Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar faoliyati

Купить
KURS ISHI MAVZU: XALQARO VA MINTAQAVIY TASHKILOTLAR FAOLIYATI MUNDARIJA: KIRISH. 3-5 BIRINCHI BOB. XALQARO TASHKILOTLAR TUSHUNCHASI VA MAZMUN-MOHIYATI 1.1. Xalqaro tashkilotlar tushunchasi, klassifikatsiyasi va mohiyati 6-8 1.2. Xalqaro tashkilotlar huquqi tushunchasi va manbalari 8-13 IKKINCHI BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO MUNOSABATLARDA TUTGAN O‘RNI 2.1. Birlashgan Millatlar Tashkiloti va uning faoliyati 13-18 2.2. UNESCO, UNISEF va boshqa xalqaro tashkilotlarning faoliyati 18-22 UCHINCHI BOB. MINTAQAVIY TASHKILOTLAR.XALQARO VA MINTAQAVIY TASHKILOTLARNING O‘ZBEKISTONDAGI FAOLIYATI 3.1. Mintaqaviy tashkilotlar tushunchasi va uning klassifikatsiyasi 22-24 3.2. O‘zbekiston Respublikasi xalqaro tashkilotlar tizimida 24-26 XULOSA 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 28 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda dunyo turli xil global muammolar (iqlim o zgarishi, terrorizm, pandemiyalar, iqtisodiy inqiroslar, migratsiya) bilanʻ bog liq murakkab vaziyatlarni boshdan kechirmoqda. Xalqaro va mintaqaviyʻ tashkilotlar bu muammolarga samarali yechim topish, davlatlar o rtasida ʻ hamkorlikni mustahkamlash va barqarorlikni ta minlashda muhim rol o ynaydi. ʼ ʻ Shu bilan birga, mintaqaviy integratsiya jarayonlari (masalan, Yevropa Ittifoqi, ASEAN, SHHT, EAES kabi tashkilotlar) iqtisodiy, siyosiy va xavfsizlik sohalarida hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan. Ushbu mavzuni o rganish orqali ʻ zamonaviy jamiyatda xalqaro tashkilotlarning ahamiyati va ularning ishlash mexanizmlarini tushunish mumkin. Ushbu jihatlarni quyidagicha izohlash mmkin: Birinchidan, Global mammolarga qarshi kurashish. Zamonaviy dunyoda keng ko‘lamli yuzaga kelayotgan global muammolar o‘z jihatlari yuzasidan quyidagicha izohlanadi.Ular, xalqaro jahon siyosatida yuzaga kelayotgan muammolar; tabiat va inson o‘rtasida yuzaga kelayotgan muammolar va xalqaro terrorizm va ektremizmning keng ko‘lamli ravishda jahon axborot tizimiga suqulib kirish jarayoni. Ushbu muammolarni hal etishda dunyo hamjamiyati bir tizimga ya’ni tashkilotlarga birlasha boshladi.Bular bir vaqtning o‘zida xavfsizlik, tinchlik va do‘stlikni ta’minlovchi tashkilotlar hisoblanadi. Misol uchun, Yevropa Ittifoqi, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi, ASEAN, OPEK, NATO va shu kabi yirik transchegaraviy tashkilotlar turli davlatlarni bir tarmoqqa birlashtirdi. Bularni ichida eng yirigi esa BMT hisoblanib bu tashkilot qolgan tashkilotlar ichida barcha sohani o‘zida jamlaganligi bilan ajralib turdi. Ikkinchidan, Mintaqaviy integratsiya va iqtisodiy hamkorlik. Mintaqaviy tashkilotlar iqtisodiy o‘sish, savdo erkinligi va investitsiyalarni jalb qilish uchun muhim platforma hisoblanadi. Masalan, EU, SHHT, ASEAN va Arab Davlatlari Ligasi kabilar mintaqadagi iqtisodiy tizimni yo‘lga qo‘yish va munosabatlarni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Uchinchidan, Geosiyosiy raqobat va ko‘pqutbli dunyo . AQSH, Xitoy, Rossiya va Yevropa Ittifoqi kabi yirik kuchlar o‘rtasidagi raqobat xalqaro tashkilotlarning ahamiyatini oshirmoqda. Masalan; - NATO va Kollektiv Xavfsizlik Tashkiloti (CSTI)- xavfsizlik sohasidagi raqobat; - BRICS (Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy va Janubiy Afrika) – g‘arb dominatsiyasiga alternativ sifatida rivojlanmoqda. To‘rtinchidan, O‘zbekistonning xalqaro hamjamiyatga integratsiyasi . Bu jarayon aynan hozirgi davrda yaqqol ko‘zga tashlanib qoldi. Sababi, O‘zbekiston ayni damda xalqaro darajadagi tashkilotlar bilan aloqalarni mustahkamlash, ular bilan iqtisodiy hamkorlikni kuchaytirish va eng muhimlaridan biri bu Jahon Savdo Tashkiloti (JST) ga a’zo bo‘lish uchun olib borilayotgan ishlar dunyo hamjamiyati tomonidan puxtalik bilan kuzatib borilmoqda. Beshinchidan, Kelajakdagi trendlar: yangi xavflar va imkoniyatlar . Axborot asrida jamiyatda globallashuv jarayoning rivojlanishi va texnika- texnologiyalarning tez sur’atlarda o‘sishi barcha davlatlarga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunda tez rivojlanayotgan sun’iy intelektning o‘rni beqiyos. Hozirgi jamiyatlarda bu o‘zining salbiy oqibatlarini yuzaga chiqardi. Albatta bundan to‘g‘ri foydalanish yaxshi, ammo bundan ta’lim sohasida o‘qiyotgan talabalr teskari tomonidan foydalanishi oqibatida ta’lim sifati tushib bormoqda. Bu jarayonni tartibga solish uchun davlatlar tomonidan turli dasturlar va qonunlar ishlab chiqmoqda. Kur ishining vazifalari . Ushbu kurs ishi davomida quyidagi vazifalrni bajarishni rejalashtirdik: - xalqaro tashkilotlar tushunchasi, klassifikatsiyasi va mohiyatini ochib berish; - xalqaro tashkilotlar huquqi tushunchasi va manbalarini o‘rganish; - Birlashgan Millatlar Tashkiloti va uning faoliyatini tahlil qilish; - UNESCO, UNISEF va boshqa xalqaro tashkilotlarning faoliyatini tadqiq etish; - mintaqaviy tashkilotlar tushunchasi va uning klassifikatsiyasi o‘rganish; - O‘zbekiston Respublikasi xalqaro tashkilotlar tizimidagi rolini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining maqsadi. Xalqaro va mintaqaviy tashkilotlarning zamonaviy dunyodagi rolini, ularning faoliyat mexanizmlarini, muvaffaqiyatlarini va duch kelgan qiyinchiliklarini tahlil qilish. Kurs ishining obyekti . Kurs ishing obyekti sifatida biz xalqaro tashkilotlar, mintaqaviy tashkilotlar va ularning tuzilmaviy strukturasini olamiz va ko‘rib chiqamiz. Kurs ishining predmeti . Xalqaro va mintaqaviy tashkilotlarning global va mintaqaviy muammolarga nisbatan faoliyati, ularning ta sirchanligi, cheklovlari vaʼ kelajakdagi istiqbollari. BIRINCHI BOB. XALQARO TASHKILOTLAR TUSHUNCHASI VA MAZMUN-MOHIYATI 1.1. Xalqaro tashkilotlar tushunchasi va mohiyati Xalqaro tashkilot – bu siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy-texnikaviy, huquqiy va boshqa sohalardagi hamkorlikni amalga oshirish maqsadida xalqaro shartnomaga asoslangan hamda xalqaro huquqqa muvofiq ravishda tuzilgan davlatlar birlashmasidir. Ushbu davlatlar birlashmasining asosiy shartli belgilari: (a) zarur bo’lgan organlar tizimiga egaligi, (b) davlatlar huquq va majburiyatlari bilan bog’liq bo’lgan birlashmaning huquq va majburiyatlarining mavjudligi hamda (c) a’zo-davlatlar ixtiyori bilan bog’liq bo’lgan birlashmaning avtonom ixtiyoriga egaligi. Xalqaro tashkilotlarning davlatlar bilan bo’lgan munosabatlarining huquqiy negizini 1969-yil 23-mayda qabul qilingan «Davlatlar va xalqaro tashkilotlar yoki o’zaro xalqaro tashkilotlar o’rtasidagi shartnomalar huquqi to’g’risidagi Vena Konvensiyasi» namoyon etadi. Ko’p tomonlama hamkorlikda xalqaro tashkilotlarni o’rni beqiyosdir, chunki ular bir nechta vazifalarni o’z faoliyatlariga qamrab olganlar. Ushbu vazifalardan eng muhimlari quyidagilardir:  xalqaro muammolar haqida axborotni yig’ish, tahlil qilish va tarqatish,  o’zaro aloqalar forumi sifatida xizmat qilish,  normalarni belgilash,  yangi normalarni tuzish,  nazoratni (monitoring) amalga oshirish,  operativ (amaliy) faoliyatni olib borish,  xalqaro-ijtimoiylashtiradigan vazifalarni bajarish. Umumiy hamma qabul qilgan klassifikatsiyaga muvofiq xalqaro tashkilotlar bir necha turlarga bo’linadilar: (1) a’zolik xarakteriga ko’ra – davlatlararo (hukumatlararo) tashkilotlar va nohukumat tashkilotlar, (2) ishtirokchilar doirasiga ko’ra – universal (BMT) va mintaqaviy (Afrika Birligi Tashkiloti, Mintaqaviy Hamkorlik uchun Janubiy Osiyo Assotsiatsiyasi), (3) faoliyat doirasiga ko’ra – umumiy kompetensiyaga ega (BMT) va maxsus kompetensiyaga ega (Xalqaro Mehnat Tashkiloti, Xalqaro Atom Energiyasi Agentligi, NATO), (4) vakolat xarakteriga ko’ra – davlatlararo (YEXHT) va yuqori davlatlar tashkilotlar (Yevropa Ittifoqi), (5) qabul qilish tartibiga ko’ra – ochiq va yopiq tashkilotlar 1 . Keng tarqalgan klassifikatsiyaga muvofiq xalqaro hukumatlararo tashkilotlar bir necha turlarga bo’linadilar: (1) «geosiyosiy» mezonga ko’ra:  universal (Millatlar Ligasi, BMT);  mintaqalararo (Islom Hamkorlik Tashkiloti, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti);  mintaqaviy (Mintaqaviy Hamkorlik uchun Janubiy Osiyo Assotsiatsiyasi);  submintaqaviy (Benilyuks); (2) faoliyat yo’nalishi va sohasiga ko’ra:  umummaqsadli (BMT);  iqtisodiy (Yevropa Ko’mir va Po’lat Birlashmasi);  harbiy-siyosiy (NATO);  moliyaviy (XVF, Jahon Banki);  ilmiy («Evrika»);  texnikaviy (Telekommunikatsiyalar Xalqaro Ittifoqi);  tor doirali ixtisoslashgan tashkilotlar (O’lchov va Vazn Xalqaro Byurosi). Xalqaro tashkilotlar ko’p tomonlama diplomatiyaning eng harakatchan va kuchli ta’sir ko’rsatadigan ishtirokchilaridan biri bo’lib hisoblanadilar. Ko’p tomonlama diplomatiyaning asosini ishtirokchilar soni ikkitadan ortiq bo’lgan muzokaralarni olib borish faoliyati belgilaydi. Ko’p tomonlama diplomatiyaning formati muzokaralar jarayonining bir necha darajalari bilan namoyon etilgan: 1) 1 Muminova N. Xalqaro tashkilotlar (O‘quv qo’llanma). Toshkent. 2014-6-bet kongresslar, 2) vakolatxonalar va elchixonalar, 3) universal va mintaqaviy xalqaro tashkilotlar, 4) konferensiyalar, 5) komissiyalar, 6) sammitlar. Misol sifatida, kongresslar diplomatiyasini tarixiy 1648-yildagi Vestfaliya kongressi, 1814-1815-yillardagi Vena kongressi, 1818-yildagi Aaxen kongressi, 1856-yildagi Parij konferensiyalari yorqin namoyon etadilar. Xalqaro tashkilotlar diplomatiyasini BMT, YUNESKO, NATO, YEXHT, YEI, ASEAN, SHHT kengashlari tahlili asosida o’rganish mumkin. Konferensiya va komissiyalar diplomatiyasi esa ma’lum xalqaro mavzu va muammolarga bag’ishlangan forumlar faoliyatida namoyon bo’ladi. Dolzarb va aniq siyosiy, iqtisodiy, harbiy-trategik va boshqa xalqaro masalalarga bag’ishlangan sammitlar diplomatiyasini davlat va hukumatlar rahbarlari uchrashuvlari tashkil etadi. Zamonaviy ko’p tomonlama diplomatiyaning yana bir muhim omillaridan – mavzularning kengligi va xilma- xilligidir: qurolsizlantirish masalalari, terrorizmga qarshi kurashish, atrof muhitni muhofaza qilish, mehnat migratsiyasi, mojarolarni, inqirozli vaziyatlarni, ijtimoiy muammolarni hal qilish va h.k. 1.2. Xalqaro tashkilotlar huquqi tushunchasi va manbalari O‘z navbatida xalqaro tashkilotlar tuzilgandan so‘ng, ularning faoliyatini tartibga soluvchi normativ huquqiy-hujjatlari va o‘z nizomlariga ega bo‘ladi. Hozirda xalqaro tashkilotlar huquqi tushunchasi xalqaro tashkilotlarning faoliyatini to‘laqonli yoritib beradi. Bugungi kunda davlatlarning xalqaro maydondagi o zaro aloqasi kengayibʻ borib, yangi-yangi munosabatlar xalqaro-huquqiy tartibga solishning predmetiga aylanmoqda. Mana shunday davlatlararo hamkorlikning tashkiliy-huquqiy shakllaridan biri xalqaro tashkilotlardir. Zamonaviy xalqaro tashkilotlarning yaratilishi nisbatan uzoq davrga borib taqalmaydi. Davlatlardan farqli ravishda, xalqaro tashkilotlar xalqaro huquqiy tizimning doimiy tarkibiy qismi bo lmagan. Xalqaro tashkilotlarning vujudga kelishi XIX ʻ asrda davlatlararo aloqalarning rivojlanishi bilan bog liq. Mazkur holat Yevropada ʻ sodir bo lgan hodisalar va uning oqibatlari natijasi edi. Mana shu davrlarda ʻ davlatlar hamkorligining markazlashgan tizimini yaratish g oyasi vujudga keldi. ʻ Mazkur yo nalishdagi sa y-harakatlar mintaqada tinchlikni ta minlash, Yevropaʻ ʼ ʼ xalqaro siyosiy tuzilishini qayta tashkil etish uchun Vena kongressini chaqirishga olib keldi. Aynan mazkur Kongressda "Yevropa roziligi" to g risidagi g oya ʻ ʻ ʻ (*Concert of Europe*) ilgari surildi. 1815-yilgi Vena kongressida xalqaro tashkilotlar to g risidagi u yoki bu aniq qoidalar ishlab chiqilmagan bo lsa-da, ʻ ʻ ʻ aynan mazkur Kongress konseptual asosni yaratdi 2 . Xalqaro tashkilotlar huquqi – xalqaro ommaviy huquqning tarmog i ʻ bo lib, xalqaro tashkilotlarning yaratilishi, tuzilishi, vakolatlari va faoliyati ʻ masalalarini, xalqaro huquqning boshqa subyektlari bilan o zaro hamkorligi, ʻ xalqaro-huquqiy munosabatlarda ishtirokini tartibga soluvchi norma va prinsiplar yig indisidan iborat. ʻ Buning mohiyati shundan iborat ediki, Kongrassda davlatlar vakillari faqatgina urush yakunlanganidan so‘ng vaziyatni tartibga solish masalalarini muhokama qilish uchun emas, balki muntazam ravishda uchrashib turishlarini tan olishdi. Mazkur g‘oya davlatarni doimiy faoliyat olib boruvchi xalqaro tashkilotlarni tashkil etish yo‘lida aniq harakatlarni amalga oshirishga ruhlantirdi. 1815-yildayoq Reyn qirg‘oqbo‘yi davlatlari tomonidan Reynda navigatsiyani amalga oshirish uchun markaziy komissiyani tashkil etilishi buning isbotidir. Shundan so‘ng bir qator xalqaro tashkilotlarning tashkil etilishi mazkur yo‘nalishda amalga oshirilgan muhim qadam bo‘ldi. 1831-yilda Reynda kema qatnovi bo‘yicha markaziy komissiya tashkil etildi. XIX asrning ikkinchi yarmida Yer o‘lchovi bo‘yicha xalqaro ittifoq (1864- yil), Jahon telegraf ittifoqi (1865-yil), Jahon pochta ittifoqi (1874-yil), Adabiy va badiiy mulk himoyasi bo‘yicha xalqaro ittifoq (1886-yil), Temiryo‘l tovar aloqalari xalqaro ittifoqi va Xalqaro mehnat tashkiloti (1919-yil) tashkil etildi 3 . Dastlabki tashkil etilgan xalqaro hukumatlararo tashkilotlar davlatlarning asosan savdo va aloqa sohasidagi hamkorligiga yordam bergan. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng davlatlararo hamkorlikning turli sohalardagi aloqasining tashkiliy 2 Abdullah El-Erian. *The historical development of international institutions* // Manual of Public International Law / M. Sorensen (ed.). – L.: Macmillan, 1968. – P. 57. 3 Mo‘minov A.R. Xalqaro tashkilotlar huquqi. –T.:JIDU, 2014.-B.9. asoslarini tashkil etuvchi tashkilotlar vujudga keldi (BMT, YUNESKO, YUNIDO). XX asrda xalqaro hukumatlararo tashkilotlarning soni tezda ortib ketdi. Yuridik jihatdan har bir xalqaro tashkilotning yaratilishi xalqaro shartnoma tuzish yo‘li bilan amalga oshirildi, bu esa xalqaro huquqda xalqaro tashkilotlarning tashkil etilishi va faoliyatini tartibga soluvchi muayyan normalar majmuini shakllantirdi. Yuqoridagilar natijasida xalqaro huquqning mustaqil tarmog‘i – xalqaro tashkilotlar huquqi vujudga keldi. Xalqaro tashkilotlar huquqiy tabiati asosida unga a’zo davlatlarning umumiy maqsad va manfaatlari yotadi. Xalqaro tashkilotlarning huquqiy tabiati uchun uning maqsad va prinsiplari, vakolatlari, tuzilishi va boshqalar kelishilgan shartnomaviy asosga egaligi xosdir. Davlatlar xalqaro tashkilotni tuzish orqali ularga muayyan huquqiy va muomala layoqatini beradi, huquq va majburiyatlarga ega bo‘lish, xalqaro huquq normalarini yaratish va qo‘llashda ishtirok etish, xalqaro huquq normalariga rioya etilishini muhofaza etish layoqatini tan oladi 4 . Bu orqali davlatlar xalqaro hamkorlik sohasida huquq ijodkorlik, huquq qo‘llash va huquqni muhofaza qilish funksiyalarini amalga oshiruvchi xalqaro huquqning yangi subyektini yaratadi. Xalqaro tashkilotlar huquqini alohida tarmoq sifatida o rganishimizningʻ muhim belgilaridan biri uning manbalari hisoblanadi. Mazkur sohaga ham xalqaro huquq prinsiplari (masalan, nizolarni tinch yo l bilan hal etish), ham maxsus ʻ tarmoq prinsiplari (masalan, huquqbuzarlik uchun tashkilotlarning javobgarligi prinsipi, xalqaro tashkilotlarga a zolikning ixtiyoriyligi prinsipi) xosdir. ʼ Xalqaro tashkilotlar huquqining normalari asosan shartnoma asosidagi normalar hisoblanadi. Xalqaro tashkilotlar faoliyatini belgilab beruvchi normalar yig indisining ifodalanish shakli xalqaro tashkilotlar huquqining manbalarini ʻ tashkil etadi. Bundan tashqari, xalqaro tashkilotlar huquqi xalqaro huquqning kodifikatsiyalashgan sohalaridan biri hisoblanadi. 4 Права международных организаций: учебник/ под ред. А.Х.Абашидзе. – М.: Юрайт, 2014. – С. 21. Xalqaro tashkilotlar huquqi manbalari – xalqaro tashkilotlarning yaratilishi, tuzilishi, vakolatlari va faoliyati masalalarini, xalqaro huquqning boshqa subyektlari bilan o zaro hamkorligi, xalqaro-huquqiy munosabatlardaʻ ishtirokini tartibga soluvchi norma va prinsiplar yig indisining ifodalanish ʻ shaklidir. Xalqaro tashkilotlar huquqi manbalarini quyidagi asosiy turlarga ajratish mumkin: "Huquqning umumiy prinsiplari" termini nafaqat o quv va ilmiy ʻ adabiyotlarda, balki xalqaro-huquqiy hujjatlarda ham tilga olinadi. "O ziga berilgan nizolarni xalqaro huquq asosida hal qilishga majbur ʻ bo lgan Sud sivilizatsiyalashgan millatlar tomonidan e tirof etilgan huquqning ʻ ʼ umumiy prinsiplarini qo llaydi" (BMT Xalqaro sudi Statuti, 38-modda "s" bandi). ʻ Huquqning umumiy prinsiplariga xalqaro tashkilotlar huquqining manbasi sifatida qaralganda, uning tarkibi va qanday prinsiplar umumiy prinsiplar hisoblanishi haqida adabiyotlarda turlicha yondashuvlar mavjud 5 . 1946-yilda BMT va Xalqaro Mehnat Tashkiloti o'rtasida kelishuv imzolangan bo'lib, shu yili 2-oktabrda XMTning Xalqaro mehnat konferensiyasi BMT va XMT o'rtasidagi kelishuvni tasdiqladi. BMT Bosh Assambleyasi ushbu kelishuvni 1946-yil 14-dekabrda tasdiqlagan. Mazkur sanadan boshlab XMT 5 Лукашук И., Сандов А. Хозирги замон халқаро ҳуқуқи назарияси асослари: дарслик. – Т.: Адолат, 2006. – 60-66 б. Xalqaro tashkilotlar huquqi manbalari Xalqaro shartnomalar Xalqaro odat normalari Xalqaro tashkilotlarning qarorlari Huquqning umumiy prinsiplari Birlashgan Millatlar Tashkilotining ixtisoslashtirilgan muassasasi sifatida faoliyat olib bora boshladi. Xalqaro tashkilotlar huquqi manbalarini tashkil etuvchi xalqaro shartnomalarni ham undagi subyektlar ishtirokiga ko'ra quyidagicha tasniflash mumkin: - davlatlar o'rtasidagi xalqaro shartnomalar; - davlatlar va xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi shartnomalar; - xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi shartnomalar 6 . Davlatlar o'rtasida tuzilgan xalqaro shartnomalarda xalqaro tashkilotlarning ta'sis hujjatlari alohida o'rin tutadi. Mazkur hujjatlar xalqaro tashkilotlarga ularning huquq subyektligini tashkil etuvchi huquq va majburiyatlarni bergan holda huquqiy tabiatini belgilab beradi. Bunda xalqaro huquqning asosiy prinsiplarini mustahkamlagan BMT Nizomi xalqaro huquqning barcha sohalari, shuningdek, xalqaro tashkilotlar huquqi uchun manba hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, xalqaro tashkilotlar BMT Nizomida mustahkamlangan prinsip va normalarga muvofiq harakat qilishlari lozim. BMT Nizomi 52-moddasi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashga taalluqli bo'lgan hamda mintaqaviy xarakterlarga to'g'ri keladigan masalalarni hal etish uchun mintaqaviy bitimlar yoki organlarning mavjud bo'lishiga hech bir to'sqinlik qilmaydi, lekin bunday bitim yoki organlar va ularning faoliyati tashkilotning maqsad va prinsiplari bilan hamohang bo'lishi shartligini nazarda tutadi. Mazkur qoida bir qator mintaqaviy tashkilotlar ta'sis hujjatlarda o'z aksini topganligining guvohi bo'lishimiz mumkin. Xususan, 2001-yilda tashkil etilgan Shanhay Hamkorlik Tashkiloti (SHHT) Xartiyasi muqaddimasida tashkilot ta'sischilari bo'lgan davlatlar BMT Nizomi maqsad va prinsiplari, xalqaro tinchlikni, xavfsizlikni saqlash va yaxshi qo'shnichilik va do'stona munosabatlarni rivojlantirish, shuningdek, davlatlar o'rtasidagi hamkorlikka oid xalqaro huquqning boshqa umumiy qabul qilingan norma va prinsiplarga sodiqligini tasdiqlab ushbu hujjatni qabul qilganliklari bayon etilgan. 6 Права международных организаций: Учебник / под ред. А.Х. Абашидзе. – М.: Юрайт, 2014. – С. 21. Davlatlar va xalqaro tashkilotlar o'rtasida tuzilgan xalqaro shartnomalarga: xalqaro tashkilotlarning bosh qarorgohlari joylashuvi to'g'risidagi kelishuvlar; ularning davlatlardagi vakolatxonalari to'g'risidagi kelishuvlar; tashkilot maqsadlarini amalga oshirishga qaratilgan funksional kelishuvlar; texnik yordam to'g'risidagi kelishuvlar; moliyaviy hamkorlik to'g'risidagi kelishuvlar; vasiylik to'g'risidagi kelishuvlar; qurolli kuchlar va boshqa turdagi harbiy yordam berish to'g'risidagi kelishuvlar tegishli. 1946-yilda AQSh hukumati va BMT o'rtasida Birlashgan Millatlar Tashkilotining markaziy muassasalarini joylashtirish va uning huquqiy maqomiga oid kelishuv imzolangan (1947-yil 31-oktabrda BMT Bosh Assambleyasining 169 (II)-rezolyutsiyasi bilan qabul qilingan). Kelishuv markaziy muassasalar hududi, mazkur hududda amal qiladigan huquq va hokimiyat, hududga kirish-chiqish tartibi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti huzuridagi davlatlarning doimiy vakillari, Markaziy muassasalar hududi xavfsizligini ta'minlash, hudud manfaatlarini himoya qilish, jamoat xizmati ko'rsatish masalalarini o'z ichiga olgan. Xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi shartnomalarga hamkorlik to'g'risidagi, BMT huzuridagi ixtisoslashtirilgan muassasalar maqomi to'g'risidagi, huquqiy vorislik to'g'risidagi, qo'shma organlar va dasturlarni yaratish to'g'risidagi va boshqa kelishuvlarni ko‘rsatish mumkin. Xalqaro tashkilotlar rivojining ikkinchi bosqichida, xususan, XIX asrning ikkinchi yarmida tashkil etilgan xalqaro tashkilotlar xalqaro masalalarning ayrim yo'nalishlarini o'rganuvchi maxsus vakolati ixtisoslashgan tashkilotlar sifatida namoyon bo'ladi. IKKINCHI BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO MUNOSABATLARDA TUTGAN O‘RNI 2.1. Birlashgan Millatlar Tashkiloti va uning faoliyati Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) xalqaro tashkilotlar tizimining markaziy tuzilmasi bo’lib hisoblanadi. BMT 1945-yilda tashkil topgan. Bugungi kunda BMT 193 ta mamlakatni birlashtiradi. BMT shtab-qarorgohi Nyu-Yorkda joylashgan. Tashkilot Jeneva, Vena va Nayrobi shaharlarida ham o’z bo’linmalariga ega. BMTning institutsional tuzilmasini besh asosiy boshqarmalari/organlari (Bosh Assambleya, Xavfsizlik Kengashi, Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash, Kotibiyat, Xalqaro Sud) xamda o’z faoliyatini to’xtatib qo’ygan Vasiylik Kengashi tashkil qiladi. BMTda tasdiqlangan rasmiy tillar ingliz, arab, ispan, xitoy, rus va fransuz tillari hisoblanadi. BMT tizimi 15 ta ixtisoslashgan muassasalardan va bir nechta dastur hamda boshqarmalardan iborat. Ikki yillik muddatdan iborat bo’lgan Tashkilotning byudjeti Bosh Assambleya tomonidan tasdiqlanadi. 1988-yildan boshlab ushbu byudjetning tasdiqlanishi konsensus asosida belgilanadi. BMT tashkil topishining qisqa tarixi, asosiy bosqichlari 7 .  1941-yil iyun oyida London deklaratsiyasi qabul qilindi. Buyuk Britaniya, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Janubiy Afrika hamda «surgun qilingan hukumatlar» – «governments in exile» (Gretsiya, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Norvegiya, Chexoslovakiya, Polsha, Yugoslaviya va Fransiya (General de Goll)) vakillari Londonning ko’hna San-Djem saroyida yig’ilib, urushdan keyingi tinchlikni o’rnatish bo’yicha faoliyatlari va jahonning kelajak tartiboti to’g’risidagi rejalar aks ettirilgan London deklaratsiyasini imzoladilar.  1941-yil avgust oyida AQSH Prezidenti F.D. Ruzvelt hamda Buyuk Britaniyaning Bosh vaziri U.Cherchill tomonlaridan «Atlantik xartiyasi» imzolandi.  1942-yilda «Birlashgan Millatlar Deklaratsiyasi» imzolandi. 1942-yil 1- yanvarda AQSH Prezidenti F.D. Ruzvelt, Buyuk Britaniyaning Bosh vaziri U.Cherchill, Sovet Ittifoqi nomidan M. Litvinov hamda Xitoy vakili Szi-ven «Birlashgan Millatlar Deklaratsiyasi» nomi bilan mashhur bo’lgan hujjatni imzoladilar. 1942-yil 2-yanvarda ushbu deklaratsiya yigirma ikkita davlat vakillari tomonidan qabul qilindi. Imzolangan hujjat orqali yigirma oltita mamlakat birgalikda g’alabani qo’lga kiritish hamda bir tomonlama sulhni tuzmaslik (separate peace treaty) majburiyatini o’z zimmalariga oldilar. 7 Batafsil qarang: Устав ООН: его история и значение. – ООН, 1948 г. – на http://www.un.org/ Barcha kelgusi konferensiyalar yangi tashkilotning institutsionallashuvini «bitirdilar» va qaror qabul qilish tamoyillarini hamda tashkilotning boshqarmalarini ishlash tartibini belgiladilar, ushbu konferensiyalar quyidagilardir:  Moskva shahridagi konferensiya (1943-yil);  Tehron shahridagi konferensiya (1943-yil);  Dumbarton-Oks konferensiyasi (1944-yil);  Yalta konferensiyasi (1945-yil);  1945-yili San-Fransisko shahrida Xalqaro tashkilotni tuzish bo’yicha Birlashgan Millatlar konferensiyasining so’nggi majlisida tashkilotning Nizomi imzolandi. BMT Nizomi I bobi 1-moddasiga binoan Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsadlari quyidagilardan iborat 8 : 1. Xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash va ushbu maqsadda tinchlikka tahdidni oldini olish va uni bartaraf etish va tajovuz harakatlar yoki tinchlikka raxna soluvchi boshqa harakatlarni bostirish uchun samarali kollektiv (birgalikda) choralar ko’rish hamda adolat va xalqaro huquq tamoyillariga asoslangan holda tinchlik vositalaridan foydalanib, tinchlikning buzilishiga olib keluvchi xalqaro nizo yoki vaziyatlarni tinchitish yoki hal etish; 2. Xalqlarning teng huquqliligi va o’z taqdirini o’zi belgilashi tamoyilini hurmat qilish asosida millatlar o’rtasidagi do’stona munosabatlarni rivojlantirish hamda umumiy tinchlikni mustahkamlash uchun boshqa tegishli choralarni ko’rish; 3. Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va gumanitar xarakterdagi xalqaro muammolarni hal etishda hamda inson huquqlariga va barchaning irqi, jinsi, tili va dinidan qat’i nazar asosiy erkinliklariga hurmatni rag’batlantirish va rivojlantirishda xalqaro hamkorlikni amalga oshirish va 4. Ushbu umumiy maqsadlarga erishishda millatlar harakatlarini muvofiqlashtirish markazi bo’lish. 8 Устав Организации Объединенных Наций. Сан-Франциско, 26 июня 1945 г. – на http :// www . un . org /; BMT Nizomining I bobi 1- va 2- moddalari bo ’ yicha qarang : Nizomning norasmiy tarjimasi Ҳакимов Р. Ўзбекистон ва Бирлашган Милатлар Ташкилоти. – Тошкент: “Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриети”, 2001. – Б. 141-142. BMT Nizomi I bobi 2-moddasiga binoan Tashkilotning tamoyillari quyidagilardan iborat: 1. Tashkilot o’zining barcha A’zolarining suveren tengligi tamoyiliga asoslanadi; 2. Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha A’zolari hammalarini Tashkilot A’zolari tarkibiga mansublikdan kelib chiqadigan barcha huquq va imtiyozlar bilan ta’minlash uchun ushbu Nizom bo’yicha zimmalariga olgan majburiyatlarini vijdonan bajaradilar; 3. Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha A’zolari xalqaro tinchlik, xavfsizlik va adolatni tahdid ostiga qo’ymaslik uchun o’zlarining xalqaro nizolarini tinchlik vositalari bilan hal qiladilar; 4. Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha A’zolari o’zlarining xalqaro munosabatlarida har qanday davlatning hududiy daxlsizligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi kuch bilan tahdid qilish yoki uni ishlatishdan, shuningdek, Birlashgan Millatlar Maqsadlariga to’g’ri kelmaydigan boshqa biron-bir tarzdagi harakatlardan o’zlarini tiyadilar; 5. Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha A’zolari unga ushbu Nizomiga muvofiq amalga oshirayotgan barcha harakatlarida har tomonlama yordam beradilar va Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qaysi davlatga qarshi ogohlantiruvchi (preventiv) yoki majburlovchi xarakterdagi harakatlar amalga shirilayotgan bo’lsa, bunday davlatga yordam ko’rsatishdan o’zlarini tiyadilar; 6. Tashkilot o’ziga a’zo bo’lmagan davlatlarning shu Tamoyillar asosida harakat qilishlarini ta’minlaydi, zero bu xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlash uchun zarur bo’lishi mumkin; 7. Ushbu Nizom Birlashgan Millatlar Tashkilotiga har qanday davlatning aslida ichki vakolatiga kiradigan ishlariga aralashishuchun aslo huquq bermaydi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining A’zolaridan bunday ishlarini ushbu Nizom doirasida hal etishga kiritishni talab etmaydi; ammo ushbu tamoyil VII Bobga asoslanib, majburiy choralar qo’llanishiga daxldor emas. BMT Bosh Assambleyasi (BA) tashkilotning barcha a’zolaridan iborat. Har bir davlat Bosh Assambleyada bitta ovozga ega. BA doimiy ravishda har yilgi hamda maxsus va odatdan tashqari sessiyalarni olib boradi. Kun tartibidagi qarorlar oddiy ko’pchilik ovoz berish bilan qabul qilinadi va a’zo-davlatlar tomonidan ijro etilishi majburiy emasdir. BMT Xavfsizlik Kengashi (XK) o’n beshta a’zodan iborat; ulardan beshtasi doimiy a’zo (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Rossiya va Xitoy) bo’lib, qolgan o’nta nodoimiy a’zolari BA tomonidan ikki yil muddatga saylanadi. Qarorlar Kengashning barcha doimiy a’zolarining (veto huquqini ishlatmasdan) bir xil ovozlarini qo’shib hisoblaganda to’qqiz a’zosi yoqlab ovoz bergan bo’lsa, qabul qilingan deb hisoblanadi. Xalqaro tinchlikka har qanday tahdid to’g’risida masalalarni ko’rib chiqilishi holatlarida XK g’oyat keng vakolatlarga ega, jumladan, u iqtisodiy sanksiyalarni qo’llash hamda qurolli kuchlarni ishlatish to’g’risida qaror beradi. Odatda Xavfsizlik Kengashi sanksiyalar (iqtisodiy, siyosiy, diplomatik, moliyaviy hamda boshqa majburiy choralarni) va majburiy qurolsizlantirish (masalan, Iroqqa nisbatan) kabi «ta’sir ko’rsatadigan qurollar»ni samarali qo’llaydi. BMT Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashi (IIK) tegishli muammolarni hal etish yo’llarini muhokama qilib, a’zo-davlatlar uchun tavsiyalar ishlab chiqib, tadqiqotlarni amalga oshirib, maxsus ma’ruzalarni tayyorlab, konferensiyalarni chaqirib va h.k., BMT doirasida iqtisodiy va ijtimoiy masalalar bilan shug’ullanadi. Uning har yili uchdan bir qismi yangilanib turadigan tarkibiga BMT BA tomonidan saylanadigan 54 a’zo-davlat kiradi. BMT Vasiylik Kengashi (VK) 1945-yilda mavjud bo’lgan o’n bitta vasiylik hududlarning o’zini o’zi boshqarish va mustaqilligini o’rnatish borasida ko’maklashish uchun tuzilgan edi. 1990- yillarning o’rtasida AQSH vasiyligida bo’lgan Paulu nomli hudud («vasiylik hududlar»dan oxirgisi) mustaqil bo’lganidan so’ng BMT Vasiylik Kengashining amaliyoti to’xtatildi. BMT Kotibiyati ma’muriy vazifalarni bajaradi. Tashkilot faoliyatida muhim siyosiy ahamiyatga ega bo’lgan Bosh Kotib tomonidan boshqariladi. Bosh Kotib BMTning Xavfsizlik Kengashi tavsiyasi bilan Bosh Assambleya tomonidan (odatda 5 yil muddatga) tayinlanadi. Bosh Kotiblar: Tryugve Li (Norvegiya) (1946-1952-yy.), Dag Xammarsheld (Shvetsiya) (1953-1961-yy.), U Tan (Myanma) (1961-1971-yy.), Kurt Valdxaym (Avstriya) (1972-1981-yy.), Xavyer Peres de Kuelyar (Peru) (1982-1991-yy.), Butros Butros G’oliy (Misr) (1992-1996- yy.), Kofi Annan (Gana) (1997-2006-yy.), Pan Gi Mun (Koreya Respublikasi) (2007-y. – h.k.). Xalqaro Sud Gaaga shahrida (Gollandiya) joylashgan va u o’n besh sudyalardan iborat. Sudyalar Bosh Assambleya va Xavfsizlik Kengashi tomonidan to’qqiz yil muddatga saylanadi. Sudning rasmiy tillari fransuz va ingliz tillari hisoblanadi. Faqat davlatlargina Sudda ishi ko’rilayotgan tomonlar bo’lishi mumkin. 2.2. UNESCO, UNISEF va boshqa xalqaro tashkilotlarning faoliyati Ikkinchi Jahon urushi mobaynida natsist Germaniyasi tomonidan dahshatli hujumga uchragan va vatanlarini tark etishga majbur bo’lgan Yevropa mamlakatlarining siyosiy va madaniy elitalari (surgun qilingan hukumatlar) 1942- yili Buyuk Britaniyada London shahrida kengash o’tkazish imkoniyatiga ega bo’ldilar. Britaniya Kengashi homiyligida ushbu mamlakatlarning elitalari tashabbusi bilan sivilizatsiya, madaniyat va ta’lim, san’at va madaniyat yodgorliklari, raritetlarni saqlash maqsadidagi tashkilotni tuzish mo’ljallandi. 1942-yilda Ittifoqdosh-mamlakatlar ta’lim vazirlarining konferensiyasi (Conference of Allied Ministers of Education, CAME) bo’lib o’tdi. 1945-yil 16- noyabrda London shahrida bo’lib o’tgan «Ta’lim, Fan va Madaniyat Masalalari bo’yicha Birlashgan Millatlar Tashkilotini tuzish» mavzusiga bag’ishlangan konferensiyada (Conference for the Establishment of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) 37 ishtirokchi-davlatlar tomonidan YUNESKO Nizomi qabul qilindi. 1946-yil 16-sentabrda YUNESKOni tuzish bo’yicha tayyorlov komissiyasi London shahridan Parij shahridagi Kleber avenyusida joylashgan «Majestik» Oteliga ko’chib keldi. 1946-yil 20-noyabrdan 10- dekabrgacha Parij shahrida tashkilotning 1-chi Bosh konferensiyasi bo’lib o’tdi, keyinchalik konferensiyalar Mexikoda (1947-yil); Beyrutda (1948-yil); Florensiyada (1950-yil); Parijda (1952-1953-yy.); Montevideoda (1954-yil); Nyu- Dehlida (1956-yil); Parijda (1957-1958- yy.) o’tkazildi. 1958-yil 3-noyabrda Bosh konferensiyaning 10- uchrashuvida Parij shahrida Fontenua maydonida YUNESKO qarorgohining bosh binosini tantanali ochilishi bo’lib o’tdi. YUNESKO Nizomi – Tashkilotning falsafasi. O’z xalqlari nomidan ishtirokchi-davlatlar hukumatlari e’lon Qiladilar 9 .  urush haqida fikrlar insonlarning aqlida paydo bo’ladi, shuning uchun tinchlikni saqlash g’oyasini, avvalambor, insonlarning ongiga singdirish darkor;  o’zaro tushunmovchilik insoniyat tarixi mobaynida xalqlar o’rtasidagi gumondorlik va ishonmaslik tarqalishiga sababbo’ldi, natijada ularning kelishmovchiliklari ko’pincha urushgaolib kelardi;  teng huquqlik va insonlar o’rtasida o’zaro hurmat, inson qadr-qimmatiga hurmat bildirish demokratik tamoyillaridan voz kechish natijasida hamda jaholat, zulmat va xurofotlarga asoslangan irq va insonlarni notengligi haqidagi ta’limot o’rnatilishi natijasida endigina tugagan dahshatli jahon urushi boshlanishiga olib keldi;  inson qadr-qimmatini qo’llab-quvvatlash uchun barcha insonlar orasida adolat, erkinlik va tinchlikka asoslangan ta’lim va madaniyatni keng tarqalishi darkordir;  hukumatlarning faqatgina iqtisodiy va siyosiy kelishuvlariga asoslangan tinchlik xalqlarning samimiy, mustahkam va hamjihat madadiga ega bo’la olmaydi, tinchlik insoniyatning intellektual va axloqiy hamjihatligiga asoslanishi darkor. Birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamg armasiʻ (UNICEF) ( inglizcha : United Nations International Children's Emergency Fund ) – BMTning asosiy jamg armalaridan biri. Uzoq vaqt davom etgan urush ʻ natijasida katta qiyinchiliklarga duchor bo lgan Yevropa bolalariga g amxo rlik ʻ ʻ ʻ 9 Руководство Генеральной Конференции. – ЮНЕСКО, 2002. – на http://www.unesco.org/ ko rsatish maqsadidaʻ 1946 -yilda tuzilgan. 1953-yildan BMTning doimiy tuzilmasiga aylangan. Yer yuzida, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlardagi bolalarning soglom va barkamol voyaga yetishiga kumaklashish uning bosh tamoyilidir. Mazkur sohadagi faoliyati uchun 1965 -yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan 10 . YUNISEF yiliga 3 million bolaning hayotini saqlab qolmoqda. Bugungi kunda YUNISEFga 140 dan ortiq davlat a'zo. O'zbekiston Respublikasi 1994-yilda unga a'zo bo'lib kirdi va u bilan doimiy hamkorlik olib bormoqda. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, UNICEFga a zo bo ldi va u bilan ʼ ʻ yaqin hamkorlik o rnatdi. Jamg arma tomonidan bolalarni immunizatsiya qilish, ʻ ʻ boshlang ich maktab o quvchilarini oziq-ovqat va ichimlik suv bilan ta minlash ʻ ʻ ʼ vaksinalar yetkazib berish bo yicha uzoq muddatli dasturlar, Orolbo yi aholisiga ʻ ʻ yordam ko rsatish yuzasidan maxsus dastur, “Orol dengizi: mintaqaviy va ekologik ʻ yordam loyihasi” ishlab chiqilgan. Jahon Savdo Tashkiloti (WTO) (inglizcha: World Trade Organization , fransuzcha: Organisation Mondiale du Commerce , ispancha: Organización Mundial del Comercio ) — 1995-yilda a zo- ʼ davlatlar o rtasidagi xalqaro savdoni liberallashtish, savdo va siyosiy ʻ munosabatlarini tartibga solish maqsadida tashkil etilgan. JST 1947-yil tuzilgan xalqaro bitim — GATT (ing. General Agreement on Tariffs and Trade) ning davomchisi hisoblanadi. Xalqaro savdoda tashkilotga a zo va ishtirokchi mamlakatlar uchun majburiy ʼ bo lgan tamoyillar va qoidalar belgilangan xukumatlararo ko p tomonlama ʻ ʻ shartnomalar asosida faoliyat olib boradi. Jahon Savdo Tashkilotining to‘rtta tamoyili mavjud. Ular: 1. Savdoda diskriminatsiyani yo’qligi, to'siqlarini kamaytirish 2. Xalqaro savdoda raqobatbardoshlikni oshirish 3. Kam rivojlangan mamlakatlar uchun xalqaro savdodagi imtiyozlar 4. Savdo shartlarining barqarorligi va prognozliligi 10 https://uz.wikipedia.org/wiki/Birlashgan_Millatlar_Tashkilotining_Bolalar_jamg‘armasi 2020 yil avgust oyida Robert Azevedo muddatidan oldin iste'foga chiqqanidan so'ng, bir nechta nomzodlar orasidan bosh direktor lavozimi vaqtincha bo'sh qoldi. Nigeriya moliya vaziri Ngozi Okonjo-Iveala eng ko'p yordam oldi. Biroq Donald Tramp ma’muriyati boshqa nomzod – Koreya vakili Yu Mung Xini qo‘llab-quvvatladi. Tramp AQSh prezidentligidan iste’foga chiqqanidan so‘ng Yu Mung Xi o‘z nomzodini qaytarib oldi. Bayden ma'muriyati Ngozi Okonyo-Iveala nomzodiga qarshi e'tirozlarini to'xtatdi. Lavozimga tasdiqlanganidan so'ng, u tarixdagi birinchi ayol va ayni paytda JSTga rahbarlik qilgan birinchi Afrika vakili bo'ldi. Avvalo qayd etish lozimki, JST (WTO, ingl. World Trade Organization) ning asosiy maqsadlaridan biri o zini o zi himoya qilishni kuchaytirish vaʻ ʻ proteksionizm qo llanishini bekor qilishdan iborat. Mazkur tashkilot xalqaro ʻ tijorat uchun qulay huquqiy tizimni taqdim eta oladigan cheksiz imkoniyat eshigi. O zaro qabul qilingan muhim hujjatlar davlatlarning o z savdo siyosatlarini ʻ ʻ kelishilgan mezonlarda olib borishlarida mas uliyat yuklaydi. Bundan ʼ ko zlangan ʻ maqsad — jahon bozorida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishda tovarlar va xizmatlarni ishlab chiquvchilar, eksportyor va importyorlarga ko mak berishdir. ʻ Xalqaro savdoni liberallashtirish, savdo bitimlarining odilligini ta minlash, ʼ iqtisodiy o sish va xalq farovonligini oshirish JSTning asosiy funksiyalari sirasiga ʻ kiradi. JST unga a zo bo lgan mamlakatlardan ichki bozorni erkinlashtirishni ʼ ʻ qat iy talab qiladi. Ushbu vazifani bajarish esa unchalik oson kechmaydi. Sababi ʼ arzon va sifatli mahsulotlar ishlab chiqaruvchi chet el korxonalariga raqobat qila olmagan milliy korxonalar tanazzulga uchrashi ayni haqiqatdir. Har bir davlatning bu tashkilotga a zo bo lish jarayoni o rtacha 8 — 10, ʼ ʻ ʻ ba zi davlatlar uchun esa 10 — 15 yilni tashkil etadi. O zbekiston 1995-yilda ariza ʼ ʻ topshirgan bo lishiga qaramasdan, faqat 2017-yildan boshlab, ijobiy siljish ʻ kuzatilyapti. Lekin ustuvor sohalarning boshqaruvi 30 yildirki, monopolistlarning qo lida turibdi. Masalan, transport sohasida yagona aviakompaniya, temir yo l ʻ ʻ kompaniyasi xohlagan narxini o rnatadi, jamiyat, -davlatchilik ular bilan samarali ʻ kurasha olmaydi. Bundan O zbekistonʻ iqtisodiyoti ko p ʻ yildirki, aziyat chekmoqda. Shuni ham ta kidlash lozimki, dunyoning eng katta iqtisodiyot egalari — ʼ AQSH, G arbiy ʻ Yevropa davlatlari, -Xitoy, Yaponiya kabi mamlakatlar JSTdan unumli foydalana oladi. Kichik davlatlar, jumladan, O zbekiston ham bu ʻ imkoniyatlardan to liq foydalana olmasligi ularning umumiy resurslariga borib ʻ taqaladi. Mamlakatimizning JSTga a zoligi YEOIIning tartib-qoidalari va ʼ monopoliyasiga tushib qolmaslikning oldini oladi, deb hisoblaymiz. Ichki monopolistlardan qutulish muammosi hal bo ladi. Xalqaro darajada erkin raqobat ʻ tizimi o z-o zidan yaratiladi. ʻ ʻ UCHINCHI BOB. MINTAQAVIY TASHKILOTLAR.XALQARO VA MINTAQAVIY TASHKILOTLARNING O‘ZBEKISTONDAGI FAOLIYATI 3.1. Mintaqaviy tashkilotlar tushunchasi va uning klassifikatsiyasi Mintaqaviy tashkilot – ma’lum mintaqa, hudud yoki ma’lum bir qit’alardagi davlatlarni birlashtirib turuvchi, biror bir sohaga ixtisoslashgan tashkilot tuzilmasi. Misol uchun , NATO (North Atlantic Treaty Organization )-Yevropa hamda asosan Shimoliy Amerika davlatlarini harbiy ittifoqi hisoblanadi. Bunda bu tashkilotning asosiy maqsadi a’zo davlatlarning xavfsizligini ta’minlash va harbiy qudratini birgalikda oshirish. TAshkilot ikkinchi jahon urushidan so‘ng, 1949-yilda tashkil topgan. 2013-yilga kelib ittifoqdosh davlatlar soni 28 taga yetgan. Shtab- kvartirasi Bryussel shahrida joylashgan . «Sovuq urush» davrida tashkilotning faoliyati Shimoliy Atlantik ittifoqining strategik konsepsiyalari (yo’riqnoma hujjatlar) asosida belgilangan bo’lib, Sovet Ittifoqi tomonidan tajovuz va agressiyani «ushlab turishga» qaratilgandir. «Sovuq urush» yillarida Shimoliy Atlantik Kengash va Mudofaa qo’mitasi tomonidan to’rtta «maxfiy» konsepsiyalar qabul qilingan: Birinchi strategik konsepsiya 1960-yil 6-yanvarda qabul qilingan bo’lib, o’z maxsus nomiga ega – «Shimoliy Atlantik mintaqasi mudofaasining strategik konsepsiyasi» (Mudofaa qo’mitasining «6/1» raqamli hujjati + ikkita qo’shimcha hujjat); Ikkinchi strategik konsepsiya «Shimoliy Atlantik makonini mudofaasining strategik konsepsiyasi» («3/5» raqamli HQ hujjati /yakuniy tahririyatda/) deb nomlangan bo’lib, 1952-yil 3-dekabrda qabul qilingan; Uchinchi strategik konsepsiya «NATO a’zo-davlatlari hududlarini mudofaasining umumiy strategik konsepsiyasi» («14/2» raqamli HQ hujjati /yakuniy tahririyatda/) deb nomlangan bo’lib, 1957-yil 23-mayda qabul qilingan; To’rtinchi strategik konsepsiya «Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkilotining a’zo-davlatlari hududlarini mudofaasining umumiy strategik konsepsiyasi» («14/3» raqamli HQ hujjati) deb nomlangan bo’lib, 1968-yil 16- yanvarda qabul qilingan. ASEAN ( Association of Southeast Asian Nations)- 1967-yilda tashkil topgan, 2012-yilgi holatga ko‘ra 10 ta a’zo davlatlarga ega mintaqaviy tashkilot. Bangkok deklaratsiyasiga muvofiq Assotsiatsiyaning maqsadlari quyidagilardan iborat:  iqtisodiy o’sishni, ijtimoiy taraqqiyotni, madaniy rivolanishni yuksaltirish;  mintaqa mamlakatlari munosabatlarida qonunga umumiy amal qilish va huquq ustuvorligi/ustunligi orqali mintaqada tinchlik va barqarorlikni olg’a shiljishiga ko’maklashish hamda BMT Nizomining tamoyillariga rioya qilish;  Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasi mamlakatlarining siyosiy va iqtisodiy barqarorligini kuchli davlatlar raqobatidan himoyalash;  ichki mintaqaviy kelishmovchiliklarni bartaraf etish uchun forum sifatida xizmat qilish. Shanxay Hamkorlik tashkiloti (SHHT) -dastlab 1996-yilda “Shanxay beshligi”, “Chegara doirasida harbiy sohadagi ishonchni mustahkamlash to‘g‘risidagi kelishuv” ni imzolanishi bilan tashkil topgan. Shanxay Hamkorlik Tashkiloti nomiga 2001-yilda O‘zbekistonning a’zo bo‘lishi bilan nomlangan. SHHT Xartiyasiga muvofiq Tashkilotning asosiy maqsad va vazifalari quyidagilardir 11 :  a’zo-davlatlar o’rtasidagi o’zaro ishonch, do’stlik va qo’shni mamlakatlar o’rtasidagi ezgu munosabatlarni mustahkamlash;  mintaqadagi tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni saqlash va mustahkamlash, yangi demokratik, adolatli va ratsional (aql-idrokka asoslangan) siyosiy va iqtisodiy xalqaro tartibotni qurishda ko’maklashish maqsadida ko’p sohali hamkorlikni rivojlantirish;  terrorizm, separatizm va ekstremizmga va ularning har qanday ko’rinishlariga o’zaro qarshi harakat olib borish, noqonuniy narkotik va qurol aylanmasiga, transmilliy jinoiy faoliyatning boshqa turlariga hamda noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashish;  siyosiy, savdo-iqtisodiy, mudofaa, ichki ishlar, tabiatni muhofaza qilish, madaniy, ilmiy-texnikaviy, ta’lim, energetika, transport, kredit-moliyaviy va boshqa sohalarida umumiy manfaatlarni ifodalaydigan samarali mintaqaviy hamkorlikni rag’batlantirish;  a’zo-mamlakatlar xalqlarining hayot darajasini doimiy ko’tarish va yashash sharoitini yaxshilash maqsadida teng huquqli hamkorlik asosida o’zaro harakat orqali mintaqadagi har tomnolama va muvozanatli iqtisodiy yuksalishga, ijtimoiy va madaniy taraqqiyotiga ko’maklashish;  jahon iqtisodiyotiga integratsiya yondashuvlarini muvofiqlashtirish;  a’zo-davlatlarning xalqaro majburiyatlari va milliy qonunlariga muvofiq ravishda inson huquqlarini va asosiy erkinliklarini ta’minlashda ko’maklashish;  boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlarni qo’llab- quvvatlash va rivojlantirish;  xalqaro mojarolarni oldini olish va tinch yo’l bilan hal qilishda birgalikda harakat qilish; 11 Qarang: Хартия Шанхайской Организации сотрудничества. Встреча глав-государств ШОС. Санкт-Петербург. 7 июня 2002 г. – на http://www.sectsco.org/  XXI asrda paydo bo’ladigan barcha muammolar yechimini birgalikda izlash. 3.2. O‘zbekiston Respublikasi xalqaro tashkilotlar tizimida Xalqaro munosabatlarning zamonaviy tizimi noan’anaviy aktorlarni tabiiy ravishda o’z ichiga qamrab olgan bo’lib, ulardan eng muhimini xalqaro tashkilotlar deb hisoblaydi. Hozirgi kunda xalqaro munosabatlar nazariyasi jahon hamjamiyatining integratsion jarayonlariga qaratilgan bo’lib, keng ravishda davlatlar, mintaqaviy birlashmalar, xalqaro tashkilotlar o’rtasidagi ko’p tomonlama munosabatlarni o’rganadi. Davlatlarni tashqi siyosiy strategiyasining shakllanishi borasida yangi geosiyosiy vaziyatdagi va globalizatsiyaning intensiv rivojlanishi sharoitidagi xalqaro tashkilotlar tizimida hamkorlikni, muvofiqlashni va o’zaro munosabatlarni – umuman, ko’p tomonlama diplomatiyaning xususiyatlarini – o’rganish muhim ahamiyatga ega. O’zbekiston mustaqilligining dastlabki yillari O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov davlatning tashqi siyosati tamoyillarini belgilab, ta’kidlaydi: «Davlat mustaqilligiga erishish, BMTga va boshqa xalqaro tashkilotlarga a’zo bo’lib kirish O’zbekistonga o’zining tashqi siyosatini mustaqil ravishda o’tkazish, jahon hamjamiyatiga kirishning o’z yo’llarini ishlab chiqish, davlatlararo munosabatlarning yo’nalishlari va ustuvorliklarini belgilash imkonini berdi. O’zbekistonning milliy manfaatlariga mos keladigan ko’p tomonlama faol tashqi siyosatni amalga oshirish – davlatimizning mustaqilligini mustahkamlash, iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etish va xalq turmushini yaxshilashning zarur sharti va g’oyat muhim vositasidir» 12 . Bugungi kunda O’zbekiston xalqaro tashkilotlar tizimi bilan chambarchas bog’liqdir:  1992-yil 2-martda O’zbekiston Respublikasi BMT safiga qo’shildi, 1993- yildan boshlab davlatimiz BMT Taraqqiyot Dasturi bilan hamkorlikni hamda 1999-yildan boshlab mamlakatlar bilan hamkorlik Dasturi bo’yicha qo’shma 12 Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли. – Т.: “Ўзбекистон”, 1992. – Б. 24. loyihalarni amalga oshirmoqda, 2010-yilda esa «2010-2015- yillargi Mamlakat dasturining harakatlar rejasi» qabul qilindi, bundan tashqari, hozirgi kunda O’zbekistonda BMTning bir necha ixtisoslashgan agentliklari faoliyat yuritmoqdalar (YUNISEF, Jahon Banki, YUNEYDS, YUNODK, Jahon Sog’liqni Saqlash Tashkiloti, YUNESKO va boshqalar);  1992-yil 30-yanvarda O’zbekiston YEXHK/YEXHTga qo’shildi, 2006- yil 30-iyunda Toshkentdagi YEXHTning Markazi «O’zbekistondagi Loyiha muvofiqlashtiruvchisi» (Project Co-ordinator in Uzbekistan) nomiga ega bo’lib, hamkorlikning yangi qirralarini belgiladi;  1996-yilda O’zbekiston Yevropa Ittifoqi bilan «Sheriklik va hamkorlik haqidagi kelishuv»ni imzoladi, ushbu kelishuv 1999-yili kuchga kirdi; 2007-yilda YEI hamkorlikni mustahkamlashga qaratilgan bir necha hujjatlarni qabul qildi, bulardan: «2007-2013-yillar Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyoni qo’llab- quvvatlash mintaqaviy strategiyasi» (EC Regional Strategy Paper for Central Asia 2007-2013), 2007-2010-yillar Markaziy Osiyoning indikativ dasturi (Central Asia Indicative Programme 2007-2010), Hamkorlikni rivojlantirish instrumentlari (Development Cooperation Instrument);  1994-yil 13-iyulda O’zbekiston NATOning «Tinchlik yo’lida hamkorlik» dasturi doirasidagi kelishuvni imzoladi, 1996- yilda esa NATO va O’zbekiston Hamkorligining individual dasturi qabul qilindi, bundan tashqari, NATOning alohida qo’mitalarini YEAHK formatidagi «Tinchlik va xavfsizlik yo’lidagi fan», «Virtual Ipak yo’li» va boshqa dasturlari vositasida hamkorlik rivojlanmoqda. Hozirgi kunda O’zbekiston yuzdan ortiq xalqaro tashkilotlarga a’zodir. Xalqaro tashkilotlar bilan aloqalarni muvofiqlashtirish va kengaytirish, ko’p tomonlama hamkorlikni mustahkamlash rakursida O’zbekistonning zamonaviy tashqi siyosiy konsepsiyasini chuqur anglash yo’lida tuzilgan mazkur kurs xalqaro munosabatlar mutaxassisligi bilan bog’liq bo’lgan talabalar uchun mo’ljallangandir. XULOSA Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, xalqaro tashkilotlar va mintaqaviy tashkilotlarning tuzilishidan va ularning faoliyatidagi birinchi eng muhim pozitsiya bu- xalqaro darajada xavfsizlikni ta’minlash, tinchlik va barqaror rivojlanishni ta’minlash, aholi turmush darajasini yaxshilash va inson resurslariga oqilona ko‘z bilan qarashdan iboratdir. Xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar zamonaviy dunyoda global va mintaqaviy muammolarning halida, hamkorlikni rivojlantirishda, tinchlik va barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular davlatlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni bartaraf etish, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik sohalarda hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, inson huquqlarini himoya qilish kabi vazifalarni bajaradi. Kurs ishida Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), Shimoliy Atlantika Tashkiloti (NATO), Jahon Savdo Tashkiloti (JST), YUNESKO, ASEAN, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (SHHT) kabi nufuzli tashkilotlarning faoliyati tahlil qilindi. Bu tashkilotlar o‘z faoliyatida turli mintaqalarda tinchlikparvarlik, iqtisodiy integratsiya, qashshoqlikni kamaytirish, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalarida muhim loyihalarni amalga oshirmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tashkilotlar faoliyatida ba’zi qiyinchiliklar mavjud. Masalan, a’zo davlatlarning manfaatlari ziddiyati, qarorlar qabul qilish jarayonidagi sustlik, moliyaviy resurslarning yetishmasligi va siyosiy bosim kabi muammolar samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Biroq, globalizatsiya sharoitida bu tashkilotlarning ahamiyati tobora ortib bormoqda, ular yangi global va mintaqaviy tahdidlarga javoban islohotlar o‘tkazishga muhtoj. Xulosa qilib aytganda, xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar dunyoda barqarorlik, xavfsizlik va taraqqiyotni ta’minlashning muhim vositalaridan biridir. Ularning samaradorligini oshirish uchun a’zo davlatlar o‘rtasida ochiq hamkorlik, shaffoflik va qat’iyat talab etiladi. Kelajakda ushbu tashkilotlarning rolini mustahkamlash orqali insoniyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga yanada katta hissa qo‘shish mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Muminova N. Xalqaro tashkilotlar (O‘quv qo’llanma). Toshkent. 2014-6-bet 2. Abdullah El-Erian. *The historical development of international institutions* // Manual of Public International Law / M. Sorensen (ed.). – L.: Macmillan, 1968. – P. 57. 3. Mo‘minov A.R. Xalqaro tashkilotlar huquqi. –T.:JIDU, 2014.-B.9. 4. Права международных организаций: Tебник/ под ред. А.Х.Абашидзе. – М.: Юрайт, 2014. – С. 21. 5. Лукашук И., Сандов А. Хозирги замон халқаро ҳMMи назарияси асослари: дарслик. – Т.: Адолат, 2006. – 60-66 б. 6. Batafsil qarang: Устав ООН: его история и значение. – ООН, 1948 г. – на http://www.un.org/ 7. Устав Организации Объединенных Наций. Сан-Франциско, 26 июня 1945 г. – на http://www.un.org/; BMT Nizomining I bobi 1- va 2-moddalari bo’yicha qarang: Nizomning norasmiy tarjimasi Ҳакимов Р. Ўзбекистон ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти. – Тошкент: “Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриети”, 2001. – Б. 141-142. 8. Руководство Генеральной Конференции. – ЮНЕСКО, 2002. – на http://www.unesco.org/ 9. https://uz.wikipedia.org/wiki/ Birlashgan_Millatlar_Tashkilotining_Bolalar_jamg‘armasi 10. Qarang: Хартия Шанхайской Организации сотрудничества. Встреча глав- государств ШОС. Санкт-Петербург. 7 июня 2002 г. – на http://www.sectsco.org/ 11. Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли. – Т.: “Ўзбекистон”, 1992. – Б. 24. 12. Словарь терминов и понятий по обшествознанию. Автор-составитсль А.М. Лопухов. 7-е изд. переб. и доп. -М., 2013. -С. 290-291. 13. Rosldn M.G., Cord R.L, Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P.30-3! 14. Biturayev O‘. В. Siyosatshunoslikka kirish (o‘quv qo‘lIanma) Toshkent: «Barkamol fayz media», 2017, 95 b. 15. Politologiya: O'quv qo'llanma / S.Otjamurodov, I.Ergashev, Sh.Akramov, A.Kodirov - T., 1999. 16. Politologiya: Ma'ruzalar matni / Taqrizchilar: V.S.Kim, J.Baxronov. - T., 2000. - B.137-149. 17. Omonov B., Isanova G. Siyosiy tizim. Uslubiy qo‘llanma. Toshkent, Mumtoz so’z, 2023. –52 bet 18. Anoxin M.G. Politicheskie sistemы: adaptatsiya, dinamika, ustoychivost. - M.: Mir knigi, 2006. - 297s. 19. Politologiya: Ma'ruzalar matni / Taqrizchilar: V.S.Kim, J.Baxronov. - T., 2000. B.137-149. 20. Pugachev V.P., Sadoyev A.N. Siyosatshunoslikka kirish: O'quv qo'llanma. - T., 2004. - B.317-333.

MUNDARIJA

Kirish

Birinchi bob. Xalqaro tashkilotlar tushunchasi va mazmun-mohiyati

Xalqaro tashkilotlar tushunchasi, klassifikatsiyasi va mohiyati

Xalqaro tashkilotlar huquqi tushunchasi va manbalari

Ikkinchi bob. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro munosabatlarda tutgan o‘rni

Birlashgan Millatlar Tashkiloti va uning faoliyati

UNESCO, UNISEF va boshqa xalqaro tashkilotlarning faoliyati

Uchinchi bob. Mintaqaviy tashkilotlar. Xalqaro va mintaqaviy tashkilotlarning O‘zbekistondagi faoliyati

Mintaqaviy tashkilotlar tushunchasi va uning klassifikatsiyasi

O‘zbekiston Respublikasi xalqaro tashkilotlar tizimida

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить