Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 188.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Xamsanavislik. Muqadima va xotimalarning dostonlar g‘oyaviy mundarijasi bilan bog‘liqligi

Купить
Xamsanavislik. Muqadima va xotimalarning dostonlar g‘oyaviy mundarijasi bilan bog‘liqligi Reja: I.Kirish Xamsa haqida ma`lumot Xamsachilik an`anasi haqida ma’lumot II.Asosiy qism Xamsa muqaddimalarining dostonlar g ‘oyaviy mundarijasi bilan bog‘liqligi Xamsa xotimalarining dostonlar g ‘oyaviy mundarijasi bilan bog‘liqligi III.Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati Kirish XV asrda Sohibqiron Amir Temur bobomiz asos solgan va uning munosib avlodlari davom ettirgan muhtasham saltanat yurtimizda ikkinchi uyg ‘onish davri ,ya’ni ikkinchi Renessans davrini boshlab berdi. Bu davrda Qozizoda Rumiy , Mirzo Ulug‘bek, G ‘iyosiddin Koshiy, Ali Qushchi singari benazir olimlar, Lutfiy, Sakkokiy, Hofiz Xorazmiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Bobur Mirzo kabi mumtoz shoir va mutafakkirlar maydonga chiqdi. Sharfiddin Ali Yazdiy, Xondamir kabi tarixchilar, Mahmud Muzahhib, Kamoliddin Behzod singari musavvirlar, ko‘plab xattot va sozandalar, musiqashunos va me’morlarning shuhrati dunyoga yoyildi. 1 Sharqda xamsachilikning o‘ziga xos tarixi va an’anasi mavjud. “Xamsa” yozishni ozarbayjonlik ulug‘ shoir Nizomiy Ganjaviy boshlab bergan. Lekin u bu asarini avvaldan niyat qilib, ma’lum bir reja asosida yaratmagan. Nizomiy 1173—1179- yillarda Arzinjon hokimi Faxriddin Bahromshohga bag‘ishlab “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinasi”) nomli pandnoma yozadi. 1180—1181- yillarda Iroq hukmdori To‘rg‘ul II ning iltimosiga ko‘ra “Xusrav va Shirin” dostonini yaratadi. 1188- yilda Shirvonshohlardan AxsatanI Nizomiyga “Layli va Majnun” dostonini yozishni buyuradi. 1196- yilda hukmdor Alovuddin Ko‘rpa Arslonning topshirig‘i bilan Bahrom haqida “Haft paykar” (“Yetti go‘zal”) yoziladi. 1196—1201- yillarda “Iskandarnoma” yaratiladi. Shu tariqa 1173—1201- yillar oralig‘ida – 28 yil davomida muallifning besh dostoni dunyo yuzini ko‘rdi. Shundan so‘ng adibda turli yillarda bitilgan bu dostonlarni jamlab, yagona bir nom bilan atash fikri tug‘ilgan va “Panj ganj” (“Besh xazina”) nomi bilan mashhur bo‘lgan birinchi “Xamsa” vujudga kelgan. 1 Mirziyoyev Sh.M. o ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O ‘qituvchilar va murabbiylar kuniga bag‘ishlamgan tantanali narosimdagi nutqi -2020 30-sentabr Nizomiy Ganjaviyning dostonlari turli davrlarda alohida asar sifatida maydonga kelgan. Biroq u ulkan an’anaga asos solayotganligini his etgan, unga ergashuvchilar bo‘lishini bashorat qilgan. U shunday yozadi “ Menki bu manzilga hammadan oldin qadam qo‘ydim, so‘z olmosidan o‘tkir tig‘ yasadim. Bu tig‘ ortdan keluvchilarning boshini tanasidan judo qiladi. Nizomiyning keskir qilichi qancha eskirsa ham, o‘tkirligicha qolaveradi. Akademik B.Valixo‘jaev bu haqda shunday yozadilar: “Nizomiy yaratgan besh poemaning yaxlit, monumental asarligi va uning yangi adabiy hodisa ekani keyinchalik aniqlanib, shoir yaratgan asarlar sikliga “Panj ganj” – “Besh xazina” nomi berilgan edi”. “Sirlar xazinasi” Nizomiy Ganjaviyning ilk yirik hajmdagi asaridir. Yaqin va O’rta Sharq adabiyotida didaktik poema janrining eng qimmatli namunalaridan biri bo’lgan bu asar shoir ijodida epik she’r sohasida ilk qalam tajribasi edi. Asar hijriy sana bilan 570 -yilda yozilgan, bu esa milodiy taqvimda 1174 - 1175 -yillarga to’g’ri keladi. “Sirlar xazinasi” zohiran Nizomiygacha yozilgan Yaqin va O’rta Sharq adabiyotida keng tarqalgan didaktik asarlar silsilasiga kiradi. Mavzu va maqsad bo’yicha muayyan darajada “ Kalila va Dimna ”, “Qutadg’u bilik”, “Hadiqat ul-haqiqat”, “ Siyosatnoma ”, “ Qobusnoma ”, “Jahor maqola” va boshqa shu kabi asarlarga yaqin bo’lgan “Sirlar xazinasi” ulardan farqlanib turadi. Nizomiy o’zigacha bo’lgan didaktik adabiyotni tugallab, unga yana-da yuksak gumanis va demokratik tomonga yo’naltirgan. Nizomiy Ganjaviy “Sirlar xazinasi”ni yozganda, o’zigacha bo’lgan Sharq adabiyotida qotib qolgan bir qator an’analarni takomillashtirgan holda original mavqedan yondashgan. Bu jihat birinchi marta hind olimi A. A. Ahmadning diqqatini jalb etdi. Uning qayd etishicha, “ Xoja Nizomiy Ganjaviy qadimiy uslubni o’zgartirib, masnaviy aytishda yangi tarz ixtiro etdi, so’zni bezadi va birinchi bo’lib u bu nozik, qiyin yo’ldan borib, nomunosib so’zning ortiqlarini, noxush, tosh-kesakli va yoqimsiz qofiyalarni bu yo’ldan tozalab, she’r mulkini nizomga solgan ”. Nizomiy “Sirlar xazinasi”da asosiy mohiyatga boshlamasdan avval tavhid, na’t, meroj, asar bag’ishlangan shaxsga xitob, kitobning yozilish sababi va oxirda xatmi kitob, shuningdek, har bir nazariy maqolaga oid faqat bir didaktik hikoya berish kabi formalarni adabiyotga olib kirish bilan didaktik poema janrini shakl jihatdan takomillashtirgan. Fors-dariy tilida Nizomiyning “Sirlar xazinasi”gacha aruz vaznining sariy bahrida alohida baytlar bo’lsa ham, katta hajmli didaktik poemalarda bu bahrdan foydalanilishi haqida hech qanday ma’lumot yo’q. “Sirlar xazinasi”dan avval yozilgan didaktik poemalar esa aruzning hazaj bahrida yozilgan. Nizomiyning xamsasida ko’p miqdorda maqollar, zarbumasallardan, aforizm va iboralardan foydalangan va o’z asarining badiiy qimmatini orttirgan. Jumladan, uning xalq ijodidan, folklordan olgan ifodalari, asosan, Ozarbayjon xalqiga tegishli bo’lgan. Aynan shu sababli ham Ozarbayjon xalqining odat-an’analarini, til va ibora xususiyatlarini bilmasdan “Sirlar xazinasi”da aforizm va zarbumasallar bilan ifodalangan chuqur ma’noni butunlay qamrab olishning imkoni yo’q. Shuning uchun ham “Sirlar xazinasi”ni chuqur anglab yetish uchun har tomonlama, universal bilimga ega bo’lish lozim. Y. E. Bertels “Sirlar xazinasi”ning bir qator baytlarining G’arb va Sharq tadqiqotchilari tomonidan to’g’ri sharhlanmaganini aytib, chuqur ma’noli aforizmlar bilan ifodalangan baytlarni keng tahlil qilgan. Shu bilan birga Y. E. Bertels “Sirlar xazinasi”da qiyin tushuniladigan tashbeh va tarkiblarning ishlatilganini, shoir asar tilini bilaturib qiyinlashtirganini qayd etadi. “Sirlar xazinasi” xalq ijodidan kelgan ko’p ma’noli ifodalar bilan, idiomalar bilan, frazeologik iboralar bilan boy bo’lgani uchun uning chuqur ma’nosini tushunish chindan ham ba’zi qiyinchiliklar tug’diradi. Y. E. Bertelsning poema tili haqidagi mulohazalaridan shunday natija kelib chiqadiki, “Sirlar xazinasi” oddiy xalq doirasi uchun emas, yuksak savodli zodagon tabaqa uchun yozilgan. "Xusrav va Shirin" Nizomiy Ganjaviyning ikkinchi poemasidir. Asar 1180 -yilda fors tilida yozilgan. Nizomiy Ganjaviy bu asarni Otabey Shamsiddin Muhammad Jahon Pahlavon Eldegizga ( 1173 – 1186 ) bag’ishlangan. Asarda Jahon Pahlavondan boshqa To’g’rul ibn Arslon Saljuqiy ( 1178 – 1194 ) va Qizil Arslonning ( 1186 – 1191 ) ham nomlari tilga olingan. Asar syujetining asosida Sosoniy shohi II Xusrav Parviz ( 590 - 628 ) va uning turmush o’rtoqlaridan biri bo’lgan Shirin haqida keng tarqalgan “Xusrav va Shirin” afsonasi turadi. Hali Nizomiydan ancha avval “Xusrav va Shirin” dostonini ilk bora Firdavsiy (X asr) “Shohnoma”ning tarkibida nazmda qalamga olgan. Lekin Firdavsiy asarining ichida epizodik sahna yaratish bilan “Xusrav va Shirin” dostoniga qisqa to’xtalib o’tgan. Bu mavzuni keng planda ishlashni Nizomiy Ganjaviy o’z zimmasiga olgan va ilk bora “Xusrav va Shirin” mavzusida masnaviy yozgan. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko’ra esa Nizomiy Ganjaviy “Xusrav va Shirin”ni Faxriddin Asad Gurgoniyning “Vays va Ramin” poemasining bevosita ta’siri ostida yozgan. Eronda “ Xusrav va Shirin ” ning ilmiy tanqidiy matnini Vohid Dastgerdi tayyorlab nashr ettirgan . Vohid Dastgerdi tuzgan nusxa o’ttiz qadimiy va mo’tabar qo’lyozmasining muqoyasasi natijasida aniqlangan. Bu nusxalar 1300 - 1689 -yillar orasida yozilgan. Bu va boshqa jihatlarini hisobga olsak, Vohid Dastgerdi nashr etgan nusxa poemaning eng ishonarli nusxalaridan biri desak bo’ladi. Dastgerdi tuzgan nusxada poema misralarining soni 12508 dir. Yana bir muhim manba hisoblangan L. A. Xetaqurov tuzgan nusxada misralar soni 12330 dir. Xetaqurov tuzgan ilmiy-tanqidiy matn dunyoning mashhur kutubxonalarida saqlangan o’nta eng qadimiy, ishonchli nusxa asosida tuzilgan, shuningdek, Dastgerdining nashridan ham foydalangan holda izlanishlar olib borilgan. Dastgerdi tuzgan nusxa Xetaqurov tuzgan nusxadan 278 misra ortiqdir. “Xusrav va Shirin” poemasi Nizomiy Ganjaviy Xamsanining eng qiziqarli asarlaridan biri bo’lsa ham, aynan bu asar tadqiqiga bag’ishlangan tadqiqotlar juda kam. Bu sohada Q. Begdeli va Q. Aliyev asarlari alohida ahamiyatga ega. Eron olimlaridan Vohid Dastgerdi ilk bora shoir asarlarining mukammal ilmiy-tanqidiy matnlarini tayyorlab chop etgan, shuningdek, Nizomiy asarlarida tushunish qiyin bo’lgan so’zlar lug’atini tuzgan. Lekin asarlarning ilmiy tahlili bilan shug’ullanmagan. Eron olimlaridan Nizomiy asarlari tadqiqiga alohida e’tibor bergan. "Ahvolo asare-qasaedo g’azalliyyate-Nizamiy Ganjaviy" asari muallifi Said Nafisiydir. Muallif bu asarida asosan Nizomiy davri, asarlarini kimga bag’ishlagani haqida ba’zi fikrlar bildirgan, shoirning barcha poemalarining qisqa tahlilini ham berib o’tgan. Said Nafisiy asosan “Xusrav va Shirin” poemasining axloqiy-didaktik xususiyatlaridan gapirib, siyosiy-ijtimoiy va falsafiy ahamiyatiga to’xtalib o’tgan. Lekin obrazlar tahliliga e’tibor qaratmagan. Layli va Majnun Nizomiy Ganjaviyning uchinchi poemasidir . “ Layli va Majnun ” mavzusida masnaviy yozishi uchun 1188- yilda Nizomiy Ganjaviyga XXI Shirvonshoh I Axsitan maktub jo ’ natish orqali buyurtma bergan . Ch. Sosoniyon I Axsitan poemadan ko’ngli to’lmagan deb taxmin qiladi va shunday yozadi: “Layli va Majnun” poemasida Axsitanga yoqmagan tomoni “turkiy sifatlar” va “eski so’zlar” bo’lib, hukmdor buni maktubida shoirga eslatib o’tgan”. A. Krimskiy esa “Nizomiy asarining turkobrazligi haqiqatda shirvonshoh saroyining didiga to’g’ri kelmagan”. “Layli va Majnun” poemasini Axsitanga yoqmagani uchun mukofotlantirmagani va shoirning o’limigacha poema qarovsiz qolib ketgani XIII asrning birinchi yarmida poemaning qayta tahrir qilinishiga zarurat tug’dirdi. Shirvonshohning asardagi asotirlik xususiyatlariga, turk xarakterlariga manfiy munosabati tufayli poema keyinchalik tahrir qilib o’zgartirilgan. Asarda uslub xilma-xilligining uchrashi, muayyan boblarda ko’zga tashlangan uzilishlar, mavzudan chetgfa chiqish, asarning umumiy g’oyasiga zid bo’lgan bayt va she’rlarning mavjudligi poemani iqtidor jihatdan Nizomiydan kuchsiz bo’lgan shoir tahrir qilgan. Nizomiyning “Layli va Majnun” poemasining ilk ilmiy- tanqidiy matni Eron olimi Vohid Dastgerdi tomonidan 30 qo’lyozma nusxasi asosida tayyorlanib, 1934-yilda Tehronda nashr qilingan. U bu matnni tayyorlayotganida, XIII-XVII asrlarda muqovasi ko’chirilgan qo’lyozmalariga asoslangan. Dastgerdi asarning matniga yozgan izohida qayd etadi: “…bugun “Layli va Majnun”ning eng sahih nusxasi biznikidir va barcha qo’lyozma hamda chop kitoblari o’qish uchun yaroqsizdir”. Nizomiyning “Layli va Majnun”ning chop etilgan nusxalari orasida V. Dastgerdi nashridan keyin 1965 -yilda OMFA Sharqshunoslik Instituti xodimlari A.Alaskarzoda va F. Boboyev chop etgan ilmiy- tanqidiy matni olimlarning diqqatiga sazovor bo’lgan. Akademik Yevgeniy Bertels tahrir qilgan bu kitobga akademik A.A. Alizoda muqaddima yozgan. Tanqidiy matn 10 qo’lyozma va V.Dastgerdi nashr qilgan nusxa asosida tuzilgan. Foydalanilgan qo’lyozmalarning ikkisi XIV asrga tegishli va bular eng qadimiy nusxa hisoblanadi. Kotib Muhammad ibn al-Husayn ibn Sano tomonidan 1361 - yilda ko’chirilib, Fransiya Milliy Kutubxonasida saqlanayotgan nusxa matnda asos qilib olingan. “Layli va Majnun” o’zining g’oya va mazmuniga ko’ra “Xamsa”ga kiruvchi narigi poemalardan butunlay farq qiluvchi original asar hisoblanadi. Y. Bertels va A. Boldirov “Layli va Majnun”ni Nizomiy ijodidagi jarlik deb hisoblashadi. Ularning fikriga ko’ra, Nizomiy bu asarida barcha ijodi davomida davom ettirgan siyosiy, ijtimoiy g’oyalardan uzoqlashgan. Y. Bertels yozishicha “Layli va Majnun”da chindan ham shoir o’zi o’ylagan g’oyadan chetga chiqib ketgan, deb taxmin qilinadi. Bu fikrni keyinchalik A.N. Boldirov ham davom ettiradi: “Layli va Majnun”ning muhabbati haqidagi afsonaning jiddiy doirasi Nizomiyga uchinchi asarida muhim siyosiy motivlarni nazarga yetkazishga imkon bermagan… ehtimol, aynan mana shu sababli Nizomiy Shirvonshoh Axsitanning buyurtmasiga istaksiz holda yondashgan. Nizomiy “Layli va Majnun” poemasida insonning ma’naviy asoratiga va muhabbatning fojiasiga sabab bo’lgan ijtimoiy- siniy ziddiyatlarni tanqid qilgan. “Layli va Majnun”da g’oya va mazmun ikki asosiy adabiy uslub bo’yicha qurilgan. Birinchisi Nizomiy ikki yoshning fojiali muhabbatini ijtimoiy-diniy sharoit bilan bog’laydi. Asarning bu hissasida o’rta asr hayot haqiqatlarining kuchli ifodasi mushohada qilinadi. Ikkinchisi esa mavjud ijtimoiy muhitda inson saodatining imkonsizligi fonida faqat moddiy olamni kuzatib, ruhoniy olamdagu abadiy go’zalga qovushish yo’li bilan baxtga erishish mumkinligini ko’rsatadi. Poemaga bu nazar bilan qaralganda ikki Layli va Majnun hamda ikki sharoit ko’rinadi. Birinchisida Layli va Majnun real, moddiy inson, shuning uchun ham mavjud ijtimoiy sharoit haqiqiy tarixiy sharoitdir. Asarning bu qismida Nizomiy voqealarni real shaklda tasvirlaydi. Ikkinchisida esa Layli va Majnun majoziy obrazlar sifatida tasvirlanadi. Asarning bu qismida faqat inson qiyofasi emas, borliq, sharoitning o’zi ham majoziy jihatdan tajassum bo’lgan. Bu jihatdan asarning ikkinchi qismida hodisalarni irfoniy mazmunda tarannum qilingan. Nizomiy bu ikki muhim jihatni asarda yagona qilib birlashtirgan, ikkinchisi birinchisining davomi sifatida berilgan. Poemaning birinchi qismida bo’lib o’tgan real hodisalar va real ijtimoiy-tarixiy zaminda takomillashgan syujet asarning oxiriga kelib falsafiy-irfoniy mazmun kasb etadi. Nizomiy Ganjaviyning to’rtinchi poemasidir. Asar 1197 -yilda fors tilida yoilgan. Nizomiy bu poemani Oqsungurlar sulolasidan bo’lgan Marag’a hokimi Aloviddin Ko’rpa Arslonga bag’ishlagan. Poemaning nomini so’zma-so’z shaklda ham “Yetti portret”, ham “Yetti go’zal” deb tarjima qilish mumkin. Asar nomida metaforizm bor. Nizomiy ataylab so’z o’yini sifatida asarga ana shunday ikkima’nosi nom bergan. Asar syujeti asosida Sosoniy shohi Bahrom Go’r ( 420 - 439 ) haqida afsona turadi. Poemaning deyarli yarmi qadimiy mifologiyaga mos ravishda har biri bir sayyoraga yoki haftaning kuniga mos rangli saroylarda yashagan yeti go’zalning hikoyalaridan iborat. “Yetti go’zal” poemasi erotik adabiyotning shoh asarlaridan biri bo’lsa ham jiddiy ma’naviy mazmunga ega. Aruz vaznining Xafif bahrida yozilgan “Yetti go’zal” poemasi turli hisobga ko’ra 4637-5136 baytdan iborat. Asarning tanqidiy nashriga yozgan so’z boshida Germaniya sharqshunosi Hellmut Ritter “Yetti go’zal”ni yangi fors adabiyotining eng yaxshi va eng go’zal eposi” sifatida tasvirlaydi va ayni vaqtda “sharqiy hind-yevropa adabiyotining eng muhim badiiy asarlaridan biri” ekanligini ko’rsatadi. Poemani yozayotganida Nizomiy turli qadim manbalardan foydalangan, ularning orasida Firdavsiyning “ Shohnoma ”si va shoirning cho’pon va sodiq bo’lmagan it haqida hikoyani olgani taxmin qilingan Nizom al-Mulkning “ Siyosatnoma ”sini qayd etishadi. Ehtimol, Nizomiy yeti goo’zal hikoya qilgan novellalarni ham yozganda, biror bir qadimiy adabiy obidalardan foydalangan bo’lishi mumkin. Lekin ma’lum bo’lgan qadimiy sharq adabiyoti namunalarining hech biri bilan parallellar tuzishning imkoni bo’lmagan. Nizomiy yozgan hikoyalar keyingi davrda forsiyzabon adabiyot, sharq adabiyoti va dunyo adabiyotining rivojiga jiddiy ta’sir ko’rsatggan. Masalan, to’rtinchi (slavyan) shahrizodaning hikoya qilgani qaddor shahzoda haqidagi hikoya g’arbda Poti de la Krua tarjimasida “Turandot” nomi bilan mashhur bo’lgan bo’lsa ham, muallifi Nizomiy ekanligi aniqlanmagan. Poemaning tanqidiy matni Helmut Ritter va Yan Ripka tomonidan o’n besh qo’lyozma nusxasi asosida tayyorlangan va 1848-yilda Bombeyda qo’lga kiritilgan litogradiyalar bilan birga 1934- yilda Pragada tayyorlangan va shu yili Istanbulda nashr etilgan. Bu nashr jiddiy tekstual-tanqidiy metodologiya asosida tayyorlangan kam sonli klassik forsiyzabon matnlardan biridir. Mutaxassislar qo’lyozmalarni “A” va “B” nomli ikki guruhga ayirishgan. Faqat har ikki guruh qo’lyozmalarda joy olgan baytlar original hisoblangan. “B” guruhida joy olgan qo’lyozmalar nashr uchun asos qilib olingan, “A” guruhida joy olgan qo’lyozmalardan qo’shimcha ravishda baytlar esa kvadrat qo’shtirnoqlar bilan ishoralangan. “A” guruhi uchun xarakterik bo’lgan baytlar tanqidiy qismlar bilan berilgan. 1936 -yilda Eron olimi Vohid Dastgerdi asarni nashr ettirgan va bu nusxa keyinchalik ham bir necha marta takroran nashr etilgan. Dastgerdi “hijriy 700 - 1000 -yillarni qamrab olgan” o’n uch qadimiy qo’lyozma nusxasidan foydalangan. “Iskandarnoma” Nizomiy Ganjaviyning beshinchi va oxirgi poemasidir. Poema 1200 - 1203 -yillar orasida fors tilida yozilgan. “Iskandarnoma” poemasi ikki qismdan iborat: birinchi qism “ Sharafnoma ”, ikkinchi qism “ Iqbolnoma ” deb nomlanadi. “Sharafnoma” Ozarbayjon Otabeylaridan Nusratiddin Abubakr ibn Muhammadga, “Iqbolnoma” esa Mosul hokimi Malik Izzaddinga bag’ishlangan. “Iskandarnoma” tarixiy- romantik poema bo’lib, epopeya deb ham atash mumkin. Asar muallifning boshqa poemalari, xususan, muhabbat dotonlaridan farq qilish bilan birga, Nizomiyning hajm jihatdan eng katta asari bo’lib, 10460 baytni tashkil etadi. Asarning 6835 bayti “Sharafnoma”da, 3625 bayti esa “Iqbolnoma”da jamlangan.Shoir bu asarda ijtimoiy-siyosiy voqealarni falsafiy va badiiy lavhalar bilan yoritgan. Poemada ilmiy-falsafiy mazmun yuksak badiiy forma bilan birga beriladi, bu yerda Nizomiy qalamining kuchi o’zini ko’rstadi. M. F. Oxundov Nizomiy “Iskandarnoma”sining “ham mazmun go’zalligiga, hamda ifoda go’zalligiga ega bo’lgan nazm” deb ataydi. Firudinbey Ko’charli esa Nizomiy kabi “fosih, ravon ta’b va shirin zabon shoir dunyoga oz kelgan” deb qayd etadi. A. Abbasov qayd etishicha, “Iskandarnoma” ba’zi sohalarda va forma jihatdan Nizomiy ijodida alohida o’rin tutishi bilan birga shoirning boshqa poemalaridan ustun turadi. S. Nafisiy esa “Iskandarnoma” badiiy jihatdan shoh asar bo’lish bilan birga shoirning “Xusrav va Shirin” va “Layli va Majnun” poemalariga nisbatan ikkinchi darajali asardir. “Iskandarnoma” tarixiy-romantik poema bo’lib, unga epopeya deyish ham mumkin. Asar muallifining boshqa poemalari, xususan, muhabbat dostonlaridan farq qilishi bilan birga Nizomiyning hajm jihatdan eng katta asar bo’lib, 10460 baytni tashkil qiladi. Asarning 6835 bayti “Sharafnoma”da, 3625 bayti esa “Iqbolnoma”da jamlangan. Poema aruz vaznining mutoqaraba maqsur (mahzuf) bahrida yozilgan. Soqiynoma va Mug’anniynoma “Iskandarnoma”da yangilik hisoblanadi. Shoir har dostonning mazmunini naql qilishdan avval, odatda, kirish shaklida nasihatnoma beradi. Muallifning narigi poemalarida ham ba’zan bu usulga rioya qilsa ham, faqat Iskandarnomada bu tizim shaklini olgan. Nizomiy bir qoida sifatida har epizodning oxirida qisqa xulosalar chiqaradi. XIX asrdan boshlab Nizomiyning boshqa asarlari bilan birga “Iskandarnoma” poemasi ham Yevropada tanila boshlagan. Mashhur sharqshunos Hammer “Iskandarnoma”dan 100 gacha baytni nemis tiliga tarjima qilgan. Yevropa sharqshunoslaridan Darmmsteter, Ete, Yakob, Braun, Arberru, Miller va boshqalar o’z asarlariga “Iskandarnoma” poemasidan qisqa shaklda gapirib o’tishadi. Vengriya sharqshunosi V.Baxer 1871 -yilda Nizomiyning hayot va ijodiga tegishli yozgan kitobida Jeyms Darmesteter Sharqda “Iskandarnoma” rivoyatidan gapirar ekan, Nizomiyning asarlaridan ham gapirib o’tadi. U Nizomiyning Iskandari payg’ambar, Allohni sevuvchi inson va Ibrohimning nabirasidir, deb ko’rsatadi. Darmsteterning fikriga ko’ra, Nizomiyning otashgohlarning vayron qilinishiga tegishli qadimiy manbalardan xabari bo’lganini aytish qiyin. Ete Herman Iskandarning hayot suvi ortidan zulmat dunyosiga borishi epizodining fors matnining nemischaga tarjimasini va sharhini bergan. U o’zining “Fors adabiyoti tarixi” nomli boshqa asarida ham joyi kelganda “Iskandarnoma” haqida fikrlar bildirgan. Arberriga ko’ra, “Iskandarnoma” shoirning to’rtinchi poemasidir. Muallif negadir “Sharafnoma”ni (I qism) “Iqbolnoma”, “Iqbolnoma”ni (II qism) esa “Xiradnoma” deb nomlaydi. “Iskandarnoma” Nizomiy Ganjaviyning poemalari orasida ilmiy-tanqidiy matni bo’lgan ilk asardir. Akademik A. Alizoda va F. Boboyev tomonidan tayyorlangan bu nashr dunyoning turli kutubxonalarida saqlangan eng qadimiy o’n qo’lyozma asosida tuzilgan. Nizomiydan yuz yildan so‘ng asli shahrisabzlik turkiy qavmlar avlodidan bo‘lgan Xusrav Dehlaviy (1253—1325) o‘zining “Xamsa”sini 1299—1301- yillarda yozib tugalladi. U “Matla ul-anvor” (“Nurlarning boshlanmasi”), “Shirin va Xusrav”, “Majnun va Layli”, “Hasht behisht” (“Sakkiz jannat”), “Oyinayi Iskandariy” (“Iskandar oynasi”) dostonlarini yozib, Nizomiy ishini davom ettirdi va natijada adabiyotda xamsachilik an’anasi paydo bo‘ldi. Shunga ko‘ra har bir asar “Xamsa” deb atalmog‘i uchun: a) besh dostondan tashkil topmog‘i; b) birinchi doston, albatta, pand-nasihat ruhidagi ta’limiy-axloqiy, falsafiy bo‘lmog‘i; d) ikkinchisi, Xusrav va Shirin mojarolariga bag‘ishlanmog‘i; e) uchinchi doston Layli va Majnun muhabbatini mavzu qilib olmog‘i; f) to‘rtinchi doston shoh Bahrom va beshinchisi Iskandar haqida yozilmog‘i shart edi. Xusrav Dehlaviy o‘zining “Xamsa”si haqida «Hasht bihisht»da shunday fikr bildiradi: ”Uch yillik umrim naqdinasini sarflab, bu “Panj ganj” (besh xazina)ni to‘la-to‘kis qildim. “Panj ganj”ni boshdan oxiriga qadar donolarga arrz etdim”. Demak, Amir Xusrav xamsanavislikka nisbatan adabiy janr sifatida emas, Nizomiy dostonlariga tatabbu’ aytish an’anasi sifatida yondashgan. Xusrav Dehlaviy Nizomiy Ganjaviy "Xamsa"siga javob yozish bilan xamsanavislik an anasiniʼ boshlab bergan. Uning 1299—1302 yillarda yozilib, Alouddin Xiljiyga bag ishlangan "Xamsa"si quyidagi dostonlarni o z ichiga oladi: "Matla ul anvor" ʻ ʻ ʼ ("Nurlarning chiqish joyi"), "Shirin va Xusrav", "Majnun va Layli", "Oinai Iskandariy" ("Iskandar oyinasi"), "Hasht bihisht" ("Sakkiz jannat"). U Nizomiy dostonlarining shakli va syujeti, obrazlar silsilasini saqlagan holda, ularni o ziga ʻ xos talqin etgan va yangi mazmun bilan boyitgan. Nizomiy dostonlari .shoir dunyoqarashining kengligi va bilimining teranligini namoyish etsa, Xusrav Dehlaviy "Xamsa"si ruhiyat teranligi va qalb boyligiga ega. Xusrav Dehlaviy "Xamsa"si o zidan keyingi shoirlarga kuchli ta sir ko rsatgan.ʻ ʼ ʻ Xusrav Dehlaviydan so‘ng Alisher Navoiygacha bo‘lgan davr orasida (1302-1483-yillar) ham dostonlar turkumidan iborat beshliklar yaratish davom etdi. Jumladan, Xojui Kirmoniyning 1332-1348 yillar orasida yaratgan beshligi, Salmon Sovajiyning ham bu ishga qo‘l urgani, XV asrda esa Jamoliy Tabreziy, Kotibiy, Kavkabiy, Ashraf kabi shoirlarning turli tarzdagi beshliklari yaratilgan edi. Dehlaviydan qariyb 200 yil keyin ikki buyuk xamsanavis — Jomiy va Navoiy maydonga chiqdi. Jomiy avval quyidagi besh asarni yozdi: “Tuhfat ul- ahror” (“Erkinlar tuhfasi”), “Sabhat ul-abror” (“Yaxshilar tasbihi”), “Yusuf va Zulayho”, “Layli va Majnun”, “Xiradnomayi Iskandariy”. Bu besh asarni 1485- yili yozib tugalladi. Keyin “Silsilat uz-zahab”, “Salomon va Absol” asarlarini qo‘shib, “Xamsa”sini yetti dostonga yetkazdi va “Haft avrang” (“Yetti taxt”) deb atadi. Alisher Navoiyning “Xamsa”si boshqalardan farqli ravishda ona tilida – turkiy tilda yozildi. Bunday ulkan, katta jasorat talab qiladigan mas’uliyatli ishga daho ijodkor Navoiygina jur’at qila olardi. Adibning fikricha, xalqqa uning o‘z tilida, unga manzur bo‘lgan asar yaratishi lozim. Shuning uchun “Layli va Majnun” dostoni xotimasida Nizomiy va Dehlaviyni ta’riflar ekan, turkiy tilda “Xamsa” yozishning sababinishunday izohlaydi: Gar nuktalari1 jahonni tutti, G‘avg‘olari ins-u jonni tutti. Chun forsiy erdi nukta shavqi, Ozroq edi anda turk zavqi. Ul til bila nazm bo‘ldi malfuz, Kim forsiy anglar o‘ldi mahzuz Men turkcha boshlabon rivoyat, Qildim bu fasonani hikoyat. Kim shuhrati jahonga to‘lg‘ay, Turk eliga dog‘i bahra bo‘lg‘ay Navoiy o‘z salaflarining yuksak san’atkorligini sharaflaydi, ularning adabiy tajribalaridan ta’lim olganligini e’tirof qiladi. Dostonlarning muqaddima qismida ustozlariga bag‘ishlab maxsus boblar yozib, ularni ulug‘laydi. Mas’uliyatli bu ishda ularga ruhan suyanadi va Yo‘ldasa bu yo‘lda Nizomiy yo‘lum, Qo‘ldasa Xusrav bila Jomiy qo‘lum, — deb madad tilaydi. Biroq Navoiy oldingi xamsanavislarni takrorlab, ularga ko‘r-ko‘rona taqlid qilmaydi. O‘z oldiga yangi, o‘ziga xos “Xamsa” yaratish vazifasini qo‘yadi. Buni muallif “Xamsa”ning bir necha o‘rnida ochiq-oydin ta’kidlaydi. Jumladan, u “Farhod va Shirin” dostoni muqaddimasida shunday yozadi: Ani nazm etki, tarhing toza bo‘lg‘ay, Ulusqa mayli beandoza bo‘lg‘ay. Yo‘q ersa nazm qilg‘onni xaloyiq Mukarrar1 aylamak sendin ne loyiq? Bu misralari orqali Navoiy “Xamsa” yozishdagi belgilab olgan o‘z yo‘riqlarini bayon etadi: Shunday asar (nazm) – doston yozginki, o‘zingga xos (tarhing toza) bo‘lsin, o‘qigan odamlarga (ulusqa) yangi, boshqa asarlarga o‘xshamas (beandoza)ligi sezilib tursin. Aks holda (yo‘q ersa), asar o‘zgalar (xaloyiq) yozgandek bo‘lsa, bunday takrorlash (mukarrar) senga loyiq emas. Yaxshisi, bunday asar yozmagan ma’qul. Lekin bu oson ish emas. Buning uchun Yaqin va O‘rta Sharq o‘lkalarida qalami mislsizligi e’tirof etilgan Nizomiy va Dehlaviy bilan ijodiy bahsga kirishishi lozim bo‘ladi. Bu juda katta bilim va yuksak adabiy didni, iste’dod hamda mashaqqatli mehnatni talab etar edi. Bu haqida “Farhod va Shirin”da yozadi: Emas oson bu maydon ichra turmoq, Nizomiy panjasig‘a panja urmoq. Kerak sher ollida ham sheri jangi, Agar sher o‘lmasa, bori palangi. Haqiqatan ham, Nizomiydek nazm sheri bo‘lgan maydonda turmoq oson emas. U bilan bahslashish (panjasiga panja urmoq) uchun sher yoki hech bo‘lmasa yo‘lbars (palang) bo‘lmog‘i darkor. Navoiy sher bilan tenglashadigan sher bo‘ldi. U og‘ir va mas’uliyatli vazifani muvaffaqiyat bilan ado etdi. Nihoyat, qisqa bir muddat – ikki yil (1483–1485) davomida 51 ming misradan ortiq besh dostonni yozib tugalladi. U 1483- yilda “Hayrat ul-abror” falsafiy-ta’limiy dostonini, 1484- yilda uch asarni: “Farhod va Shirin” hamda “Layli va Majnun”, “Sab’ayi sayyor” ishqiy- sarguzasht dostonlarini, 1485- yili esa “Saddi Iskandariy” qahramonlik dostonini yaratdi. Dostonlar, butun Sharq mumtoz adabiyotida bo‘lganidek, an’anaviy muqaddima – hamd va na’t qismlari bilan boshlanadi. Hamd – Yaratuvchimiz Allohni ulug‘lash, unga shukronalik, na’t esa payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) alqovidir. Navoiy “Xamsa”si yaxlit asardir. Buyuk shoir unda zamonasining barcha dolzarb masalalarini qalamga oladi. Besh doston bir-biri bilan ich-ichidan mustahkam bog‘langandir. Masalan, “Hayrat ul-abror”da shoir umr, uning mazmuni, tabiat, jamiyat va inson munosabatlariga doir savollarni qo‘yadi, keyingi dostonlarda muayyan taqdirlar, voqealar misolida ularga javob berishga harakat qiladi. Beshlikni sinchkovlik bilan o‘qigan kitobxon “Hayrat ul-abror”da berilgan 20 maqolatdagi diniy-falsafiy, axloqiy, ma’rifiy mohiyat keyingi dostonlar sujet va kompozitsiyasiga yuksak mahorat bilan singdirib yuborilganligiga iqror bo‘ladi. Shu nazar bilan “Hayrat ul-abror” tuzilishi va mavzulariga diqqat qilaylik. Doston o‘ziga xos qurilishga ega. U falsafiy-ta’limiy doston bo‘lganligi uchun mavzu biror voqeani hikoya qilish asosida emas, balki muallif fikr-mulohazalarining bayoni tarzida yoritiladi. Shuningdek, maqolatlar shu dostongagina xos bo‘lib, adibning boshqa asarlarida uchramaydi. Har bir maqolatda insonning kundalik hayoti bilan bog‘liq diniy, falsafiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy biror mavzu bayon etiladi, uning mazmun-mohiyati ochib beriladi. Maqolat so‘ngida mavzuni dalillash, uni hayotiy asoslash maqsadida hikoya yoki masal keltiriladi. Mazkur hikoya va masallarning bosh qahramoni, asosan, tarixiy shaxslar, mashhur din va davlat arboblaridir. Ularda shoir islomiy mezonlar, umuminsoniy qadriyatlardan kelib chiqib Olam va Odam to‘g‘risidagi o‘z mulohazalarini yuksak badiiy shaklda ifoda etadi. Masalan, birinchi maqolat iymon haqida. Maqolatning birinchi baytidanoq shoir iymonning inson hayoti, insoniylik mohiyatida tutgan o‘rnini belgilab beradi: Kimki jahon ahlida inson erur, Bilki, nishoni anga iymon erur. Ya’ni kim bu dunyoda inson deb atalibdi, insonligining belgisi iymondir. Iymonsizni odam deb atab bo‘lmaydi. Inson bilan hayvon orasidagi farqni nutqda – odamni so‘zlay bilish qobiliyatidagina deb bilish xatodir. Chunki odamda nutq ham, boshqa maxluq – hayvonlarda bo‘lgan bir qator jihatlar ham bor. Shuning uchun: “...asosiy mezon iymondir”, — deydi Navoiy. Hukmdorlarga bag‘ishlangan “Salotin bobida” nomli uchinchi maqolat adibning adolat haqidagi qarashlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Maqolatda shoirning tenglik, ozodlik, adolatli jamiyat borasidagi qarashlari o‘z ifodasini topgan. Uning fikricha, mamlakatda juda ko‘p narsa davlat boshlig‘iga bog‘liq. Shoh odil, oqil, orif va el-yurtga g‘amxo‘r bo‘lishi kerak. Shuning uchun shoir shohga qarata: raiyat (xalq) poda bo‘lsa, sen cho‘ponsan, u mevali daraxt bo‘lsa, sen – bog‘bon, agar cho‘pon qo‘ylarini asramasa, ular och bo‘rilarga yem bo‘ladi. Podani bo‘rilardan asra, bog‘ni suv berib yashnatgin, deydi. Hukmdor kim bo‘lmasin, mamlakat va xalqning taqdiri uning faoliyati, xatti-harakatiga bog‘liq: Shohki ish adl ila bunyod etar, Adl buzuq mulkni1 obod etar. Kofiri odil ani obod etib, Mo‘mini zolim ani barbod etib. Karam va saxovat haqidagi beshinchi maqolatda Navoiy bu fazilatlarni baxillik bilan yonma-yon qo‘yib, ularning mohiyatini yorita boradi. Saxovat qanchalik yuksak insoniy fazilat bo‘lsa, baxillik shunchalar tuban illatligini adib tazod vositasida ochib beradi: “Buxl erur borcha sifatdin xasis, Lek saxo javhari asru nafis” . Lekin saxovat kim to‘g‘ri kelsa yoki o‘ziga tanish odamlargagina ehson qilish emas. Saxiy kishi ehtiyojmandlarga ko‘maklashishi, muhtoj odamlarga beminnat qo‘l cho‘zishi lozim. Zarurati bo‘lmagan kishilarga saxiylik qilish aqldan emas. Bunday odamlarga shoir “O‘yla bulutdekki, quruq bog‘ uza Yog‘may o‘tub, suvni to‘kar tog‘ uza” deb tashbih ishlatadi. Kishilar saxovatiga ko‘z tikishdan ko‘ra o‘z mehnati bilan kun kechirishni, Navoiy saxovatdan ham ulug‘ himmat deb biladi. Keyingi maqolatda odob masalalari yoritilgan. Adib unda kishilar bilan munosabat va muomala madaniyati, o‘zini tuta bilish, bola tarbiyasi va boshqalar to‘g‘risida o‘z mulohazalarini bildiradi. Odob, tavozeni alqaydi, o‘zini tuta bilmaslik, o‘rinsiz kulgi kabi salbiy xislatlarni qattiq qoralaydi. Inson munosabatlarda har bir kishining ahvoliga yarasha muomala qilishi, kattalarga xizmat, kichiklarga shafqat etishi lozim deb uqtirgan shoir: “Har kishining tavrig‘a loyiq kerak, Surati holig‘a muvofiq kerak. Kimki ulug‘roq anga xizmat kerak, Ulki kichikroq, anga shafqat kerak”, — deb ta’lim beradi. Tanosub san’ati asosiga qurilgan quyidagi misralarni esa har bir farzand o‘ziga dasturulamal deb bilishi kerak: Boshni fido ayla ato qoshig‘a, Jismni qil sadqa ano boshig‘a. Tun-kunungg‘a aylagali nur fosh Birisin oy angla, birisin quyosh. Maqolatlardan birini Navoiy elga manfaat yetkazish masalalariga bag‘ishlaydi. Insonning hayoti jamiyatda, odamlar orasida kechadi. Dunyo insonlarning xayriyati (yaxshiliklari) bilan, jamiyat ezgu ishlar bilan obod bo‘ladi. Shuning uchun har bir shaxs qaysi yo‘l bilan bo‘lmasin: mehnati yo mablag‘i bilan, shirin so‘zi yoki maslahati bilan el-yurtga foyda yetkazishi kerak. Jamiyat a’zolarining mana shunday umumga keltirgan naflari, ayni paytda, o‘zlariga ham manfaatlidir: “Naf’ing agar xalqqa beshak durur, Bilki, bu naf’ o‘zungga ko‘prak durur” . Aksincha, agar inson jamiyatga, xalqqa zarar yetkizsa, yomonlik qilsa, bu ham uning o‘ziga qaytadi: “Ulki zarar shevasini tavr etar, Elga demakim, o‘ziga javr etar” . Shuning uchun haqiqiy inson yurt tashvishi bilan, el g‘ami bilan yashaydi: Odamiy ersang, demagil odami, Oniki yo‘q xalq g‘amidan g‘ami. Navoiy har bir tushunchaga mukammal ta’rif va tavsif berar ekan, fikrni go‘zal va nafis badiiyat libosiga o‘rab, o‘quvchiga taqdim qiladi. Uni o‘qir ekansiz, ifoda go‘zalligi sizni maftun qiladi, so‘zlar jilosi uchun adibga tahsinlar o‘qiysiz. Birinchi dostonda tilga olingan mazkur mavzular, masalalar keyingi dostonlarda o‘ziga xos tarzda va talqinlarda bir-biridan go‘zal hamda teran qissalar orqali kitobxon ongi va shuuriga yetkaziladi. Alisher Navoiy XII-XV asrlar davomida fors tilida yaratilgan dostonlar turkumi- beshlik va xamsalarni o‘rgangan va shulardan ikkitasi - xamsataynni, ya`ni Nizomiy va Xusrav xamsalarini ma`qul topib, ularning butun xususiyatlarini har tomonlama tadqiq etgan. Quyidagi misralarda bu masala shunday bayon etilgan: Bu andeshadin erdi ko‘nglumda shayn, Ki bo‘ldi ko‘ngul moili xamsatayn. Chu mashg‘ul bo‘ldum tamoshosig‘a. O‘tib vodiyu tog‘u daryosig‘a. Yorimchuq ko‘rub, sayr tark etmadim, Yeri qolmadi angakim etmadim. Darhaqiqat, Alisher Navoiyning "Xamsa"si nazirayi benazir - o‘xshash-o‘xshamas uslubida yozilgan va bu an`anani mukammallashtirgan, yuqori bosqichga ko‘targan nodir badiiy kashfiyotdir. Alisher Navoiy o‘z qobiliyatining buyukligini namoyon etishda kichik she`riy nav`lar torlik qilajagini anglagach, u endi nazm sohasida o‘zining dahosini namoyon etuvchi "vase` maydon" - keng maydonni izlaydi va, shoirning qayd qilganidek, masnaviy - doston ana shunday maqsadlarni amalga oshirish uchun muvofiq ekanligiga ishonch hosil qiladi. Ammo uning ezgu niyati - o‘zbek adabiyoti tarixida ham ana shunday asar-xamsa yozish orqali turkiy xalqlarni undan bahramand etish, turkiy-o‘zbek tili imkoniyatlarining ulug‘ligini namoyon etish hamda o‘zining olijanob maqsad va buyuk orzularini ana shu asarda ifodalashdan iborat bo‘lganidan bu ishni bajarishda duch kelishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklardan qo‘rqmadi, aksincha she`riyatning "sheri jangiysi" ekanini sharaf bilan ado etdi. Natijada, uning jahonga mashhur "Xamsa" si maydonga keldi. “Xamsa”ning barcha dostonlarida Navoiy ustoz-salaflari, xususan Abdurahmon Jomiy haqida alohida bob ajratgan. “Hayratu ll-abror” dostonidagi 13-bob, “Farhod va Shirin ”dostonidagi 7-bob, “Layli va Majnun”dagi 6-bob, “Sab’ayi sayyor” dostonida gi 7-bob, “Saddi Iskandariy” dostoni muqaddimasidagi 7-bob Nuriddin Abdurahmon Jomiy madhiga bag‘ishlangan. Bular orasida “Hayrat ul-abror” dostonining 13-bobi alohida ahamiyatga ega. “Hayrat ui-abror” dostonining Abdurahmon Jomiyga bag‘ishlangan XIII bobiga quyidagicha nasriy sarlavha qo‘yilgan: “Safo jomining sofi oshomi mavlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy madda zillaxul-oliy vasfikim , vasfg‘a sig‘mas va ta’rifikim, ta’rifg‘a rost kelmas va ul xazrat iltifotining quyoshi bu xoksori tiyra ro‘zgorxolig‘a partav solg‘onining izhori va ul quyosh tarbiyatidin bu tufroqqa zohir qilg‘an guli nasrin, balki gunogun rayoxin osori va «Tuhfat ul-ahror» tuhafi mutolaasidin maxzun ko‘ngul tarabi va «Hayrat-ul abror» laoli va javohirin nazm rishtasig‘a tortmoqning sababi” Mazmuni: Yuksaklikning uzun soyasi, shodlik jomining sof sipqoruvchisi mavlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy vasfikim, vasfga sig‘mas, ta’rifikim, ta’rifga to‘g‘ri kelmas va ul xazrat iltifoti quyoshi qora kunga kolgan men ojizning ahvoliga nur sochganining bayoni, ul quyosh tarbiyasidan bu tuproqda oq gullar, oq gullargina emas, rang-barang rayhonlar nishon bergani va «Tuhfat ul-ahror» tuhfasi mutolaasidan g‘amgin ko‘ngulning xursandchilik topgani va «Hayrat ul- abror»ning la’l va javharlarini nazm ipiga tizmoqning sababi bayon qilinadi. Ulki bukun qutbi tariqatdur ul, Koshifi asrori haqiqatdur ul. Ko‘ksi xaqoyiq duri ganjinasi, Ko‘ngli maoniy yuzi oyinasi. Tabdili: Ulki bugin tariqatning qutbi, haqiqat sirlarini kashf etuvchi, ko‘ksi haqiqat javohirlari yashiringan xazina, kongli esa esa ma’nolar yuzi aks etadigan oynadir. Bobning muhim jihatlaridan biri shundaki, uning davomida Jomiy dargohida bo‘ladigan doimiy majlislardan, she’rxonlik va adabiy davralardan biri tasvirlangan: Bazmda bir kun yuzidin nur edi, Har soridin nodira mazkur edi. Tushti chu raxrav bila payravg‘a so‘z, Etti Nizomiy bila Xusravg‘a so‘z. Kim ne sifat olam aro soldi shayn, Ikkisining xomasidin xamsatayn. Lek bu o‘n turfaki, topmish jamol, Ikki burung‘isida bor o‘zga hol: Kunlarning birida bir yig‘ilishda u yuzida nur balqib o‘ltirar edi, har tomondan har xil ajoyib voqealarni gaplashar edik. Gap ustoz va izdoshlar haqida borar ekan, Nizomiy bilan Xusravga ham navbat etdi. Ularning qalami tufayli paydo bo‘lgan ikki «Xamsa» olamga qanday hayajonlar solmadi! Lekin bu ikki «Xamsa»ga kirgan o‘n go‘zal doston ichida oldingi ikkitasi yaqqol ajralib turar edi. Gavhare yo‘q «Maxzan ul-asror» dek, Axtare yo‘q «Matla’ ul-anvor»dek. O‘zga sanamlar ham erur jilvasoz, Borchasining husnida zebi majoz. Ul ikisidin biri gavharfishon, Gavharida nuri yaqindin nishon. Ul birisi dog‘i bo‘lub nurposh, Nuri aro partavi taxqiq fosh. Demak, dostonda tasvirlangan majlisda xamsanavislik, aniqroq qilib aytganda “xamsatayn”, ya’ni Nizomiy Ganjaviy va Xusrav Dehlaviy xamsalari haqida qizg‘in bahs-munozara kechadi. Ayniqsa, ular tarkibidagi ilk dostonlar - «Maxzan ul-asror» hamda «Matla’ ul-anvor» asarlarining barkamolligi xususida tortishuvlar bo‘ladi. Kunlarning birida baxt va aql menga yo‘l ko‘rsatib, uni ko‘rgim kelib, huzuriga bordim. Uning qo‘lida bir necha bo‘lak qog‘oz ko‘rdim. U kishi kulib, menga imo qilib, «Tuhfa», ya’ni “Tuhfat ul-Ahror” dostonini yozib bitirganini aytdi: - Ol-da, boshidan-oxirigacha ko‘rib chiq, boshidan-oxirigacha har bir varag‘ini ko‘zdan kechir! - dedi. Ollig‘a jon naqdini sochtim ravon, Oldimu o‘ptum, dog‘i ochtim ravon. Boshtin-ayoq gavhari shahvor edi, Qaysi guhar, «Tuhfat ul-ahror» edi. Naf topib kimki bo‘lub mustafid, Muxtasar ul ikkidin, ammo mufid. Ul ikini topsa bo‘lur munda-o‘q, Munda tuxaf ko‘pki, ul ikkida yo‘q. Darhol oldiga kelib , unga jonimni sadaqa qildim, qo‘lidan dostonni oldim-u o‘pib, darhol ichini ochdim. U boshidan-oxirigacha shohona dur edi. Yana qanaqa dur deng? «Tuhfat ul-ahror» dostonining o‘zginasi edi. Bahramand bo‘lishni istaganlar undan naf topar, u oldingi ikki dostondan hajm jihatidan kichikroq bo‘lsa ham, foydasi ko‘proq edi. U ikkala dostonda bor gapni bundan topsa bo‘lar, ammo bundagi hadyalarning ko‘pi ularda yo‘q edi. Shavqida ko‘ksumni shikof ayladim, Jildig‘a ko‘nglumni g‘ilof ayladim. Chun o‘qumoq zamzamasi bo‘ldi bas, Ko‘nglum aro dag‘dag‘a soldi havas, Uning shavqi bilan ko‘ksim pora –pora bo‘ldi, jildi uchun esa ko‘nglim g‘ilof vazifasini bajardi. Mutolaa tugagach, Ko‘nglimga havas dag‘dag‘a ola boshladi. Kim bu yo‘l ichraki alar soldi gom, Bir necha gom o‘lsa manga ham xirom. Forsi o‘ldi chu alarg‘a ado, Turki ila qilsam ani ibtido. Forsi el topti chu xursandliq, Turk dog‘i topsa barumandliq. Alisher Navoiyning “Xamsa” yaratish niyatini amalga oshirishida turtki bo‘lgan bu voqea tafsilotlari Navoiy avtobiografiyasi, ijodiy laboratoriyasini tadqiq etishda ham o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. Ana shunday ahamiyatga ega bo‘lgan "Xamsa" 1483-1484 yillarda yozilgan. "Xamsa"ning Abdujamil kotib tomonidan 1484-yilda ko‘chirgan va Alisher Navoiy nazari tushgan qo‘lyozma nusxasi hozirgi kunda O‘zRFA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida avaylab saqlanmoqda. Alisher Navoiy "Xamsa"ni yozish uchun bevosita olti oy sarflaganini alohida uqtirib, shunday yozadi: Sengakim yo‘q emgakda g‘oyat padid, Ulus mehnatida nihoyat padid. Qilib tongdin oqshomg‘acha qiylu qol, Yuzunga yetib har nafas yuz malol. O‘zung tinmayin xalq g‘avg‘osidin, Qulog‘ing xaloyiq alolosidin. Bu mehnatlar ichra chekib so‘zga til, Zamondin kamo besh o‘tub ikki yil. Chekib xoma bu noma itmomig‘a, Yeturgaysen og‘ozin anjomig‘a. Ki aqli munosib shitob aylasa, Deyilgan zamonin hisob aylasa. Yig‘ishtursa bo‘lmas bori olti oy, Ki bo‘ldung bu ra`nog‘a suratnamoy. [47. 569] Demak, Alisher Navoiy "Xamsa" yozishga 1483-yilda kirishib, 1484-yilning sentyabr oylarida uni tugatgan bo‘lsa-da, ammo unga sarf qilingan vaqt, ya`ni bevosita yozishga sarf qilingan muddat olti oydan iborat bo‘lgan. Ikki yilning boshqa vaqtlari esa ko‘pincha turli davlat va xalq yumushlarini bajarishga sarf bo‘lgan ekan. Alisher Navoiyning "Xamsa"si quyidagi dostonlardan iborat: "Hayrat ul-abror" – 3988 bayt "Farhod va Shirin" – 5782 bayt "Layli va Majnun" – 3622 bayt "Sab`ai sayyor" – 5008 bayt "Saddi Iskandariy" – 7215 bayt “Xamsa”ning umumiy hajmi 25615 bayt, 51230 misradan iborat. Bu dostonlar xamsa janri talablari asosida o‘zaro bog‘liq yaxlit turkumni tashkil etadi. Shuning uchun uning birinchi dostoni ("Hayrat ul-abror") fikriy-nazariy qurilmaga asoslangan bo‘lsa, boshqalari ana shu dostondagi fikriy-nazariy dasturni badiiy timsollarda ifoda etadigan dostonlardir. Shu jihatdan "Xamsa"ning birinchi dostoni bo‘lgan "Hayrat ul-abror" (yaxshilarning hayratlanishi) butun turkumning fikriy-nazariy dasturi sifatida badiiy timsol sarguzashti qurilmasiga emas, balki fikriy-nazariy masalalarning bayoni-maqolot hamda ularni tasdiqlaydigan kichik hikoya va masallardan tashkil topgan qurilmaga asoslangan. "Hayrat ul-abror"ning nomlanishi va yozilish yili haqida Alisher Navoiy shunday yozadi: Hayrati abror ko‘rub zotini, "Hayrat ul-abror" dedim otini. Nuktai ta`rixiki, ahsan edi. Sekkizu sekkiz yuzu seksan edi. [43. 344] Ya`ni: Asarni o‘qigan yaxshi odamlarning hayratda qolganligini e`tiborga olib, dostonni "Hayrat ul abror" - yaxshilarning hayratlanishi deb atadim. Uning yozilgan yili-tarixi esa 888 hijriy- 1483-melodiy yil edi. Doston aruzning sare`i musaddasi matvii makshuf bahrida yozilgan. "Hayrat ul-abror" 63 bobdan iborat bo‘lib, I-XI boblari hamd, munojot va na`tlarni o‘z ichiga oladi. XII-XVI-boblarida Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, so‘z ta`rifi, Sulton Husayn Boyqaro haqida fikr yuritish o‘rin olgan. XVII- XXI boblari ko‘ngul ta`rifi, uch hayrat va Bahovaddin Naqshbandga bag‘ishlangan. XXII-LXI (22-61) boblari yigirma maqolot va yigirma hikoyot, tamsilotdan iborat. LXII-LXIII (62-63) boblari xotima va bir hikoyatni o‘z ichiga olgan. Shunday qilib, "Hayrat ul-abror"ning asosini yigirma maqolot va yigirmata hikoyot va tamsillar tashkil etadi. Alisher Navoiy xamsa yozishga kirishar ekan, uning oldida ko‘plab vazifalar (bular xaqida mavjud ilmiy ishlarda talay fikrlar bor) qatorida quyidagi ikki ish ham bor edi; 1. Xamsaning yaxlit asar ekanligini faqat nazariy jihatdan emas, amalda ham ko‘rsatish. 2. Uning tarkibi aynan besh qismdan ibarat ekanligini Nizomiy an’anasi bilangina emas, azaliy qonuniyat sifatida talqin qilish. SHu bilan xamsani besh qismdan iborat, yaxlit turkum asar darajasiga ko‘tarish. Bu va bundan keyin keladigan baytlarda Navoiy «Qur’oni Karim»ning birinchi oyati «Bismillohir rahmonir- rahim», ya’ni «rahmon (foniy dunyoda barcha insonlarga rahmat nazari bilan boquvchi) va rahim (oxiratda faqat mo‘minlargagina rahm etuvchi) sifatlarining egasi bo‘lgan Ollox, nomi bilan boshlayman» oyatini izohlaydi, undagi har bir harfni «ahli rad» va «ahli qabul» uchun xos bo‘lgan ramziy-majoziy ma’nolarda sharhlaydi. Ma’lumki, Islom aqoidiga ko‘ra har qanday ish yoki asar Olloh nomi bilan boshlanishi shart. Navoiy ham bu aqidaga sodiq qolgan holda mavzu va mazmunidan qat’i nazar, har bir asarini shu oyat bilan boshlaydi. E’tiborli tomoni shundaki, «Xamsa»ning qolgan dostonlarida bu holat ko‘zga tashlanmaydi. Garchand, ular ham Ollohga hamdu sano aytish bilan boshlansa-da, bu ko‘proq boshlangan asarning davomini eslatadi. Albatta, «Hayrat ul-abror» dostonining vazni bo‘lmish sari’i musaddasi matviyi makshuf (muftailun muftailun foilun yoki foilon) aynan shu oyatning vazniga mosligini ham e’tiborga olish lozim. Ammo vaznga solinmagan bo‘lsa-da, «Lison ut-tayr» dostoni ham «bismillohir rahmonir rahim» bilan boshlanadi. «Saddi Iskandariy» dostoni «Xamsa»ni ham mazmun, ham shakl jihatdan umumlashtiruvchi, yakunlovchi asar» ekanligi ta’kidlangan [15. 89]. Navoiyning o‘zi bu holatni 89- bobdagi ajoyib manzara bilan tasdiqlaydi. Unda shoir xayoliy sarguzashti natijasida go‘zal bog‘da, shoirlar davrasida paydo bo‘ladi va Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Sa’diy, Firdavsiy, Jaloliddin Rumiy kabi sharq mumtozlari uning xaqqiga duo qiladi. Demek, barcha islomiy amallar, xususan, ibodat shakllari kabi Alisher Navoiy “Xamsa”si ham “Bismilo…” bilan boshlanib, “duo, omin” bilan yakunlangan. Bu mulohazalardan quyidagi mazmunda xulosa chiqarish mumkin: 1. «Hayrat ul-abror» dostonidagi dastlabki boblar faqat shu dostonning emas, umuman «Xamsa»ning kirish qismi hisoblanadi. 2. Keyingi dostonlar alohida asar emas, «Xamsa»ning davomi ekanligi ularning «Bismillohir rahmonir-rahim» oyati (bu o‘rinda oyatning aynan shakligina emas, mazmuni ham nazarda tutilmoqda) bilan boshlanmasligida ham ko‘rinadi. 3. «Saddi Iskandariy» dostonining oxirgi 89-bobi faqat shu dostonning xotimasi emas, yaxlit tarzdagi «Xamsa»ning itmomi, «...bu maxozin tilismotini istehkom bila itmomg‘a etkurmakning tahriri» haqidagi bobdir Ushbu jumladagi «maxozin» (xazinalar, ya’ni besh xazina) so‘zi mazkur fikrni tasdiqlaydi. Bunda Navoiy «Xamsa»ni beshta tilsimlangan xazinadan iborat ko‘rg‘on - istehkom deb atamoqda. Aynan istehkom (devor, qoliplovchi vosita) vazifasini mazkur boblar, ya’ni “Hayrat ul-abror”ning ilk bobi va “Saddi Iskandariy”ning so‘nggi bobi bajargan. Demak, Navoiy beshta dostonni umumiy ramkaga solish uchun qoliplovchi sujetdan emas (Xamsanavislik an’anasi bunga yo‘l qo‘ymas edi), alohida boblar, kirish va xulosa boblaridan foydalangan. Binobarin, Alisher Navoiy “Xamsa”sini nashr ettirishda mazkur boblarni dostonlar tarkibidan ajratib “Xamsa”ning muqaddima va xotima boblari sifatida nashr ettirish ham maqsadga muvofiq. 1 Fo‘ilotun mafo‘ilun fa’ilun, “Hayrat ul-abror” 2 Fa’uvlun fa’uvlun fa’uvlun fa’ul, “Farhod va Shirin” 3 Maf’uvlu mafo‘ilun fa’uvlun, “Layli va Majnun” 4 Mafo‘iylun mafo‘iylun fa’uvlun, “Sab’ayi sayyor” 5 Mufta’ilun mufta’ilun fo‘ilun, “Saddi Iskandariy” “Xamsa” — Navoiy dahosining mahsuli, ayni paytda, millatimiz tafakkur ko‘lami hamda ma’naviy qudratining timsoli. Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, badiiy madaniyat tarixida butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyandasi, millatimiz g‘ururi, sha’n-u sharafini dunyoga tarannum qilgan o‘lmas so‘z san’atkoridir. Albatta, Navoiyni bilish — o‘zlikni bilish, Navoiyni sevish — millatni sevish, Navoiyga sadoqat — eng ezgu insoniy qadriyatlarga sadoqat demakdir . Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. O ‘qituvchilar va murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi -2020 30-sentabr 2. Bertels Y. E. Nizomiy va Fuzuliy, M. 1962 3. Bertels Y.E. Navoiy va Jomiy, M. 1965 4. Hayitmetov A. Sharq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan, T. 1970. 5. Q.yo ‘ldoshev ,V.Qodirov, J.Yo‘ldoshbekov . 9-sinf adabiyot darsligi.- Toshkent .O ‘zbekiston 2019. 6. www.ziyonet.uz

Xamsanavislik. Muqadima va xotimalarning dostonlar g‘oyaviy mundarijasi bilan bog‘liqligi

Купить