Xalqimiz manaviy yuksalishida dinlarning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xalqimiz manaviy yuksalishida dinlarning o‘rni

Купить

Xalqimiz manaviy yuksalishida dinlarning o‘rn i .
REJA
1.Avesto - xalkimiz diniy, axlokiy, ilmiy, adabiy qarashlarini ifoda etadigan
bebaxo ma’naviy myeros.
2.Turkiy xalklarning islomgacha bulgan yakkaxudolik dini - Tangriga
e’tikod va uning diniy ong rivojidagi axamiyati.
3.“Musulmon renessansi” - S h ar q uygonish davri ma’naviyatining
xususiyatlari.
4. Mustamlaka va mustabid tuzum sharoitida uzbek xalkini milliy va diniy
kadriyatlardan maxrum etishga urinishlar

Zardushtiylik yer . av . II - I mingyilliklarda Markaziy Osiyoda vujudga kelgan
din bo ’ lib , u insoniyatga boshqa barcha dinlarga nisbatan eng ko ’ p ta ’ sir o ’ tkazgan ,
vahiy orqali e ’ lon qilingan dindir . Insoniyat tarixida har bir kishi ustidan ilohiy
hukmining amalga oshirilishi , jannat va jahannam , qiyomat qoyim , unda
tanalarning qayta tirilishi , tana va ruhning qayta birlashib mangu yashashi haqida
birinchi bor shu din doirasida fikr yuritildi . Keyingi asrlarda bu g ’ oylar yahudiylik ,
xristianlik va boshqa dinlar tomonidan o ’ zlashtirildi . Zardushtiylikning paydo
bo ’ lishi haqida 2 xil , Yeron va Xorazm variantlari bo ’ lib , ko ’ pchilik olimlar
zardushtiylik Xorazmda paydo bo ’ lgan deb hisoblashadi .
Zardusht Markaziy Osiyo hududida shakllangan qadimiy diniy tasavvur va
e ’ tiqodlarni iloh qilib , ya ’ ni dinga asos soldi . Zardusht yashagan davr o ’ troqlik
turmush tarsi qaror topayotgan , sug ’ oriladigan dehqonchilik hamda chorvachilik ,
hunarmandchilik keng taraqqiy etayotgan , yangi shaharlar qishloqlar bunyod
bo ’ layotgan davr edi . Jamiyat taraqqiyotining bu yangi bosqichi to ’ la shakllanilishi
uchin kuchli mafkuraga muhtoj edi va bu vazifani Zardushtiylik diniy ta ’ limoti
bajardi . Zardusht Spitoma inqirozidan qutulish , xalqlar qabilalarni birlashtirib ,
yagona davlatchilikka yerishishning birdan bir yo ’ li - bu yakkaxudolikka o ’ tishdan
iborat deb bildi va butun ongli faoliyatini , hayotini ana shu muqaddas ishga
bag ’ ishladi .
Zardushtiylik bosqinchilik urushlarini qoralab , odamlarni o ’ troq
osoyishta hayot kechirishiga , mehnatga , dehqonchilik , chorvachilik bilan
shug ’ ullanishiga da ’ vat etadi . Zardushtiylik ta ’ limotiga ko ’ ra yaxshilik va
yomonlik , yorug ’ lik va qorong ’ ulik , hayot va o ’ lim to ’ g ’ risida abadiy kurash
davom etib , bunda barcha yaxshiliklarni Axuramazda va barcha yomonlarni
Axriman ifodalaydi . Axura Mazda insonlarga ezgu ishlarni bayon etib , ularga amal
qilishni buyuradi , yomon ishlardan saqlanishga chaqiradi . Zardushtiylikda imon
uch narsaga- fikrlar sofligi, so’zning sobitligi, amallarning insoniyligiga
asoslanadi. Zardushtiylikka et’iqod qiluvchi har bir kishi kuniga besh marta
yuvinib, poklanib quyoshga qarab, uni olqishlab sig’inishi shart bo’lgan.

Zardushtiylik ibodatxonalarida doimiy ravishda olov yonib turadi. Ularda
dunyodagi 4 unsur suv, olov, yyer va havo ulug’lanadi.
2. Zardushtiylik miloddan oldingi VII asrdan milodimizning VII asrigacha
qariyib ming yil Markaziy Osiyo, Yeron, Ozarbayjon va boshqa o`lkalarda diniy
e’tiqod sifatida yashadi.
Agar zardushtiylik qadimgi Turon va Baqtriyadagina emas, balki Araxoziya,
Sakiston (hozirgi Afg’oniston va Shimoliy Hindiston), Fors, Midiya, Parfiya,
Assuriya, Vaviloniya, Lidiya, Likiya va Kappodoniya (Kichik Osiyo), Gretsiya,
Suriya, Falastin hududlariga ham tarqalgani hisobga olinsa, uni haqli ravishda
jahonga tarqalgan birinchi din deyish mumkin. Hozirgi zamonning hamma
dinlarida vorislik, ya’ni myeros qilib olish tamoyili bor. Shunga binoan O’rta
Osiyoda tarqalgan yahudiylik, xristianlik ayniqsa islomda Zardushtiylikning ta’siri,
asorati kuchli. Bu din keng yoyilganligi va uzoq vaqt yashaganligi uchun u
ajdodlarimiz ongi turmushiga katta ta’sir o’tkazgan. Zardusht asos solgan g’oyalar
kishilar ongi, turmushiga singib, uzoq vaqtlar yashab kelmoqda. Uning olam,
odamning yaratilishi, ikki dunyo haqidagi g’oyalari, jannat va do’zax, qiyomat-
qoyim, oxiratda jonning tirilishi, gunoh va savob ishlar yozib borilishi, suroq-
savollar, “Chinvot” ko’prigi, jihod, yerkin va ozod turmushga asoslangan barqaror
tartibotlarni qaror toptirish, yakka xudo bilan odamlar o’rtasidagi vositachi-
payg’ambar v.h. to’g’risidagi fikrlar budda, xristian, islom dinlarida o’ziga xos
ravishda hanuz yashab kelmoqda. U vaqt, sharoit va o’ringa qarab o’zgargan
zamonaviylashgan; ijobiy, dunyoviy jihatlari boshqa dinlarga bevosita va bilvosita
singan. Masalan, mehnatga dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilikni
rivojlantirishga da’vatlar bajonidil qabul qilingan. 4 element: suv, tuproq, havo,
olovni ezozlash, avaylash, asrash haqidagi nasihatlari hozir ayniqsa dolzarbdir.
Dinga, jumladan islomga amalda e’tiqod qiluvchilar esa zardushtiylikdagi
halollik, poklik, odillik, mehnatsevarlik, vatanparvarlik haqidagi da’vatlariga
hamisha amal qilishlari lozim. Har bir komil inson bu dindagi yovuzlik timsoli
Ahriman keltiradigan xaromxo’rlik, xiyonatkorlik, nopoklik, aldamchilik, razillik,

bezorilik, yalqovlik, bevafolik, laqmalik, isrofgarchilik va hokazolarga qarshi
bo’lishlari lozim.
Zardushtiylikning o’zidan keyingi barcha dinlarga salbiy ta’siridan ko’ra
ijobiy ta’siri ustun bo’lgan. Deyarli barcha dinlarga xos xususiyat bo’lgan
insonlarni yetuklikka, ma’naviyati boy, axloq-odobli bo’lib tarbiyalashga intilish
zardushtiylik dinining ham asosini tashkil qiladi. Bu ustunlik musulmonlar hayoti
va faoliyatida ayniqsa e’tiborga loyiqdir.
3. “Avesto”-zardushtiylik dinining asosiy manbai va muqaddas kitobi
bo’lib, uning lug’aviy ma’nosi o’rnatilgan qat’iy qilib belgilangan qonun qoidalar
degan ma’nolarni byeradi. ”Avesto” Markaziy Osiyo, Yeron va Ozarbayjon
xalqlarining islomgacha bo’lgan davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy
qarashlari, olam to’g’risidagi tasavvurlari, urf-odatlari, ma’naviy madaniyatini
o’rganishdagi muhim va yagona manbadir. Abu Rayhon Byeruniyning fikriga
ko’ra, “Avesto” dastlab 30 nask ya’ni qismdan iborat bo’lib, 2000 qoramol
tyerisiga oltin xarflar bilan bo’lgan holda saqlangan. Aleksandyer
Makedonskiyning sharqqa yurishi davrida “Avesto”ning 5 dan 3 qismi yondirib
yuborilib, 12 nask miqdoridagi qismi saqlanib qolgan. Sosoniylardan Shopur
davrida “Avesto” 4 qismdan iborat qilib qaytadan tiklanadi. Bu tiklangan 4 ta
kitoblarning 1-si qonun deb ataladi. U 22 ta bobdan iborat bo’lib asosan Zardusht
bilan Axuramazdaning savol javoblari va muloqotlaridan iborat. Ikkinchi kitob
“Yosin” deb ataladi va uning mazmunini asosan Zardushtning xatlari yoki gatlari
tashkil etadi. U 72 ta “ Xa” ya’ni bashoratdan iboratdir. ”Avesto”ning uchinchi
kitobi “Visparad” deb nomlangan bo’lib, olamni bilimga doir pand-nasihatlardan
iboratdir. Uni “Yosin”ga qo’shimcha bo’lgan ibodat nomozlari yig’indisi ham
deyishadi. 4 chi kitob “Bundaxash” deb atalib, u qadimgi Yeron tilida-pahlaviy
tilida yozilgan. U xudoni zolim kuchlarga qarshi ulug’lovchi 22 ta qadimiy
qo’shiqlardan iborat.
“Avesto” haqidagi eng muhim manba IX asrga oid “Dinkard” ya’ni “ din
amallari” nomli asar bo’lib, unda “Avesto”ning 21 kitobi to’la ta’riflab byerilgan.
Bu ta’riflar: savobli ishlar yo’riqnomasi, diniy marosimlar va rasm-rusumlar

qoidasi, zardushtiylik ta’limoti asoslari, Dunyoning Axuramazda tomonidan
yaratilishi, oxirat kuni va undagi hisob-kitob, falakiyot ijtimoiy-huquqiy qonun-
qoidalar, Zardushtning tug’ilishi va bolaligi, Xaq yo’lini tutish, jamiyat azolarining
xaq-huquqlari, yovuz kuchlarga qarshi o’qiladigan duolarda iborat. Zardushtiylik
dini haqida ingliz olimi Dj.Bugyer, Myeri Boys, fransuz olimi Anketil Dyupyeron
juda qimmatli ma’lumotlarni yozib qoldirganlar.
Avesto dingina emas, dunyoviy bilimlar, tarixiy voqealar, o’zi tarqalgan
o’lkalar, elatlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, madaniy va ma’naviy qarashlari,
diniy e’tiqodlari, urf-odatlari haqidagi manbalardandir.
7 asrda Sosoniylar davlati parchalanib, arab bosqinchilari, Yeron va O’rta
Osiyoni bosib olgach, Zardushtiylik ham zarbalarga uchrab, unga ishonuvchilar
quvg’in va ta’qib ostiga olingach Avestoning aksariyat beshdan uch qismi
yo’qolgan va unitilgan. Avestoda bu dinning diniy- falsafiy tizimining qoida
dasturlari bayon etilgan. U qadimiy ajdodlarimizni dunyoqarash, huquqiy, axloqiy,
tamoyil qoidalarini o’z doirasiga olgan. Unda tabiat falsafasi, kosmogoniya, tarix,
etika, meditsinaga doir matyeriallar, bilimlar yozilgan. Yana unda shoh, oliy
tabaqa, quldor, qul, dindorlar va diniy urf-odatlar katta o’rin olgan. Hokim va
zolimlar ulug’langan; ruhoniylar muqaddas odamlarni hamma hurmat qilishi
kyerak deb da’vo qilingan.
"Avesto"da tabiat va atrof-muhitga munosabat ikki jihati bilan namoyon
buladi. Biri - tabiat unsurlarini muqaddaslashtirish, ikkinchisi - insonning tabiat
bilan moddiy yaratuvchilik munosabatlarini qonunlashtirishdir. Zyero, Ardvisuraga
bag’ishlangan beshinchi yashtda suv ulug’lanadi, uning don undirishi, chorva
tashnaligini qondirishi va chorvani kupaytirishi, inson boyligiga baraka keltirib,
mulkni kupaytirishi, ulkalarni gullab-yashnatishi tilga olinishi bejiz emas.
Binobarin, inson uz hayot yulini tanlar ekan, uz zimmasiga olgan majburiyat
va oilaviy burchni bajarishga javobgardir. "Avesto"da ta’kidlanishicha, faqat 15
yoshga tulgandan keyingina o’spirinlar 72 xil rangli ipak iplardan tuqilgan belbog’
bilan bellarini urash va o’zlarini yaxshilik yuliga baxshida etish uchun oila qurish
huquqiga ega bulganlar:

"Har kun ikki marta suv oqib utadigan, sug’oriladigan bir bulak yyeri,
podasi, ayvonli hovlisi, 15 yoshli xotini bulgan, hovli-joyida olov yonib turadigan
uchog’i, xotini, bola-chaqasi bo’lgan oilasini uz mehnati bilan boquvchi, yyerni
yaxshi parvarish qiladigan, mol-holga qaraydigan odam begunohdir". Yerkak kishi
avvalo uylanish uchun moddiy va man’naviy tomondan tuq va jismonan baquvvat
bulshi lozim. Buning uchun uz vaqtida ovqatlanishi zarur, aks holda yer kishi
o’zining xizmat va yerkaklik burchini bajara olmaydi. Shuningdek, och qolish va
tuyib ovqat yemaslik kishilarning axloq-odobiga ham salbiy ta’sir karsatadi deb
hisoblashgan: "Oziq-ovqatni meyorida iste’mol qilish bilan raiyatning axloq-odobi
ham yaxshilanadi. Ovqat mul-kul bo’lsa, ilohiy so’zlar ham yaxshiroq idrok
etiladi" (Yasna", 33, 3-band).
Demak "oilaviy tinch-totuvlik, xushchaqchaqlik insonga zarur bulgan
narsalar mul-kulchiligidir" (Yasna", 30).
"Avesto"da ta’kidlanishicha, agar yerkak zurriyot qoldirish qobiliyatiga ega
bulsa-yu, ammo uylanmasa, unga temirni qizdirib tamg’a bosishgan yoki beliga
zanjir bog’lab yurishga majbur qilishgan! Yyer yuzida inson naslini kupayishiga
qarshi chiqib, turmush qurmay yurgan qiz qopga solinib 25 darra kaltaklangan.
Bundan tashqari, sog’lom avlodning tug’ilishi uchun ota-onalar sharob
ichmaslikka, giyohvand moddalar va boshqa bang, ya’ni hushdan ketkizuvchi
vositalarni iste’mol qilmaslikka da’vat etilgan. Zyeroki, giyohvandligu ortiqcha
sharobxurlik pushtning zaiflashib, urug’ning buzilishiga, naslning nosog’lomligiga
olib kelishini yaxshi bilganlar.
"Avesto"da bolalarga zardushtiylik dini asoslari, Ahura-Mazdaga iltijo va
murojaatlar-ufarzlar, Zardusht ugitlari puxta uqitilib, "Gohlar" maxsus
yodlattirilgan. Ikkinchidan, ehtiyoj va talablardan kelib chiqib, bolalarga riyoziyot,
xandasa, falakiyot, tarix, falsafa, huquqshoslik, gigiyena, tabobat va boshqa
fanlardan puxta saboq byerilgan. Dars jarayonida uquvchilardan utilgan mavzuni
shovqinsiz takrorlash, hamisha esda tutish talab qilingan, egallangan bilimni sinash
maqsadida uquvchilarning bilim saviyasi muntazam baholanib borilgan.
Kurinadiki, zardushtiylik ta’limotida ilm-ma’rifatning kuchiga qattiq e’tiqod

qilingan va jamiyat hayotida ham oqibat natijada ilmu hikmat yutib chiqadi, deb
hisoblangan. "Avesto"da yuqorida keltirilgan dalillar shuni kursatadiki, qadimgi
ajdodlarimiz bolalarning faqat benuqson tugalishiga ta chaqaloqligidan jismoniy
tarbiyasiga jidiy e’tibor byeribgina qolmasdan shuningdek, ularning aqlan yetuk
bo’lishiga, ya’ni ilmli bulishiga, hikmat urganishiga, ma’naviy sof bulishiga,
yaxshilik va ezgulik xislatlarini egallashlariga ham bevosita g’amxurlik qilishgan.
Qisqasi, bolalarda axloqiy, aqliy, jismoniy, jinsiy xislatlarni, mehnatsevarlik,
ishbilarmonlik, vatanparvarlik, rostguylik, saxiylik fazilatlarini tarbiyalashga jiddiy
e’tibor byerilgan. Jismoniy va mehnatsevarlik tarbiyasidan nazarda tugalgan asosiy
maqsad bolalarni jangovar harb ishiga va mehnatsevarlikka tayyorlashdan,
jismonan zabardast qilib, mehnatda chiniqgirishdan iborat bulgan. Ugil bolalarga
kurash tushish, otga suvliq solish, uni egarlash, mol boqish, urchitish va tug’dirish,
tuya-otlarni parvarishlash, ularni boshqara olish, yaylovlarda suruvni utlatish,
chorvani yirtqich hayvonlar va qaroqchilardan muhofaza qilish uchun 50 dan ziyod
harbiy qurolni ishlata bilish malakasini egallash majburiy bulgan. Ularga yana
chavandozlik va uttiz ikki xil harbiy hunar urgatilgan. Shuningdek, "Avesto"da qiz
bolalar tarbiyasiga ham alohida e’tibor qaratish lozimligi ta’kidlanadi: "Ugil
bolalarga nisbatan qiz bolalar ilmu donish urganishga jiddiyroq kirishsinlar.
Chunki ular uzlari tug’ilgan xonadonda ota ro’zg’orini tartibga solib, uyga ziynat
byerib yursalar, jufti haloli uyiga borgach, kelajak nasl, ya’ni farzandlari tarbiyasi,
ta’limi bilan mashg’ul bo’lmoqlari lozim bo’ladi". Shu tariqa, qiz bolalar uchun
yungdan urchuq bilan va charhda ip yigirish, matolar tuqish, liboslar tikishdan
tashqari, ug’il bolalar bilan kurash tunshsh, chavandozlik, qilichbozlik qilish,
qalqon tutib, o’zini raqibidan himoya qila bilish, otda har xil g’ovlardan sakrab
utish, suvda suzish, uzoqqa yugurish, nayza irg’itish, kamondan o’q otish va
boshqa jismoniy-harbiy malakani egallash majburiy bo’lgan. Ana shundan so’ng
qizlar -15, o’g’il bolalar - 16 yoshida oqsoqol boshchiligida jamoa oldida maxsus
imtihondan o’tkazilgan. Natijada balogat yoshiga yetgan qizlar ruzg’or yuritishni
o’rganib, "kadbonu", yani "uy bekasi", yigitlar esa, "kad xudo" ya’ni "oila
boshliga" bulish, chupon chulig’ini olib, ot surish, tuya minib yurish huquqini

qulga kiritganlar. "Avesto"da qayd etilishicha, usha davrlarda yerkaklar bir nechta
xotin olish huquqiga ega ekanlar. Yerkaklar roppa-rosa 16 yoshidan boshlab
uylanishgan. Hamma vaqt birinchi xotin boshqalariga bosh bo’lgan.
Muqaddas kitob ugitlariga rioya etmay, shunday gunohni sodir qilganlarga
400 qamchi urish jazosi belgilab quyilgan. Eng baquvvat odam ham bu jazoning
oxirigacha dosh byera olmasligini uylasak, tabiatga nopisand munosabatda bulgan
kimsa boshiga tushgan qismat ayni kezda ulim jazosi bilan tengligi malum
buladi"1. Shuningdek, kucha eshigi yoniga alat tuplab quygan xonadon sohibiga
jamoa oqsoqolining hukmi bilan 25 qamchi, hovuz yoki chashmadan nopok kuza
yo chelaqsa suv olgan shaxsga 5 qamchi urilgan. Anhor va ariq buylarida mol
boqishga, otlarni bog’lashga ruxsat etilmagan: quduq va hovuz suvlarini iflos
qilganlarga katga jarima solingan. Bundan tashqari, ichimlik suv manbalari
sohiliga mevali daraxt utkazmaslik ham odamlarning xususan, yosh avlod
sog’ligani saqlash, har xil kasalliklarning oldini olishda muhim omillardan
hisoblangan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O‘zbekiston, 20 20
yil .
2. O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni. PF-6108. 06. 11. 2020.
3. Mirziyo y ev SH.M. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. 4-jild.
Toshkent, O‘zbekiston, 2020 yil. 456 bet.
4. Mirziyoyev SH.M. Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’ va
kelajagi farovon bo’ladi. 3-jild. Toshkent, O‘zbekiston, 2019 yil. 400 bet.
5. Len Woods. Handbook of World Religions. Barbour Publishing, Ohio. 2008.
– 266 p.
6. Dinshunoslik asoslari. О‘quv qо‘llanma / Ochildiyev A. va boshqalar.
–Toshkent: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2013. –
320 b.
7. Dunyo dinlari tarixi / tuzuvchilar: S.Agzamxodjayev, D.Rahimjonov,
N.Muhamedov va b. – T.: ToshdSHI, 2011. – 262 b.
8. Osnovi religiovedeniya: Ucheb./ G.T.Tulemetova, E.F. Ibragimov /
Otv. red. A.A.Xasanov. – 2-ye izd., pererab. i. dop. –Izd. «Toshkent islom
universiteti» nashriyot-matbaa birlashmasi. 2015. – 265 s.
9. Mo‘minov A., Yo‘ldoshxo‘jayev H., Rahimjonov D., Komilov M.,
AbdusattorovA., Oripov A. Dinshunoslik. Darslik / Mas’ul muharrir akad.
Ibrohimov N.I. – T.:Mehnat, 2004. – 296 b.
10. Hasanov A., Komilov M., Uvatov U., Azimov A., Rahimjonov D.,
Zohidov Q., Islom tarixi. Darslik. – T.: «Toshkent islom universiteti» matbaa-
nashriyot birlashmasi, 2008.
11. Yo‘ldoshxo‘jayev H. , Rahimjonov D. , Komilov M. Dinshunoslik
ma’ruzalar matni. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 2000.
12. Mo‘minov A.Q. Dinshunoslik asoslarini o‘qitish va o‘rganishning
yagona konsepsiyasi. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 1999.

Xalqimiz manaviy yuksalishida dinlarning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish