Xamsalarning ilk dostonlaridagi ,,basmala” bobining qiyosiy tadqiqi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Xamsalarning ilk dostonlaridagi ,,basmala” bobining qiyosiy tadqiqi

Купить

XAMSALARNING ILK
DOSTONLARIDAGI ,,
BASMALA”

BOBINING QIYOSIY
TADQIQI

MUNDARIJA
KIRISH ( ISHNING UMUMIY TAVSIFI)
XAMSALARNING “BASMALA” BOBLARINI O‘RGANISH
1-§. “Basmala”atamasining ta’rifi va tavsifi
2-§. Xamsalarning “basmala”boblarini o‘rganish tarixiI bob
ALISHER NAVOIY “XAMSA”SIDAGI “BASMALA” BOBINING
O‘ZIGA XOSLIGI
1-§. Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonida “basmala” bobi
2-§. Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonidagi “basmala” bobining turli
talqinlariII
bob
XAMSALARNING “BASMALA” BOBINI QIYOSIY O‘RGANISH
1-§. Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy
xamsalarining ilk boblarida kompozitsiya, mazmun va g‘oya masalalari
2-§. ”Maxzan ul-asror”, “Matla ul-anvor”, “Tuhfat ul-ahror”, “Hayrat ul-abror”
dostonlari ilk boblarining qiyosiy tadqiqiIII
bob
UMUMIY XULOSALAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati
ISHNING UMUMIY
TAVSIFI .
Ayrim masalalarda hatto qizg‘in bahs-munozaralar ham kuzatildi.
Mazkur tadqiqotlar hamda ularda bildirilgan fikr-mulohazalarni
umumlashtirish, qiyoslash, ilmiy munosabat bildirish ayni damda kun
tartibidagi masalalardan biri bo‘lib turibdi. Shunday ekan, Alisher
Navoiy ijodini o‘rganish, uning asarlarini boshqa qardosh xalq ijodkorlari
bilan solishtirgan holda o‘rganish adabiyotimizni jahon adabiyoti bilan
yuzlashishiga sabab bo‘ladi.
Dissertatsiya mavzusi “Xamsa”larning ilk dostonlaridagi “basmala”
bobining qiyosiy tadqiqi” deb nomlanadi. Sharq mumtoz adabiyotida
deyarli barcha asarlar muqaddimaviy boblar, ya’ni kirish qismlardan
tarkib topadi. Xamsachilik an’anasini boshlab bergan ozar shoiri Nizomiy
Ganjaviy “Panj Ganj” dostoni ham bundan mustasno emas. Xamsachilik
an’anasiga javob yozgan shoirlar ham shu an’anaga muvofiq tarzda o‘z
dostonlarini yozganlar. Ilk bor turkiy tilda “Xamsa” yozgan buyuk
bobokalonimiz Alisher Navoiy ham “Hayrat ul-abror” dostonining ilk
bobini “basmala”, ya’ni “Bismillahir rohmanir rohiym” oyatining ta’rif-u
tavsifi, sharhiga bag‘ishlaydi. “Basmala” deb ataluvchi Alisher Navoiy
“Xamsa”si tarkibidagi ilk bob mustaqillikdan keyingi davr o‘zbek
adabiyotshunosligining asosiy tadqiqot mavzularidan biriga aylandi.

Muammoning o‘rganilganlik darajasi.
Ilk bor turkiy tilda “Xamsa” yozgan buyuk bobokalonimiz Alisher
Navoiy ham “Hayrat ul-abror” dostonining ilk bobini “Basmala”,
ya’ni “Bismillahir rohmanir rohiym” oyatining ta’rif-u tavsifi, sharhiga
bag‘ishlaydi. “Basmala” deb ataluvchi Alisher Navoiy “Xamsa”si
tarkibidagi ilk bob mustaqillikdan keyingi davr o‘zbek
adabiyotshunosligining asosiy tadqiqot mavzularidan biriga
aylandi. Ushbu bobning maqsadi, “Xamsa”dagi o‘rni, turli nuqtai
nazardan talqini va tahliliga bag‘ishlangan bir qator maqola va
risolalar nashr ettirildi. Bu borada A.Hayitmetov, A.Rustamov,
M.Muhiddinov, Z.Amonova, U.Jo‘raqulov, O.Davlatov, A.Malik va
boshqa bir qator olim va tadqiqotchilarning ilmiy ishlarini alohida
qayd etishimiz mumkin.

Tadqiqotning vazifalari .
Tadqiqotdan ko‘zlangan
vazifalar quyidagilar:
– Alisher Navoiy
“Xamsa”sining
“Basmala” bobining
umumiy mazmun-
mohiyatini tahlil qilish;
Har bir dostondagi
“Basmala” bobining
mazmuni, ularda
ko‘tarilgan muammolarni
qiyoslab, ular orasidagi
uzviylik, o‘ziga xoslik va
farqli jihatlarni aniqlash; “ Xamsa”dagi “Basmala”
bobining salaflari
“Xamsa”sidagi
“Basmala” bobi bilan
taqqoslab, umumiy
mazmun-mohiyatini tahlil
qilish;
Shoir asarini shu
paytgacha talqin qilish
masalalariga
munosabat bildirishdan
iborat.

Tadqiqotning ilmiy yangiligi.
01
Mazkur kichik
tadqiqotda Navoiyning
“Basmala” bobi
Ganjaviy, Dehlaviy,
Jomiy “Xamsa”sidagi
“Basmala” bobi bilan
o ‘ zaro qiyoslangan
holda ilmiy tafakkur
asosida yaxlit holda
tadqiq va tahlil etildi. 02
Muallif falsafiy
qarashlarining o‘ziga
xos nazariy va amaliy
ahamiyati kashf etildi.
salaflaridan farqli
ravishda Navoiyning
ushbu
“Basmala”bobida
keltirilgan qarashlari
g‘oyaviy-badiiy
munosabati ochib
berildi.

I slom dinining muqaddas kitobi
bo‘lmish Qur’oni Karimdagi ilk
“Fotiha” surasida “bismilloh”
atamasiga quyidagicha ta’rif berilgan:
Bu sura Qur’on nusxalarida Makkada
nozil qilingan deb kelinayotgan
bo‘lsada, tafsir va hadislarda u
Madinada ham takroran nozil qilingan,
deyiladi. Shuning uchun ham bu
suraning nomlaridan biri – “Sab’ul-
masoniy”, ya’ni “ikki bor nozil
qilingan yetti oyat” demakdir.
Suraning o‘nga yaqin nomlari bo‘lib,
ulardan eng mashhuri “Fotiha”, ya’ni,
“ochuvchi” - suralarning joylashishi
bo‘yicha avvalida qo‘yilgani uchun
unga shu nom berilgan. I BOB. Xamsalarning “Basmala” boblarini o‘rganish
1.1.“Basmala” atamasining ta’rifi va tavsifi.
“ Bismillah”ning ma’nosiga
to‘xtalib o‘tadigan bo‘lsak:
“ Bismillah”- Alloh taolloning
ismi sharifi ila boshlayman;
“ ar-Rohman”- dunyoda
barcha jonli maxluqotiga rizq
b е ruvchi; ar-Rohiym”-
oxiratda faqat mo‘min
qullariga jannat va jamol
n е ’matlarini ehson etuvchi;
“Rohman” umumiy,“Rohiym”
esa xos bir ma’noni
ifodalashi bois “Bismillahir
rohmanir rohiym” d е gan
mo‘min
Alloh taoloning
Rahmon sifatidagi tajalliyi
bilan o‘tkinchi dunyoda
barcha mavjudotga
b е riladigan n е ’matlardan
bahramand bo‘ladi

Hadisda “Basmala”ga oid misollar
Anas ibni Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy
sollallohu alayhi vasallam: ”Agar butun yer yuzidagi dov -
daraxtlar qalamlar bo‘lsa, dengizlar siyoh bo‘lsa va jinlar,
insonlar, farishtalar kotiblar bo‘lsalar va “Bismillahir rohmanir
rohiym”ning ma’no va fazilatlarini ming-ming yillab yozsalar, uni
o‘ndan birini ham yoza olmaslar. (Risolai basmala). Har bir ishni “Basmala” bilan boshlash sunnatdir.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam: “Har bir
ish “Bismillah” bilan boshlanmas ekan, uning oxiri kesikdir”,
deganlar.
“ Bismillah”ning bir siri haqida bunday d е yiladi: Bir k е cha-kunduz
yigirma to‘rt soatdir. Shundan b е sh soatga b е sh vaqt namoz
taxsis etilgan, qolgan o‘n to‘qqiz soatida esa o‘n to‘qqiz harfli
“Bismillah”ni o‘qish gunohlarga kafforat bo‘ladi.

II BOB. Alisher Navoiy “Xamsa”sidagi “Basmala” bobining o‘ziga xosligi
2.1.Alisher Navoiy “Xamsa”si ilk dostoni “Hayrat ul-abror”da “Basmala” bobi
Alloh bir rishtaga bir necha durlarni,
marvaridlarni terdi. Bu rishtadagi har bir
dur jonning javharidan afzal, qimmatiga
ko‘ra esa bu dunyo-yu, u dunyo narxidan
ham qimmatdir. Ushbu durlarni saf
qilgan rishta oddiy rishtamas, go ‘ yo
butun yer yuzini, koinotni tutib turgan
rishtadir.
“ Bismillahir rohmanir rohiym”- jon suvi,
hayvon suvi, tiriklik suvi oqadigan ariq.
Ushbu ariq yoqasida alifdan daraxt bor,
daraxtda esa mevalar ungan. U shbu
oyatda alif daraxtidek to‘g‘rilik bor.
Mevalar esa bizga bu dunyo-yu, u
dunyoda keltiradigan foydadir.Dostonning umumiy hajmi 3988 bayt, 63
bobdan iborat bo‘lib,1-21-boblar
muqaddima, 22-61-boblar maqolat va
maqolat mazmunini tasdiqlaydigan
hikoyatlar, 62-63- boblar xotimani o‘z
ichiga oladi.
Keyingi misralarda ganji baqo, boqiylik
xazinasi, ya’ni Allohga yetishishni maqsad
qilgan kishi ushbu ushbu oyatni o‘ziga
tasbeh qilib olishi zarur. Bu rishta oddiy
rishta emas, kamand, ya’ni arqondir.
Qanday arqon? Davlatni ham, dinni ham
ovlaydigan arqondir . .

III BOB. XAMSALARNING “BASMALA” BOBINI QIYOSIY O‘RGANISH
3.1. Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy
xamsalarining ilk boblarida kompozitsiya, mazmun va g‘oya masalasi.
Alisher Navoiyning “Hayrat ul-
abror” dostoni faqat Nizomiy
Ganjaviyning “Maxzan ul-asror”
dostoniga javobiya bo‘lib
qolmasdan, Xusrav Dehlaviyning
“Matla ul-anvor”, Abdurahmon
Jomiyning “Tuhfat ul-ahror”
dostonlariga ham javobiya edi
Bular «kavniy» va «haqiqiy» deb ham
atalgan. Kavniy karomatlar – qisqa
fursatlarda ro‘y beradigan favqulodda
g‘ayiritabiiy hodisalar. Masalan,
havoda uchmoq, dengizda yurmoq,
insonning qush yoki boshqa jonzotga
aylanishi, qushga o‘xshab parvoz
qilishi shular jumlasidandir. Navoiy fikricha, “Maxzan ul-asror”
gavharga teng keladigan bo‘lsa,
“Matla ul-anvor” dostoni yulduzga
o‘xshatilib, bunday tengsiz asarlar
boshqa yerda topilmaydi.
“ Tuhfat ul-ahror” dostonini esa,
Nizomiy va Amir Xusrav asarlaridan
hajm jihatidan qisqa bo‘lsa-da, biroq
ularga qaraganda foydaliroq
Haqiqiy karomat esa – ilm, irfon,
ma’rifat, ibodat, axloq va insonlikdagi
ustunlik va shu ustunlikdan yuzaga
kelgan turli shakllardagi hodisotlar.
Tasavvuf ahlining e’tiqodiga ko‘ra, asl
karomat –karomati ilmiy hisoblanadi.

3.2.”Maxzan ul-asror”, “Matla ul-anvor”, “Tuhfat ul-ahror”, “Hayrat ul-abror”
dostonining ilk boblarining qiyosiy tadqiqi
. Bismillohir-rahmonir-
rahim
Xutbai quds ast ba mulki
qadim.
S h amsai nuh manzari
hardu saroy
Matla’i debochai vahyi
Xudoy.Bismillohir-rahmonir-
rahim ,
Hast kalidi dari ganji
hakim .
Fotihayi fikratu xatmi
suxun ,
Nomi Xudoy ast, ba
o‘xatm kun .
.
“ Bismillohir-rahmonir-
rahim,
Rishtag‘a chekti
necha durri yatim”,
Har dur anga javhari
jondin fuzun,
Qiymat aro ikki
jahondin fuzun. Bismillohir-
rahmonir-rahim
Hast saloi sari
xoni karim .
(Tarjimasi:
Bismillohir-
rahmonir-rahim
Karamli Tangri
xoniga da’vatdir ).
.

Xulosa
“ Xamsa” larning ilk dostonlaridagi “Basmala” bobining qiyosiy
tadqiqi” mazusidagi magisrlik dissertatsiya ishi kirish qismi, uch
bob, har bir bob uchun alohida xulosa, foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat.
Birinchi bobda “basmala” atamasiga alohida to‘xtalib
o‘tilgan. Ushbu atamaga oid Hadisi sharifdagi namunalar bilan
keltirilib, mavzu ko‘lamdorligi boyigan. Ushbu ma’lumotlar
keltirilishidan tashqari “basmala” boblarini o‘rganish tarixiga ham
alohida to‘xtalib o‘tilgan. Adabiyotshunos olimlarning
izlanishlaridan ma’lumotlar keltirilgan.
Ikkinchi bobda Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror”
dostonidagi “Basmala” bobining o‘ziga xosligi ifodalangan.
Ushbu bob sharhi boshqa “Basmala” boblari sharhlari bilan
qiyoslangan.
Uchinchi bobda Alisher Navoiy “Xamsa”si ilk
dostonidagi “basmala” bobi salaflari “Xamsa”sidagi “basmala”
bobi bilan qiyoslab o‘rganilgan. Dastlab bobning mazmun-
mohiyati o‘rganilib, o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlari ko‘rib
chiqilgan.

E’tiboringiz uchun rahmat!

Xamsalarning ilk dostonlaridagi ,,basmala” bobining qiyosiy tadqiqi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish