Xarita tushinchasi xarita turlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	3.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xarita tushinchasi xarita turlari

Купить

Mavzu: Xarita tushinchasi xarita turlari .
Reja ;
1.Xarita xaqida ma`limot
2.Xarita turlari haqida.
3. Mavzuli xaritalar xaritalar.

Xarita (yun. chartes — varaq yoki xat yoziladigan papirus), karta — Yer yuzasi,
boshqa osmon jismlari yoki kosmik fazoning matematik aniq belgilangan, kichraytirilgan,
umumlashtirilgan tasviri. Qabul qilingan shartli belgilar sistemasida ularda joylashgan
ob yektlar ko rsatiladi .ʼ ʻ
Xaritalar masshtabiga, ularda tasvirlangan hududning ko’lamiga, mazmuni, vazifasi va
tuzilishiga ko ra bir qancha turlarga bo linadi. Xaritalar masshtabiga qarab quyidagi
ʻ ʻ
turlaiga bo linadi: yirik masshtabli — 1:10000 dan 1:200000 gacha, o rta masshtabli—
ʻ ʻ
1:200000 dan 1:1000000 gacha, mayda masshtabli— 1:1000000 dan kichik. Turli
masshtabli xaritalarda voqea va hodisalar turli xil aniqlikda tasvirlanadi.ularda nima
tasvirlanganligi va hududning kolamiga qarab quyidagi turlarga bo linadi: yulduzlar
ʻ
xaritasi, sayyoralar va Yer xaritasi, yarim sharlar xaritalari, materiklar va okeanlar
xaritalari, tabiiy geografik o lkalar va dengizlar xaritalari, mamlakatlar xaritalari,
ʻ
ma’muriy birliklar xaritalari, maxsus hududlar (qo riqxonalar, sayohatbop joylar)
ʻ
xaritalari, shahar va viloyatlar. tumanlar xaritalari. Mazmuniga ko’ra xaritalar ikkita yirik
guruhga bolinadi: umumiy geografik xaritalar va mavzuli xaritalar. ===Umumiy geografik
xaritalarda=== joy geografik sharoitining asosiy tarkibiy qismlari bir xil aniqlikda
tasvirlanadi: relyef, daryo, k о l, muzliklar, tuproq va o simlik qoplami, aholi yashaydigan
ʻ ʻ
joylar, xo jalik tarmoqlarining tarkibi, aloqa yo llari, chegaralar va h. k. ===Mavzuli
ʻ
xaritalar===, o z navbatida, yana ikki guruhga—tabiiy va iqtisodiy xaritalarga bo’linadi.
ʻ
"Tabiiy geografik xaritalar"ga Yer yuzasi va okean tagi relyefi, iqlim, tuproq, o simlik,
ʻ
hayvonlar. landshaft, tabiatni qo’riqlash, foydali qazilmalar konlari xaritalari kiradi.
"Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar" iqtisodiy, tarixiy, madaniy-siyosiy, siyosiy-ma’muriy
xaritalardan iborat bo ladi. Vazifasiga ko’ra, xaritalar yana "ilmiy", "madaniyat va
ʻ
targ’ibot", "texnik", "sayohat" "xaritalari", "o quv xaritalari"ga bo’linadi .
ʻ
Xarita Yerning kichraytirilgan modeli bo lib, masshtabdagi belgilardan tuzilgan.. Barcha
ʻ
xaritalarda sayyoramizning tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy ob'ektlarining joylashuvi, holati va
aloqalari ko'rsatilgan. Xarita tufayli biz vizual ravishda tanishishimiz mumkin yangi
hudud. Bundan tashqari, ma'lumotlarni saqlashni osonlashtiradi. Barcha geografik xaritalar
mazmuniga ko'ra quyidagi guruhlarga bo'linadi:
Umumiy geografik - Bu fizik va iqtisodiy geografiyaning butun majmuasini ko'rsatadigan
universal xaritalardir. Barcha ob'ektlar har tomonlama va chinakam ko'rsatilgan. Bunday
xaritalarda biz relef, gidrografiya, yer qoplami, aholi, mamlakatlar va ularning

chegaralarini ko'rishimiz mumkin ( topografik va umumiy xaritalar);
T ematik - bitta mavzuni keng ko'rsatish. Bu tabiat hodisalari, aholi, madaniyat va
iqtisodiyot ob'ektlari bo'lishi mumkin. Ular o'z ichiga oladi kartalar tabiiy hodisalar
(meteorologik, tuproq, botanika) va ijtimoiy voqealar xaritalari (madaniyat va fan, siyosiy,
iqtisodiy va landshaft ob'ektlari). Ular faqat bitta mavzuni ko'rsatadi;

maxsus- ular muayyan korxonalarda ishlayotganda maxsus muammolarni hal qilish uchun
kerak ( navigatsiya, aerokosmik, dengiz).

Xaritalarning fazoviy aylana bo‘yicha tasnifi
Xarita shahar yoki mintaqani yoki materikni ko'rsatishi mumkin butun yer. Bunday
xaritalarning barcha turlari turlicha tasvirlangan masshtab. Eng keng tarqalganlardan biri
aylana tasnifi quyidagi shaklga ega:
Osmon xaritasi - butun yulduzli osmon masshtabda ko'rsatilgan;

Har qanday sayyora yoki Yerning xaritasi;
Yarim shar xaritasi;
Qit'alar va okeanlar xaritasi;
Mamlakatlar, viloyatlar, tumanlar xaritasi;

Shahar xaritasi.

Bunday kartalar juda ko'p va ularning barchasi amaliy ahamiyatga ega.
Xaritalarning mazmuni bo‘yicha tasnifi . Ushbu tasnifda, birinchi navbatda, uchta katta
guruh ajratiladi:
♦ umumiy geografik xaritalar;
♦
tematik xaritalar;
♦
maxsus kartalar.
Umumiy geografik xaritalar . Ushbu xaritalar relyef elementlari to'plamini aks ettiradi,
hududni o'rganish, unga yo'naltirish, ilmiy va amaliy muammolarni hal qilishda universal
ko'p maqsadli qo'llaniladi. Umumiy geografik xaritalarda erda ko'rinadigan barcha
ob'ektlarni tasvirlaydigan barcha elementlarni ko'rsatishga teng e'tibor beriladi.
Umumiyning keyingi tasnifi geografik xaritalar ularning shkala bo'yicha bo'linishi bilan
deyarli to'liq mos keladi:
♦
topografik - 1:100 000 va undan katta masshtabda;
♦
topografik suratlar - 1:200 000 - 1:1 000 000 masshtabda;
♦
umumiy ko'rinish - 1:1 000 000 dan kichikroq.

Tematik xaritalar . Bu tabiiy va ijtimoiy (ijtimoiy va iqtisodiy) hodisalar, ularning
birikmalari va komplekslari xaritalarining eng keng va xilma-xil toifasi. Kartalarning
mazmuni ma'lum bir mavzu bilan belgilanadi.
Tabiat xaritalari guruhi litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosfera xaritalarini qamrab
oladi.
Maxsus kartalar . Ushbu guruhning kartalari ma'lum bir qator vazifalarni hal qilish uchun
mo'ljallangan yoki foydalanuvchilarning ma'lum doiralari uchun mo'ljallangan. Ko'pincha
bu texnik kartalar:
Navigatsiya xaritalari
Kadastr xaritalar
Texnik kartalar
Xaritagrafiya xaritashunoslik, matematik Xaritagrafiya, xaritalarni loyihalash va tuzish,
xaritagrafik semiotika, xaritagrafik dizayn, xaritalarni nashr kilish, xaritalardan
foydalanish, Xaritagrafiya manbashunosligi, Xaritagrafiya informatikasi va boshqa ni o z ʻ
ichiga oladi. Xaritagrafiya geodeziya, topografiya va geogr. fanlari bilan uzviy bog liq.
ʻ
Xaritagrafiya tadqiqotlari natijalaridan iktisodiyotning turli soxalarida keng foydalaniladi.
Xaritagrafiyaning fan sifatida rivojlanishida yunon olimlari (Anaksimandr, Eratosfen,
Apolloniy, Gipparx va boshqalar)ning ishlari muhim ahamiyatga ega. Ular birinchi bo lib,
ʻ
tasvirlash asosida matematik prinsiplarni qo llab, meridian va parallellar to ridan
ʻ ʻ
foydalanganlar. Eratosfen bergan ma lumotga kura, Yerning ilk xaritagrafik tasvirini
ʼ
Anaksimandr (mil. av. 610— 546 yillar) yaratgan. Eratosfen birinchi bo lib xaritaga
ʻ
gradus to rlarini tushirdi, Yer meridian aylanasi uzunligini hisobladi. Ptolemey
ʻ
Xaritagrafiya proyeksiyalarini yaratish usullari bayonini o z ichiga olgan 8 kitobdan iborat
ʻ
"Geografiyadan qo llanma" (qisqacha "Geografiya") asarini yezdi. U o sha davrda ma lum
ʻ ʻ ʼ
bo lgan ma lumotlarga asoslanib 90 dan ortiq xarita tuzdi va bizgacha yetib kelgan
ʻ ʼ
geografik xaritalarning eng birinchi sistemali to plamini yaratdi.
ʻ
9—11-asrlarda yashab, ijod qilgan Xorazmiy, Beruniy, Koshg ariy, Hofizi Abru kabi
ʻ
buyuk allomalar jahon geogr.si va Xaritagrafiyasining rivojlanishiga salmokdi hissa
qo shganlar. Xorazmiy Sharqda birinchi bo lib, Ptolemeyning "Geografiya" asarini
ʻ ʻ
tanqidiy o rganib, yangi ma lumotlar bilan boyitdi va Sharq geograflari to plagan
ʻ ʼ ʻ
ma lumotlarga tayangan holda yangi "Jahon xaritalari"ni yaratdi. Ushbu xaritalar izohini u
ʼ
"Surat al arz" asarida bayon etgan. Beruniy Sharqda birinchi bo lib globus yaratgan (1616)
ʻ
va mustaqil tarzda meridian aylanasi uzunligini hisoblab chiqqan. "Kitob atTafhim"
kitobida ilova tarzida dunyo xaritasini bergan. 13-asr oxiri va 14-asr boshlarida savdosotiq
va kemachilikning rivojlanishi, mustamlakalarni kengaytirish maqsadida dengiz va

okeanlarda xavfxatarsiz suzish ehtiyoji maxsus navigatsiya xaritalari (portolona)ni
yaratishga turtki bo ldi. Teriga chiziqli masshtab asosida tushirilgan bunday xaritalarda ʻ
qirg oq chiziqlari, portlar va ular orasidagi masofalar aniq ko rsatilgan. Geografik xarita
ʻ ʻ
va Xaritagrafiya taraqqiyotida 15-asr alohida bosqich hisoblanadi. Bu davrda kitob nashr
etish kashf qilinishi natijasida xaritalarni ko p nusxada bosish imkoni tug ildi.
ʻ ʻ
Buyuk geografik kashfiyotlar davrida xaritaga bo lgan ehtiyoj va munosabatlar ham
ʻ
o zgardi. Xaritalar yangi ma lumotlar bilan boyidi, qita, orol, dengizlar chegaralari aniq
ʻ ʼ
belgilandi. 15-asrdan xaritalar ayrim shaxslar tomonidan emas, balki maxsus
ixtisoslashgan korxonalar tomonidan tayyorlana boshladi. Natijada xaritalarni yaratish
muddati qisqardi, sifati yaxshilandi va anikligi oshdi. Bunday korxonalar dastlab
Italiyaning Genuya, Venetsiya va Florensiya kabi yirik savdo shaharlarida vujudga keddi.
O sha davrda niderland olimlari Avraam Orteliy (1527— 1598) va G. Merkator
ʻ
Xaritagrafiya rivojlanishiga katta hissa qo shganlar. Ilmfan va texnika rivojlanishi bilan
ʻ
xaritalarga, ularning mazmuni va aniqlik darajasiga bo lgan talablar ham ortib bordi. 18-
ʻ
asrda Fransiya Fanlar Akademiyasi olimlari gradusni aniq o lchab, Yerning shakli va
ʻ
kattaligini hamda G meridian va parallel yoylarining uzunligini aniq hisoblab chiqsilar.
Yoylarning uzunligi golland olimi V. Snellius kashf qilgan triangulyatsiya usulida
aniklandi. Natijada Yerning shar shaklida emas, balki aylanma ellipsoidga yaqin shaklda
ekanligi ma lum bo ldi.
ʼ ʻ
19-asr oxiri — 20-asr boshlarida davr talabi topografik xaritalarda relyefning aniq
tasvirlanishini taqozo etdi. Natijada plan olish ishlari kipregel yordamida bajarilib, relyef
esa gorizontallar yordamida tasvirlanadigan bo ldi. 19-asrning 1-yarmida fanning ko pgina
ʻ ʻ
soxalarida ilmiy va amaliy ma lumotlar to plandi. Ularni sistemaga olish va atroflicha
ʼ ʻ
o rganish zarurati tug ildi. Maxsus iklim, tuproq, geologik, iktisodiy va boshqa xaritalar
ʻ ʻ
tuzila boshlandi. 20-asr boshlariga kelib, yirik masshtabli xaritalar aerofotos yomka
ʼ
materiallari asosida yaratiladigan bo ldi. So ntti yillarda geografik xaritalarni tuzishda
ʻ ʻ
kosmosdan turib olingan suratlar keng qo llanadi.
ʻ
O zbekistonda Xaritagrafiya 20-asr boshlaridan rivojlandi. 1934-yilda O rta Osiyo va
ʻ ʻ
Qozog istonda yagona bo lgan Toshkent Xaritagrafiya fabrikasi tashkil etildi. Davlat
ʻ ʻ
muassasalari va jamoat tashkilotlarini mavzuli, siyosiyma muriy, ma lumotnoma va o quv
ʼ ʼ ʻ
xaritalari va atlaslari bilan ta minlash vazifasi ushbu fabrika zimmasiga yuklandi. Hozirgi
ʼ
kunda O zbekistonning barcha xududlari uchun topografik, obzortopografik va obzor
ʻ
xaritalar mavjud. Ular turli mavzudagi xarita va atlaslarni tuzishda asos bo lib xizmat
ʻ
qiladi. Xo jalik, ta lim va mamlakat mudofaasining xaritalarga bo lgan ehtiyojini to la
ʻ ʼ ʻ ʻ
qondirish maqsadida mavzuli va kompleks xarita olishning turli yo nalishlari rivojlandi,
ʻ
sistemali yondoshgan holda kompleks xarita olish konsepsiyasi shakllandi. Shu maqsadda
aerokosmofotos yomka materiallaridan unumli foydalanish yo lga qo yildi va yangi
ʼ ʻ ʻ

xaritagrafik asarlar yaratishda turli soha mutaxassislarining hamkorligida katta
ilmiyuslubiy ahamiyatga moli k tajriba to plandi. 1997-yil 25 aprelda "Geodeziya va ʻ
kartografiya to g risida" O zbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilindi va amalga
ʻ ʻ ʻ
kiritildi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1. Geografiya .uz
2. Uz.m.wikipedia.org
3. Kompy.info >

Xarita tushinchasi xarita turlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish