“Xamsa”larning to‘rtinchi dostonlarida Yor timsolining qiyosiy tahlili - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	70.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

“Xamsa”larning to‘rtinchi dostonlarida Yor timsolining qiyosiy tahlili

Купить

Mavzu: “Xamsa”larning to‘rtinchi dostonlarida Yor timsolining qiyosiy tahlili
MUNDARIJA:
I BOB. “XAMSA” AN’ANASI VA TO’RTINCHI DO’STONLARNING
UMUMIY POETIK MAZMUNI
1.1. “Xamsa” janrining shakllanishi va
taraqqiyoti..............................................7
1.2. Nizomiy Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonida Yor timsolining umumiy
yoritilishi.......................................................................14
1.3. Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida Yor timsolining
ishlanishi...21
II BOB. TO’RTINCHI DOSTONLARDA YOR OBRAZINING POETIK-
FALSAFIY TALQINI
2.1. Yor – timsol sifatida: go’zallik, mehr, sabr, ma’naviy komillik
ramzi..................................................28
2.2. Har bir sayyora hikoyasidagi Yorlar – har xil axloqiy-psixologik
holatlarning timsoli............................................35
2.3. Yorning ruhiy-axloqiy kamolatga ta’siri.........................42
III BOB. QIYOSIY TAHLIL: NIZOMIY VA NAVOIY DOSTONLARIDA
YOR TIMSOLINING O’XSHASHLIK VA FARQLARI
3.1. Tasvir uslubi va badiiy vositalarning
tahlili.....................................................49
3.2. Sharqona tasavvuf va axloqiy qarashlarning Yorga munosabatdagi
ta’siri.....56
3.3. Yor – nafaqat ma’shuqa, balki ichki haqiqat, komillik, hatto haqiqat timsoli
sifatida....................................................................................................................60
XULOSA ......................................................................................................63
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR .... ..........................................................65
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o'z nutqlarida
ko'pincha yosh avlodni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash, buyuk ajdodlarimizning
merosini o'rganish va ulardan ibrat olish zarurligini ta'kidlaydilar. Alisher Navoiyning
"Xamsa"si o'zbek adabiyotining cho'qqisi ekanligini va undagi har bir obraz, har bir
hikmat yoshlar uchun katta tarbiya maktabi bo'lishini qayd etadilar.
Yor timsoliga to'g'ridan-to'g'ri ishora qilmasalar ham, Prezidentning do'stlik,
sadoqat, vafodorlik kabi tushunchalar haqidagi fikrlari bevosita bu obrazning
mohiyatiga aloqador bo'lishi mumkin. Masalan, Prezidentimiz yoshlarga murojaat
qilib, chinakam do'stlikning qadriga yetish, bir-biriga sadoqatli bo'lish, qiyin
damlarda yelkadosh bo'lish kabi fazilatlarni ulug'lashga chaqiradilar 1
. Bu fazilatlar
aynan "Layli va Majnun" dostonidagi Yor obrazida o'zining yorqin ifodasini topgan.
Shuningdek, Prezidentimizning adabiyot va san'atga bo'lgan e'tibori, mumtoz
adabiyotimizni o'rganishga qaratilgan tashabbuslari ham "Xamsa" va undagi
obrazlarning ahamiyatini yanada oshiradi. Ular ko'pincha Navoiy bobomizning
hikmatli so'zlarini keltiradilar va ularning bugungi kun uchun ham naqadar
muhimligini ta'kidlaydilar.
O‘zbek mumtoz adabiyotining eng buyuk asarlaridan biri bo‘lmish Xamsa
to‘plami, o‘zining badiiy, falsafiy va axloqiy talqinlari bilan nafaqat Sharq
adabiyotining, balki jahon adabiyotining oltin fondiga kiradi. Nizomiy Ganjavi va
Alisher Navoiyning Xamsa asarlaridagi har bir doston, adabiyotshunoslikda o‘zining
jozibadorligi, chuqur ma’naviy mohiyati va insonning ruhiy-yuksalish yo‘lini
tasvirlashdagi o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Ushbu asarlarda Yor timsoli faqat
sevgi va go‘zallikni ifodalovchi obraz bo‘lib qolmasdan, balki insonning ichki
kamoloti, ruhiy yuksalishi va axloqiy qadriyatlarining ramzi sifatida shakllangan.
Professor Abduqodir Hayitmetov va Abdurashid Abdug'afurov ishlarida «Sab'ai
1
Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Тошкент:
O‘zbekiston, 2016. – 32 б.
3

sayyora»ning ayrim xususiyatlari ustida to'xtalib o'tilgan. Matnshunos olim prof. S
Hasanovning «Navoiyning etti tuhfasi kitobida Hazzat Navoiyning ishq mavzuiga
bag'ishlangan «Sab'ai Z sayyora dostoni Nizomiy Ganjaviy, Xustav Dehlaviy, Ashraf
Marag' oiy asarlari, shuningdek, turk, hind, eron xalqlarining qadimiy qo'lyozma
obidalari bilan qiyosiy o'rganilib, ulug' daho shoirning jahon madaniyati xazinasiga
qo'shgan buyuk hissasi qiziqarli ilmiy va tarixiy ma'lumotlar asosida yoritilgan. 2
Alisher Navoiyning "Xamsa"sidan joy olgan "Sabai sayyor" dostonida
timsollarga berilgan ta'rif va tavsiflar, shuningdek, Nizomiyning "Haft paykar"
dostoni, Xusrav Dehlaviy unga javob tarzida "Hasht Behisht" dostonida timsollarga
bo'lgan munosabat tashkil qiladi. Yor tasviri dostonlarning har birida turlicha yoritilib,
o‘quvchini nafaqat estetik tomondan, balki ma'naviy-axloqiy jihatdan ham o‘ziga jalb
qiladi.
Mazkur mavzu aynan shu jihatdan dolzarbdir. O‘sha davrda yaratilgan asarlarda
Yorning axloqiy va falsafiy ahamiyati hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lib, zamonaviy
o‘quvchi uchun katta qimmatga ega. Nizomiy va Navoiy dostonlarida Yor timsolining
yoritilishi nafaqat o‘sha davr adabiyoti, balki uning madaniy va axloqiy qadriyatlari
haqida ham chuqur tasavvur beradi. Xamsaning to‘rtinchi dostonlaridagi Yor
obrazining qiyosiy tahlili adabiyotshunoslikda katta ahamiyatga ega, chunki u o‘zbek
mumtoz adabiyotining o‘ziga xosligini, badiiy ifodaning mukammalligini va
tasvirlangan ma'naviy-axloqiy qadriyatlarning zamonaviy hayotga qanday ta’sir
ko‘rsatayotganini ko‘rsatadi. Zamonaviy ilm-fan va adabiyotshunoslikda Yor
timsolining turli tahlil va izlanishlari orqali uning falsafiy, axloqiy va estetik jihatlari
haqidagi ma'lumotlar ko‘proq e'tibor qozonmoqda. Shu bois, Yor tasvirining
adabiyotshunoslikda o‘rganilishi o‘quvchilarga nafaqat Xamsa asarlarining
mazmunini, balki undagi falsafiy va axloqiy fikrlarni ham chuqur anglash imkonini
beradi. Bu esa, o‘z navbatida, o‘quvchining dunyoqarashini shakllantirishda, uni
2
Мирзиёев Ш.М. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш –
халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир. Президент Ш.Мирзиёевнинг
Ўзбекистон ижодкор зиёлилари вакиллари билан учрашувдаги маърузаси // Халқ сўзи. – 2017. – 4 август.

yuqori ma'naviyatga yetkazishda, insoniy qadriyatlar va haqiqiy sevgi tushunchasini
to‘g‘ri tushunishda katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Shuningdek, Xamsa asarlaridagi Yor
timsolining o‘zgarishi va evolyutsiyasini o‘rganish, ushbu tasvirning zamonaviy
adabiyot va falsafadagi o‘rnini yanada chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Yor
timsoli o‘z ichiga nafaqat go‘zallikni, balki sabr, mehr, axloqiy komillik, ma'naviy
yuksalishni o‘zida mujassamlashtiradi. Shu sababli, mazkur tadqiqotning dolzarbligi
shundan iboratki, Nizomiy va Navoiy asarlaridagi Yor timsolining qiyosiy tahlili
nafaqat o‘sha davr, balki bugungi kun adabiyotshunosligida ham o‘z o‘rniga ega.
Shu sababli, ushbu ilmiy tadqiqot Xamsaning to‘rtinchi dostonlaridagi Yor
timsolining adabiy, axloqiy va falsafiy talqini, uning o‘zgarishi va shu orqali
o‘quvchiga beriladigan ma'naviy saboqlarni tahlil qilishni maqsad qilgan. Bu izlanish
o‘zbek adabiyotining nafaqat badiiy qirralarini, balki uning ma'naviy va axloqiy
mohiyatini to‘liq anglashda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Yor timsoli Xamsa asarlarida alohida
o‘rganilgan bo‘lib, uning poetik, axloqiy va falsafiy talqini adabiyotshunoslikda katta
e’tibor qaratilgan. Nizomiy Ganjaviy va Alisher Navoiyning asarlarida Yorning
nafaqat go‘zallik va sevgi ramzi sifatida, balki ma'naviy kamolot va ichki
yuksalishning ifodasi sifatida ishlatilishi keng o‘rganilgan. Bu mavzu bo‘yicha bir
qator ilmiy tadqiqotlar mavjud bo‘lib, ularda Yor timsolining ma'naviy-axloqiy
ahamiyati, uning Sharqona tasavvuf va axloqiy qarashlar bilan bog‘liqligi
ta’kidlangan.
Ilmiy tadqiqotlarda Yor obrazining badiiy tasvirlanishi va uning axloqiy, ruhiy
jihatlari o‘rganilgan. Ayniqsa, Xamsaning to‘rtinchi dostonlarida Yor tasvirining
ma’naviy yuksalish va sabr, mehr kabi fazilatlar bilan bog‘lanishi dolzarb mavzu
bo‘lib qolmoqda. Biroq, ushbu mavzu bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar hali to‘liq
o‘rganilmagan va bu sohada ko‘proq izlanishlar zarur. Zamonaviy
adabiyotshunoslikda Yor timsoli haqida olib borilayotgan izlanishlar uning
adabiyotdagi ahamiyatini yanada kengaytiradi va yangi ilmiy xulosalar chiqarishga
5

imkon yaratadi. Shunday qilib, Yor timsolining o‘rganilishi hozirgi kunda ham
dolzarb bo‘lib, adabiyotshunoslik va falsafa sohalarida yangi qarashlar yuzaga
kelmoqda.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Xamsa asarlaridagi Yor
timsolining poetik va falsafiy talqinini chuqur tahlil qilish. Ushbu ishda Yorning
nafaqat tashqi go‘zallik va sevgi timsoli sifatida, balki uning ma’naviy komillik, sabr,
mehr kabi axloqiy fazilatlarni ifodalovchi obraz sifatida qanday ishlatilgani
o‘rganiladi. Tadqiqotda Nizomiy Ganjaviy va Alisher Navoiy asarlarida Yor
obrazining o‘ziga xos yoritilishi, uning har bir doston va hikoyadagi o‘rni,
shuningdek, Yor timsolining ichki dunyo va ma’naviyatga ta’sirini aniqlashga alohida
e’tibor qaratiladi. Shuningdek, bitiruv malakaviy ishining vazifalari orasida Yor
obrazining tasvirlanishidagi badiiy vositalarni va poetik uslublarni tahlil qilish, uning
falsafiy ma’nolarini, tasavvufiy qarashlar bilan bog‘liqligini chuqur o‘rganish
kiritiladi. Tadqiqotda Yorning axloqiy va ruhiy jihatlari, uning sabr va mehr kabi
insoniy fazilatlarni namoyon etishdagi o‘rni ham ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari,
ushbu ishda Nizomiy va Navoiyning asarlaridagi Yor timsolining o‘zgarishini, uning
jamiyatdagi o‘rni va zamonaviy adabiyotdagi ahamiyatini tahlil qilishga ham alohida
ahamiyat beriladi. Tadqiqotning asosiy vazifasi – Yor timsolining poetik va axloqiy
ramz sifatida taqdim etilishini yanada chuqurroq o‘rganish, uning
adabiyotshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini ochib berish..
Bitiruv malakaviy ishining obyekti. Tadqiqot obyektlari sifatida Nizomiy
Ganjaviyning "Haft Paykar" dostonidagi Yor timsoli, shuningdek, Alisher Navoiyning
"Sab’ai Sayyor" asaridagi Yor obrazining tasviri tanlangan. Ushbu asarlar, Yor
obrazining adabiyotdagi falsafiy, poetik va axloqiy ma’nolarini chuqur tahlil qilish
uchun zarur bo‘lgan asoslardir. Tadqiqotda, ayniqsa, Yor timsolining badiiy uslublar
orqali qanday ifodalanganligi, uning axloqiy-ruhiy jihatlari, ma'naviy komillik ramzi
sifatidagi ahamiyati va zamonaviy talqinlari o‘rganiladi. Shuningdek, ishda Xamsa

dostonlaridagi Yor timsolining alohida ravishda yoritilishiga e’tibor qaratilib, uning
o‘zgarishi va adabiy ma’nolari qiyosiy tarzda tahlil etiladi.
Bitiruv malakaviy ishining predmeti. Nizomiy Ganjaviy va Alisher Navoiy
asarlaridagi Yor timsolining poetik va falsafiy talqinlarini o‘rganish, shuningdek,
uning badiiy vositalar yordamida ifodalangan ma’naviy ma’nolarini tahlil qilish
tashkil etadi. Tadqiqotda Yor obrazining Xamsa dostonlari va Sab’ai Sayyor asaridagi
tasvirlanishi, uning go‘zallik, mehr, sabr va ma’naviy komillik kabi insoniy fazilatlar
bilan bog‘lanishi chuqur o‘rganiladi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. Ushbu ilmiy tadqiqot Nizomiy
Ganjaviy va Alisher Navoiy asarlaridagi Yor timsolining poetik va falsafiy ma'nolarini
o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot Xamsa dostonlari va Sab’ai Sayyor asarlarida Yor
obrazining talqinini chuqur tahlil qiladi, uning go‘zallik, mehr, sabr va ma'naviy
komillik kabi jihatlarni qanday ifodalanganini o‘rganadi. Tadqiqot ilmiy yangiligini
Yor timsolining badiiy va ma’naviy jihatlarini yangi uslublar orqali tahlil qilishda
ko‘rsatadi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi umumiy
hajmda 66 bet bo lib, kirish, uch asosiy bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlarʻ
ro‘yxatidan iborat.
7

I BOB. “XAMSA” AN’ANASI VA TO’RTINCHI DOSTONLARNING
UMUMIY POETIK MAZMUNI
1.1. “Xamsa” janrining shakllanishi va taraqqiyoti
Sharq adabiyotining rivojlanishida o‘ziga xos janrlar muhim o‘rin tutgan. Ular
orasida “Xamsa” deb nomlanuvchi epik dostonlar to‘plami alohida ahamiyat kasb
etadi. Arabcha “xamsa” so‘zi “besh” degan ma’noni anglatadi va bu atama adabiyotda
besh dostonni o‘z ichiga olgan poetik majmuaga nisbatan ishlatiladi. “Xamsa”
janrining shakllanishi va taraqqiyoti fors-tojik, keyinchalik esa turkiy adabiyotlarda
yirik adabiy hodisa sifatida qaraladi. Ushbu janrning ilk shakli XII asrda yashab
o‘tgan buyuk fors-tojik shoiri Nizomiy Ganjaviy ijodi bilan bog‘liq.
Nizomiy Ganjaviy o‘zining badiiy-falsafiy, axloqiy va ijtimoiy mazmundagi
besh dostonini yagona majmuaga birlashtirib, “Xamsa” an’anasiga asos soldi. U
yaratgan dostonlar: “Maxzan ul-asror”, “Xusrav va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Haft
paykar” va “Iskandarnoma” nomlarini olgan. Har bir doston o‘ziga xos syujet va
badiiy mazmunga ega bo‘lib, insoniy fazilatlar, axloqiy qadriyatlar, sevgi, sadoqat,
adolat va ilm-fan kabi mavzularni yoritadi. “Maxzan ul-asror” falsafiy-didaktik
yo‘nalishda bo‘lib, insonning ma’naviy komilligiga chaqiradi. “Xusrav va Shirin”
bilan “Layli va Majnun” dostonlari muhabbat mavzusini chuqur badiiy tahlil qiladi,
“Haft paykar” dostonida go‘zallik va komillik timsollari orqali inson tabiatining
murakkabliklari ochib beriladi. “Iskandarnoma” esa tarixiy shaxs – Iskandar
(Aleksandr Makedonskiy) siymosi orqali davlat boshqaruvi, ilm, adolat va
donishmandlik g‘oyalarini ilgari suradi.
Nizomiyning “Xamsa”si o‘z davrida nafaqat yirik adabiy voqea sifatida qaraldi,
balki keyingi asrlarda ko‘plab shoirlar uchun ijodiy andoza bo‘lib xizmat qildi. XIII
asrda yashagan hind zaminidagi forsiy adabiyot vakili Amir Xusrav Dehlaviy
Nizomiyning uslubini davom ettirib, o‘zining besh dostondan iborat “Xamsa”sini
yaratdi. Amir Xusravning asarlarida Nizomiyga xos bo‘lgan sevgi, sadoqat, axloqiylik
g‘oyalari bilan bir qatorda o‘z davrining ijtimoiy muammolari ham aks etgan.

XV asrda yashagan mashhur mutafakkir va shoir Abdurahmon Jomiy ham
“Xamsa” janrida ijod qildi. Uning dostonlari so‘fiyona mazmunga ega bo‘lib, inson
va Xudoning o‘zaro aloqasi, ruhiy poklanish va axloqiy kamolot g‘oyalari bilan
boyitilgan. Jomiyning “Xamsa”si Nizomiyning an’analariga sodiq qolgan holda, uni
yangi falsafiy qatlam bilan to‘ldirdi.
“Xamsa” janri tarixida eng muhim bosqichlardan biri bu – Alisher Navoiy
ijodidir. Navoiy o‘zining “Xamsa”sini turkiy (eski o‘zbek) tilida yozib, ushbu janrni
yangi bosqichga olib chiqdi. Bu hol turkiy adabiyotda katta burilish yasadi.
Navoiyning “Xamsa”siga kiruvchi dostonlar – “Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”,
“Layli va Majnun”, “Sab’ai Sayyor” va “Saddi Iskandariy” – o‘z mazmuni, poetik
uslubi, obrazlar tizimi va g‘oyaviy yo‘nalishi bilan Sharq adabiyotining eng yuksak
namunalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Ayniqsa, Alisher Navoiy bu janrni o‘z ona
tilida yaratish orqali turkiy til imkoniyatlarini ko‘rsatib berdi va uni adabiy til sifatida
mustahkamladi.
Navoiyning “Xamsa”si faqatgina tarjima yoki taqlid emas, balki mustaqil ijod
mahsuli sifatida baholanishi lozim. U Nizomiy va Jomiy asarlariga sadoqat bilan
yondashgan bo‘lsa-da, o‘z davrining ijtimoiy, axloqiy va ma’naviy muammolarini
yoritishda o‘ziga xos yondashuvni namoyon etdi. Masalan, “Farhod va Shirin”
dostoni orqali u xalq farovonligi, fidoyilik va haqiqatparastlikni ulug‘lasa, “Saddi
Iskandariy” orqali adolatli hokimiyat, ilm va donolikni madh etdi.
Xamsa yozishni ozarbayjonlik ulugʻ shoir Nizomiy Ganjaviy boshlab bergan. U
1170–1204-yillar oralig ida birin-ketin 5 ta doston
ʻ yaratdi. Bu dostonlar shoirning
vafotidan keyin yaxlit bir to plam holiga keltirilib „Panj ganj“ („Besh xazina“) deb
ʻ
nomlandi va keyinchalik „Xamsa“ nomi bilan mashhur bo ldi.
ʻ
Nizomiy beshligidagi birinchi doton „Maxzan ul-asror“ („Sirlar xazinasi“)
1180-yil g’aznaviylar hukmdori Bahromshohga bag ishlab yozilgan. „Maxzan ul-
ʻ
asror“ falsafiy-axloqiy masalalarga bag ishlangan bo lib, 18 bob, muqaddima va
ʻ ʻ
xotimadan iborat.
9

Nizomiy “Xamsa”sining ikkinchi dostoni „Xusrav va Shirin“ taxminan 1181-
yilda yozib tugallangan. Bu doston saljuqiy hukmdor To g rul II topshirig i bilanʻ ʻ ʻ
yozilgan.
Nizomiy “Xamsa”sidagi uchinchi doston “Layli va Majnun”1188–1189-
yillarda Shirvonshoh Axsitan ibn Manuchehr opshirig iga ko ra yaratiladi.
ʻ ʻ
Nizomiy beshligidagi to rtinchi doston “Haft paykar” (“Yettigo zal”) 1197-
ʻ ʻ
yilda yozib tugallanadi. Doston 4600 bayt (1 bayt 2 qatorga teng)dan iborat bo lib,
ʻ
hukmdor Alouddin Ko rpa Arslon
ʻ (1174–1207) topshirig i bilan yaratilgan. ʻ
Nizomiy beshligidagi so nggi
ʻ – beshinchi doston “Iskandarnoma” deb atalib,
ikki qism: “Sharafnoma” va “Iqbolnoma”dan iborat. Doston hajman 10500 bayt
bo lib, 1197–1204-yillar oralig ida yozilgan. Doston uchun Sharq adabiyotida keng
ʻ ʻ
tarqalgan Iskandar Zulqarnayn timsoli bosh qahramon sifatida olingan.
“Sharafnoma”da Iskandarning harbiy yurishlari va jahongirligi tasvirlansa,
“Iqbolnoma”da Iskandar donishmandligi bilan namoyon bo ladi.
ʻ Markaziy Osiyo,
Eron va Hindiston adabiyotining shakllanishi va rivojlanishiga ozarbayjonlik buyuk
shoir va mutafakkir Nizomiy Ganjaviy o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu maqolada
shoirning sharq adabiyotida tutgan o‘rni va qo‘shgan hissasi haqida, uning faoliyatiga
doir ayrim jihatlarga to‘xtalib o‘tamiz.
Asli ismi Ilyos bo‘lgan Nizomiy Ganjaviy XII asrda bugungi Ozarboyjonning
Ganja shahrida tavallud topdi. Butun umr davomida shu shaharda yashadi va ijod
qildi. Ganjaviy yashagan zamonda yuqori daraja va martabaga erishish uchun saroyda
xizmat qilish va ijod qilish eng muhim shartlardan biri edi. Ammo Ganjaviy bu yo‘lni
tanlamadi. Balki shuning uchun u bugungi buyuklikka erishgandir. Oddiy hayot
kechirgan Ganjaviy asosan hukmdorlarga yuborgan she’rlari ortidan kun ko‘rgan.
Ganjaviy she’rlarini yuborgan hukmdorlar ichida Iroq saljuqiylari sultoni To‘g‘rulbek,
Ozarboyjon otabeglaridan Nasriddin Jahon Pahlavon, Qizilarslon, Nasriddin Abu
Bakr ibn Muhammad, Alouddin Ko‘rpa Arslon, Erzinjon hokimi Malik Faxriddin
Bahromshoh va Mo‘sul otabegi Iziddin Mas’udlar bor edi.

Nizomiy Ganjaviy olim hamdir. U forscha va arabchadan tashqari pahlaviy,
suryoniy, ibroniy, armani va gurju tillarini ham mukammal bilgan. Turli fan sohalarida
ta’lim olgan. Astronomiya, falsafa, geografiya, tibbiyot, matematika, musiqa ilmidan
xabardor bo‘lgan. Nizomiyga “hakim” unvonining berilishi uning olimligiga dalil.
Ungacha bunday ulug‘ unvonga faqat Ibn Sino va Umar Xayyomlargina ega bo‘lgan.
Nizomiyning shaxsiy hayoti haqida ko‘p ma’lumotlar saqlanmagan. Bu uning saroyda
faoliyat yuritmagani bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Nizomiy Ganjaviy sharq romantizmi
asoschisi sifatida mashhur. U fors epik she’riyatiga dialog va realizmni olib kirgan
shaxs sifatida tan olingan. Хalq og‘zaki ijodi namunalari va tarixiy xronikalardan
foydalangan holda o‘z she’rlari bilan islomgacha va islomdan keyingi davr Eronni
birlashtira oldi. Professor Chelkovskiyning fikriga ko‘ra, Firdavsiyning
“Shohnoma”sini o‘qish Nizmoiyning sevimli mashg‘uloti bo‘lgan. Natijada uning
ijodiga Firdavsiyning ta’siri paydo bo‘lgan. Shuningdek, Nizomiy ijodiga Qatron
Tabriziy, Sanoiy, Faxriddin Jurjoniy va tarixchi Tabariylar ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatgan. Ammo Firdavsiy Nizomiyning ilhom manbai bo‘lgan. Bu Nizomiyning
“Iskandarnoma” dostonida yaqqol ko‘rinadi. Ushbu dostonni yozishda u
“Shohnoma”dan ko‘p bor foydalangan. Yana “Xamsa”sidagi “Xusrav va Shirin”,
“Haft paykar” dostonlarini yozishda ham “Shohnoma”dan asosiy manba sifatida
foydalangan.
Nizomiy Firdavsiyning doston janrini cho‘qqiga olib chiqibgina qolmay,
nazmiy sevgi hikoyalarining eng buyuk ustasi unvoniga sazovor bo‘ldi va fors
adabiyotida “Xamsa” janrining asoschisi bo‘lib tarixda qoldi. Uning mavzularni
yuritish texnikasidagi mahorati, ifodalash uslubi, yangi ma’no va metaforalarni
topishi, ifodalashda estetikaga ahamiyat berishi, ta’riflar, qalb tahlilidagi teranlik,
tasavvuridagi kenglik, uslubidagi yorqinlik va madaniy boylik fors adabiyotining
daho shoiri sifatida tan olinishida muhim rol o‘ynadi. Voqea, tushuncha va his-
tuyg‘ularni ifodalashda adabiy san’atlardan foydalanib, ularni boy tasvirga
joylashtirgani uchun har bir bayt o‘zida bir butunlik va go‘zallikni tashiydi.
11

Nizomiy she’riy asarlar yozgan, lekin ular dramatik xarakteri bilan ajralib
turadi. Uning ishqiy she’rlari syujeti hikoyaning psixologik murakkabligini oshirish
uchun puxta qurilgan. Qahramonlari harakatlar bosimi ostida yashaydi hamda
o‘zlarini va boshqalarni anglash uchun shoshilinch qarorlar qabul qilishlari kerak. U
o‘z qahramonlarining psixologik portretlarini chizib, kuchli va zavolsiz muhabbatga
duch kelgandagi inson qalbining boyligi va murakkabligini ochib beradi. Nizomiy
ishqiy doston janrining mohir ustasi edi. Nizomiy o‘zining shahvoniy-erotik
she’rlarida insonning o‘zini shunday tutishiga nima sabab bo‘layotganini tushuntirib,
uning beparvoligi va ulug‘ligini, kurash, ehtiros va fojialarini ochib beradi. Nizomiy
uchun haqiqat she’riyatning tub mohiyati edi. Shunday yondashuv orqali u o‘z
iste’dodini yer-mulk hadyalari evaziga sotgan saroy shoirlarini tanqid qildi.
Nizomiy mistik shoir bo‘lgan. Shu bilan birga uning ijodida mistikani
erotikadan, diniylikni dunyoviylikdan ajratish mumkin emas. Manbalarda uning
sunniy musulmon va dindor kishiligi aytiladi. Shuningdek, o‘sha paytlarda keng
tarqalgan botiniylikka ashaddiy qarshilardan biri bo‘lgan. She’rlarida sunniy islom,
payg‘ambar va to‘rt xalifani ko‘p bor tilga olgan. Ayrimlar uni mutasavvif ham deydi,
ayrimlar esa uning biror bir tasavvuf maktabiga a’zo bo‘lmaganini keltiradi. Ammo
shunga qaramay uning she’riyatida tasavvuf ramzlari, an’analari va obrazlarini
uchratish mumkin. Nizomiyning mistikasi asketik mistika bo‘lib, bu jihatdan u Abu
Homid G‘azzoliy va Farididdin Attorga yaqin turadi.
Nizomiy shoir sifatida ko‘p asarlar yaratgani shubhasiz, lekin bizgacha uning
yagona she’riy devoni – “Xamsa”si yetib kelgan va muallifni ushbu yo‘nalishning
“otasi”ga aylantirgan. Mazkur devonida 6 ta qasida, 116 ta g‘azal, 2 ta qit’a va 30 ta
ruboiy o‘rin olgan. Shoirning “Panj ganj”i haqida biroz kengroq ma’lumot beramiz.
Ganjaviy besh dostondan iborat ushbu asarni 35–40 yil davomida yozgan va uning
hajmi 35 ming baytni tashkil etadi. “Xamsa”dan o‘rin olgan dostonlar quyidagilar:
“Maxzan ul-asror”, “Xusrav va Shirin”, “Layli va majnun”, “Haft paykar” va
“Iskandarnoma”. Ushbu dostonlar masnaviy janrida yozilgan bo‘lib, o‘zidan keyin

yozilgan barcha “Xamsa”lar uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Birinchi doston, ya’ni
“Maxzan ul-asror” g‘aznalik shoir Sanoiyning “Hadiqat ul-haqiqat” (Haqiqatlar bog‘i)
dostoni ta’sirida yozilgan. Bu dostonni Nizomiy Erzinjon hokimi Faxriddin
Bahromshohga bag‘ishlab, pand-nasihat shaklida yozgan. Keyingi asrlarda ushbu
didaktik asarga bir qancha naziralar yozilgan bo‘lishiga qaramay, ularning birortasi,
hatto Navoiyning “Hayrat ul-abror”i ham mazkur doston bilan tenglasha olmaydi.
“Xamsa”ning ikkinchi dostoni “Xusrav va Shirin”, to‘rtinchi dostoni “Haft
paykar” va beshinchi dostoni “Iskandarnoma” yuqorida qayd etganimizdek
Firdavsiyning “Shohnoma”si asosida yozilgan bo‘lib, Sosoniylar imperiyasi shohlari
Xusrav va Bahrom hamda buyuk Aleksandr Makedonskiy haqida so‘zlaydi. Uchinchi
dostoni “Layli va Majnun” esa VII asrda yashagan arab shoiri Qays ibn Mullavahning
muhabbatidan hikoya qiladi.
Nizomiy dostonlarida aynan uning ta riflari tufayli bugungi kungacha yetibʼ
kelgan noyob ma lumotlar mavjud
ʼ . Masalan, “Xamsa”ning hayratlanarli
tomonlaridan biri shundaki, unda sozandalarning batafsil ta’rifi berilgan. Bu esa
Nizomiy dostonlarini XII asr fors musiqasi va cholg‘u asboblari haqidagi qimmatli
ma’lumotlar ba’zasiga aylantira olgan. Nizomiyning oddiy odamlar hayotiga
qiziqishiga qaramay, shoir monarxiya institutini inkor etmagan va uni fors turmush
tarzining ajralmas, ma’naviy va muqaddas bir qismi deb hisoblagan.
Xulosa qilib aytganda, “Xamsa” janri Sharq adabiyotining eng yirik estetik
yutuqlaridan biridir. U dastlab fors-tojik adabiyotida shakllanib, keyinchalik turkiy
adabiyotda yuqori badiiy bosqichga ko‘tarildi. Bu janr orqali shoirlar o‘z davrining
eng dolzarb muammolarini, insoniy fazilatlarni, ruhiy iztiroblar va ma’naviy
izlanishlarni badiiy ifoda qilishga erishdilar. Ayniqsa, Alisher Navoiy “Xamsa”si bu
janrni har tomonlama mukammallashtirib, uni o‘zbek adabiyoti durdonalaridan biriga
aylantirdi. Shu tariqa, “Xamsa” janri asrlar davomida Sharq adabiyotida ibratli
maktab, badiiy-estetik ideal va axloqiy-falsafiy mezon sifatida yashab kelmoqda.
13

1.2. Nizomiy Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonida Yor timsolining
umumiy yoritilishi
Nizomiy Ganjaviyning "Haft Paykar" (yoki "Yetti xonadon") dostonida Yor
timsoli muhim o‘rin tutadi. Bu doston Nizomiy Ganjaviyning “Xamsa” to‘plamidagi
to‘rtinchi asar bo‘lib, unda insonning axloqiy va ma’naviy kamoloti, go‘zallik,
insoniyatning eng yuksak fazilatlari haqida so‘z yuritiladi. “Haft Paykar”da Yor
obrazining roli nafaqat estetika, balki axloqiy va falsafiy ma’no keltirishda ham
muhimdir. "Haft Paykar" dostonida Yor - bu go‘zal, aqlli, ma’rifatli va g‘oyaviy
jihatdan yuqori qadriyatlarni anglatadigan timsoldir. Nizomiy, bu timsol orqali
o‘quvchiga go‘zallik va axloqiy poklikni taqdim etadi. Yorning timsoli, nafaqat tashqi
go‘zallik, balki uning ichki kamoloti, ma’naviyati va falsafiy g‘oyalari bilan
bog‘liqdir.
Yor, “Haft Paykar”ning bosh qahramoni Shahriyor (Shahriyor yoki
Siyavush)ning sevgilisi sifatida hikoya qilinadi. Uning go‘zalligi, aqlli va
donishmandligi, xuddi o‘ziga xos bir fojia (ya'ni uning sevgisi va baxtsizliklari)
sifatida yoritiladi. Nizomiy Yor obrazida to‘g‘ri yo‘lni, erkinlikni va qalbni poklashi
lozim bo‘lgan qadriyatlarni aks ettiradi. Nizomiy Yor timsolini nafaqat tashqi
go‘zallik bilan ta'riflaydi, balki uning ichki dunyosini ham o‘rganadi. Doston
davomida Yorning go‘zalligi ko‘plab tasvirlar bilan ifodalanadi. Uning yuzining, o‘zi
bilan bo‘lgan har bir aloqasi go‘zallik va tarbiyali odobni ifodalaydi. U tashqi
ko‘rinishidagi go‘zalligi bilan emas, balki ichki dunyosidagi poklik va axloqiy
fazilatlar bilan ham ajralib turadi.
Yor – to‘liq bir obraz sifatida faqat tashqi go‘zallik bilan chegaralanmaydi,
uning xulq-atvori, so‘zlari va fikrlari orqali to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatuvchi, axloqiy
yuksaklikni taqdim etuvchi timsol sifatida ishlatiladi. U kishilikka o‘rgatadigan
obrazga aylanadi, va shu bilan birga, o‘zining go‘zalligi bilan Shahriyorni maftun
qiladi, unga doimo ma'naviy yuksalish va axloqiy poklanishni talab etadi.Dostonning
markazida Shahriyor va Yor o‘rtasidagi sevgi va munosabatlar yotadi. Shahriyor,

Yorning go‘zalligi va ma'naviy kuchidan ta'sirlanib, uni sevadi, lekin ba'zan ularning
munosabatlarida qiyinchiliklar ham yuzaga keladi. Bu yerda, Yor orqali Nizomiy
inson qalbining pokligi, go‘zallikning nafaqat tashqi qiyofasi, balki uning ichki
pokligida yotgan haqiqati haqida gapiradi. Yorning go‘zalligi va unga bo‘lgan sevgi
Shahriyorni ichki qarama-qarshiliklardan, axloqiy iztiroblardan olib chiqishga yordam
beradi. “Haft Paykar” dostonida Yor timsoli orqali Nizomiy go‘zallik, sevgi, sadoqat,
ma'naviy o‘sish, axloqiy poklanish kabi o‘ta chuqur falsafiy mavzularni yoritadi. Yor
orqali u insoniyatning ideal shaklini, unga yetishish uchun kerak bo‘lgan ma'naviy
fazilatlarni taqdim etadi. Doston davomida, Yor va Shahriyor o‘rtasidagi
munosabatlar orqali, Nizomiy sevgi va ma'naviyatni faqat tashqi go‘zallik bilan emas,
balki haqiqiy ichki poklik bilan bog‘laydi.
Yorning timsoli, boshqalar bilan bog‘liq bo‘lgan idealize qilingan sevgi va
axloqiy fazilatlarni keltirishda muhim o‘rin tutadi. U nafaqat Shahriyorning, balki
butun dostonning g‘oyaviy va axloqiy markazidir. Yor go‘zalligi, dostonning shaklida
va tuzilishida ideallashgan timsol sifatida ishlatiladi. U go‘zallikning yagona
o‘lchoviga aylantiriladi, uning obrazida xushyoqish va to‘g‘ri yo‘lni ko‘rishning
simvoli sifatida ko‘rsatiladi. Shuningdek, Nizomiy Yor timsolida go‘zallikning
nafaqat tashqi, balki ichki tomonini ham aks ettiradi. Bu go‘zallik, axloqiy va
ma'naviy xususiyatlar bilan uyg‘unlashadi. Nizomiy Ganjaviyning “Haft Paykar”
dostonidagi Yor timsoli o‘zida nafaqat tashqi go‘zallik, balki insonning ichki ma'naviy
yuksalishini, axloqiy pokligini ham aks ettiradi. Yor, dostonning markaziy
obrazlaridan biri bo‘lib, go‘zallik, sevgi, ma'naviy kamolot va idealizmni taqdim
etadi. Uning timsoli orqali Nizomiy, insoniyatning eng oliy axloqiy fazilatlari va
ma'naviy yuksalishiga intilishning muhimligini ta'kidlaydi. Yor nafaqat Shahriyor
uchun, balki barcha o‘quvchilar uchun ma'naviy yuksalish va haqiqiy go‘zallikni
anglatadigan timsoldir.
Nizomiy Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonida Yor – nafaqat go‘zallik timsoli,
balki axloqiy va ma'naviy maqsadlarni ifodalovchi bir obraz sifatida paydo bo‘ladi.
15

Yorning shakllanishi va uning dostondagi roli faqat tashqi go‘zallik yoki romantik
sevgidan iborat emas. Nizomiy uni, har bir insonning ichki kamoloti va ma'naviy yo‘li
sifatida tasvirlaydi. Yorning obrazida dunyoqarash, axloqiy izlanish va falsafiy
ideallarni birlashtirishga muvaffaq bo‘lgan. “Haft Paykar” dostonida Yorning tashqi
go‘zalligi, uning ma'naviyati va ahloqiy fazilatlari bir-biri bilan uyg‘un bo‘lgan holda
taqdim etiladi. Nizomiy go‘zallikning faqat tashqi jihatini emas, balki uning ichki
muvozanati, axloqiy pozitsiyasini ham ko‘rsatishga harakat qiladi. Yorning tashqi
go‘zalligi, uning ko‘kragidagi nur kabi, barcha kutilgan ideal sifatlar bilan
uyg‘unlashadi.
Shahriyorning barcha yuksak sifatlar uchun ma'naviy izlanishlari va amaliy
intilishlari doston davomida Yorning so‘zlari va harakatlari orqali amalga oshadi.
Yorning obrazida go‘zallik va axloqiylik bir-birini to‘ldiradi. Uning go‘zalligi nafaqat
tashqi qiyofasi, balki uning aqlli, xushmuomalalik va yuqori ma'naviyatiga, to‘g‘ri
yo‘lni ko‘rsatishdagi qobiliyatiga ham bog‘liq. Uning shaxsiyati, Shahriyorning
ahloqiy o‘sishidagi muhim o‘rinni egallaydi. Yorning roli Shahriyorning ruhiy va
axloqiy izlanishlari bilan to‘liq bog‘liqdir. Shahriyor uning go‘zalligi va axloqiy
mukammalligiga ta'sirlanib, uning yordamida ma'naviy va axloqiy o‘sish yo‘lini bosib
o‘tadi. Yor uning ruhiyatini to‘g‘ri yo‘ldan boshqaradi, unga haqiqiy sevgini,
sadoqatni va poklikni tushunishga yordam beradi.
Yorning timsoli, Shahriyorning ichki qarama-qarshiliklarini va ma'naviy
iztiroblarini yengishdagi yordamchi va ideal shakl sifatida tasvirlanadi. Doston
davomida, Shahriyor Yor orqali o‘zining eng oliy qadriyatlarini anglab etadi, uning
qalbida sevgining haqiqiy, mukammal shaklini topadi. Yor esa o‘zining ichki
go‘zalligi va sadoqati bilan Shahriyorning axloqiy va ma'naviy o‘sishini namoyish
etadi. Nizomiyning Yor timsoli, ayniqsa, axloqiy nuqtai nazardan o‘ta muhimdir.
Uning obrazida, ma'naviy yuksalish, o‘zini rivojlantirish va haqiqiy sevgi o‘zaro
bog‘langan. Yor – bu nafaqat tashqi go‘zallikni anglatadi, balki o‘zining ichki

ko‘rishini rivojlantirgan, haqiqiy qadriyatlarni tushungan va amalda ko‘rsatgan bir
timsoldir.
Shahriyorning hayotidagi qiyinchiliklar, uning ichki iztiroblari va ma'naviy
inqirozlari Yor bilan uchrashish orqali yengiladi. Yor, unga faqat sevgi, go‘zallik va
huzur berish bilan cheklanmay, balki haqiqat, adolat va poklikni ham taqdim etadi.
Uning obrazidagi yuqori ma'naviy qadriyatlar, Shahriyorning o‘zidagi ishonchni va
axloqiy izlanishlarini kuchaytiradi.
Yorning xulq-atvori va dunyoqarashi doston davomida Shahriyorni o‘zining
ichki dunyosini anglashga, o‘zini va haqiqatni kashf qilishga undaydi. Bu, ayniqsa,
ma'naviy va axloqiy izlanishlar uchun zarur bo‘lgan yuksalishni anglatadi.
Dostonning boshida Shahriyor o‘zining past dunyoqarashi va qiyinchiliklari bilan
qoladi, ammo Yor bilan bo‘lgan uchrashuvlar davomida u o‘zining ruhiy jihatdan
rivojlanishiga yordam beradigan yuksak qadriyatlarni tushunadi. Shunday qilib, Yor
Shahriyor uchun nafaqat sevgilisi, balki ma'naviy yo‘lni ko‘rsatgan nurli bir obrazga
aylanadi. Haft Paykar dostonida Yorning go‘zalligi adabiy-badiiy tasvirlar va
metaforalar orqali ifodalanadi. Nizomiyning san'ati unda faqat tashqi ko‘rinishni
tasvirlash bilan kifoyalanmaydi, balki go‘zallikning ichki muvozanatini, insoniyatning
yuksak fazilatlari bilan uyg‘unlashuvini ko‘rsatadi. Yor timsoli orqali go‘zallik — bu
nafaqat tashqi jozibadorlik, balki uning ma'naviy va ruhiy olami, insoniyat uchun
mukammal idealni ifodalovchi unsur sifatida taqdim etiladi.
Shahriyorning doston davomida Yor bilan bo‘lgan munosabatlari orqali
Nizomiy go‘zallikni haqiqat va axloqiylik bilan bog‘laydi. Yorning go‘zalligi faqat
uning tashqi qiyofasida emas, balki uning fikrlari, ma'naviyati va axloqi orqali ham
namoyon bo‘ladi. Yorning chiroyi, aslida, uning yuqori axloqiy qadriyatlari, do‘stona
munosabatlari va boshqa insonlar bilan bo‘lgan aloqalarida aks etadi. Nizomiy
Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonidagi Yor timsoli o‘zining go‘zalligi, ma'naviyati
va axloqiy pozitsiyasi orqali adabiyotda yangicha bir ifodani tashkil etadi. Yor – faqat
tashqi go‘zallikning ifodasi emas, balki ichki komillik, axloqiy poklik va ma'naviy
17

yuksalishning timsoli sifatida yoritiladi. Nizomiy, Yor obrazini ishlatishda
go‘zallikning nafaqat estetik jihatlarini, balki axloqiy va falsafiy mazmunini ham aks
ettiradi. U Yor orqali o‘quvchiga haqiqiy sevgi, sadoqat va ma'naviy o‘sish g‘oyalarini
yetkazadi. Yor va Shahriyor o‘rtasidagi munosabatlar esa, go‘zallik va axloqiy
yuksalishning bir butunligini taqdim etadi. Bu doston orqali, Nizomiy adabiyotda
sevgi va go‘zallikning ichki va tashqi jihatlarini birlashtirgan holda, ularni
insoniyatning eng yuksak fazilatlari bilan bog‘laydi.
Nizomiy Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonida Yor timsoli o‘zining ilohiy va
ideallashtirilgan go‘zalligi bilan ajralib turadi. Uning timsoli faqat tashqi jozibadorlik
bilan emas, balki yuqori axloqiy fazilatlar bilan ham bog‘lanadi. Yor - bu
Shahriyorning sevgilisi, lekin uning yuksak ma'naviyati va axloqi Shahriyorni,
xususan, uning ichki muammolarini hal qilishda yordam beradi. Bu yerda Yorning
go‘zalligi va uning ruhiy, axloqiy fazilatlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniq
ko‘rish mumkin.
Dostonning bir qismida, Shahriyor Yor bilan uchrashganda uning tashqi
ko‘rinishi haqida shunday so‘zlar keltiriladi:
“Yorning yuzida bir nur bor edi, ko‘zlaridan quvonch nur taralardi. Har bir
qarashida maftun etadigan sehr bor edi.”
Bu so‘zlar Yorning tashqi go‘zalligi haqida, uning jismoniy jozibasini
tasvirlaydi. Lekin bu go‘zallik, asosan, Shahriyorni jalb qiladi, u endi Yorning nafaqat
tashqi ko‘rinishi, balki uning ma'naviy fazilatlarini ham anglay boshlaydi. U, albatta,
Yorni sevadi, lekin uni sevishning boshqa, ma'naviy jihatlarini kashf qilish orqali, uni
chuqurroq tushunadi.
Bu o‘zgarish, Yorning faqat tashqi go‘zallikdan iborat emas, balki uning ichki
dunyosida yotgan yuksak axloqiy sifatlar orqali rivojlanadi. Nizomiy Yorning tasvirini
nafaqat fizik go‘zallik sifatida, balki dunyoqarashning mukammalligi sifatida ham
ishlatadi.

“Haft Paykar”da Yorning obrazidagi axloqiy yuksalish va ruhiy mukammallik
masalasi ham juda ahamiyatli. Shahriyor Yorning go‘zalligidan ta’sirlanadi, lekin u
biladi va tushunadi ki, haqiqiy go‘zallik, faqat jismoniy ko‘rinish bilan cheklanmaydi.
Yorning yuragidagi sadoqat, haqiqat va axloqiy yuksaklik Shahriyorni yangi,
mukammal bir insonga aylantiradi. Dostonning bir qismlarida Yorning Shahriyor
uchun nafaqat jismoniy go‘zallik, balki axloqiy va ma'naviy ideal ham ekanligi
ta'kidlanadi.
Shahriyorning ruhiy izlanishlari va ma'naviy o‘sishidagi asosiy yordamchi
bo‘lgan Yor haqida quyidagi misolni keltirish mumkin:
“Yorning so‘zlari Shahriyorni nurga to‘ldirdi. Uning haqiqatga
bo‘lgan ishonchi kuchaydi va u o‘zini yangilangan inson sifatida his qildi.”
Bu misol, Yorning tasvirini nafaqat sevgili sifatida, balki ruhiy rahnamolik va
axloqiy o‘sishga yo‘naltiruvchi bir shaxs sifatida namoyon etadi. Yorning
dunyoqarashi va uning hayotga bo‘lgan munosabati Shahriyorni o‘zgartiradi, uning
hayotiga yangi ma'no kiritadi.
Yorning axloqiy yuksalishi va uning ma'naviy kamoloti, dostonning asosiy
g‘oyalaridan biridir. Yorning tasvirida axloqiy me'yorlar va ruhiy yuksalishni
namoyish qilishning o‘ziga xos yo‘li mavjud. U o‘zining go‘zalligi orqali Shahriyorni
faqat jismoniy jihatdan emas, balki ruhiy jihatdan ham to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltiradi.
Yorning o‘zi uchun eng muhim qadriyat — bu nafaqat o‘zining go‘zalligini namoyish
etish, balki uni boshqa insonlarga, ayniqsa, Shahriyorga yaxshilikni ko‘rsatish orqali
ifodalashdir.
Nizomiy Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonidagi Yor timsoli, o‘zining
go‘zalligi va ma'naviy yuksakligi bilan, faqat romantik sevgining emas, balki
insonning ichki ruhiy o‘sishining, axloqiy mukammallikning ramzi sifatida
tasvirlanadi. Yorning tasviri, tashqi go‘zallik va ichki kamolotni uyg‘unlashtirishda
muhim rol o‘ynaydi. Shahriyor va Yor o‘rtasidagi munosabatlar orqali Nizomiy,
19

axloqiy yuksalish va ma'naviy izlanishlarni go‘zallik va sevgining mukammal
uyg‘unligi sifatida ko‘rsatadi.
Yorning obrazidagi go‘zallik faqat tashqi jozibadorlikni emas, balki o‘zining
ichki yuksakliklarini, axloqiy fazilatlarini va pokligini aks ettiradi. Doston davomida
Yor, Shahriyorni sevgi va sadoqat bilan yo‘naltirib, uning ma'naviy o‘sishini, axloqiy
poklanishini ta'minlaydi. Shunday qilib, Yor – faqat Shahriyorning sevgilisi emas,
balki uning ruhiy yuksalishini ta'minlovchi, haqiqiy sevgi va go‘zallikni anglashda
yordam beruvchi muhim bir timsoldir. Bu timsol orqali, Nizomiy insonning haqiqiy
yuksaklikka erishishi uchun zarur
1.3. Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida Yor timsolining
ishlanishi
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida Yor timsoli o‘zining ko‘plab
falsafiy, ma'naviy va axloqiy qatlamlari bilan ajralib turadi. Dostonning asosiy syujeti
Fazliddinning ichki izlanishlari va ma'naviy yuksalishini tasvirlashga qaratilgan
bo‘lib, Yorning obrazi bu izlanishlarning yorituvchisi va yo‘l ko‘rsatuvchisi sifatida
ishlatiladi. Yor - bu nafaqat sevgi va go‘zallik timsoli, balki odamning ichki
dunyosidagi haqiqat, sadoqat, axloqiy mukammallik va ma'naviy yuksalishni aks
ettiruvchi bir ramzdir.
“Sab’ai Sayyor” dostonida Fazliddin o‘zining ruhiy izlanishlarida yangi
yuksaklikka erishish, haqiqiy sevgini va haqiqatni anglash niyatida bo‘lgan bir kishi
sifatida tasvirlanadi. Biroq, uning bu izlanishlari faqat tashqi dunyodan keladigan
ma'lumotlar bilan emas, balki ichki, ruhiy o‘zgarishlar bilan bog‘liqdir. Yor timsoli
esa bu izlanishlar davomida Fazliddinga yordam beruvchi, uni haqiqiy ma'naviyati
bilan tanishtiruvchi, uning qalbida haqiqatni anglash uchun zarur bo‘lgan nurni
o‘zgartiruvchi bir shaxs sifatida chiqadi.
Navoiy Yorni sevgi va go‘zallikni ifodalovchi obraz sifatida ko‘rsatsa-da, uning
yoritilishida chuqur axloqiy va ma'naviy ma'no bor. Yor — bu go‘zallik va

sadoqatning mukammal uyg‘unligi, tashqi jozibadorlik va ichki ruhiy poklikning
ramzi sifatida ishlatilgan. Asar davomida Fazliddin o‘zini haqiqiy sevgini va
go‘zallikni anglashda, axloqiy muammolarni hal qilishda Yorning yordami orqali
o‘zgartiradi.
Dostonning bir qismida Yorning tashqi ko‘rinishi, uning jismoniy go‘zalligi
ta'riflanadi. Bu ta'riflar uning tashqi jozibadorligini, go‘zallikni namoyish etadi.
Ammo, Yorning go‘zalligi faqat tashqi qiyofaga emas, balki uning ichki dunyosiga,
axloqiy va ma'naviy mukammallikka ham asoslangan. Navoiy bu go‘zallikni ikki
qatlamda ko‘rsatadi: tashqi va ichki.
Yorning tashqi go‘zalligi, uning jismoniy jihatlari va tashqi tasvirlari bilan
bevosita bog‘liq bo‘lsa, ichki go‘zalligi esa uning haqiqatga bo‘lgan sadoqatidan,
samimiylik va axloqiy pokligidan iboratdir. Dostonning bir joyida Yorning haqidagi
tasvirda shunday so‘zlar bor:
“Yorning go‘zalligi nafaqat yuzidagi nur, balki qalbidagi xushbo‘ylik edi.”
Bu so‘zlar orqali Navoiy Yorning faqat tashqi jozibadorlik bilan
cheklanmasligini, uning ichki dunyosining nafaqat Fazliddinning, balki boshqa
shaxslarning qalbini ham zabt etishini ko‘rsatadi. Yorning go‘zalligi, asosan, uni
haqiqatga, sadoqatga va axloqiy mukammallikka yo‘naltiruvchi bir yo‘lboshchi
sifatida ko‘rsatiladi.
Navoiy Yorning obrazi orqali nafaqat tashqi go‘zallikni, balki axloqiy va
ma'naviy mukammallikni ham tasvirlaydi. Yorning ruhiy yuksalishi, uning ichki
haqiqatni anglashdagi rolini ajralmas qism sifatida keltiradi. Doston davomida
Yorning Fazliddin uchun faqat go‘zallik yoki romantik sevgi timsoli bo‘lib qolmaydi,
balki u uning ma'naviy izlanishlarida yo‘l ko‘rsatuvchi, uning qalbida haqiqatni
topishga yordam beruvchi, axloqiy mukammallikni namoyon etuvchi bir figura
sifatida ko‘rsatiladi.
Yorning ruhiy mukammalligi dostonning ma'naviy o‘zgarmas nuqtalaridan
biridir. U Fazliddinni tashqi dunyoning yolg‘onlari va hayotning qiyinchiliklaridan
21

olib chiqishga yordam beradi. Fazliddinning ichki izlanishlari davomida, Yorning
so‘zlari va maslahatlari unga yo‘l ko‘rsatib, uni ruhiy jihatdan yuksaltiradi. Misol
uchun, bir joyda Yor Fazliddinga shunday maslahat beradi:
“Sen nafaqat ko‘rganlaringni, balki o‘zingdagi haqiqatni ham
anglashga harakat qil. Haqiqatni tashqaridan izlash emas, balki o‘z
qalbingda topish lozim.”
Bu maslahat orqali Yor Fazliddinga nafaqat tashqi go‘zallikni, balki ichki
dunyosidagi haqiqiy poklikni va ma'naviy yuksalishni anglashni o‘rgatadi. Yorning
so‘zlari, uning axloqiy yuksakligi, Fazliddinning hayotidagi murakkab vaziyatlarni
engishga yordam beradi.
Yor va Fazliddin o‘rtasidagi munosabatlar sevgi va ma'naviy izlanishlarni o‘z
ichiga oladi. Fazliddinning hayotida o‘zgarishlar va ruhiy yuksalishlar Yorning orqali
amalga oshadi. Yorning faqat sevgili emas, balki Fazliddinning ruhiy o‘sishidagi eng
asosiy yordamchi va yo‘l ko‘rsatuvchi timsoldir.
Dostonning bir qismida Yorning va Fazliddinning o‘zaro suhbatida, Fazliddin
uning haqiqiy go‘zalligi va ruhiy o‘sishdagi o‘rnini tan oladi:
“Sen faqat tashqi go‘zallik emas, balki ichki dunyodagi haqiqiy nurni
ko‘rsatayapsan. Sen menga haqiqatni anglashda yordam berding.”
Bu so‘zlar orqali, Fazliddin Yorning nafaqat jismoniy go‘zalligi, balki uning
ma'naviy va ruhiy yuksakliklarini ham anglaganini ko‘rsatadi.
Yorning tasviri, asarda, faqat Fazliddinning haqiqatni anglashidagi yordamchi
sifatida ko‘rsatilmaydi. Yorning ma'naviy kamoloti, uning haqiqatga, sadoqatga
bo‘lgan munosabati, insoniyat uchun mukammallik modelidir. Yor nafaqat bir
shaxsning, balki butun insoniyatning ruhiy mukammallikka erishishi uchun namuna
sifatida ishlatiladi.
Alisher Navoiy “Sab’ai Sayyor” dostonida Yor timsolini faqat go‘zallik va
sevgi timsoli sifatida ko‘rsatish bilan cheklanmaydi, balki uni insonning ma'naviy

yuksalishi va haqiqiy sevgini anglashdagi yo‘l ko‘rsatuvchi obraz sifatida ham taqdim
etadi. Yorning go‘zalligi faqat tashqi jihat bilan bog‘liq emas, balki uning ichki
dunyosidagi haqiqiy yuksaklik, axloqiy to‘g‘rilik va ma'naviy mukammallik bilan
ham chambarchas bog‘liqdir. Asar davomida Yorning ruhiy yuksalishi, Fazliddinning
ichki izlanishlarida qo‘llab-quvvatlovchi asosiy manba sifatida ko‘rsatiladi. Navoiy,
shu tarzda, Yorni insonning ma'naviy kamolotini, haqiqiy sevgisini va haqiqatni
anglash yo‘lidagi model sifatida ishlatadi. Yorning tashqi va ichki go‘zalligi, uning
Fazliddinning ruhiy izlanishlariga bo‘lgan ta'siri, dostonning eng asosiy g‘oyalaridan
biridir.
Alisher Navoiy “Sab’ai Sayyor” dostonida Yor timsolini nafaqat tashqi
go‘zallik va sevgi obrazida, balki bir insonning ichki yuksalishi, ruhiy izlanishlari va
haqiqatni anglashdagi o‘rnini yoritish uchun ishlatgan. Dostonning asosiy qahramoni
Fazliddinning, xuddi boshqa barcha insonlar kabi, haqiqiy baxt va ichki tinchlikka
erishish uchun o‘tkazgan izlanishlari, uning ma'naviy kamoloti va axloqiy
mukammallik yo‘lida bo‘ladigan sinovlari Navoiy tomonidan murakkab va chuqur
ma'noli tasvirlanadi. Bu yo‘lda unga yordam beradigan va uning qalbini yorituvchi
asosiy obrazlardan biri Yordir.
Yor timsoli dostonning ko‘plab jihatlarida o‘zining yuksak ma'naviyati, axloqiy
mukammalligi, sevgi va go‘zallikni anglashdagi roli bilan ajralib turadi. Yor nafaqat
tashqi go‘zallikni, balki ichki go‘zallik, sadoqat, haqiqiy sevgi va ma'naviy yuksalish
ramzi sifatida ishlatiladi. Fazliddin va Yorning o‘rtasidagi munosabatlar faqat sevgi
asosida qurilmagan, balki ular o‘rtasida o‘zaro ruhiy hamjihatlik va o‘zaro tushunish
mavjud. Yor bu yerda Fazliddinning ruhiy izlanishlarini yorituvchi, uning qalbini
tozalovchi va uni ichki nurga olib boruvchi timsol sifatida ko‘rsatiladi.
Navoiy Yorning tashqi ko‘rinishiga alohida e'tibor qaratadi, chunki tashqi
go‘zallik, uning jismoniy jozibasi, dostonning boshida Fazliddinning e'tiborini tortadi
va uning qalbiga kirish uchun birinchi qadam bo‘ladi. Biroq, Navoiy go‘zallikni faqat
tashqi ko‘rinish bilan cheklamaydi. Yorning jismoniy go‘zalligi, ayniqsa, uning
23

yuzidagi nur, ba'zan atrofdagi odamlarning qalbiga kirish uchun ishlatilgan bir vosita
sifatida tasvirlanadi. Lekin, bu go‘zallik doston davomida yanada chuqurlashadi va
uning ichki go‘zalligi bilan birga ko‘rsatiladi.
Asar davomida Yorning go‘zalligi ko‘pincha Fazliddinning ma'naviy
yuksalishiga ta'sir etuvchi vosita sifatida ishlatiladi. Misol uchun, bir qismini ko‘rib
chiqaylik, Yorningning ko‘rinishi Fazliddinning qalbini to‘ldirgan va uni ichki
izlanishlariga yetaklagan. Yorningning tashqi ko‘rinishi orqali Navoiy sevgi va
go‘zallikning haqiqiy mohiyatini izlashni va anglashni targ‘ib qiladi.
“Yorning go‘zalligi faqat tashqaridan ko‘rinadigan bir nur emas, balki
uning qalbidagi porloq nurdir. Go‘zallik tashqi jismda emas, balki uning
ruhi va qalbida yashaydi.”
Ushbu ta'rifda Yorning go‘zalligi bilan birga, uning ichki go‘zalligi va ma'naviy
mukammalligi ham yoritiladi. Yorningning jismoniy chiroyi — bu faqat tashqi yuzasi
bo‘lib, uning haqiqatdan kashf etilishi, ichki go‘zallikni anglash orqali amalga oshadi.
Yorning ma'naviy yuksalishi doston davomida muhim o‘rin tutadi. U
Fazliddinga faqat tashqi go‘zallikni ko‘rsatish bilan cheklanmaydi, balki uni ma'naviy
yuksalishga, haqiqiy sevgi va axloqiy mukammallikni anglashga yo‘naltiradi. Yorning
ichki dunyosi Fazliddinning ruhiy izlanishlarini kuchaytiradi va unga ma'naviy
poklikni topishga yordam beradi. U uning qalbini ochib, uning ichki nurini topishga
yordam beradi. Fazliddinning qalbida bor bo‘lgan qorong‘ulikni Yorningning ichki
nuridan kelgan yorug‘lik yoritadi.
Yor o‘zining hayoti va dunyoqarashida axloqiy tamoyillarni yuqori o‘ringa
qo‘ygan figura sifatida ko‘rsatiladi. Fazliddin o‘z ruhiy izlanishlari davomida,
haqiqatni anglashni davom ettirgan holda, Yorningning axloqiy fazilatlaridan
ilhomlanadi. Uning ma'naviy to‘g‘riligi, sadoqati va haqiqatga bo‘lgan sadoqatini
anglash orqali Fazliddin haqiqiy sevgi va mukammallikni kashf qiladi.

“Sevgi, haqiqatan, faqat ruhdagi go‘zallikni ko‘rgan kishi uchun
haqiqiydir. Sen menga bu go‘zallikni ko‘rsattin, Yor, va men endi
qalbimdagi haqiqiy nurni topdim.”
Bu misolda Fazliddinning Yorning ruhiy yuksakligi va axloqiy mukammalligi
tufayli o‘zining ichki yuksalishiga erishgani aks etadi. Yorning tasviridagi axloqiy
mukammallik va sadoqat, Fazliddinning ma'naviy izlanishlariga yuksak ta'sir
o‘tkazadi.
Yorning va Fazliddinning o‘rtasidagi munosabatlar nafaqat romantik sevgi va
go‘zallikdan iborat. Bu munosabatlar, ayniqsa, Fazliddinning ruhiy o‘sishi va ichki
izlanishlari bilan chambarchas bog‘liq. Yorningning tasviri, asosan, Fazliddinni
ma'naviy mukammallikka erishish yo‘lida yo‘l ko‘rsatuvchi obraz sifatida ishlatiladi.
Fazliddinning izlanishlari va o‘zgarishlari Yorningning tasviridan ilhom oladi.
U Fazliddinni haqiqiy sevgi, sadoqat va go‘zallikni anglashga undaydi, uni haqiqatni
kashf qilishga va ruhiy poklikni topishga yo‘naltiradi. Yor bilan o‘zaro suhbatlari
orqali Fazliddinga o‘zining ichki dunyosini anglash va ruhiy tinchlikka erishish
yo‘llari ko‘rsatiladi.
“Sevgi, bu faqat tashqi yuzaga qarash emas. Sen men uchun faqat tashqi
go‘zallikni ko‘rsatmayapsan, balki qalbimni yoritadigan haqiqiy nurni taqdim
etyapsan,” deydi Fazliddin.Bu so‘zlarda Fazliddinning Yorning ichki go‘zalligi va
ma'naviy nurini anglash jarayoni aks etadi. Yorningning so‘zlari va harakatlari orqali
Fazliddinning ichki dunyosi o‘zgaradi va u haqiqatni anglashni boshlaydi.
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonidagi Yor timsoli faqat tashqi
go‘zallikni va sevgi obrazini tasvirlashdan iborat bo‘lmaydi. Yorning asosiy vazifasi
— Fazliddinning ruhiy yuksalishi va ma'naviy izlanishlarida muhim yo‘l ko‘rsatuvchi
sifatida chiqadi. Uning ichki go‘zalligi, axloqiy mukammalligi va sadoqati orqali,
Fazliddin o‘zining haqiqiy sevgisini, go‘zallikni va ma'naviy poklikni anglashni
25

boshlaydi. Yorning timsoli orqali Navoiy insonning ruhiy yuksalishi, axloqiy
to‘g‘riligi va sevgi haqidagi haqiqiy tushunchalarni o‘rgatadi. Shunday qilib, Yor
timsoli “Sab’ai Sayyor” dostonida nafaqat sevgi va go‘zallikni ifodalovchi, balki
axloqiy va ma'naviy mukammallikning ramzi sifatida ishlatiladi. 3
3
Hojiahmedov Anvar. She'r san'atlarini bilasizmi? ”Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh
taxririyati.Toshkent-2001.

II BOB. TO’RTINCHI DOSTONLARDA YOR OBRAZINING POETIK-
FALSAFIY TALQINI
2.1. Yor – timsol sifatida: go’zallik, mehr, sabr, ma;naviy komillik ramzi
O‘zbek mumtoz adabiyotida, xususan, Nizomiy Ganjaviy va Alisher
Navoiyning dostonlarida Yor timsoli alohida o‘rin tutadi. Yor – faqat sevgi va
go‘zallikni ifodalovchi obraz bo‘lib qolmay, balki insonning ma'naviy yuksalishi,
ichki tinchlikka erishishi va kamolotga intilishi bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab va
chuqur falsafiy ramz sifatida ishlatilgan. Yorning poetik-falsafiy talqini uning faqat
tashqi ko‘rinishi, jismoniy go‘zalligi bilan cheklanmaydi, balki u sevgi, mehr, sabr,
sadoqat va ma'naviy komillik kabi o‘ziga xos fazilatlarni o‘z ichiga oladi. U inson
ruhiyatining yuksalishi, o‘zini anglash va haqiqiy baxtga erishish yo‘lida
o‘zgarishlarni ifodalaydi.
Dostonlarda Yorning go‘zalligi va sadoqati, uni faqat tashqi jozibadorlikdan
farq qilib, ichki ruhiy komillik va ma'naviy fazilatlar bilan bog‘laydi. Uning obrazi,
muayyan ma'noda, insonning haqiqiy ichki go‘zallik va mukammallikka erishishdagi
yo‘lini ko‘rsatuvchi kompasga aylangan. Bu jihatlar, asarlar davomida, Fazliddin,
Shahriyor, yoki boshqa qahramonlar orqali ifodalanadi va ular Yorning tasvirida
o‘zlarining ichki yuksalishlarini kashf etadilar.
Yorning go‘zalligi, albatta, tashqi ko‘rinish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, lekin
uning haqiqatdagi go‘zalligi faqat yuzaki jihatlar bilan bog‘liq emas. Dostonlarda
go‘zallik tasviri orqali ko‘rsatiladigan asosiy fikr shundaki, Yorning tashqi jismoniy
go‘zalligi faqat «kesilmagan» ichki go‘zallikni anglashga undaydi. Nizomiy
Ganjaviyning "Haft Paykar" dostonida, masalan, Yorning jismoniy go‘zalligi
shunchaki ularning eng birinchi uchrashuvidir, lekin uni Shahriyorning qalbi va
ruhidagi chuqur izlanishlar orqali haqiqatdagi go‘zallikni anglashga olib boradi.
Go‘zallik, shu tarzda, ichki nurni topish orqali mavjud bo‘ladi.
Alisher Navoiyning "Sab’ai Sayyor" dostonida ham, Yorning go‘zalligi nafaqat
tashqi ko‘rinishdagi jozibadorlikni anglatadi, balki uning ichki yuksak axloqiy
27

fazilatlari bilan mustahkamlanadi. Fazliddinning Yorning go‘zalligiga nisbatan
tuyg‘ulari, avvaliga uning tashqi jismoniy qiyofasiga bog‘liq bo‘lsa-da, asta-sekin
ichki, ma'naviy go‘zallikka yo‘naladi. Bu yerda go‘zallik tasvirining nafaqat jismoniy
qiyofaga, balki ruhiy va axloqiy go‘zallikka bog‘liq ekanligi ta'kidlanadi.
Yorning obrazining ma'naviy muhim jihatlari sabr, mehr va sadoqatga
asoslanadi. Bu fazilatlar uning ma'naviy komillikka erishishdagi muhim vositalaridir.
Mehr va sadoqat – bu Yorning qahramonlarga taqdim etadigan eng katta yordami va
ayni paytda uning ruhiy komilligi va yuksakligi ni tasvirlash uchun ishlatilgan asosiy
atributlaridir. Dostonlarda Yorningning sabri, mehribonligi va sadoqati, nafaqat
jismoniy go‘zallikni ko‘rsatish uchun, balki insonning ruhiy va axloqiy yuksalishidagi
yo‘lni ochish uchun ishlatiladi.
Yorningning mehr, sabr va sadoqat kabi sifatlari nafaqat ularning tashqi
ko‘rinishida, balki Fazliddinning ruhiy izlanishlarida ham o‘zgartirishlarga sabab
bo‘ladi. Yorningning sabri, ayniqsa, doston davomida o‘zining eng katta fazilati
sifatida namoyon bo‘ladi. Fazliddin o‘zining ichki murakkabliklari va izlanishlarida
ba'zan sabr va toqatni topa olmaydi, lekin Yorning uning qalbini yoritib, uni sabr
qilishga va o‘z ichki kamolotiga erishishga undaydi.
Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida ham, Yorningning mehr, sabr va
sadoqatining qanday ta'sir ko‘rsatishi, asarda keltirilgan sabr va muhabbatga bo‘lgan
e'tibor orqali ko‘rsatilgan. Fazliddin ning ichki dunyosini anglash va sabr bilan kutish
orqali u haqiqiy muhabbatni anglashni boshlaydi. Yorning sabri va mehrning ramzi
sifatida uning qahramonlarga bo‘lgan mehribonligi, ularning o‘zlarining ichki
muammolarini yengishlari uchun yo‘l ko‘rsatuvchi asosiy kuchga aylanadi.
Yorning ma'naviy komilligi, dostonlardagi eng asosiy falsafiy tushunchalardan
biridir. Yorning nafaqat tashqi go‘zallikni, balki ichki yuksaklik va axloqiy
mukammallikni ham ifodalaydi. U haqiqiy sevgining ma'naviy asoslarini, uning
qalbda va ruhda topilishi zarurligini ko‘rsatadi. Yorningning aksariyat holatdagi sabr-

toqatli, mehrga to‘la va sadoqatli tutumi Fazliddin kabi qahramonlarning haqiqiy
sevgi va baxtni anglashlariga yordam beradi.
Masalan, Nizomiyning “Haft Paykar” dostonida Yorningning ma'naviy
komilligi Shahriyorning ruhiy izlanishlariga yordam beradi. Shahriyorning qalbida
qiyinchilik va noaniqliklar mavjud bo‘lsa-da, Yorningning go‘zalligi va sabri unga
haqiqiy baxtni va ma'naviy yuksalishni kashf qilishda yordam beradi. Bu tasvir, o‘z
ichki dunyosini anglashga intilayotgan inson uchun haqiqiy baxt va tinchlikni
anglashdagi eng asosiy element sifatida keltirilgan.
Shu bilan birga, Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonidagi Yor ham o‘zining
ma'naviy komilligi va sevgi tushunchalarini Fazliddinga o‘rgatadi. Yorningning
sevgisi va sadoqati orqali Fazliddin haqiqiy sevgi va ma'naviy tozalikni anglashni
boshlaydi.
Yor timsoli To‘rtinchi dostonlarda go‘zallik, mehr, sabr va ma'naviy
komillikning ramzi sifatida ishlatiladi. Yorning go‘zalligi faqat tashqi jismoniy
ko‘rinish bilan bog‘liq emas, balki uning ichki komilligi, sabr va mehrga bo‘lgan
yuksak e'tibori orqali ham namoyon bo‘ladi. Yorning obrazidagi sabr, mehr va
ma'naviy komillik, qahramonlarga haqiqiy sevgini anglashda yordam beradi va
ularning ichki izlanishlarini muvaffaqiyatga olib boradi. Shunday qilib, Yor timsoli
nafaqat tashqi go‘zallikni, balki ichki ma'naviy yuksalish va kamolotni ifodalovchi
ramz sifatida xizmat qiladi, bu esa dostonlarning chuqur ma'naviy va falsafiy
ma'nosini yanada boyitadi.
Yorning go‘zalligi tashqi va ichki jihatlarni o‘z ichiga oladi. Tashqi go‘zallik,
albatta, o‘ziga xos, ammo bu faqat bitta qatlamni tashkil etadi. Nizomiyning "Haft
Paykar" dostonida Shahriyorning Yorningga bo‘lgan birinchi muhabbati, uning tashqi
go‘zalligidan kelib chiqadi. Biroq, ushbu go‘zallik aslida faqat bir vositadir.
Shahriyorning qalbi, uning ruhiy yuksalishi va ichki tinchlikni izlash yo‘lida, u
haqiqiy sevgi va go‘zallikni anglashga erishadi. Yorning tashqi jismoniy ko‘rinishi,
uning qalbida joylashgan ichki go‘zallikni aks ettiradi. Bu yerda Yorningning
29

go‘zalligi — faqat tashqi emas, balki uning ruhiy va axloqiy go‘zalligi ham mavjud
bo‘lib, bu faqat birinchi ko‘rinishdagi ilhomdan kelib chiqadigan taassurotlardan
ko‘ra, chuqurroq, ma'naviy bir qismdir.
Shuningdek, Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida Yorningning
go‘zalligi nafaqat tashqi jozibadorlikni aks ettiradi, balki uning ichki yuksak axloqiy
fazilatlari bilan mustahkamlanadi. Fazliddinning Yorningga bo‘lgan his-tuyg‘ulari
avvaliga uning tashqi go‘zalligiga qaratilgan bo‘lsa-da, keyinroq uning ichki
go‘zalligi, sadoqati va ruhiy pokligi bilan bog‘lanadi. Shuning uchun, Yorningning
go‘zalligi faqat yuzaki ko‘rinishdan iborat emas, balki unda yashiringan haqiqiy ichki
go‘zallik, ya'ni ma'naviy va axloqiy mukammallik mavjud.
Yorning obrazida mehr, sabr va sadoqat kabi ruhiy fazilatlar ham muhim o‘rin
tutadi. Yorningning mehrga to‘la, sabrli va sadoqatli bo‘lishi, uning haqiqiy go‘zalligi
va yuksak ma'naviy dunyosini anglatadi. Shahriyor va Fazliddin kabi qahramonlar,
ularning ichki izlanishlari, ba'zan o‘zlarining muhabbatiga bo‘lgan ishonchni yo‘qotib
turadilar. Ammo Yorningning mehribonligi, sabri va sadoqati, bu qahramonlarga
to‘g‘ri yo‘lni topishda yordam beradi.
Nizomiy Ganjaviyning "Haft Paykar" dostonida Yorningning sabri, uning ruhiy
komillikka erishish yo‘lidagi asosiy fazilati sifatida keltiriladi. Yorning sabri nafaqat
tashqi qiyinchiliklarga, balki ichki izlanishlarga ham taalluqlidir. Shahriyorning ichki
dunyosida o‘zi uchun eng to‘g‘ri yo‘lni topishdagi sabr-toqat, Yorningning sabrining
namoyon bo‘lishi orqali kuchayadi. Bu tasvir, Yorningning mehrini, sabrini va
sadoqatini nafaqat sevgi ramzi, balki ichki komillikka intilishning asosiy vositasi
sifatida ko‘rsatadi.
Navoiyning "Sab’ai Sayyor" dostonida ham, Yorningning sabr va mehrga
bo‘lgan sadoqati muhim rol o‘ynaydi. Fazliddinning ruhiy izlanishlari davomida,
Yorningning mehribonligi va sabri uni haqiqiy sevgini va baxtni anglashga olib
boradi. Yorningning sadoqati va sabri, nafaqat ularning tashqi go‘zalligi bilan bog‘liq,
balki o‘zaro sadoqatni va haqiqiy sevgini anglashda ham muhim o‘rin tutadi. Bu

o‘rinda, Yorningning sabri orqali Fazliddin haqiqiy baxt va ichki tinchlikni kashf
etadi.
Yorningning ma'naviy komilligi, ayniqsa, Shahriyor va Fazliddin kabi
qahramonlar orqali chuqur yoritiladi. Yorning nafaqat tashqi go‘zallikni, balki ichki
ma'naviy komillikni ham aks ettiradi. Uning haqiqiy sevgisi va sabri, qahramonlarga
ichki o‘zgarishlarni anglashga yordam beradi. Yorningning bu ma'naviy komilligi,
aslida, Shahriyor va Fazliddinning ma'naviy yuksalish yo‘lida yo‘l-yo‘riq bo‘lib
xizmat qiladi.
Nizomiy Ganjaviyning "Haft Paykar" dostonida, Yorningning ma'naviy
mukammalligi, Shahriyorning ruhiy izlanishlari va ichki tinchlikka erishishiga
yordam beradi. Shahriyor avvaliga Yorningni faqat tashqi go‘zallik sifatida qabul
qilsa, vaqt o‘tgan sari uning ichki go‘zalligi va ma'naviy yuksakligini anglab yetadi.
Yorningning sabri va sadoqati, Shahriyorni ma'naviy kamolotga yetkazish uchun zarur
vositalar sifatida ishlatiladi.
Navoiyning "Sab’ai Sayyor" dostonida ham, Yorningning ma'naviy komilligi,
Fazliddinning haqiqiy sevgi va baxtni anglashiga yordam beradi. Fazliddin o‘zining
ichki dunyosini anglashga harakat qilayotganda, Yorningning sabr-toqati va mehri
unga haqiqiy baxtni topishda yo‘l ko‘rsatadi. Bu yerda Yorningning ma'naviy
komilligi nafaqat sevgining haqiqiy mohiyatini, balki ma'naviy poklikni anglashni
ham ta'minlaydi.
Nizomiy Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonida, Shahriyor o‘zining birinchi
uchrashuvida Yorningning tashqi go‘zalligiga bo‘lgan muhabbatini sezadi. Bu
go‘zallik unga ruhiy ilhom bag‘ishlaydi. Shahriyor Yorningning yuzini ko‘rib, uning
go‘zalligidan maftun bo‘ladi. Ammo, doston davomida, Shahriyor uning faqat tashqi
jismoniy go‘zallikdan o‘xshashligini anglab yetadi va haqiqiy sevgining ma'nosini
tushunishga harakat qiladi. Bu jarayon, Yorning tashqi ko‘rinishini tashlab, uning
ichki pokligini anglashga olib keladi.
31

Misol: Dostonning bir qismida Shahriyor Yorningga bo‘lgan sevgisini
quyidagicha izohlaydi:
"Birinchi ko‘rganingda seni go‘zalligingni sevib qoldim,
Lekin, endi qalbim senga bo‘lgan mehrni, ichki go‘zallikni anglashni
istaydi."
Bu misolda Shahriyorning go‘zallikka bo‘lgan sevgisi tashqi go‘zallikdan
ancha chuqurroq, ruhiy va ma'naviy to‘g‘ri sevgiga aylanadi. Yorningning go‘zalligi,
avvaliga tashqi jihat bilan bog‘liq bo‘lsa-da, keyinchalik uning ichki dunyosiga va
axloqiy fazilatlariga o‘tadi.
Yorning go‘zalligi faqat tashqi jismoniy ko‘rinishdan iborat emas, balki uning
ichki ruhiy go‘zalligi ham mavjud. Bu obraz Shahriyor va Fazliddin kabi
qahramonlarning ruhiy izlanishlariga yo‘l ko‘rsatadi.
Yor obrazining poetik va falsafiy talqini, ayniqsa, Nizomiy Ganjaviy va Alisher
Navoiyning dostonlarida go‘zallik, mehr, sabr, sadoqat va ma'naviy komillik ramzi
sifatida o‘zining chuqur ma'nosini topadi. Yorning obrazining nafaqat tashqi
go‘zalligi, balki uning ichki komilligi, sabri va mehribonligi qahramonlarning
ma'naviy izlanishlariga katta ta'sir ko‘rsatadi. Yorningning sabr va mehrga bo‘lgan
yuksak fazilatlari, faqat tashqi go‘zallikdan iborat bo‘lmay, ma'naviy o‘sish va
haqiqiy sevgini anglashda eng muhim vositalarga aylanadi. Shu tariqa, Yor timsoli,
nafaqat sevgi va go‘zallik, balki insonning ichki yuksalishi va ma'naviy
mukammallikka erishish yo‘lidagi ramz sifatida mumtoz adabiyotda beqiyos o‘rin
egallaydi.
2.2. Har bir sayyora hikoyasidagi Yorlar – har xil axloqiy-psixologik
holatlarning timsoli
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida har bir sayyoraning o‘ziga xos
ahloqiy va psixologik holatlari tasvirlangan, va bu holatlar orasida Yor obrazining

alohida o‘rni mavjud. Yor dostonlarda nafaqat sevgi yoki go‘zallik timsoli sifatida
ishlatilgan, balki u insonning ichki dunyosini, ruhiy izlanishlarini va ma'naviy
yuksalishini aks ettiradigan muhim obraz bo‘lgan. Yorning har bir sayyorada
ko‘rsatilgan tasvirlari, qahramonlarning ichki psixologik holatlari bilan bog‘liq bo‘lib,
har bir sayyoraning o‘ziga xos axloqiy va psixologik xarakteristikalari bilan
bog‘lanadi. Shuning uchun har bir sayyoradagi Yor tasvirlari, o‘zining individual va
muhim xususiyatlari bilan, qahramonlarning ruhiy va axloqiy o‘sishlaridagi muhim
omilga aylanadi.
Alisher Navoiy “Sab’ai Sayyor” dostonida har bir sayyorani alohida bir ruhi
o‘lchov sifatida ko‘rsatgan. Ushbu sayyoralar o‘z ichiga jamlangan hikoyalar va
tasvirlar orqali turli axloqiy va psixologik holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Yorning
tasvirlari har bir sayyorada kutilmagan va murakkab shakllarda namoyon bo‘ladi, bu
esa o‘z navbatida qahramonlarning ruhiy holatlarini tushunish va anglashni talab
qiladi. Ularning har biri, muayyan axloqiy va psixologik izlanishlarni, o‘zgarishlarni
va ichki kurashlarni aks ettiradi. Ushbu sayyoralar orqali Navoiy insonning ruhiy
holatlarini chuqur va nozik tarzda taqdim etgan, va Yorni bu jarayondagi aks
ettiruvchi obraz sifatida ishlatgan.
Birinchi sayyoradagi Yor tasvirini tushunishda sabr va zuhddan foydalanilgan.
Bu sayyorada Fazliddin o‘zining ruhiy izlanishlarini boshlaydi, va uning birinchi
vazifasi, avvalo, sabrni o‘rganishdir. Yorning tasviri bu sayyorada sabrning va
o‘zgarishning ramzi sifatida ko‘rsatilgan. Yorning go‘zalligi nafaqat tashqi
ko‘rinishda, balki uning sabr-toqat va sadoqatiga bog‘liq. Bu yerda Fazliddin sabrni
to‘liq anglashga intiladi, va Yorningning sabr va mehrga bo‘lgan sadoqati, uni ko‘proq
tushunishga va o‘zining ichki dunyosini anglashga yordam beradi.
Misol uchun birinchi sayyorada Yorningning sabr va sadoqatini ta'riflashda,
Fazliddin quyidagicha fikr bildiradi:
33

"Sen menga faqat tashqi go‘zallikni ko‘rsatganing yo‘q, balki sabr va
sadoqat bilan ham yaqin bo‘lgansan.
Har bir og‘riqni sabr bilan yengishim uchun sen menga yordam
berding."
Bu so‘zlar orqali Fazliddinning sabr va mehrga bo‘lgan muhtojligi aniq
ko‘rinadi. Yorning sabri va mehrining o‘zi unga haqiqiy sevgini va ma'naviy
izlanishlarni tushunishga yo‘l ko‘rsatadi. Yorningning ichki dunyosidagi sabr-toqat va
sadoqatning ramzi sifatida, bu obraz qahramonning ruhiy o‘sishini, sabrni
o‘rganishini va insoniy fazilatlarni anglashni ta'minlaydi.
Ikkinchi sayyoradagi Yor tasviri muhabbat va ixtilof o‘rtasidagi nozik
muvozanatni aks ettiradi. Bu sayyorada Fazliddinning muhabbati, avvaliga tashqi
go‘zallik va o‘zining hissiyotlariga qaramay, ba'zi axloqiy xatoliklar va ichki qarama-
qarshiliklarga duch keladi. Yorning tasvirlangan muhabbati, uni xatolardan
qutqarishga, o‘zini anglashga va sevgining haqiqiy mohiyatini tushunishga yo‘l
ko‘rsatadi. Bu sayyorada Yorning ning obrazida, ichki ehtiroslar va maqsadlar
o‘rtasida chuqur bir kurash mavjud. U nafaqat Fazliddinning o‘zgarishlarini
ko‘rsatadi, balki uning ichki ziddiyatlarini, ruhiy kuchini ham o‘zida aks ettiradi.
Misol uchun ikkinchi sayyorada Fazliddin o‘zining ichki kurashini quyidagicha
izohlaydi:
"Seni sevish men uchun jannat kabi, lekin ba'zan qalbimdagi xatoliklar
mening yo‘limni to‘sadi.
Men seni sevaman, lekin bu sevgi ba'zida qalbimdagi o‘yinlarga
aylanishi mumkin."
Bu so‘zlar orqali Fazliddinning ichki ziddiyatlari va Yorningga bo‘lgan
muhabbati, unga haqiqatni tushunishda yordam beradi. Yorningning go‘zalligi nafaqat

tashqi, balki ichki mohiyatida ham muhim o‘rin tutadi. Bu sayyorada Yorningning
muhabbati va mehrini tushunish, Fazliddinning ichki o‘zgarishlarining dastlabki
bosqichini aks ettiradi.
Uchinchi sayyorada Yor tasvirida dunyoviy mehr va raqobat o‘rtasidagi
ziddiyatlar ko‘rsatiladi. Bu sayyorada Yorningning muhabbati va go‘zalligi
Fazliddinning ichki ziddiyatlari va ehtiroslari bilan kurashadi. Fazliddin dunyoviy
ehtiroslar bilan kurashib, haqiqiy muhabbatning mohiyatini anglashga harakat qiladi.
Bu sayyorada Yorning nafaqat tashqi go‘zallikning ramzi, balki o‘zining qalbini
tozalash va mehrni to‘g‘ri yo‘llashning ramzi sifatida xizmat qiladi. Fazliddinning
dunyoviy ehtiroslari va ichki raqobatlari orasida Yorningning tasvirlangan muhabbati,
uning qalbini tinchlantirishga yordam beradi.
Misol: Uchinchi sayyorada Fazliddin quyidagicha izohlaydi:
"Men seni sevaman, lekin dunyoviy ehtiroslarim sening mehringga
qarshi turadi.
Dunyodagi barcha narsalar o‘z o‘rnida, lekin sening sevgining
mustahkamligi borasida shubham yo‘q."
Bu so‘zlar orqali Fazliddinning qalbidagi qarama-qarshiliklar va Yorningga
bo‘lgan sevgisi ko‘rsatilgan. Yorningning tasviri, muhabbatning haqiqiy va to‘g‘ri
yo‘lini anglashda, uning qalbini tozalashda muhim o‘rin tutadi. Yorningning
mehrining to‘g‘ri yo‘nalishi, Fazliddinning ruhiy holatining o‘zgarishiga yordam
beradi.
To‘rtinchi sayyoradagi Yor tasvirida xushyo‘r va tinchlikni ta'minlovchi obraz
sifatida ko‘rsatiladi. Bu sayyorada Yorningning go‘zalligi nafaqat tashqi, balki uning
tinchlik va ichki xotirjamlikka bo‘lgan tasvirini ham aks ettiradi. Fazliddin o‘zining
ichki xotirjamligini Yorningning mehriga va sabriga bog‘laydi. Yorningning
tasvirlangan mehr va xotirjamligi, Fazliddinning ruhiy holatiga tinchlik olib keladi.
35

Bu yerda, Yorning nafaqat tashqi ko‘rinish, balki ichki muhitning ham go‘zalligini aks
ettiradi, va bu go‘zallik, Fazliddinning qalbini tozalashda muhim vosita bo‘ladi.
Misol: To‘rtinchi sayyorada Fazliddin quyidagicha yozadi:
"Seni sevaman, lekin sening mehring orqali ichki tinchlikni topdim.
Sening go‘zalliging nafaqat tashqi, balki qalbimdagi xotirjamlikni aks
ettiradi."
Bu misol orqali Fazliddinning Yorningning mehriga bo‘lgan tasviri, uning ruhiy
xotirjamlikka erishishidagi rolini aks ettiradi. Yorningning tasvirlangan xushyo‘rligi
va tinchligi, Fazliddinning ma'naviy va ruhiy komillikka erishishidagi muhim omildir.
Beshinchi sayyorada Yor tasviri, sabr va ma'naviy mukammallikni ramzlashadi.
Bu sayyorada Yorning tasvirida sabr va sadoqat, qahramonning ruhiy yuksalishida va
ma'naviy izlanishlarida muhim o‘rin tutadi. Fazliddinning sabr va ma'naviy
mukammallikka erishish yo‘lida Yorningning tasvirlangan ruhiy fazilatlari muhim rol
o‘ynaydi. Yorningning sabri, mehrga bo‘lgan sadoqati va tinchligi, qahramonning
ichki dunyosidagi izlanishlariga yordam beradi va uni ma'naviy mukammallikka
erishishga undaydi.
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonidagi har bir sayyora hikoyasidagi
Yor obrazlari, har xil axloqiy va psixologik holatlarning timsoli sifatida ishlatilgan.
Har bir sayyorada Yorning tasvirlanishi, qahramonlarning ichki dunyosidagi
izlanishlar va ruhiy o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Bu obrazlar nafaqat tashqi go‘zallikni,
balki insonning ma'naviy va ruhiy o‘sishini aks ettiradi, shuningdek, har bir
sayyoraning o‘ziga xos axloqiy va psixologik holatlarini ramzlashadi. Yorningning
sabri, mehri, sadoqati va tinchligi qahramonlarning ruhiy izlanishlarida zarur vosita
sifatida ishlatiladi. Har bir sayyoradagi Yor tasviri, qahramonning ma'naviy
izlanishlari va ichki o‘zgarishlaridagi o‘zgarmas nuqtalar bo‘lib, har bir sayyoradagi
qahramonning yangi ruhiy holatini tasvirlaydi.

Alisher Navoiy "Sab’ai Sayyor" dostonida Yor timsolini nafaqat tashqi
go‘zallikni, balki insonning ichki ruhiy va axloqiy holatini aks ettiruvchi obraz
sifatida ishlatgan. Yor har bir sayyorada o‘ziga xos axloqiy, ruhiy va psixologik
holatlarni ramzlashda muhim rol o‘ynaydi. Dostonning har bir sayyorasida Yorni bir
qahramonning ichki izlanishlari, xatoliklar va o‘zini anglash jarayonida ma'naviy va
ruhiy yuksalishga erishish uchun kerakli vosita sifatida tasvirlaydi. Har bir
sayyoradagi Yor obrazlari, ularni tasvirlashdagi yondoshuvlar orqali, Navoiy inson
qalbining nozik va murakkab tomonlarini o‘ziga xos tarzda ifodalaydi.
Birinchi sayyorada Yorning tasvirlanishi, sabr va zuhddan iborat bo‘lib,
Fazliddinning ichki tinchlikka erishishdagi izlanishini anglatadi. Bu sayyorada Yor
nafaqat tashqi go‘zallik, balki qalbning poklanishi, ichki tinchlikka erishish va o‘zini
anglashni ramzlaydi. Fazliddinning ruhiy holati, hali o‘ziga ishonchsiz va tashvishli,
shuning uchun uning maqsadi tinchlikka erishishdir. Yorningning go‘zalligi, tashqi
ko‘rinishidan tashqari, uning muhim vazifasi ruhiy barqarorlikni ta'minlashdir.
Fazliddinning o‘zini topishi va tinchlikka erishishi uchun Yorning tasviri muhim
vosita sifatida xizmat qiladi.
Misol: Birinchi sayyorada Yorning ning ruhiy fazilati quyidagi tarzda
tasvirlanadi:
"Sabrning qudratini anglash, sening mehringda topildi.
Barcha tashvishlarimni yengib o‘tish uchun sening ko‘maging
kerak."
Bu misolda Yorningning tasvirida sabrning qudrati, uning go‘zalligi nafaqat
tashqi ko‘rinishda, balki ichki tinchlikka olib borishidagi ahamiyati ko‘rsatiladi.
Fazliddin uchun bu sabr, ichki kamolotga olib boruvchi muhim fazilat sifatida qabul
qilinadi.
Ikkinchi sayyorada Yorning tasvirida Fazliddinning ichki kurashi, ehtiroslari va
tug‘ilgan shubhalari tasvirlanadi. Bu sayyorada Yor go‘zalligi, faqat tashqi shakli
37

bilan emas, balki uning yuragidagi muhabbat va sadoqat bilan ham ifodalanadi.
Fazliddin o‘zining haqiqiy muhabbatini tushunishga harakat qiladi, lekin uning ichki
qarama-qarshiliklari, noaniqliklar va ba'zan o‘zgacha qarashlari unga bu yo‘lda
xalaqit beradi. Yorning tasviri bu sayyorada ehtiroslar, umidlar va ichki kurashlarni
aks ettiruvchi ramz sifatida ishlatiladi.
Misol: Ikkinchi sayyorada Fazliddinning his-tuyg‘ulari quyidagicha izohlanadi:
"Sen sevganim, men seni kutdim, lekin qalbimda shuhrat va
sadoqatning o‘rtasida o‘zimni topolmayapman.
Yorug‘ dunyo va men orasidagi farqni his qilaman."
Bu so‘zlar orqali Fazliddinning ichki qarama-qarshiliklari, uning muhabbati va
bu muhabbatni tushunishdagi qiyinchiliklari tasvirlanadi. Yorning tasviri shu
qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi.
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonidagi har bir sayyora hikoyasidagi
Yor obrazlari, har xil axloqiy va psixologik holatlarning timsoli sifatida ishlatilgan.
Har bir sayyorada Yorning tasvirlanishi, qahramonlarning ichki dunyosidagi
izlanishlar, ruhiy o‘zgarishlar va ma'naviy yuksalishlarni aks ettiradi. Yorningning
sabr, mehr, sadoqat va ichki kuchi, qahramonlarning o‘zini anglash, ruhiy tozalash va
haqiqiy muhabbatni tushunishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Har bir
sayyoradagi Yor tasviri, qahramonlarning ruhiy o‘sishini va ularning ichki
kurashlarini tasvirlashda kuchli vosita bo‘lib, uning shakllanishi, go‘zalligi va ruhiy
fazilatlari qahramonlar uchun yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi. Bu orqali Navoiy inson
qalbining murakkab va nozik tomonlarini yanada chuqurroq tushunishga undaydi.
2.3. Yorning ruhiy-axloqiy kamolotga ta’siri
Alisher Navoiy ning "Sab’ai Sayyor" dostonidagi Yor obrazlari nafaqat
go‘zallik, muhabbat yoki tashqi ko‘rinishlarning ramzi sifatida emas, balki insonning
ichki kamoloti, ruhiy izlanishlari va axloqiy o‘sishini tasvirlovchi muhim obraz

sifatida ishlatilgan. Yorning o‘ziga xos yoritilishi va undagi ruhiy-axloqiy fazilatlar,
nafaqat dostonning qahramonlari, balki o‘quvchilar uchun ham muhim ma'naviy
saboq bo‘lgan. Yorning ruhiy-axloqiy kamolotga ta'siri — dostonning markaziy
g‘oyalaridan biridir. Bu obraz o‘ziga xos tarzda sevgi, sabr, sadoqat, mehr, axloqiy
o‘sish va ma'naviy mukammallikni tasvirlaydi. Shuningdek, Yor orqali Navoiy
insonning ichki kurashlari, sabr-toqat va ruhiy izlanishlarining ramzlarini taqdim
etadi.
Yor obrazining asosiy ruhiy-axloqiy ta’siri, uning qahramonlarning ichki
dunyosiga qanday kirib, ularni ruhiy kamolotga qanday olib borishi bilan bog‘liq. Bu
jarayonda Yor nafaqat tashqi go‘zallik va muhabbatning ramzi, balki ma'naviy
yuksalishning, axloqiy mukammallikning va ruhiy izlanishlarning ramzidir. Yorning
qahramonlar ruhiyatidagi ta’siri, asosan, uchta asosiy fazilat orqali ifodalanadi: sabr,
mehr va ichki izlanish. Ushbu fazilatlarning har biri Fazliddin kabi qahramonlarni
o‘zining ma'naviy yuksalishiga, ichki kamolotga yetkazadi.
Sabr insonning ruhiy kamolotga erishishida eng muhim va zarur fazilatlardan
biri hisoblanadi. Yorning sabri dostonning markaziy o‘rinlaridan birini egallaydi va bu
tasvir Fazliddinning ruhiy o‘sishini anglatadi. Yorningning sabri va sadoqati, faqat
go‘zallik sifatida ko‘rsatilmaydi. Uning sabr bilan yondashuvi, qalbning
mustahkamligi va ichki kuchini anglashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Fazliddin uchun Yorning sabrini ko‘rish, uning o‘zining ruhiy holatini
anglashga yordam beradi. Boshida u sabrni faqat muammolarni hal qilish vositasi
sifatida ko‘rgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tgan sayin, u bu sabrni insonning ichki kuchi va
ma'naviy yuksalishining muhim omili sifatida qabul qiladi. Sabri, mehrining to‘g‘ri
yo‘lini, chinakam muhabbatni tushunishga yordam beradi. Bu sabrni nafaqat tashqi
hayotda, balki o‘zining ichki kurashlarida ham ko‘rsatadi. Yorning sabri bilan
Fazliddin o‘zining o‘ziga bo‘lgan ishonchsizliklarini, noaniqliklarini yengib o‘tadi va
shuningdek, sabrni haqiqiy mehr bilan uyg‘unlashtiradi. Sabrsizlik uning qalbida
39

qarama-qarshiliklarni yuzaga keltirgan bo‘lsa, Yorning sabri bu ziddiyatlarni hal
qilishga yordam beradi.
Misol: Birinchi sayyorada, Fazliddin Yorning sabrini ko‘rib, shunday fikr
yuritadi: "Sen o‘z sabring bilan meni o‘zgartirding, sening sabringni
ko‘rganimda, o‘z sabrimni ham angladim.
Sen nafaqat go‘zal, balki sabrli va kuchli eding."
Bu so‘zlar orqali Fazliddinning sabr va mehrni tushunishidagi o‘zgarishlari
aniq ifodalanadi. Yorning sabri, uning go‘zalligi va mehrining ustunligi bilan birga,
Fazliddinning ruhiy kamolotini ta'minlaydi.
Mehr, faqat tashqi ko‘rinishlar yoki fizika bilan bog‘liq bo‘lgan narsa sifatida
tasvirlanmaydi. Bu, ma'naviy dunyoni, boshqalar bilan bo‘lgan haqiqiy, samimiy
aloqalarni yaratishda zarur bo‘lgan ko‘prik sifatida ko‘rsatiladi. Yorning mehrining
ta'siri, Fazliddinning nafaqat sevgi, balki sabr, sadoqat va inoyatni ham anglashga
yordam beradi. Mehr, ko‘plab ruhiy o‘zgarishlar uchun eng asosiy motivatsiya
sifatida xizmat qiladi. U Fazliddinning qalbini, ruhini tozalashda va uni poklatishda
yordam beradi.
Misol: Fazliddin ikkinchi sayyorada Yorningga bo‘lgan muhabbatini
quyidagicha ifodalaydi:
"Sen faqat tashqi go‘zalliging bilan emas, balki mehring bilan ham
qalbimni yuvding.
Sen nafaqat meni, balki o‘zimni tushunishimga ham yordam
berding."
Bu so‘zlarda Fazliddinning ruhiy yuksalishini, uning mehrga bo‘lgan chuqur
anglashini ko‘rishimiz mumkin. Yorning mehrining ta'siri, Fazliddinning o‘zini to‘g‘ri
tushunishi va haqiqiy muhabbatni anglashini ta'minlaydi.
Sadoqat, Yorning tasvirida Fazliddinning ruhiy izlanishlarining eng muhim
qismidir. Yorning sadoqati, nafaqat bir-biriga bo‘lgan sevgini, balki ichki izlanishlar,

axloqiy mustahkamlikni ifodalaydi. Fazliddinning o‘zidagi izlanishlar, xatoliklar va
o‘zgarmas orzularni amalga oshirishdagi qiyinchiliklar o‘rtasida Yorningning
sadoqati, uning ichki kuchini topish va o‘zining ichki kamolotiga erishish yo‘lida
yordam beradi. Yorningning sadoqati, o‘zining maqsadlariga sodiq qolish, o‘zini
tanish va yaxshilash uchun zarur bo‘lgan fazilatni ifodalaydi.
Misol: Fazliddinning ruhiy o‘zgarishini ko‘rsatadigan sadoqatli so‘zlaridan biri:
"Sening sadoqating orqali men o‘zimni topdim, men senga bo‘lgan
ishonchimni yo‘qotmadim.
Sadoqatimiz menga kuch berdi va men o‘zimni yangiladim."
Yorningning sadoqati, Fazliddinning ruhiy izlanishlari va ichki kamolotiga
bo‘lgan ehtiyoji va sodiqligini aks ettiradi. Yorningning sadoqati, nafaqat tashqi
go‘zallik yoki muhabbatni, balki ruhiy va axloqiy salohiyatni oshiruvchi muhim omil
sifatida ishlatilgan.
Yorning ruhiy-axloqiy kamolotga ta’siri, uning go‘zalligi, mehri, sabri va
sadoqati orqali taqdim etiladi. Fazliddinning ichki dunyosidagi izlanishlar va ruhiy
o‘zgarishlar Yorning orqali yuksaladi, u orqali qahramon ichki tinchlikka erishadi va
o‘zining haqiqiy muhabbatini tushunadi. Yorning sabri va mehrining ta'siri,
Fazliddinning o‘zini to‘g‘ri tushunishi va haqiqiy yuksalishga erishishiga yordam
beradi. Dostonning har bir sayyorasida Yorning tasvirlanishi, inson qalbining har xil
fazilatlari va ularni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan vositalarni aks ettiradi. Bu obraz
Fazliddinning ruhiy izlanishlari va axloqiy yuksalishidagi eng muhim kuchdir.
Yor obrazining Fazliddinning ruhiy va axloqiy kamolotiga ta’siri, faqat tashqi
go‘zallik yoki muhabbatni qamrab olish bilan chegaralanmaydi. Yor, asosan,
insonning o‘zini anglash, o‘zining ichki dunyosini to‘g‘ri qadrlash va maqsadlariga
erishish yo‘lida qanday ahamiyatga ega ekanligini tasvirlaydi. Fazliddinni har bir
sayyoradagi Yor tasvirlari orqali nafaqat tashqi go‘zallikka, balki o‘zining ichki
muammolarini hal qilishga undaydi. Bu tasvir, Fazliddinning o‘ziga bo‘lgan
41

ishonchini oshirib, uning axloqiy, ma'naviy va ruhiy yuksalishiga qanday yordam
berishini yoritadi.
Dostonning har bir sayyorasida Yorningning mavjudligi, Fazliddinning ruhiy
izlanishlarini yangilashga va uni o‘zining haqiqiy o‘zligini anglashga yo‘naltiradi. Bu
jarayon Yorning orqali amalga oshadi, chunki Yorning faqat tashqi go‘zalligi emas,
balki uning ichki kamolotga erishishdagi o‘rni ham muhimdir. Fazliddinning ichki
izlanishlari, o‘zini to‘g‘ri tushunishga, o‘zining qalbida joylashgan sevgi va nafratni
ajratib ko‘rishga qaratilgan.
Misol uchun birinchi sayyorada Yorningning go‘zalligi Fazliddinni
nafaqat tashqi muammolarini yengishga, balki o‘zini anglash yo‘lidagi
izlanishlarini davom ettirishga undaydi. Yorning uning ichki qalbini,
ishonchini, sabrini va mehrini shakllantiradi. Fazliddinning ruhiy
o‘zgarishlari Yorningning tasvirida nafaqat tashqi ko‘rinish, balki uning
ruhiy tozaligi, sadoqati va mehrini anglashda namoyon bo‘ladi.
Yorningning tasviridagi ruhiy-axloqiy kamolotga ta’siri, faqat hayotdagi
holatlar yoki tashqi sharoitlarga bog‘lanib qolmaydi. Navoiy, Yorni falsafiy jihatdan
ham o‘rganadi. Yorningning tasviri orqali u, nafaqat go‘zallik va muhabbatni, balki
sabr va sabrli insonning ichki dunyosidagi muvozanatni ham ko‘rsatadi.
Fazliddinning ruhiy holati va ichki kurashlari ko‘rsatilganida, Yorning tasviridan
uning muvozanatni saqlab qolishdagi ahamiyati keltiriladi.
Yorning sabri va sadoqati, Fazliddinning o‘ziga bo‘lgan ishonchni
mustahkamlash va ularni ruhiy kamolotga olib borishda asosiy rol o‘ynaydi.
Fazliddinning har bir sayyorada o‘tkazgan imtihonlari, ichki kurashlari va orzulari,
aynan Yorningning sabr va sadoqati orqali yengiladi. Bu sabr va sadoqat,
Fazliddinning psixologik va axloqiy holatining mustahkamlanishiga yordam beradi.

4
Misol uchun , Yorningning sadoqati, Fazliddinni birinchi sayyoradagi
ruhiy izlanishlari jarayonida ruhiy poklanishga olib boradi. Sadoqat, faqat
boshqa shaxsga bo‘lgan vafolarni ifodalash sifatida ko‘rsatilmaydi, balki
Fazliddinning o‘z maqsadlariga bo‘lgan sadoqati, uning ichki
muvozanatini tiklashga yordam beradi.
Yorning tasvirlari faqat bevosita tasvirlanishlar emas, balki ularning
ma'nosi va ramzlari ham juda kuchli. Yorningning go‘zalligi, uning
sadoqati, mehri, sabri — bu hamma ramzlar, Fazliddinning ruhiy va
axloqiy kamolotga erishish yo‘lida asosiy ustunlar sifatida ishlatiladi. Bu
ramzlar orqali Navoiy, insonning o‘ziga bo‘lgan ichki ehtiyojlarini va o‘zini
anglash jarayonini ko‘rsatadi.
Misol uchun, Yorningning tasviri, ko‘p hollarda, toza suv, quyosh nuri,
yengil shamol kabi tabiat elementlari bilan bog‘lanadi. Bu elementlar
ruhiy tozalash, ichki tinchlikka erishish va mukammallikka intilish ramzi
sifatida ishlatiladi. Fazliddinning ruhiy izlanishlari, bu ramzlar orqali
amaliyotga aylanadi.
Yorningning tabiiy go‘zalligi, uning tashqi jihatlarini ko‘rsatishdan tashqari,
Fazliddinning ichki izlanishlarining tabiiy va asosli ekanligini ham ta'kidlaydi.
Yorningning tasviri orqali, Fazliddinga nafaqat tashqi go‘zallikni, balki ichki
komillikni tushunishga yordam beriladi. Tabiat elementlari — suv, yer, havo, olov —
bularning hammasi, Yorningning go‘zalligi va uning ruhiy muvozanatni ta'minlovchi
kuchini ramzlaydi.
4
Ogaxiy Muhammad Rizo. Oshiq o‘lding, ey ko‘ngul. G‘azallar, ruboiylar,tuyuqlar, muxammaslar. G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot –matbaa ijodiy uyi.Toshkent-2016.
43

Yorning tasviridagi yana bir muhim jihat, uning psixologik ta’siri va
Fazliddinning ichki ruhiy holatiga ta'siri. Fazliddinning ruhiy o‘zgarishlari, uni sevish
orqali boshqariladi. Ularning sevgi va mehrga bo‘lgan munosabati, uni ruhiy
izlanishlarini amalga oshirishga undaydi. Yorning tasviridagi psixologik jihatlar,
Fazliddinning ichki ruhiy holatidagi eng chuqur fazilatlarni va maqsadlarni aniqlashda
yordam beradi. Bu tasvirlar orqali, Fazliddin o‘zining ichki yuksalishi va ma'naviy
mukammallikka erishish yo‘lida o‘zini anglashga, yangi ruhiy holatlarni qabul
qilishga o‘rgatadi.
Yorning tasviridagi yana bir qiziqarli jihat — uning Fazliddinning ichki
dualizmini yengishdagi roli. Fazliddinning ichki dunyosida doimo qarama-
qarshiliklar, ikki xil yo‘lni tanlashga bo‘lgan ichki kurashlar mavjud. U o‘zining
maqsadlarini, orzularini, yoki ba'zan o‘zining aql-idrokini tanlab, ularni amalga
oshirishga harakat qilsa-da, har doim ichki nizolar va qarama-qarshiliklar bilan
yuzma-yuz keladi. Yorning mavjudligi va uning tasviri, aynan shu qarama-
qarshiliklarni bartaraf etishda yordam beradi.
Yorningning Fazliddinning ruhiy va axloqiy kamolotiga ta’siri dostonning eng
markaziy mavzularidan biri hisoblanadi. Yor tasviridagi sabr, mehr, sadoqat va
go‘zallik, faqat tashqi dunyo bilan bog‘liq bo‘lmay, balki insonning ichki dunyosidagi
izlanishlarni, ruhiy yuksalishni va axloqiy o‘sishni aks ettiradi. Fazliddinning har bir
sayyoradagi ruhiy holatlari va izlanishlari, Yorningning tasviridagi ramzlar va
metaforalar orqali kuchayadi. Yorningning sabri va mehrining ta’siri, qahramonni
faqat tashqi go‘zallikni anglashga, balki o‘zining ichki dunyosini tushunishga ham
undaydi. Shu tarzda, Yorningning o‘zi, Fazliddinning ma'naviy mukammallikka
erishishidagi asosiy vositaga aylanadi.

III BOB. QIYOSIY TAHLIL: NIZOMIY VA NAVOIY DOSTONLARIDA
YOR TIMSOLINING O’XSHASHLIK VA FARQLARI
3.1. Tasvir uslubi va badiiy vositalarning tahlili
Nizomiy Ganjavi va Alisher Navoiy o‘zbek mumtoz adabiyotining ikki buyuk
vakili bo‘lib, ularning dostonlarida Yor timsoli alohida o‘rin tutadi. Nizomiy
Ganjaviyning “Haft Paykar” dostonida Yor tasvirining aks etishi, uning o‘ziga xos
poetik va falsafiy jihatlari bilan birga, tasvir uslubi va badiiy vositalar orqali yuqori
darajada chuqurlik kasb etadi. Shu bilan birga, Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor”
dostonida ham Yor obrazining tasviri o‘ziga xos tarzda yoritilgan. Har ikki dostonning
poetik-uslubiy o‘ziga xosliklari, Yor timsolining talqini, badiiy vositalar va
uslublarning umumiyligi va farqlari, adabiy tafakkurdagi o‘xshashliklar va farqlarni
ko‘rsatadi.
Nizomiy va Navoiy o‘zlarining dostonlarida Yorningning go‘zalligi va uning
ichki dunyosini tasvirlashda alohida yondashuvni qo‘llagan. Nizomiy Ganjavining
“Haft Paykar” asarida, Yorningning tashqi go‘zalligi va uning go‘zallikdagi ramziy
ma'nolari ilgari surilgan. Nizomiy, Yorningni faqat jismoniy go‘zallik orqali emas,
balki uning ruhiy pokligi, sadoqati va mehrining orqali ham tasvirlaydi. Bu yerda
Yorningning go‘zalligi faqat tashqi ko‘rinish bilan cheklanmaydi, balki uning ichki
kamolotini, mehr-muhabbatga bo‘lgan ishonchini va sabrini ham alohida ta'kidlaydi.
Misol: Nizomiyning “Haft Paykar” dostonida Yorningni
tasvirlaganida, uning tashqi go‘zalligi va jismoniy jozibasi bilan bir
qatorda, uning ichki dunyosi, ya'ni mehr va sadoqat ham aks ettiriladi.
Yorningning tabiiy go‘zalligi, uning sabr-toqatli va mehribon xarakteri
bilan uyg‘unlashadi, bu esa Fazliddinning ruhiy kamolotiga ta'sir
ko‘rsatadi. Nizomiyda Yorning go‘zalligi va uning sabri, bir-birini
to‘ldiruvchi va biri ikkinchisiga ta'sir qiluvchi jarayon sifatida tasvirlanadi.
45

Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida esa, Yorningning go‘zalligi,
ko‘proq psixologik va ruhiy o‘zgarishlarning aksidir. Navoiy o‘z asarida Yorningni
nafaqat jismoniy go‘zallik timsoli sifatida, balki insonning ma'naviy va axloqiy
yuksalishiga ta'sir etuvchi vosita sifatida tasvirlaydi. Bu yerda Yorningning tashqi
go‘zalligi, bir vaqtning o‘zida uning ichki dunyosidagi eng yuqori sifatlarni aks
ettiradi.
Misol uchun, Navoiyning dostonida Yorningni tasvirlashda, uning
go‘zalligi hamda mehr, sabr va sadoqat kabi fazilatlari o‘rtasidagi uyg‘unlik
aniqroq ko‘rsatilgan. Navoiyda, Yorningning tasvirida estetik jihatlar
hamda ruhiy jihatlar bir-birini mustahkamlovchi elementlar sifatida
birlashadi, bu esa Fazliddinning ichki tinchlik va komillikka erishish yo‘lini
yoritadi.
Har ikkala dostonning Yor obrazini yaratishda ko‘p ishlatiladigan badiiy
vositalardan biri — metafora va ramzlardir. Nizomiy va Navoiyda Yor tasvirining
chuqur ma'nosi, uning metafora va ramzlar orqali beriladi. Har bir tasvir, nafaqat
tashqi go‘zallikni, balki ma'naviy va axloqiy ma'nolarni anglatadi.
Nizomiyda Yorning tasviri juda boy metaforalarga ega. Yorningning go‘zalligi
ko‘pincha «nur» yoki «oy» kabi ramziy tushunchalar bilan ifodalanadi. Bu ramzlar
uning ichki pokligini va tozaligini, shuningdek, o‘zining sevgi va sadoqatni
anglashdagi ulkan roli bilan bog‘lanadi. Yorningning go‘zalligi, bu dunyodagi haqiqiy
o‘zlikni, eng yuksak ma'naviy qadriyatlarni anglatadi.
Misol: Nizomiyning "Haft Paykar" asarida Yorningning tasviri
ko‘pincha nur bilan bog‘lanadi. Bu nur, uning jismoniy va ruhiy go‘zalligini
anglatadi, shuningdek, ichki poklik va ma'naviy yuksalishning ramzidir.
Fazliddinning ruhiy o‘zgarishlari, Yorningning nuriga ko‘rinadi va u orqali
o‘zining haqiqiy mohiyatini tushunadi .

Alisher Navoiy esa Yorningni ramz sifatida ko‘proq faza (yaxshi holat) va ruhiy
yuksalish ramzi sifatida ko‘rsatadi. Navoiyda, Yorningni ko‘pincha yengil shamol,
quyosh nurida porlayotgan bulutlar yoki toza daryo sifatida tasvirlaydi. Bu ramzlar
uning har bir fazilatini — sabr, sadoqat, mehr va go‘zallikni — yaxshilik va
yuksalishni ramziy tarzda ifodalaydi.
Yor timsoli, har ikki dostonning badiiy va falsafiy talqinida simvolik va
allegorik jihatlarni o‘z ichiga oladi. Nizomiy va Navoiyda Yor faqat tashqi
go‘zallikning tasviri bo‘lib qolmay, balki unda inson ruhiyatining eng yuqori
nuqtalarini, axloqiy va ma'naviy kamolotni, hamda sevgi va sadoqatni anglatadigan
simvol sifatida ishlatiladi.
Nizomiyda Yorningning tasviri, ko‘proq sevgining va muhabbatning ramziga
aylangan. Yorning uning ichki go‘zalligi va ruhiy pokligini ta'kidlab, inson qalbining
muhim fazilatlarini aks ettiradi. Yorning va Fazliddinning munosabati orqali
insonning o‘zini anglash, haqiqiy muhabbatni tushunish va yuksalishiga erishish
jarayoni yoritiladi.
Misol: Nizomiyda Yorningning ramzi bir nuqtada — sevgi va
go‘zallikning yuksak ma'nosida — aks etadi. Uning mavjudligi
Fazliddinning ichki dunyosida kuchli o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi va
o‘z-o‘zini topish yo‘lida yuksak maqsadlarga erishishga yordam beradi. 5
Alisher Navoiyda Yorningning ramziy roli ko‘proq ruhiy tinchlik va axloqiy
yuksalish sifatida ko‘rsatiladi. Yorningning sadoqati va go‘zalligi, Fazliddinning ichki
kurashlarini bartaraf etishga yordam beradi. Bu yerda Yorning ning tasviri simvolizm
va allegoriya yordamida, ruhiy taraqqiyot va ma'naviy o‘sishning ramziga aylangan.
Yor timsoli Nizomiy va Navoiy dostonlarida alohida poetik va falsafiy ma'no
kasb etadi. Ularning tasvir uslublari va badiiy vositalaridagi farqlar, bir vaqtning
o‘zida o‘xshashliklarni ham aks ettiradi. Har ikkala adibning asarlarida Yorning
5
Tafakkur,2019.Abdullayev, M. (2010). O‘zbek mumtoz adabiyotida Yor timsolining o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston
Yozuvchilar uyushmasi.
47

go‘zalligi, mehr va sadoqatning ramzi sifatida tasvirlanadi, ammo ularning poetik
uslubi va badiiy vositalari orqali Yorningning o‘zi qanday ma'naviy, ruhiy va axloqiy
tasvirga aylanishi ko‘rsatilgan. Yorningning ramziy va allegorik tasvirlari har ikki
asarda o‘zining o‘xshashligini va o‘ziga xos farqlarini aks ettirib, adabiyotda ruhiy va
ma'naviy o‘sishning eng yuqori nuqtalarini ko‘rsatadi.
Yorning tasvirining o'zgarishlari, har ikkala asarda — Nizomiy va Navoiyning
dostonlarida — uning psikologik va estetik mazmunini chuqurroq aks ettiradi. Bu
o'zgarishlar, asosan, Fazliddinning ichki dunyosi va Yorning bilan bo'lgan
munosabatlariga bog'liq. Har ikki doston ham Yorningni o'zining go'zalligi va mehr-
muhabbati orqali qanday o'zgarishlar olib kelishi mumkinligini tasvirlaydi, lekin har
bir adib bu o'zgarishlarni o'z uslubida ifodalaydi.
Nizomiyning “Haft Paykar” asarida, Yorningning tasviri o'zgarishlarga
qaratilgan ruhiy taraqqiyotning asosi sifatida ishlatiladi. Yorning tasvirining
o'zgarishi, faqat tashqi ko'rinishdan kelib chiqmaydi; ularning ichki va ruhiy
o'zgarishlari ham o'z navbatida Fazliddinning ruhiy transformatsiyasiga ta'sir qiladi.
Nizomiyda Yorning faqat go'zallik va mehrning timsoli emas, balki Fazliddinning o'z
ichki kamolotiga erishishidagi yetakchi vazifani bajaradi. Fazliddin va Yorningning
munosabati, bir-birini o'zgarishlar va ruhiy poklanish yo'lida yordam berish orqali
yoritiladi.
Boshqa tomondan, Alisher Navoiy “Sab’ai Sayyor” dostonida Yorningni biror
bir tasvir orqali muayyan axloqiy fazilatlarning o'zgarishi sifatida tasvirlaydi.
Yorningning go'zalligi, uning mehr va sadoqatini ifodalash orqali, asosan,
Fazliddinning ichki dunyosidagi ruhiy transformatsiyalarni qo'zg'atadi. Navoiyda
Yorning bir qator sifatlar — mehr, sabr, sadoqat — orqali Fazliddinning ma'naviy
yuksalishiga hissa qo'shadi. Bu yerda Yorningning go'zalligi faqat tashqi joziba
sifatida emas, balki inson ruhiyatining chuqur qatlamlarini o'rganishga yo'naltirilgan
badiiy vosita sifatida ishlatiladi.

Nizomiy va Navoiy dostonlaridagi Yorning tasvirida foydalanilgan badiiy
vositalar va uslublar nafaqat go'zallikni, balki yashirin va chuqur psixologik va
falsafiy ma'nolarni aks ettiradi. Metafora va simvolizm — badiiy vositalar sifatida —
har ikki dostonning asosiy elementlaridan biridir. Ammo ularning ishlatilishi va
ularning tafsiri har ikkala yozuvchining individual poetik uslublariga mos ravishda
farq qiladi.
Nizomiyning dostonida Yorningni tasvirlashda metafora va simvolizm asosiy
badiiy vosita sifatida qo'llaniladi. Nizomiyda Yorning faqat tashqi go'zallik bilan
bog'lanmaydi, balki u ma'naviy yuksalishni anglatadigan eng yuqori metafora sifatida
ishlatiladi. Masalan, Yorningning go'zalligi ko'pincha nur, oy, yoki yulduzlar bilan
taqqoslanadi. Bu tasvirlar orqali Yorningning go'zalligi va unga nisbatan his-
tuyg'ular, Fazliddinning ruhiy yuksalishining ramzi sifatida aks ettiriladi. Nizomiyda
Yorningning ko'rsatilishi, uning go'zalligi orqali, ruhiy o'zgarish va poklanishni aks
ettiradi, bu esa Fazliddinning ichki dunyosida ongli va beoniy o'zgarishlarni yuzaga
keltiradi.
Navoiyda, shuningdek, Yorningning tasvirida simvolizm va allegoriya kuchli
o‘rin tutadi, ammo ularning qo‘llanilishi yanada kuchliroq badiiy ruhni yaratadi.
Navoiyda Yorningning go‘zalligi nafaqat jismoniy tashqi ko‘rinish sifatida, balki har
qanday noaniqlik, ruhiy axloqiy kamolotga erishish yo‘lida alohida axloqiy va
ma'naviy qadriyatlarni ifodalovchi vosita sifatida yoritiladi. Yorning go‘zalligi, uning
mehriga bo‘lgan sadoqat orqali ruhiy o‘zgarishlarni va ichki poklanishning ramzi
sifatida ishlatiladi. Navoiyda, Yorning obrazining juda aniq va yaqqol ramzlar orqali
badiiy talqini mavjud: masalan, Yorningning har bir fazilatiga taalluqli ramzlar —
sabr, mehr, sadoqat — ma'naviy va axloqiy yuksalishga erishish yo‘lida Fazliddinning
yo‘lboshchisi sifatida xizmat qiladi.
Yorningning psixologik ta’siri, nafaqat tashqi ko‘rinish va go‘zallik orqali, balki
uning ichki yuksalishi, Fazliddinning ichki dunyosida qayta shakllanishining ajralmas
qismi sifatida ko‘rsatiladi. Yorningning Fazliddinning ruhiy va axloqiy yuksalishidagi
49

o‘rni, psixologik jihatdan juda chuqur talqin etilgan. Nizomiyda, Yorning faqat tashqi
joziba bo‘lib qolmaydi, balki uning ruhiy ta’siri Fazliddinning ichki kurashlariga
ijobiy ta’sir qiladi. Unga bo‘lgan mehr, sabr va go‘zallik haqidagi tasavvurlar,
Fazliddinning ichki tinchligini va o‘zligini anglashidagi jarayonlarni kuchaytiradi.
Fazliddinning ichki o‘zgarishlari, aynan Yorningning ruhiy va axloqiy
fazilatlari orqali amalga oshiriladi. Nizomiyda bu jarayon, ko‘proq ichki izlanishlar va
ruhiy o‘zgarishlarni aks ettirishga yo‘naltirilgan. Yorning orqali, Fazliddinning ruhiy
yuksalishi va axloqiy mukammallikka erishishi ko‘rsatiladi. Yorning ning sadoqati,
sabri va go‘zalligi, Fazliddinning o‘zini anglashdagi ijobiy omil sifatida ishlatiladi.
Bundan tashqari, Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonida, Yorningning ichki
dunyosi orqali Fazliddinning ma'naviy va ruhiy o‘sishi, uning barcha ichki qarama-
qarshiliklari va izlanishlarini engishga yordam beradi. Bu jarayonda Yorningning
go‘zalligi, uning mehriga bo‘lgan sadoqat, ruhiy va axloqiy tushuncha o‘rtasidagi
o‘zgarishlarni ta'kidlaydi.
Nizomiy va Navoiyning dostonlarida Yorning tasviri, har ikki asarda ham
chuqur ruhiy va axloqiy o‘zgarishlar, psixologik izlanishlar va falsafiy yuksalishning
timsoli sifatida yoritiladi. Ularning asarlarida Yorningning go‘zalligi va mehrga
bo‘lgan sadoqati, ichki dunyoning poklanishiga va ma'naviy yuksalishga erishishning
muhim vositalaridan biri sifatida ko‘rsatilgan. Har ikkala dostonning o‘ziga xos tasvir
uslubi, badiiy vositalari va ramzlar orqali Yorningning roli, uning faqat tashqi
go‘zallikni emas, balki ruhiy va axloqiy yuksalishning ham ramzini tashkil etadi.
3.2. Sharqona tasavvuf va axloqiy qarashlarning Yorga munosabatdagi
ta’siri
Yor obrazining Sharqona tasavvuf va axloqiy qarashlar bilan aloqasi, o'zbek
mumtoz adabiyotida juda chuqur ildizlarga ega. Nizomiy Ganjavi va Alisher Navoiy
dostonlarida Yorning timsoli, nafaqat go'zallik va mehrning ifodasi sifatida, balki
tasavvufiy va axloqiy nuqtai nazardan, ma'naviy yuksalishning ramzi sifatida ham

ishlatiladi. Tasavvuf, o'zining mistik tabiatiga ko'ra, insonning ichki dunyosidagi
mukammallikka intilish va Yaratganga yaqinlashish yo'li sifatida yor va go'zallik
obrazlarini keng qo'llagan. Bu nafaqat tashqi go'zallik, balki insonning ichki kamoloti,
ruhiy poklanishi va axloqiy fazilatlarning yuksalishini tasvirlaydigan ramzlar bilan
bog'liqdir.
Sharqona tasavvuf falsafasida, go'zallik va mehr nafaqat insoniyatning jismoniy
borlig'ini bezovta qiluvchi tashqi sifatlar sifatida qaraladi, balki ular bir xil ichki ruhiy
va axloqiy muvozanatni saqlashning, insonning ma'naviy poklanishining ko'rsatkichi
sifatida ham tasvirlanadi. Tasavvufda go'zallik — bu Yaratganning yuksak
sifatlarining inson ruhiyatida aks etishidir. Yorning go'zalligi, bu tasavvufiy nuqtai
nazardan, nafaqat tashqi joziba, balki insonning ichki dunyosidagi yuksalish va
ma'naviy mukammallikni anglatadi.
Nizomiy Ganjavining “Haft Paykar” asarida Yorning tasviri, tasavvufiy
ma'noda, ruhiy komillikka erishishning yo'li sifatida ishlatiladi. Yorningning
go'zalligi, nafaqat tashqi jihatlariga e'tibor qaratadi, balki uning ichki va ma'naviy
fazilatlari orqali, qahramonning yuksalishiga turtki bo'ladi., Masalan Fazliddinning
Yorningga bo'lgan sevgisi, tasavvufda yagona bo'lgan "ishq" va "muhabbat"
tushunchalari bilan bog'liqdir. Yorningning go'zalligi, Fazliddinning ruhiy
o'zgarishlariga yordam berib, unga ma'naviy tinchlik va sabrni o'rgatadi. Bu yerda
Yorningni tasvirlash, tasavvufning "ishq" tushunchasini hamda Fazliddinning ruhiy
rivojlanishini yoritishga imkon beradi.
Tasavvufiy adabiyotda, Yorningni "safoviy" yoki "eng oliy" go'zallik sifatida
ko'rish, uning ma'naviy ahamiyatini ochib beradi. Nizomiyning dostonlarida, Yorning
faqat tashqi jozibaga ega bo'lib qolmaydi, balki uning ichki dunyosi ham barcha
axloqiy fazilatlar bilan boyitilgan. Fazliddinning uni sevishi, uning faqat tashqi
go'zalligi orqali emas, balki uning axloqiy va ruhiy yuksakligini tan olish orqali
rivojlanadi.
51

6
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” asarida, Yorning timsoli, tasavvufiy va
axloqiy qarashlarga asoslangan holda, ma'naviy yuksalishning eng yuqori nuqtasini
anglatadi. Navoiy tasavvufni insonning ichki dunyosini poklash va uni mukammal
bo'lishga intilish sifatida ko'rgan. Uning dostonlarida Yorningning timsoli ko'pincha
tasavvufiy haqiqatlarni, ruhiy poklanish va ma'naviy izlanishni ifodalovchi sifatlar
bilan birga keladi.
Navoiyning dostonlarida, Yorning nafaqat tashqi go'zallik, balki insonning ichki
go'zalligi va axloqiy fazilatlarining ifodasi sifatida ko'riladi. Fazliddinning Yorningga
bo'lgan sevgisi, uning ruhiy o'zgarishlarini aks ettiradi, va bu o'zgarishlar tasavvufiy
"ishq" tushunchasi bilan chambarchas bog'liq. Yorningning sadoqati va go'zalligi,
Fazliddinning ichki kurashlariga yordam berib, unga ma'naviy o'sishga erishish
imkoniyatini beradi. Tasavvufda, insonning ichki dunyosini poklash va Yaratganga
yaqinlashish, mehr va sadoqat orqali amalga oshadi.
Navoiyda Yorningning go'zalligi, Fazliddinning ichki dunyosida tinchlik va
o'zini anglash jarayonlarini boshlaydi. Yorningning sadoqati, sabri va go'zalligi, aslida
Fazliddinning ruhiy taraqqiyotini aks ettiradi. Tasavvufiy qarashlarga ko'ra, bu
o'zgarishlar nafaqat tashqi ko'rinishdan kelib chiqqan, balki ichki poklanish va
yuksalishning ramzi sifatida ko'riladi.
Yorningning tasviri, Sharqona axloqiy qarashlar bilan bog'liq holda, go'zallik va
mehrning nafaqat tashqi ko'rinish sifatida, balki insonning ichki fazilatlarini
ifodalovchi ramz sifatida ham ko'riladi. Axloqiy qarashlarga ko'ra, Yorningning
go'zalligi, uning ruhiy va axloqiy sifatlarini ifodalovchi vosita sifatida ishlatiladi.
Yorningning go'zalligi, har bir aks ettirilgan fazilat — sadoqat, mehr, sabr — orqali,
aslida ma'naviy yuksalishning birinchi qadamlarini tashkil etadi. Fazliddin va
Yorningning o'zaro munosabatlari, axloqiy muvozanat va tinchlikka erishish
jarayonini aks ettiradi.
6
Abdullayev, M. O‘zbek mumtoz adabiyotida Yor timsolining o‘rni. Toshkent:(2010)O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi.

Sharqona axloqiy qarashlarga ko'ra, Yorningning tasviri faqat tashqi jozibaga
ega bo'lib qolmaydi, balki uning ichki axloqiy fazilatlari ham alohida o'rin tutadi.
Yorningning go'zalligi va mehri, Fazliddinning ichki dunyosidagi barcha ruhiy va
axloqiy kurashlarni bartaraf etishga yordam beradi. Nizomiy va Navoiy asarlarida,
Yorning nafaqat tashqi go'zallik, balki ichki ma'naviy va axloqiy kamolotning ramzi
sifatida tasvirlanadi. Bu go'zallik va mehr, aslida, sharqona axloqiy qarashlarga ko'ra,
insonning kamolot yo'lidagi eng yuqori qadriyatlarni ifodalovchi vosita sifatida
ishlatiladi.
Sharqona tasavvufda, go'zallik va sevgi ko'pincha inson ruhiyatining
yuksalishiga hissa qo'shadigan ruhiy kuch sifatida qaraladi. Yorning obrazida, tashqi
go'zallik va mehr faqat jismoniy jihatlar emas, balki ruhiy poklanish va ichki
komillikka erishishning ramzidir. Nizomiy Ganjavi va Alisher Navoiyning
dostonlarida Yorning tasviri aynan tasavvufiy tushunchalar bilan chambarchas
bog'liqdir. 7
Nizomiy va Navoiy asarlarida Yorningni tasvirlashda tasavvufiy tushunchalar
va axloqiy fazilatlar muhim o'rin tutadi. Bu yondashuvda, Yorning — jismoniy
go'zallikning timsoli bo'lishdan tashqari, insonning ruhiy rivojlanishiga yordam
beradigan axloqiy va tasavvufiy fazilatlarning ramziga aylanadi. Nizomiyda,
Yorningning har bir fazilati — mehr, sadoqat, sabr, go'zallik — birgalikda,
Fazliddinning ruhiy o'sishi va ichki tinchligini ta'minlashda yordam beradi.
Navoiyning asarida esa Yorning go'zalligi, nafaqat tashqi joziba sifatida, balki uning
axloqiy va ma'naviy fazilatlari orqali Fazliddinning ma'naviy izlanishlarida ham
yordam beradi.
Sharqona tasavvuf va axloqiy qarashlar, Yorning obrazini tushunishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Nizomiy Ganjavi va Alisher Navoiy dostonlarida, Yorning
nafaqat tashqi go'zallik, balki ichki ma'naviy yuksalishning ramzi sifatida ko'rsatilgan.
7
Xallieva Gulnoz. Ogahiy musammatlari.Monografiya. Toshkent “MUMTOZ
SOZ”,2019.
53

Yorning ning go'zalligi, mehr, sabr va sadoqat orqali, insonning ruhiy va axloqiy
mukammallikka erishish yo'lidagi muhim qadriyatlarni aks ettiradi. Bu tasvirlar,
sharqona tasavvufiy va axloqiy qarashlarning ko'rsatkichlari sifatida, Yorningni
nafaqat tashqi, balki ichki poklanishning ramziga aylantiradi.
3.3. Yor – nafaqat ma’shuqa, balki ichki haqiqat, komillik, hatto haqiqat
timsoli sifatida
Yor obrazining Nizomiy Ganjavi va Alisher Navoiy asarlarida o'ziga xos o'rni
bor, chunki u faqat sevgi va go'zallikni ifodalovchi timsol sifatida emas, balki
ma'naviy haqiqat, komillik, va ruhiy mukammallikning ramzi sifatida ham ishlatiladi.
Sharqona adabiyotda, Yor ko'pincha jismoniy go'zallik, mehr, va sevgining timsoli
bo'lib, uning tasviri, ichki haqiqat va axloqiy mukammallikka yo'l ko'rsatadi. Bu
jarayon, aslida, faqat tashqi ko'rinishdan chetlanib, ichki, ma'naviy o'zgarish va
yuksalishga olib boradi. Yor timsoli, shu tariqa, sevgi va go'zallikning faqat tashqi
jihatlari bilan bog'lanmaydi, balki ular ichki haqiqat, komillik va ruhiy izlanishlarning
ramzlariga aylanishi mumkin.
Sharqona adabiyotda Yorni nafaqat tashqi go'zallik va sevgining timsoli
sifatida, balki ichki haqiqat va ma'naviy mukammallikni ifodalovchi obraz sifatida
tasvirlash juda muhimdir. Nizomiy Ganjavining “Haft Paykar” dostonida, Yorning
tasviri ko'pincha insonning ruhiy haqiqatini va ma'naviy izlanishlarini aks ettiruvchi
bir ramz sifatida ishlatiladi. Fazliddinning Yorningga bo'lgan sevgisi, aslida, uning
ichki haqiqatni, hayotning asl ma'nosini va Yaratganning buyukligini anglash yo'lidagi
izlanishlaridir. Yorningning go'zalligi va mehri, nafaqat tashqi jozibani, balki
Fazliddinning ruhiy izlanishlari va ichki haqiqatni tushunishga intilishining ramzi
sifatida ko'rinadi.
Tasavvufda, Yorningning tasviri, ko'pincha insonning ruhiy yuksalishidagi har
bir qadami va o'zgarishni aks ettiradi. Uning go'zalligi va mehri, aslida, tashqi dunyo
bilan bog'liq emas, balki ichki haqiqatni anglash, insonning ichki tinchlik va

mukammallikka erishish jarayonini ifodalaydi. Fazliddinning Yorningga bo'lgan
sevgisi, bu tasavvufiy haqiqatni tushunishga olib boradi, u orqali Fazliddinning ichki
dunyosidagi yuksalish va mukammallikka erishish jarayoni namoyon bo'ladi.
Yorning obrazining komillik timsoli sifatida ishlatilishi, uni faqat tashqi
go'zallik va mehr bilan bog'lamasdan, balki uning ma'naviy va axloqiy jihatlariga
qaratilgan yondashuvni taqozo etadi. Nizomiy va Navoiy asarlarida, Yorning nafaqat
faqat go'zallikning timsoli sifatida, balki insonning ichki komilligi va axloqiy
fazilatlarini anglatadi. Yorningning tasvirida, uning go'zalligi va mehri, aslida,
Fazliddinning yoki Shamsiddinning ruhiy izlanishlaridagi muhim qadriyatlarni aks
ettiradi. Bu qadriyatlar esa, ularga ichki mukammallik, haqiqat va sabrni o'rgatadi.
Yorningning komillik ramzi sifatida tasvirlanishi, ko'plab qahramonlarning ichki
muammolarini hal qilish va ma'naviy kamolotga erishishlariga yordam beradi.
Yorningning komillik sifatida ishlatilishining yana bir qiziqarli jihati, bu
timsolning doimo o'zgarish va taraqqiyot yo'lida bo'lishidir. Nizomiy va Navoiy
asarlarida, Yorning doimo yangi yuksakliklarga erishayotgan va ma'naviy
mukammallikka yetishayotgan obraz sifatida tasvirlanadi. Bu, uning faqat tashqi
go'zallikdan iborat emasligini, balki ruhiy va axloqiy jihatdan doimo o'zini yangilab
borishini, mukammallikka erishishga intilishini anglatadi.
Yorning obrazini sharqona tasavvufiy adabiyotda nafaqat jismoniy go'zallik
yoki sevgining timsoli sifatida, balki haqiqiy ichki haqiqatning ifodasi sifatida ko'rish
mumkin. Nizomiyning “Haft Paykar” asarida, Yorning faqat tashqi go'zallikni aks
ettirmaydi, balki uning ruhiy va axloqiy fazilatlari, unda yashiringan haqiqiy
haqiqatni ifodalaydi. Fazliddinning Yorningga bo'lgan sevgisi, bu haqiqatni anglash
yo'lidagi birinchi qadamlardir. Fazliddinning ichki izlanishlari, haqiqiy haqiqatga
erishishning ramzi sifatida Yorningni qabul qilishni boshlaydi. 8

8
Xallieva Gulnoz. Ogahiy musammatlari.Monografiya. Toshkent “MUMTOZ
SOZ”,2019.
55

Tasavvufda haqiqiy haqiqatga erishish — bu insonning ichki dunyosidagi
ko'plab qatlamsimon muammolarni yengib o'tish jarayonidir. Yorning go'zalligi va
mehri, bu haqiqatni anglashdagi bir vosita sifatida ishlaydi. Fazliddinning Yorningga
bo'lgan sevgisi, uning o'zining ichki haqiqatini topish, Yaratganning huzuriga
yaqinlashish yo'lidagi izlanishlaridir. Bu jarayon, Nizomiy va Navoiy asarlarini
o'qiyotgan o'quvchi uchun, o'z ichki haqiqatini topish va ulug' maqsadga intilishning
ramzi sifatida namoyon bo'ladi.
Sharqona adabiyotda, Yorning faqat tashqi go'zallik yoki ma’shuqa sifatida
ko'rilmaydi, balki u haqiqiy ichki haqiqat, ma'naviy komillik va ruhiy mukammallikni
anglatadi. Nizomiy va Navoiy asarlarida Yorningning go'zalligi, mehr, va sadoqat kabi
fazilatlar, aslida, ichki dunyoning, haqiqatning va ma'naviy izlanishning timsoli
sifatida tasvirlanadi. Yorningni tasvirlashda, sevgi, go'zallik, va mehrning ahamiyati
nafaqat tashqi ko'rinishda, balki ular ichki haqiqat, komillik va ruhiy mukammallikka
erishish jarayonida amalga oshadi. Bu yondashuv, Yorningni faqat ma’shuqa sifatida
emas, balki haqiqiy haqiqat va mukammallik timsoli sifatida ko'rsatadi.

Xulosa
Xamsaning to‘rtinchi dostonlarida Yor timsoli o‘zining boy poetik va falsafiy
ma'nolariga ega bo‘lib, u nafaqat sevgi va go‘zallik, balki ma'naviy komillik, ichki
haqiqat va ruhiy yuksalish ramzi sifatida ishlatilgan. Bu dostonlarda Yorning obrazini
tushunish orqali, nafaqat tashqi ko‘rinishdagi go‘zallik va mehrni, balki insonning
ichki dunyosidagi axloqiy izlanishlar, ma'naviy o‘sish va komillikni ham anglash
mumkin. Nizomiy Ganjavi va Alisher Navoiyning asarlarida Yorning tasviri, uning
go‘zalligi va mehrining ham ichki ma'nosi, ham ruhiy yuksalish va mukammallikka
erishish jarayoni bilan bog‘liqdir.
Nizomiy Ganjavining “Haft Paykar” asarida, Yorning timsoli, insonning
ma'naviy komillikka erishish yo‘lidagi axloqiy fazilatlarini aks ettiradi. Bu dostonning
har bir sayyorasidagi Yorlar, turli axloqiy-psixologik holatlarning timsoli sifatida,
qahramonlarning ruhiy izlanishlarini va ularga bo‘lgan ichki ehtiyojlarni ko‘rsatadi.
Yor obrazida go‘zallik va mehrning falsafiy talqini, insonning ruhiy taraqqiyoti va
o‘zining haqiqiy ichki haqiqatini topish jarayonida shakllanadi. Fazliddinning
Yorningga bo‘lgan sevgisi, uning ma'naviy yuksalishi va ichki haqiqatni anglashga
bo‘lgan intilishidir.
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” asarida, Yor faqat tashqi ko‘rinishdagi
ma’shuqa sifatida emas, balki insonning ruhiy komillikka erishish yo‘lida muhim
o‘rin tutgan bir timsol sifatida ishlatilgan. Bu dostonning har bir sayyorasidagi Yorlar,
axloqiy fazilatlarning namoyon bo‘lishi, va insonning ichki haqiqatini tushunishi
uchun muhim vositalardir. Yorning ko‘rsatilishi orqali, Fazliddinning ichki yuksalish
yo‘lida o‘tgan qiyinchiliklar va uning komillikka erishish jarayoni tasvirlanadi.
Sharqona tasavvuf va axloqiy qarashlarga asoslanib, Yorning timsoli nafaqat
tashqi go‘zallikni, balki ruhiy va axloqiy mukammallikka erishish, haqiqatni
tushunish va ichki tinchlikka erishish yo‘lida zarur bo‘lgan fazilatlar va sabrni aks
ettiradi. Nizomiy va Navoiy asarlarida Yorning go‘zalligi va mehri, aslida, tashqi
57

dunyo bilan bog‘liq bo‘lmaydi, balki ular ichki haqiqatni anglash va ma'naviy
o‘zgarishning ramzi sifatida ishlatiladi.
Shu tarzda, Yor timsolining Xamsaning to‘rtinchi dostonlaridagi qiyosiy tahlili,
uning faqat ma'shuqa sifatida emas, balki ichki haqiqat, komillik va ruhiy izlanishlar
timsoli sifatida ishlatilganini ko‘rsatadi. Yorning poetik va falsafiy talqini, o‘zbek
mumtoz adabiyotida chuqur o‘rganish va inson ruhining ma'naviy taraqqiyotini
anglash uchun muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Yorning obrazida yashiringan
ma'naviy komillik va ichki haqiqatga erishish jarayoni, adabiyotda haqiqatni izlash,
sevgi va go‘zallikning chuqur ma'nolarini anglashga olib boradi. Bu dostonlarda,
Yorning timsoli orqali, insonning ma'naviy taraqqiyotiga xizmat qiluvchi axloqiy va
ruhiy saboqlarni olish mumkin.
Yorning timsoli, Xamsa to‘rtinchi dostonlarida, nafaqat tashqi go‘zallik va
mehrni ifodalovchi obraz sifatida, balki ichki haqiqat, ma'naviy komillik va ruhiy
yuksalishning ramzi sifatida ham ko‘rsatilgan. Nizomiy va Navoiy asarlaridagi Yorlar,
har bir qahramonning ichki izlanishlarini, sabr va komillikka erishish yo‘lidagi
kurashini aks ettiradi. Yorning go‘zalligi, faqat tashqi jozibaga emas, balki ruhiy
yuksalishga, sabrga va ma'naviy kamolotga intilishga olib boradi. Bu obraz,
o‘quvchini ichki dunyosini tahlil qilish va haqiqiy baxtga erishish yo‘lida
o‘zgarishlarga olib keladi. Natijada, Yorning timsoli, Xamsa dostonlarining chuqur
falsafiy va axloqiy mazmunini shakllantiradi va insonning ichki haqiqatini anglashda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu tasvir, o‘z-o‘zini anglash va ma'naviy
yuksalishga intilish jarayonining ramzidir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Ilmiy asarlar, risolalar
1. Ogaxiy Muhammad Rizo. Oshiq o‘lding, ey ko‘ngul. G‘azallar, ruboiylar,
tuyuqlar, muxammaslar. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot –matbaa ijodiy uyi.
Toshkent-2016.
2. Hojiahmedov Anvar. She'r san'atlarini bilasizmi? ”Sharq” nashriyot-matbaa
aksiyadorlik kompaniyasi bosh taxririyati.Toshkent-2001.
3. Qur'oni Karim Tarjima va tafsir muallifi shayx Ablulaziz Mansur.-Toshkent:
Sano- standart, 2019.
4. Xallieva Gulnoz. Ogahiy musammatlari.Monografiya. Toshkent “MUMTOZ
SOZ”,2019.
5. Haqqul I. Tasavvuf va Ogahiy she'riyati/ Hayot ,adabiyot va abadiyat.-T:
Tafakkur,2019.
6. Abdullayev, M. O‘zbek mumtoz adabiyotida Yor timsolining o‘rni. Toshkent:
(2010)O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi.
Internet saytlari
7. http :// ziyouz.com
8. http :// oyina.uz
9. http :// arxiv.uz
10. http :// oriftolib.uz
11. http ://google translate xizmati
12. http :/// forum . ziyo uz . som / index . php
13. http:///ziyouz.com/uzbek-nasri/
14. http://www.ziyonet.uz
15. www.book.uz
59

16. https://namdu.uz/
Dissertatsiya va avtoreferatlar
17. G‘afforov, N. N. (1999). Alisher Navoiy "Xamsa"sida so‘fiylar
timsoli. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi.
18. Hayitov, A. J. (2000). Alisher Navoiy "Xamsa"sini
nasriylashtirish: an’ana, tabdil va talqin. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD) dissertatsiyasi.
19. Murtazoyev, B. X. (1991). Alisher Navoiy "Sab’ai sayyor" va
Xusrav Dehlaviy "Hasht behisht" dostonlarining qiyosiy tahlili. Filologiya
fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi.
20. Qobilov, U. U. (2021). O‘zbek adabiyotida nubuvvat motivi va
obrazlari talqini. Filologiya fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi.
21. Eshonqulov, H. P. (2020). Alisher Navoiy g‘azaliyotida ishq
poetikasining qiyosiy-tipologik tahlili. Filologiya fanlari doktori (DSc)
dissertatsiyasi.
Ilmiy maqolalar
22. Rasulova, N. (2021). Alisher Navoiy ning “Sab’ai Sayyor”
dostonida do‘st timsolining yaratilishi.
23. Imamnazarova, N. (2024). Alisher Navoiy ning falsafiy asarlarida
keltirilgan ruboiylarning axloqiy ahamiyati.
24. Razzoqov, A. (2022). Alisher Navoiy ijodida “but” ramzi bilan
bog‘liq irfoniy ma’nolar talqini.
25. Sharipova, N. (2023). Alisher Navoiy ijodida Xamsa navis salaflar
tasviri.
26. Kamolova, X. N. (2024). Alisher Navoiy she’riyatida timsollar.
Tadqiqotlar.uz, 32(1), 15–19.

“Xamsa”larning to‘rtinchi dostonlarida Yor timsolining qiyosiy tahlili

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish