilning boshida Iroqning g arbida joylashgan muhim shaharlardagi
ʻ
davlat harbiy kuchlarini siqib chiqardi. Suriyada esa ham davlat kuchlari, ham Suriya
fuqarolar urushida ishtirok etayotgan guruhlar bilan jang qildi. Iroqda katta hududni bosib
olganidan keyin, guruh 2014-yil iyun oyida Abu Bakr Al-Bag dodiy
ʻ boshchiligida
xalifalik o rnatilganini e lon qildi. 2017-yilning noyabriga kelib guruh egallab olgan
ʻ ʼ
deyarli barcha hududlarni qo ldan boy berdi. Iroq qurolli kuchlari „Dajla amiri“ laqabli
ʻ
«Islomiy davlat» terroristik guruhi rahbarlaridan birini qo‘lga oldi. Iroq markazidagi
mamlakat qurolli kuchlari topshiriq paytida terrorchining izini topishga va pistirma
o‘rnatishga muvaffaq bo‘lgan.
IROQDAGI ILDIZLARI
ISHIDning tomirlari 2003-2011-yilgi Iroq urushiga borib taqaladi. Guruhning
to g ridan-to g ri o tmishdoshi bo lmish Iroqdagi Al-Qoida (IAQ) Iroq hukumatiga va
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
boshqa chet ellik kuchlarga qarshi bo lgan isyonda muhim rol o ynadi. Abu Musab al-
ʻ ʻ
Zarqavi boshchiligida IAQ mojaro davomida sodir etilgan eng mudhish hujumlarni amalga
oshirdi. 2006-yil Zarqavining o limidan keyin guruh bir necha kichik ekstremist guruhlar
ʻ
bilan birlashdi va o zini Iroq Islom Davlati (IID) deb qayta nomladi. Bu o zgarish
ʻ ʻ
guruhning keng hududlarni bosib olish va jahon islom jamiyatiga yetakchilik qilish
niyatida ekanligini ko rsatdi.
ʻ
21

2007-yilga kelib bo lsa g arbiy Iroqdagi bir necha sunniy aymoqlar guruhgaʻ ʻ
qarshi chiqqanidan keyin uning faoliyati sezilarli darajada cheklandi. Bu o zgarishlarga
ʻ
IID jangchilarining egallangan yerlardagi mahalliy aholiga qilgan shafqatsiz muomalasi va
sunniy aymoq boshchilarining isyonlarda qatnashmaslik uchun mablag bilan
ʻ
ta minlanishi sabab bo ldi. Bundan tashqari, IAQ/IIDning bir necha boshchisi
ʼ ʻ AQSh va
Iroq kuchlari tomonidan o ldirilishi ham guruhni kuchsizlantirdi. 2010-yil guruh boshiga
ʻ
janubiy Suriyada joylashgan va AQSh boshqarib turgan qamoqxonada besh yil o tirib
ʻ
chiqqan jangchi Abu Bakr Al-Bag dodiy
ʻ keldi.
Iroq siyosatida diniy guruhlarga bo lgan munosabat, xususan
ʻ Nuri al-
Maliki hukumati tomonidan Al-Qoida va Ba s
ʼ tuzumining qoldiqlari bilan kurashish
niqobi ostida sunniylarning repressiya qilinishi g arbiy Iroqda ektremizm uchun sharoit
ʻ
yaratdi. 2011-yilga kelib sunniylar noroziligining kuchayishi va chet ellik harbiylarning
mamlakatni tark etishi IAQ/IID yana tiklanishiga imkon yaratdi. Sunniy ekstremistlar
tomonidan uyushtirilgan portlatishlar soni yana bir bor ko paydi.
ʻ
SURIYADAGI JANGLAR
2011-yil Suriya Prezidenti Bashshor Asadga qarshi g alayon sifatida boshlangan
ʻ
Suriya fuqarolar urushi IAQ/IID uchun yangi imkoniyatlarni yaratdi. Guruhning
jangchilari osonlikcha Iroqdan sharqiy Suriyaga o tishdi. 2012-yilning oxiriga kelib harbiy
ʻ
muxolifatning o zagi bo lib kelgan va asosan dunyoviy guruhlardan tuzilgan to da o zaro
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelishmovchiliklar va charchoq sabab kuchsizlana boshladi. Islomiy kuchlar bo lsa
ʻ
aksincha kuchaya boshladi. Bular orasida mahalliy islomiy jangchi guruhlar birlashmasi
bo lmish
ʻ Islomiy Front , Al-Qoidaning markaziy bo limi bilan aloqador va ʻ Ayman al-
Zavahiri boshchiligidagi Nusrah Fronti hamda Abu Bakr Al-Bag dodiyni qo llab-
ʻ ʻ
quvvatlovchi jangchilar bor edi. 2013-yil aprel oyida Bag dodiy o zining Suriya va
ʻ ʻ
Iroqdagi kuchlarini Nusrah Fronti bilan Iroq va Shom Islom Davlati (ISHID) nomi ostida
birlashtirish niyatida ekanligini e lon qildi. Nusrah Fronti bunga qarshi chiqdi. Natijada
ʼ
ikki guruh orasidagi asosan jangchi yollash bo yicha bo lgan bellashuv avj oldi va
ʻ ʻ
pirovardida ikki tomon ochiqchasiga jang qila boshladi.
ISHID davlat boshqaruvidan ancha avval chiqib ketgan sharqiy hududlarni tezlik
bilan egallab oldi. Guruh markazida Raqqa shahri joylashgan o zi bosib olgan hududda
ʻ
qat iy va talabchan
ʼ shariat o rnatdi. Guruh janglarda erishgan yutuqlari, o z dushmanlariga ʻ ʻ
va guruhga ko ra islomiy qonun-qoidalarni buzganlarga qilgan vahshiy muomalasini
ʻ
ko rsatib o zini targ ibot qildi. Bu targ ibot Iroq va Suriya tashqarisidan ko plagan radikal
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kishilarni jalb qilgani aytildi, ammo ularning aniq soni noma lum qoldi. ISHID yana
ʼ
sharqiy Suriyadagi neft zavodlari kabi muhim insfrastrukturani egallab oldi. Bu zavodlar
yordamida guruh qora bozorda neft sotib foyda ko rdi.
ʻ
O zbekistonlik
ʻ jangarilar ham guruh safida jang qilayotgani haqida xabarlar
tarqatildi. Bular orasida ISHID targ iboti bilan shug ullanganlar ham borligi
ʻ ʻ
aytildi. O zbekiston Islomiy Harakati
ʻ bo lsa Islomoy Davlatni qo llab-quvvatlashini e lon ʻ ʻ ʼ
qildi
22

KENGAYISHI VA XALIFALIKNI E’LON QILISHI
ISHID o zi uchun markaz qilib olgan Raqqa shahridan boshqa hududlarga qarabʻ
kengaydi va Suriya va Iroqda bir necha muvaffaqiyatli hujumlarni uyushtirdi. 2014-yil
yanvar oyida guruh asosan sunniylar yashaydigan Falluja va Ramadi shaharlarini bosib
oldi. Bundan keyin ISHID jangchilari hukumat harbiylarini hayratda qoldirib shimolga
qarab yurish qildi. Iyun oyida Iroqning ikkinchi eng yirik shahri bo lmish
ʻ Mosul shahrini
qarshiliksiz egalladi. ISHID olg a siljir ekan, ijtimoiy axborot vositalari yordamida o z
ʻ ʻ
jangchilarining qo lga olingan Iroq askarlarini qatl qilganini ko rsatuvchi surat va
ʻ ʻ
videolarni tarqatdi.
2014-yil iyun oxirida guruh o zi bosib olgan hududda
ʻ xalifalik e lon qilingani va ʼ
Bag dodiy uning xalifi ekanligi haqida audioyozuvni tarqatdi.
ʻ [7]
O sha e londan keyin ʻ ʼ
guruh o zini shunchaki Islomiy Davlat deb atay boshladi. Guruhning butun dunyodagi
ʻ
musulmonlarga yetakchilik qilish haqidagi iddaolarini boshqa musulmon guruhlar tan
olmadi.
ISHIDning Iroqda juda tez kengayishi xalqaro jamiyatni tashvishga soldi va
Bag dodda Malikining ag darilishi bilan yakunlangan siyosiy krizisga olib keldi. Xalqaro
ʻ ʻ
aralashuvga chaqiruvlar kuchaydi va 8-avgustda AQSh ISHIDning Iroqdagi avtonom kurd
hududiga bostirib kirishining oldini olish uchun havo hujumlarini boshladi. Hujumlar
ISHIDning yanada kengayishining oldini oldi, ammo ular guruhni allaqachon egallab
olingan yerlardan chiqara olmadi.
ISHID dahshatli va provakatsion targ ibot qilishda davom etdi. Avgust va sentabr
ʻ
oylarida g arbiy jurnalistlar va yordam ishchilarining ISHID jangchilari tomonidan boshi
ʻ
olingani tasvirlangan videolar tarqatildi. Bu tasvirlar ISHIDning global xavf ekanligi
haqidagi qo rquvlarni kuchaytirdi. 23-sentabrda AQSh
ʻ Iordaniya , Birlashgan Arab
Amirliklari , Bahreyn va Saudiya Arabistonidan iborat koalitsiyaga bosh bo lib o zining
ʻ ʻ
havo hujumlarini Suriyaga kengaytirdi.

TOLIBON yoki TOLIBLAR ( pushtucha : o quvchilar, dars
ʻ
oluvchilar) — 1994-yilda Afg oniston
ʻ pushtunlari tomonidan tuzilgan islomchi, radikal,
diniy-siyosiy harbiylashgan harakat.
1996—2001-yillarda Afg onistonni
ʻ („Afg oniston Islom Amirligi“) ʻ
hamda 2004-yildan Pokistonning shimoliy qismidagi Vaziriston hududini boshqargan.
2001-yil Afg onistonga AQSh harbiylari kirib kelishi ortidan „Tolibon“ hokimiyatiga chek
ʻ
qo yilgandi. 2021-yil AQSh harbiylari Afg onistondan chiqib ketishi oqibatida keng
ʻ ʻ
ko lamli hujumlar uyushtirgan va
ʻ 2021-yil 15-avgustdan buyon Afg onistonni ʻ
boshqarayotgan (Afg oniston islom amirligi) islomchilik harakati. Toliblar boshqaruvidagi
ʻ
Afg oniston islom amirligi (1996—2001) o z vaqtida
ʻ ʻ Birlashgan Arab
Amirliklari , Saudiya Arabistoni va Pokiston tomonidan rasman tan olingan. 2003-
yildan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfsizlik Kengashi tomonidan terroristik
tashkilotlar ro yxatiga kiritilgan.
ʻ
23

$2021-yil bahorda AQSh harbiy kuchlari Afg onistondan chiqarilishi e lon qilinganidanʻ ʼ so ng „Tolibon“ harakati birin-ketin ʻ hujumlar uyushtirib , Afg oniston hududlarini egallab ʻ bordi. Avgust oyida Afg oniston hududining katta qismi „Tolibon“ qo l ostida qoldi, ʻ ʻ Shuningdek 15-avgustda „Tolibon“ poytaxt Kobulni egalladi , prezident Ashraf G ani ʻ mamlakatdan qochishga majbur bo ldi. Shu kuni „Tolibon“ butun mamlakatni ʻ boshqarayotganini e lon qildi va avvalgi hukumat a zolarini ta qib qilmasligini hamda ʼ ʼ ʼ hech kimni mamlakatdan chiqib ketishiga to sqinlik q ilmasligini aytdi. ʻ „Tolibon“ ( pushtucha : [ tWālibān]) so zi ʻ pushtu tilidan o zbekchaga tarjima ʻ qilinganida „o quvchilar“ degan ma noni anglatib, u „tolib“ (o quvchi) so zining ko plik ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ shaklidir. Bu so z arabcha „tolib“ ( ʻ arabcha : بلا \\ط [ tWālib] — „o quvchi“, „talaba“) va ʻ forscha „on“ ko plik qo shimchasini qo shish orqali yasalgan. Arabchada „tolibon“ so zi ʻ ʻ ʻ ʻ „o quvchilar“ emas, „ikkita o quvchi“ ma nosini beradi. Shu sababli „Tolibon“ haqidagi ʻ ʻ ʼ maqolalarni arabchaga tarjima qilganda biroz tushunmovchilik yuz beradi. Ingliz tilida „Tolibon“ harakatining bir a zosi haqidagi gapda ham „tolib“ emas, „tolibon“ so zi ʼ ʻ ishlatiladi. Masalan, John Walker Lindh „amerikalik tolib“ emas, „amerikalik tolibon“ deb yoziladi. Pokistonning ingliz tilida chiqadigan gazetalarida „Tolibon“ning bir emas, bir nechta a zosi haqida gap ketayotgan bo lsa „Tolibonlar“ ( ʼ ʻ inglizcha : Talibans ) shaklida yoziladi. O zbek tilida esa „Tolibon“ harakatining bir a zosi ʻ ʼ „Tolibon“ jangarisi, „Tolibon“ harakati a zosi, „Tolibon“ vakili ʼ shaklida; birdan ortiq a zosi ʼ „Tolibon“ jangarilari, „Tolibon“ harakati a zolari, „Tolibon“ vakillari ʼ shaklida yoziladi, „Tolibon“ harakatining birdan ortiq a zosi aslo ʼ „Tolibonlar“ shaklida yozilmaydi. TARIXI 1995-yil Birlashgan Arab Amirliklari tomonidan moliyalashtirilishi taxmin qilingan toliblar Afg onistonning Helmand viloyatini qo lga kiritadilar, Hikmatyor ʻ ʻ Gulbiddin askarlari ustidan g alaba qozonadilar ammo Ahmadshoh Mas ud diviziyasi ʻ ʼ tomonidan Kobul ostonasida to xtatiladilar. Ular Afg onistonning uchdan bir qismini ʻ ʻ (janubi-sharqini) boshqaradilar. 1996-yil 27-sentabrda toliblar Kobulni jangsiz egallaydilar va Afg oniston Islom ʻ Amirligiga asos soladilar. O z qo l ostilaridagi yerlarda ʻ ʻ shariat qonunlarini joriy etadilar. „Tolibon“ tuzumiga qarshi Ahmadshoh Mas ud va Burhoniddin Rabboniy boshchiligidagi, ʼ asosan tojiklardan tarkib topgan Shimoliy ittifoq hamda Abdul Rashid Do stum ʻ boshchiligidagi o zbeklar ʻ qarshi chiqadilar. Terrorchi Usoma bin Lodinning yashirinishiga yordam berganliklari va Bomiyondagi Budda haykallarini portlatishganidan so ng jahon hamjamiyati ularni terorchi sifatida taniy ʻ boshladi. 2001-yil 11-sentabrda AQShda sodir etilgan terrorchilikdan so ng, AQSh ʻ Afg oniston Islom Amirligiga qarshi aksilterror harakatlarini boshlab yubordi va Shimoliy ʻ ittifoq harakati yordamida „Tolibon“ tuzumini ag dardi. Toliblar tog larga va Pokistonning ʻ ʻ 24$