“Xamsa”lardagi basmala boblarining qiyosiy tahlili
![Alisher Navoiy “Xamsa”sining ilk dostoni “Hayrat ul-abror”da “basmala”
bobi.
Ma’lumki, xamsanavislikning asosiy nazariy qonuniyatlari o‘z ibtidosini bu
an’ananing boshlovchisi Nizomiy Ganjaviydan oladi. Fors-tojik va turkiy adabiyot
taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan ozor xalqining buyuk farzandi Nizomiy 1176-
1206 yillar mobaynida turli sabab, taklif va sharoitlar natijasida insoniy
tafakkurning nodir durdonalari bo‘lmish besh masnaviysini yaratdi. U o‘zining ilk
dostoni «Maxzan ul-asror»ni yaratish jarayonidayoq, ulkan an’anaga asos
solayotganligini his etdi va unga ergashuvchilar bo‘lishini bashorat qildi:
Man, ki dar in manzilashon mondaam,
Marhalae peshtarak rondaam.
Teg‘ zi almosi zabon soxtam,
Har ki pas omad, sarash andoxtam.
Teg‘i Nizomiy, ki sarandoz shud,
Kund nashud, garchi kuhansoz shud [1. 282].
Mazmuni: Menki bu manzilga hammadan oldin qadam qo‘ydim, so‘z
olmosidan o‘tkir tig‘ yasadim. Bu tig‘ ortdan keluvchilarning boshini tanasidan
judo qiladi. Nizomiyning keskir qilichi qancha eskirsa ham, o‘tkirligicha
qolaveradi.
Nizomiy Ganjaviy asos solgan an’ana ijod ahli uchun chinakam imtihon
maydoniga aylandi. Bu jarayon, ayniqsa, bir asr o‘tib, Amir Xusrav Dehlaviyning
«Xamsa»si dunyoga kelgach keng quloch yozdi. Ayni shu asardan keyin xamsa janr
darajasiga ko‘tarilib, uning nazariy qonuniyatlari shakllandi.
Xamsanavislikning nazariy qoidalari haqida gapirilganda ilmiy manbalarda,
asosan, dostonlarning miqdori, mavzusi, tartibi, vazni va kompozitsiyasi bilan
bog‘liq qonuniyatlar e’tirof etiladi. Biroq Nizomiy Ganjaviy dostonlarida yana bir
qator kompozitsiya yoki syujet unsurlari ham borki, ular xamsanavislikning
o‘zgarmas qoidalari sifatida qaror topgan. Ular har bir muallif ijodida yangicha jilo,](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_2.png?v=1)
![yangicha talqin kasb etadi. Ishqiy noma, munozara, soqiyga murojaat, Ka’ba
ziyorati kabilar shular jumlasidan.
Xamsanavislik an’anasining muhim va o‘zgarmas tarkibiy qismlaridan biri,
bu uning boshlanmasidir. Nizomiy Ganjaviy o‘zining dastlabki dostoni "Maxzan
ul-asror"ni arabcha iqtibos, aniqrog‘i, Quronning dastlabki oyati "Bismillohir
rahmonir rahim" va uning o‘ziga xos talqini bilan boshlagan edi:
"Bismilloh-ir rahmon-ir-rahim",
Hast kalidi dari ganji hakim.
Fotihati fikratu xatmi suxun
Nomi xudoy ast, ba o‘ xatm kun [1. 256].
Mazmuni: "Bismillohir rahmonir rahim" oyati hakim xazinasi eshigining
kalitidir. Fikratning boshlanishi (ochilishi) va so‘zning xotimasi(tamg‘asi)
Tangrining nomi bilandir, bas shunday ekan, shu bilan tugat.
Qisqacha mazmuni «Rahmon (foniy dunyoda barcha insonlarga rahmat nazari
bilan boquvchi) va rahim (oxiratda faqat mo‘minlargagina rahm etuvchi) sifatlarining
egasi bo‘lgan A llo h nomi bilan boshlayman» bo‘lgan mazkur oyatining yaratilish tarixi,
ma’no va talqinlari, fazilat va sharofatlari, unda yashiringan qudrat haqida shar’iy, fiqhiy
va tasavvufiy manbalarda ko‘plab sharhlar mavjud. SHunday sharhlar qatoriga xamsalar
yoki uning birinchi dostonlari tarkibidagi badiiy talqinlarni ham kiritish mumkin. Mazkur
oyat yoxud uning mazmuni xamsalarda qanday shaklda, qaysi tilda keltirilib, qanday
talqin etilganligi xamsanavislik an’anasining bir qator jihatlariga oydinlik kiritadi.
Xamsanavislik an’anasi tarixini izchil tadqiq etgan olim akademik
B.Valixo‘jaev xamsanavis shoirlarning Nizomiy an’analariga - «Panj ganj»dagi
dostonlarning syujeti, obrazlar tizimiga, ularning janriy yaxlitligi, umumiyligiga
munosabatlarida ikki xil yo‘nalish mavjudligini ta’kidlaydi [2]. Birinchi guruhga
mansub «Xamsa» mualliflari Nizomiy an’analariga buyuk hurmat bilan qaraydi va
uni o‘zlariga ustoz deb biladi. SHu bilan birga, ular Nizomiy «Panj ganj»idagi
dostonlar mazmunini, timsollar tizimini, dostonlarning joylashish tartibini, ularning
g‘oyaviy mazmun va poetik shakl jihatdan yaxlitligini o‘zlari yaratgan
«Xamsa»larda o‘z dunyoqarashi, yashagan davri ijtimoiy-siyosiy qarashlari bilan
bog‘lagan holda saqlab qolishga intiladi.
Ikkinchi guruhdagilar Nizomiy yo‘lini eskirgan deb hisoblab, uning poemalari
o‘rniga mazmuni va obrazlar dunyosi yangi bo‘lgan butunlay boshqa dostonlarni
kiritish yoki dostonlar miqdorini oshirish yo‘lidan boradilar.](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_3.png?v=1)
![Nizomiyga izdoshlik va o riginallikka intilish, muallif tafakkur dunyosining
kengligi, fantaziyasi va badiiy mahorati kabilar xamsaning dastlabki baytidayoq namoyon
bo‘ladi. «Ulug‘ shoirlar so‘z ibtidosini «Bismillo» bilan boshlab, ilohiyot olamining azal
va abadligi, cheksizligi, vahdatga shak keltirish kufr ekanligi haqida yozadilar» [4. 16].
Amir Xusrav Dehlaviy Nizomiy an’anasini davom ettirib, "Matla’ ul-anvor"
dostonini quyidagicha boshlaydi:
"Bismillohir rahmonir rahim",
Xutbai quds ast ba mulki qadim.
Mazmuni: "Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan boshlayman" oyati qadim
mulkining muqaddas xutbasidir.
Xusrav Dehlaviy Nizomiyga ergashgan holda birinchi misra ya’ni oyati
karimani aynan saqlab qolgan, uning talqini yoki izohini ikkinchi misrada fors-tojik
tilida, ya’ni asar yozilgan tilda bergan. Biroq Nizomiy basmalani «hikmat eshigini
ochuvchi kalit» deya ta’riflasa, Amir Xusrav uni «qadimiyat mulkidan yangragan
pokiza, muqaddas xitob» deya ta’riflaydi. Nizomiy uchun «Qur’on» avvalambor
hikmat ( «Val Qur’anul hakim» - «Hikmatga to‘la Qur’onga qasam» (YOsin – 2))
bo‘lsa, Amir Xusrav Uning azaliy va muqaddas bitik ekanligini ta’kidlaydi.
XIV asrda yashagan Kirmonlik shoir Xoju Nizomiy an’analariga o‘ziga xos
munosabatda bo‘lib, «Ravzat ul-anvor», «Gulu Navro‘z», «Gavharnoma», «Humay
va Humoyun» va «Kamolnoma» kabi dostonlardan iborat o‘z «Xamsa»sini yaratdi.
«Ravzat ul-anvor» dostoni (743/1342-43). 1928 yilda Tehronda olim Husayn
Mansurning so‘z boshisi bilan nashr ettirilgan bo‘lib, unda tasavvufiy mavzu va
g‘oyalar ustunlik qiladi. Asardagi hikoyatlarda ham shunga mos holda Ibrohim binni
Adham, SHibliy, Boyazid Bistomiy, Layli va Majnun, Iskandar va Arastu kabi
tarixiy va afsonaviy timsollar ishtirok etadi. SHarqda «Maxzan ul-asror»ga yozilgan
naziralar orasida mazkur asar alohida mavqega ega bo‘lgan [3. 207]. Asar
quyidagicha boshlanadi:
Zayyanat ar-ravzata fil avvali,
Bismillahis samadil mu’zali [3. 206].
ﻦﱠﻳﺰ (zayyana) so‘zi nihoyatda bezamoq (priukrashivat) degan ma’noni
ifodalaydi (Arabsko-russkiy slovar (sostavitel X.K.Baranov). – M.: Gos. izdat.
inostrann ы x i natsionaln ы x slovarey, 1962. Str. 427). Baytning mazmuni: Jannat
bog‘ini avvaldan bezagan azaliy va abadiy Alloh nomi bilan bashlayman.](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_4.png?v=1)
![Amir Xusrav va Hoju Kirmoniyning javob baytlarini o‘zaro qiyoslaganda
jiddiy uslubiy tafovut ko‘zga tashlanadi.
Hoju baytidagi ik k ala misra ham arab tilida, u oyatni aynan keltirmaydi, balki
uni o‘ziga xos ta’riflashga intiladi. U «basmalayi sharif»ning Qalam tomonidan
yozilgan ilk bitik, jannat eshigini bezab turuvchi yozuv ekanligiga ishora etadi.
Mazkur ilk qadamdayoq Hojuning Nizomiy an’analari yo‘lidan emas, balki o‘zining
alohida yo‘lidan borish istagi namoyon bo‘ladi. Bu badiiy ijod tamoyillari yoxud
originallikka intilish nuqtai nazaridan ijobiy holat, albatta. Biroq xamsanavislikning
murakkab qonuniyatlari, an’ana doirasida o‘ziga xos asar yaratish talabi nuqtai
nazaridan kamchilik hisoblangan. SHu tufayli Hoju Kirmoniy o‘z davrining y etuk
mutafakkiri, masnaviynavis, ko‘plab ijodkorlarning ma’naviy ustozi hisoblansa-da,
xamsanavis sifatida y etarli e’tirofga ega bo‘lmadi.
XV asrda va undan keyin maydonga kelgan «Xamsa» lar va ularning
boshlanmasiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, ularda ayni shu ikki xil tendensiya –
Xusrav Dehlaviyning an’ana va izdoshlik hamda Hoju Kirmoniyning butkul
yangicha yo‘nalish tendensiyalari namoyon bo‘ladi.
O‘zbek mumtoz adabiyotida xamsanavislikka ilk qadam qo‘ygan Mavlono
Haydar Xorazmiy o‘zining "Maxzan ul-asror" dostonini «Bu asarga nazira bitgan
barcha shoirlar qatori… shu tarzda boshlaydi» [5. 146]:
"Bismillohir rahmonir rahim",
Fathu zafar oyatidur, ey hakim.
Mazmuni: Ey hakim, "Bismillohir rahmonir rahim" barcha mushkulotlarni
ochuvchi va zafar keltiruvchi oyatdir.
Mavlono Haydar ham Xusrav Dehlaviy yo‘lidan borganligi ilk baytdanoq
oydinlashadi. Baytning ikkinchi misrasi qofiya jihatidan («hakim») Nizomiyning
baytiga uslub jihatidan esa Xusrav Dehlaviyning misrasiga monand (Bunga misrani
fors-tojik tiliga tarjima qilib ham ishonch hosil qilish mumkin «Oyati fathu zafar
ast, ey hakim»). Biroq mazmunan misra takrorlanmagan, originaldir.
Abdurahmon Jomiy ham "Tuhfat ul-ahror" dostonini shu oyat bilan
boshlaydi:
"Bismillohir rahmonir rahim",
Hast saloyi sari xoni karim [4. 16].](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_5.png?v=1)
![Mazmuni: "Bismillohir rahmonir rahim" behad karam egasi bo‘lgan
parvardigor ne’matlari yoxud uyi («xon» so‘zi forsiyda, dasturxon, uy, saroy,
ibodatxona kabi ma’nolarni ifodalaydi) sari chorlovdir.
Nizomiy Ganjaviy an’analari yo‘lidan borgan keyingi xamsanavislarning
dastlabki baytlarida «rahim» so‘ziga, asosan, «hakim» (Nizomiy), «qadim» (Amir
Xusrav) va «karim» (Jomiy) so‘zlari qofiya sifatida qo‘llanadi. Biroq misralarning
mazmuni deyarli takrorlanmaydi. CHunonchi:
Amir Hoshimi Kirmoniyning «Mazhar ul-osor» (940 hijriy, 1533-34 melodiy
yilda yozilgan) dostoni:
Bismillohir rahmonir rahim,
Fotihaoroyi kalomi qadim [3. 207].
Mazmuni: «Bismillahir rahmonir rahim» qadimiy kalom (Qur’on)ni go‘zal
tarzda ochuvchidir.
Jamoliddin Muhammad ibn Zayniddin Urfiy SHeroziy (1555-1591 yillarda
yashagan) «Majma’ ul-akbar» dostoni:
Bismillohir rahmonir rahim,
Mavji naxust ast zi bahri qadim [3. 209].
Mazmuni: «Bismillahir rahmonir rahim» qadimiyat yoki azal dengizidagi ilk
mavjdir.
SHarafiddin Hasan SHifoiy (1037 hijriy - 1627-28 melodiy yilda vafot
etgan)ning «Didayi bedor» dostoni:
Bismillahir rahmonir rahim,
Tig‘i ilohist ba dasti hakim [3. 210].
Mazmuni: «Bismillahir rahmonir rahim» donishmandning qo‘lidagi ilohiy
qilichdir (ya’ni shu qilich bilan u har qanday mushkilotni hal qilib, to‘siqni enga
oladi).
SHu bilan birga, mazkur masalada Hoju Kirmoniy yo‘lidan borganlar ham
bor. Xususan, SHoh Abbos Safaviyga zamondosh bo‘lgan shoir Bakir Koshiyning
nomi ma’lum bo‘lmagan dostonini misol keltirishimiz mumkin. E.E.Bertelsning
ma’lumotiga ko‘ra mazkur asar «xilvat», «g‘urbat», «vahdat», «nubuvvat» kabi](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_6.png?v=1)
![tasavvufiy masalalarning badiiy talqiniga bag‘ishlangan. Asar quyidagi bayt bilan
boshlanadi:
Bismillahi va bihi nasta’iyn,
Tanziylu mir rabbil olamiyn [3. 211].
Mazmuni: «Alloh nomi bilan boshlaymiz va undangina madad so‘raymiz».
Bu olamlarning Robbisi tomonidan nozil qilingan (Qur’on)dir.
Malik Qumiy taxallusli yana bir shoir (hijriy 1025, melodiy 1615-16 yilda
vafot etgan) «Manba’ ul-anhor» dostonida har ikkala misrani iqtibos qilib keltiradi:
Bismillahir rahmonir rahim,
Ihdina assirotal mustaqim [3. 210].
Mazmuni: « Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan boshlayman» , «Bizni
to‘g‘ri yo‘lga yo‘llagaysan » (Fotiha -6).
Tahlil etilgan matnlar shundan guvohlik beradiki, xamsalarning ilk
baytlaridayoq asarning maqsad mohiyati, mualliflarning Nizomiy Ganjaviy
an’analariga munosabati, tafakkur doirasi hamda badiiy mahorati namoyon bo‘ladi.
SHu nuqtai nazardan baho berganda, turkiy xamsanavislikka asos solgan
buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy dahosining yana bir qirrasi namoyon
bo‘ladi. «Nizomiy panjasig‘a panja ur gan hamda «xamsa takmili»ni «maqsud»
etgan, Alisher Navoiy mazkur an’anani munosib davom ettirish barobarida uni
butkul yangicha talqin bilan boyitgan. U «Hayrat ul-abror» dostonida oyatning
nafaqat mazmuni, balki shakli ("rishta") hamda harflari ("necha durri yatim") ga
e’tibor qaratib, ularni ahli rad (rad etilgan, yoki rad etuvchilar) hamda ahli qabul
uchun birma-bir sharhladi:
Bismillohir rahmonir rahim,
Rishtag‘a chekti necha durri yatim.
Ha r dur anga javhari jondin fuzun,
Qiymat aro ikki jahondin fuzun [6. 11].
«Bismillohir rahmonir rahim» ipga tizilgan noyob marjon shodasidir. U
shunday marjonki, har bir donasi jon javharidan afzal, uning qiymati esa ikki
jahondan ustundir.](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_7.png?v=1)
![ovlaydigan arqondir. Ya`ni ushbu oyatni zikr qilish bilan davlat ham, din ham
qo‘lga kiradi. Sen buni oddiy kamand dema. U jannat ravzasidagi kiyikni
tutadigan arqondir. Demak, sen “bismillah”ni o‘zingga dasturilamal qilsang,
nafaqat bu dunyodagi davlat va dinga ega bo‘lasan, balki jannatni ham qo‘lga
kiritasan, deya aytadi. “Bismillahir rohmanir rohiym”- jon suvi, hayvon suvi,
tiriklik suvi oqadigan ariq. Ushbu ariq yoqasida alifdan daraxt bor, daraxtda esa
mevalar ungan. Ya`ni baytdan anglashiladiki, ushbu oyatda alif daraxtidek
to‘g`rilik bor. Mevalar esa bizga bu dunyo-yu, u dunyoda keltiradigan foydadir.
Ilk bobni talqin qilishda S.Tohirovning “Xamsanavislik an`anasining ilk
qoidasi xususida” nomli maqolasidagi ilk bayt tahliliga e`tabor qaratamiz.
Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим ,
Риштаға чекти неча дурри ятим ,
Ҳар дур анга жавҳари жондин фузун,
Қиймат аро икки жаҳондин фузун [6. 11].
«Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим» ипга тизилган ноёб маржон шодасидир.
У шундай маржонки, ҳар бир донаси жон жавҳаридан афзал, унинг қиймати
эса икки жаҳондан устундир.
Алишер Навоий анъанага ноанъанавий тарзда жавоб қайтарди. У
Низомий ва унинг издошлари каби ояти каримани айнан келтириб, иккинчи
мисрада унга тавсиф берди. Бироқ бошқа хамсанавислардан фарқли ўлароқ,
Алишер Навоий мазкур оятни бир-икки байтда эмас, бутун боб давомида
тавсифлади. Шу йўл билан у ўзигача берилган таърифларни умумлаштиришга,
бадиий суратда гавдалантиришга ҳамда оригинал тавсифлар яратишга
муваффақ бўлди. «Ҳайрат ул-аброр»да «Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим» «бақо
хазинасига олиб борувчи зикр учун тасбеҳ», «давлату динни қўлга киритиш
учун каманд», «жаннат оҳусини сайд этиш учун банд», «тириклик суви
оқадиган ариғ», «илоҳий хазинани қўриқловчи аждаҳо», «ваҳдат хазинасига
элтувчи йўл» каби кўплаб маъно жилоларида гавдаланади. Бу эса Алишер
Навоийнинг ўзига қадар яратилган тўлиқ ва нотўлиқ «Хамса»ларни
синчковлик билан ўрганиб, уларнинг нафақат композицияси, сюжети ва
образлари, балки ҳар бир байтини ҳам назардан четда қолдирмаганлигини яна
бир бора исботлайди.
Yo‘qki o‘shul rishtai gavhar baho,](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_18.png?v=1)
![Ganji ilohiyg`a erur ajdaho.
“Bismillahir rohmanir rohiym”- gavhar baholi rishta ilohiy xazinani
qo‘riqlab yotgan ajdahodir. Yuqorida keltirilgan ta`riflarga hamohang tarzda
“Bismillahir rohmanir rohiym”-yakkalik bog`idagi qumri. Oliy Arshdagi qandil,
shu qandildagi qumri, yakkalik bog`idagi qumri. Bu jumlada Allohning ahad
sifatiga, ya`ni yakkalik sifatiga ishoratdir.
“Bismillahir rohmanir rohiym” aslida, vahdat mahzaniga, ya`ni Allohga
eltadigan yo‘ldir. Ya`ni ushbu oyat bilan Allohga erishiladi, vahdati vujud hosil
bo‘ladi. Lekin bu yo‘l oddiy yo‘l emas, qattiq, mashaqqatli, xavfli yo‘ldir. Bu
yo‘ldan yaxshi ham, yomon han yurishga majbur va mahkumdir. Bu yo‘lda
yuruvchi kishilar Ikki toifadir: “ahli qabul” va “ahli rad”- “qabul qiluvchilar” va
“rad qiluvchilar”. Ushbu ikki toifa kishilari ham yo‘lni bosib o‘tishlariga sabab
Allohning Ar-Rohman sifati, ya`ni bu dunyodagi yaxshi, din-u diyonatli
kishilardan tortib diyonatsiz, munofiq kishilarga ham Allohning mehribonligidir.
“Bismillahir rohmanir rohiym” oyati 19 harfdan iborat bo‘lib, unda arab
alifbosidagi 10 ta harf ishtirok etadi. Shu tariqa basmala bobida “bo”, “sin”,
“mim”, “alif”, “lom”, “he”, “ro”, “ho”(hoyi huttiy), “nun”, ”yo” harflari, harflar
tarkibidagi nuqtalar, tashdid belgisi (ikkilantirish) kabilar dastlab dahshat
uyg`otuvchi, qatl etuvchi sifatida, so‘ngra esa baxt-saodatga yetaklovchi,
xushxabar beruvchi sifatida gavdalanadi. 1
“Bo” si ibodin urar avval salo,
“YO” ki degay lo ne bo‘lur juz balo 185 .
Ko‘rinadiki, ushbu bayt qo‘lyozma nusxa va nashrlarda o‘zaro farqlanadi.
Jumladan, bunday farqlarning yuzaga kelishi, avvalo, turli qo‘zlyozma
nusxalardan foydalanish natijasidir 186 . Mazkur baytning qaysi biri
to‘g‘riligini esa akademik Alibek Rustamovning quyidagi sharhidan bilish
mumkin: “ Ibo – tortinish; salo urmoq – undamoq. Basmalaning birinchi
harfi borad ahliga mansub kishini tortinishga undar ekan. Basmalaning
avvalg‘i (birinchi) harfi mardudning avvalgi amalini ibodan iborat qilar
ekan. Lo – yo‘q; juz balo – balodan o‘zga ; ne bo‘lur juz balo – balodan o‘zga
nima bo‘lur edi. Buni imlo tasdiqlaydi, chunki bo harfiga lom-alif (lo)
qo‘shilsa, “balo” so‘zi hosil bo‘ladi” 187 . Ushbu sharhdan ma’lum bo‘ladiki,
baytning ikki o‘rnida qo‘lyozmada kamchilik bor, ya’ni uning birinchi va
ikkinchi misralaridagi “ ” رلا”, “روريا so‘zlarida xatoga yo‘l qo‘yilgan.
Nashrlarda esa ikkinchi misradagi “Bo” so‘zi “YO” tarzida yozilib mazmunan
g‘alizlik yuzaga kelgan. Bundan tashqari, Navoiy basmalaning poetik
1
Bu haqida qarang: Tohirov S. “Temuriylar davrida xamsanavislik”. Monografiya, Tamaddun nashriyoti, 2021. [140].](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_19.png?v=1)
![mezonidir. Xalqning g`amidan uzoq bo‘lgan insonni odam qatoriga qo‘shib
bo‘lmaydi, deb uqtirmoqda ulug` bobomiz”. 3
Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonini islom ruhida yozilgan,
shariat qonun-qoidalari mujassamlashgan, shoirning ijtimoiy-falsafiy qarashlari
aks ettirilgan, pand-nasihat ruhida yozilgan mavizanoma deyishimiz mumkin.
Asar har bir o‘quvchining dunyoqarashini kengaytiradigan, aqlini charxlaydigan,
axloqiy, ma`naviy, ruhiy dunyosini poklaydigan, har bir mo‘min-musulmonning
hayot yo‘lini yoritadigan misoli mayoqdir. Insonning komil inson darajasiga
yetshishida ushbu asar muhim ahamiyatga ega. Har bir musulmon insonning, har
bir ishni boshlashdan avval ““Bismillahir rohmanir rohiym” oyatini aytib
boshlashi dinimizning go‘zal aqidalaridan darak beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Nizomiy Ganjaviy. Kulliyot. Jildi panjumm. –Dushanbe: Irfon, 1984.
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz.- Toshkent: O‘zbekiston, 2017. [112].](https://docx.uz/documents/884eab2c-93c3-49e4-8d1a-d2fce8dcadda/page_22.png?v=1)
“Xamsa”lardagi basmala boblarining qiyosiy tahlili