Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xaritalarni tahlil qilish priyomlarining sistemasi

Купить
KURS ISH MAVZU: XARITALARNI TAHLIL QILISH PRYOMLARINING SISTEMASI 1 MUNDAREJA: KIRISH …………………………………………………………………………... .3 I BOB. GEOGRAFIK XARITALAR ………………………………………….....5 1.1. KARTALARNING TA’RIFI, ELEMENTLARI, XUSUSIYATLARI………..5 1.2. GEOGRAFIK KARTALARNI ILMIY VA AMALIY AHAMIYATI………..7 1.3. KARTOGRAFIK BELGILAR VA KARTOGRAFIK TASVIRLASH USULLARI………………………………………………………………………...9 II BOB. XARITALARNI TAHLIL QILISH VA FOYDALANISH USULLARI……………………………………………………………………… 13 2.1. KARTALARNI TAHLIL QILISH YO’LLARI……………………………… 13 2.2. GRAFIK USULLAR…………………………………………………………16 2.3 GRAFOANALITIK USULLARI……………………………………………..20 III BOB. XARITALAR ORQALI TADQIQOT O’TKAZISH………………. 3.1. XARITA BILAN ISHLASH USULLARI…………………………………… 3.2. XARITALAR ASOSIDA VOQEA VA HODISALAR HAMDA JARAYONLARNING O’ZARO BOG’LIQLIGINI VA DINAMIKASINI O’RGNISH………………………………………………………………………… 3.3. KARTOGRAFIK TADQIQOTLARNING ISHONCHLILIGI………………. XULOSA………………………………………………………………………….. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………… ILOVALAR………………………………………………………………………. 2 KIRISH Kartalarning mazmunini va o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish yo‘li bilan ularning biror maqsad uchun nechog‘liq yaroqli yoki yaroqsiz ekanligini aniqlab berish mumkin. Kartani tahlil qilish quyidagi tartib bo‘yicha olib boriladi: uning zamonaviyligi, ilmiy jihatdan mukammalligi, mazmunining to‘laligi, matematik va geografik asoslar tanlanishining maqsadga muvofiqligi, generalizatsiya jihatdan to‘g‘ri kelishi, jihozlanish darajasi, ko‘rgazmaliligi, ishlatilgan shartli belgilarning mantiqiy bog‘lanishi, umumiy geografik ko‘rsatkichlarning tasvirlanish darajasi va kartadagi tasvirlarning geometrik jihatdan aniqligi e’tiborga olinadi. Kartalardan foydalanishning ko‘lami juda keng. Kartadan hozirgi ilmiy-tadqiqotlarda, xalq xo‘jaligida, loyihalashda, oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlarida hamda harbiy ishlarda foydalaniladi. Ayniqsa, tabiiy mavzuli kartalardan foydalanish yildan yilga ortib bormoqda. Masalan, tuproq kartalari yordamida tuproqning gumusi, kimyoviy tarkibi, eroziyasi, sho‘rlanish darajasi, ularni yaxshilash tadbirlari ko‘riladi. Kartalarni tahlil qilish umumgeografik karta bilan mavzuli kartalarda bir xil emas, albatta. tahlil qiluvchi ana shu kartalar mazmuni va kartografik jihatdan yetarli ma’lumotga ega bo‘lmog‘I zarur. Umumgeografik kartalarni tahlil qilish yozma shaklda quyidagi tartibda olib boriladi: kartaning nomi (uning nomi, beti, kim tomonidan tuzilganligi), nashr qilingan vaqti va qayerda nashr qilinganligi; kimlarga mo‘ljallanganligi; nashr qilishda ishlatilgan ranglar; bosh masshtabi; kartografik proyeksiyasi xatoligi va uning tarqalishi (eng kam va eng ko‘p tarqalgan maydonlari); mazmunining qanday tasvirlanganligi: suv obyektlari, relyefi (ishlatilgan usuli), o‘simligi, tuproqlari, aholi yashaydigan joylari, chegaralari, ijtimoiy-iqtisodiy elementlari, yozilgan shriftlari; legendasi va komponovkasi; karta to‘g‘risidagi umumiy xulosa va fikrlar. Kartografik tadqiqot usuli to‘g‘risida gap ketganda, deb yozadi prof. A.M.Berlyant, kartada tasvirlangan voqea va jarayonlarni to‘g‘ri tushuntirish uchun kartadan foydalanish uslubini bilish zarurligini puxta anglab yetish lozim. Olimning ta’kidlashicha, kartani bilish kartadagi voqea va jarayonlar to‘g‘risida, miqdor va sifat ko‘rsatkichlarini, geosistemalar orasidagi o‘zaro bog‘liqlik va o‘zaro munosabatlarni, ularning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi natijasida vujudga kelgan va vujudga kelishi 3 mumkin bo‘lgan vaziyatlarni tushuna bilish demakdir. So‘nggi yillarda kartografiyada yangi soha modellashtirish usulidan foydalanilmoqda. Modellashtirish shunday uslubki, unda o‘rganilayotgan obyekt (voqea va jarayonlar) boshqa bir yordamchi obyekt orqali o‘rganilib, uni o‘rganish uslubiga to‘g‘ri kelishi kerak. Model tadqiqotni osonlashtiradi va soddalashtirib beradi, ko‘rgazmali qilishga imkon yaratadi, model yordamida modellashtirilayotgan voqea va jarayonlar to‘g‘risida yangi ma’lumotlar olish imkoniyati tug‘iladi. Modellashtirish tadqiqotchida yangi fikrlar uyg‘otishga yordam beradi va o‘z imkoniyatlarini sinab ko‘rishga yordamlashadi. Kartografik modellashtirish deganda geografik voqea va jarayonlardan foydalanish asosida yangi bilim olish va ulardan foydalanish uchun kartografik asarlar yaratish va tahlil qilish natijasida yangilarini yaratish usulini tushunish kerak. Geografik modellarga ma’lum bir joyning matn yordamida tasvirlab yozilishi (yozma modeli), har xil kartalar, aerosuratlar, kosmik suratlar, jadvallar, profillar, diagrammalar, blokdiagrammalar, har xil matematik formulalarni kiritish mumkin. Geografiyada ishlatiladigan modellar ichida karta asosiy va an’anaviy model hisoblanadi. Karta ma’lum bir matematik qonunlar asosida tuzuladi, ya’ni yer shari dumaloq bo‘lishiga qaramay, u maxsus usul proyeksiya asosida modellashtirilib, tekislikka yoyilib, karta sifatida kartalarni ilmiy jihatdan tahlil qilish, voqea va jarayonlarni kartadan o‘qib o‘rganish kartografik tadqiqot uslubi deb yuritiladi. Kartografik tadqiqot usulida quyidagi asosiy usullardan foydalaniladi: 1. Kartani o‘qib o‘rganish; 2. Kartani kartometrik yo‘llar bilan tahlil qilish; 3. Grafik usul; 4. Matematik statistik tahlil qilish usuli va boshqalar. 4 I BOB. GEOGRAFIK XARITALAR 1.1. Kartalarning ta’rifi, elementlari, xususiyatlari Karta termini yunoncha xartes — papirus qog‘ozi so‘zidan olingan bolib, lotincha ≪ sharta ≫ (qog‘oz, varaq) atamasidan kelib chiqqan va yunoncha (karta), lotincha charta, turkcha harita deb nom olgan. Karta — Yer yuzasini, boshqa osmon jismlarini yoki kosmik fazoni matematik aniq belgilangan, kichraytirilgan, umumlashtirilgan tasviri bo‘!ib, u qabul qilingan shartli belgilar sistemasida ularda joylashgan obyektlarni ko‘rsatadi. Obyekt deyilganda kartalarda tasvirlanadigan har qanday predmet, voqea, hodisa yoki jarayon tushuniladi. Geografik karta — Yer yuzasini yoki uning biror qismini Yerning egriligini hisobga olib, ma’lum matematik qoidalar asosida bir oz o‘zgartirib, kichraytirib, umumlashtirib qog‘ozga (tekislikka) tushirilgan tasviri (proyeksiyasi) bo‘lib, u qabul qilingan shartli belgilar sistemasida unda joylashgan obyektlarning geografik o‘rnini, joylanishini, holatini, vaqt mobaynida o‘zgarishini va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Kartalar mavzusi (mazmuni) bo ‘yicha quyidagi ikki yirik guruhga, ya’ni umumgeografik va mavzuli kartalarga bo‘linadi. Umumgeografik kartada geografik landshaftning tashqi kolrinishi tasvirlanadi. Uning geografik mazmuni landshaftning asosiy elementlari — relyef, gidrografiya obyektlari, tuproq, o‘simlik va grunt ko'rsatkiclilardan iborat bo‘lib, bu elementlar kartaga bir xil aniqlikda va mukammallikda tushiriladi. Kartografik tasvir, matematik asos, yordamchi jihozlar va boshqa qo‘shimcha ma’lumotlarga umumgeografik kartaning elementlari deyiladi. Karta mazmunini qabul qilingan kartografik belgilar va kartografik tasvirlash usullari orqali ifoda etadigan kartografik tasvir har qanday kartaning asosiy elementi bo‘lib hisoblanadi. U muayyan kartada ko‘rsatilishi lozim bo‘lgan obyektlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar majmuidan tashkil topadi. Masalan, umumgeografik kartalarda tasvirlanadigan landshaftning asosiy elementlari — relyef, gidrografiya obyektlari, o‘sim]ik va tuproq-grunt ko‘rsatkichlari. aholi yashaydigan punktlar, siyosiy-ma’muriy chegaralar hamda ba’zi bir xo‘jalik obyektlari uning kartografik tasvir elementlari bo lib, bu elementlar kartada bir xil aniqlikda va 5 mukammallikda ko‘rsatiladi. Mavzuli va maxsus kartalarda (shartli ravishda) kartaning mazmunini va geografik asosini bir-biridan farqlash lozim. Geogrqfik asos — karta mazmunining umumgeografik qismi bo‘lib, u mavzuli karta mazmunini tashkil etgan elementlarni kartada to‘glri tasvirlashga va fazoviy bog‘lashga hamda karta bo‘yicha oriyentirlashga xizmat qiladi. Mavzuli kartalarning elementlari. Karta mazmunini ochib beradigan barcha shartli belgilar va izohlar tizimiga legenda deyiladi. Kartaning legendasi qo'llanilgan belgilami tushuntirib (izohlab) beradi, bu kartaga olinayotgan obyektning mantiqiy asosini aks ettiradi. Shartli belgilarning ketma-ket joylashtirilishi, ularni o‘zaro bir-biriga bo'ysunishi, shtrixli elementlar uchun ranglar majmuasini to‘g‘ri tanlab olish kartada tasvirlanayotgan voqea va hodisa yoki jarayonlar tasnifiga mantiqan bo‘ysindirilgan bo‘ladi. Topografik kartalar uchun maxsus shartli belgilar jadvali tuzilgan. Ular standartlashtirilgan va barcha masshtabdagi topografik kartalar uchun qo'llaniiishi shart. Ko‘pchilik mavzuli kartalarda belgilar unifikatsiya qilinmagan, shuning uchun legendani odatda karta varag’ining o'ziga joylashtiradilar. Kartografik tasvir matematik asosda ko'riladi. Kartada uningmelementlari bo‘lib kartografikproyeksiya va bilan bog4iq koordinata to‘ri (yoki to‘rlari), masshtab va geodezik asos hisoblanadi. Kartani komponovkasi ham uning matematik asos elementiga kiradi. Kartada tasvirlanadigan hududning chegarasini aniqlash va uni karta ramkalariga nisbatan joylashtirish, ramka ichida va undan tashqarida (asosiy karta bilan uning ramkasi orasidagi bo‘sh qolgan joylarda) karta nomini, masshtabini, legendasini, har xil raqamli va matnli ma’lumotlami, jadvallarni, grafiklarni, qo‘shimcha va kesma kartalarni hamda boshqa shunga o'xshash ma’lumotlarni maqsadga muvofiq joylashtirishga komponovka deyiladi. Kartani o’qish va undan foydalanishni osonlashtirish maqsadida unda beriladigan turli xil kartometrik grafiklar (masalan, topografik kartada chiziqning nishabligi va qiyalik burchagini aniqlash uchun kartaning janubiy ramkasi ostida beriladigan maxsus nomogramma), hududni qay darajada o ‘rganilganligini ko‘rsatuvchi sxemalar, foydalanilgan materiallar (manbalar), shuningdek, boshqa har xil zarur ma’lumotlar (karta nomi, nashr qilingan joyi va yili, nashriyot nomi va h.k.) kartaning yordamchi 6 elementlari deb ataladi. Karta mazmuni bilan bog'langan, uni to’ldiradigan, boyitadigan va tushuntiradigan kesma-kartalar, diagrammalar, blok-diagrammalar, grafiklar, profillar, matnli yoki raqamli va sifatli ma’lumotlar kartaning qo‘shimcha elementlari deyiladi. Yuqorida geografik kartaga berilgan statistik benuqson deb bo‘lmagan ta’rifda kartalarni tushunish uchan muhim hisoblangan uchta asosiy xususiyat — matematik aniq tuzish; alohida belgilar — kartografik modellar (shartli belgilar) sistemasini qo’llash; tasvirlanayotgar: voqea va hodisalar (obyektiar) ni saralab olish va umumJashtirib ko‘rsatish alohida ta’kidlangan. Lekin kartografiyaning bugungi rivojlanish darajasi karta to‘g‘risidagi tasawurga yana ikkita birinchi darajali ahamiyatga molik bo’lgan tamoyilni kiritishni taqozo etadi, ya’ni borliqni tizimli (sistemali) yondoshuv asosida tasviriash va uni aniq bir maqsadni ko'zda tutib modellashtirish. Kartalar haqidagi tasawur borliqni (voqelikni) obrazli-belgi modellari sifatida ilmiy kartografiyaning predmeti — tabiat va jamiyat obyektlarini, ularning joylanishi, xususiyatlari, o‘zaro aloqadorliklari hamda vaqt mobaynida o‘zgarishlarini kartalar va boshqa kartografik modellarvositasida aks ettirish, tadqiq qilishdan iborat, deb hisoblashga imkon beradi. 1.2. Geografik kartalarni ilmiy va amaliy ahamiyati Shubhasiz, kartografik asarlar (plan, geografik karta, atlas, globus va boshqalar) insoniyatning buyuk ijod mahsuli qatoriga kiradi. Zero, ular tabiatni bihsh va o‘zgartirishning ajoyib vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ularga muhandislar va tadqiqotchilar, geologlar va agronomlar, olimlar va harbiylar murojaat etadilar va ulaming har bin o‘zlarini qiziqtirgan savollarga kerakli javoblarni undan topa oladilar. Geografik karta va atlaslar bugun bizning hayotimizdan mustahkam o‘rin olgan. Kartalarni har kuni gazetalarda, jurnallarda, oynai jahon ekranlarida ko'ramiz. Chunonchi xorij xabarlari, haftaning muhim voqealari, ob-havo bashorati, mamlakat ichidagi holatlar haqidagi xabarlar, dala ishlari va ulkan qurilishlaming borishi haqidagi yangiliklar, dam olish kunlariga mo‘ljallangan turistik safarlar haqidagi maslahatlar va boshqa shu kabi ma’lumotlami kartasiz tushunish qiyin. Shu sababli bunday xabarlar kartasiz berilmaydi. Tarix, ayniqsa geografiya fanini 7 o‘qitishda kartaning ahamiyati nihoyatda katta. Bu o‘quv predmetlarini kartasiz o‘rganishni hatto tasavur qila olmaymiz. Ular nafaqat ko‘rgazmali qurol, balki joy to‘g‘risidagi bilimlaming kitob kabi boy manbai hamdir. Zero, kartalar bilan ishlash o'quvchilarga ijodiy tasawur qilishni, yodda saqlashni, mantiqan fikrlashni, tahlil qilishni, taqqoslashni, o‘zaro bog‘liqlikni o'rganishni, xulosa qihsh yo‘llarini o‘rgatadi. Kartografik asarlardan maktabda o‘quvchilarning faoUigini oshirishda, geografiyani knndalik hayot bilan bog'lashda, ularni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda asosiy qurol sifatida foydalanish mumkin. Har qanday geografik tadqiqot karta bilan boshlanib, karta bilan tugallanadi. Kartalar sayyoramiz Yer haqidagi juda boy ma’lumotlami qamrab olgan bo‘ladi. Ular asosida quruqlik va okeanlarning o‘zaro joylanishi, hududiy uyg‘unligi, katta- kichikligi, balandligi, mamlakatlar orasidagi transport-iqtisodiy, madaniy va ilmiy aloqalarni, qushlarning bir joydan ikkinchi joyga uchib o‘tishini va shuningdek, boshqa shu kabi voqea va hodisalarni o‘rganish, tahlil qilish va bilish mumkin. Binobarin, kartalardan dunyo okeanining tagi, Yer qobig‘ining tuzilishini, jangovor yurishlami, doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan hududlarni ko‘rish mumkin va hatto kelajakka ham nazar tashlasa bo‘ladi. Nazariy konsepsiya — bu kartografiya fani, predmeti va metodiga bo’lgan maxsus munosabatlar tizimidir. Bunda, ma’lum bir davr ichida kartografiya fani, texnika va texnologiyasi hamda ishlab chiqarishning rivojlanish jarayonlarini tushunish va ulami talqin qilish mohiyati o‘z aksini topgan. Konsepsiya fan erishgan yutuqlarni umumlashtiradi va uning kelajakda rivojlanishi tendensiyalarini baholaydi. Shu bilan bir qatorda u fanning bugungi holatini tushungan holda kelajigini ko‘rsatadi. Konsepsiyada fandagi zamonaviy qarashlar va xulosalar qayd qilinadi. Bu bilan konsepsiyalar evolyusiyasi tushuntiriladi: yangi tajriba orttirilishiga qarab, ilg‘or metodlar va texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha konsepsiyalar aniqlashtiriladi, takomillashtiriladi, o‘zgartiriladi, yangisi paydo bo‘ladi — bu fanlar nazariyasi rivojlanishining tabiiy yo‘lini ko‘rsatadi. Hozirgi paytda kartografiyada bir qancha nazariy konsepsiyalar shakllangan: Bilish nazariyasi yoki model asosida real borliqm 8 bilish konsepsiyasi unga asosan kartografiya real borliqni kartografik modellashtirish orqali bilish haqidagi fan, karta esa — real borliqning modeii deb tushuniladi. Bunday talqin qihshda kartografiya sotsial-iqtisodiy va tabiiy fanlarga va ulami bilish nazariyasiga eng yaqin aloqada bo‘lgan hamda tabiat qonunlarini bilish fani sifatida tasawur qilinadi. Bu konsepsiya 1940- yillardan boshlab N.N. Baranskiy, KA. Salishchev, A.V. Gedimin, A.G. Isachenko va ulaming izdoshlari tomonidan ishlab chiqilgan. Kommunikativ konsepsiya — bunda kartografiya fazoviy ma’lumotlarni uzatuvchi fan vositasi sifatida, karta esa — ma’lumotlami uzatish yo‘li deb qaraladi. Bu konsepsiyada kartografiya inshakltikaning bir bolimi deb tushuniladi va u axborotlar nazariyasi, avtomatika hamda bilish nazariyasi bilan chambarchas bog‘lanadi (1.4-rasm). Bu konsepsiyaning shakllanishida XX asming 60—70-yillarida faoliyat olib borgan g‘arb kartograflari E.Arnberger, A.Kolachniy, A. Robinson va boshqalaming hissalari juda katta. Til konsepsiyasi — unda kartografiya kartaning tili, karta esa shartli belgilar asosida tuzilgan maxsus matn deb qaraladi. Bu holatda kartografiya lingvistikaning va semiotikaning bir bo‘limi sifatida namoyon bo‘ladi, uning tadqiqot predmeti bo‘lib kartografik belgilar tizimi olinadi. 1.3.Kartografik belgilar va kartografik tasvirlash usullari Kartalarda har xil obyektlar (predmet, hodisa, jarayon va h.k.) va ulaming sifat va miqdor ko‘rsatkichlarini ifodalash uchun qoplaniladigan grafik simvollarga kartografik shartti belgilar deyiladi. Bu belgilar mumkin qadar sodda, ko‘p joy egallamaydigan va shu bilan birga bir-birlaridan aniq ajralib turadigan va oson chiziladigan hamda o’qiladigan bo‘lishlari kerak. Alohida obyektlarning kartografik belgilari ikkita asosiy vazifani bajaradi: birinchidan — obyektlarning tiirini ko‘rsatadi (quduq, shosse, botqoqlik va b.) va ularni ayrim miqdor va (yoki) sifat tavsiflarini (masalan, quduqdan ma’lum yaqtda olinadigan suv miqdorini), shosse qatnov qismining eni va ustiga yotqizilgan materiaining turi, botqoq kechib o‘tishga yaroqliligini; ikkinchidan — obyektning fazoviy holatini aniqlaydi, ushbu obyektlarning planli olchamlarini va shakllarini yoki ular ≪ fazosini ≫ modellashtiradi. Ko'pincha belgilar hodisaning vaqt 9 mobaynida o‘zgarishini (shaharlar o'sishi, daryolar toshishini va h.k.), ko‘chib yurishini (ekspedisiyalarni marshrutini, siklonlaming trayektoriyasini) va boshqa jarayonlami aks ettiradi. Kartalarda belgilar jamuljam bo‘lib keng vazifalami bajaradilar. Ular obyektlarning o'zaro uyg‘unligini va aloqadorhgini ko‘rsatadi, hodisalarning fazoviy obrazlarini shakllantiradilar, ular joylanishidagi qonuniyatlarni va xususiyatlarini aniqlash imkonini beradilar. Natijada karta alohida belgiiarda mujassamlashgan inshaklsiyalar yig‘indisidan ortiq bo‘lgan yangi bilimlar beradi. Bundan tashqari belgilarni guruhlarga ajratish hodisalar holati, farqlanishi, o‘zaro bir- biriga ta’siri va vaqt mobaynida o‘zgarishim fazoviy tavsiflash uchun keng imkoniyat ochadi. Kartografik belgilarni o‘rganishda, tahlil qilishda, takomillashtirishda va yangilarini ishlab chiqishda ularni kartografik tasvirlash usullari bo‘yicha farqlash qulay. Chunki ular kartaga olinayotgan voqea va hodisalarning joylanish xarakterini va mohiyatini hisobga oladi. Foydalanilayotgan va foydalanishi mumkin bo‘lgan kartografik belgilar ko‘p bo‘lishiga qaramasdan kartografik tasvirlash usullarining soni unchalik ko‘p emas. Asosiy kartografik usullar bo4lib quyidagilar hisoblanadi: belgilar, chiziqli belgilar; izoliniyalar (teng chiziqlar), sifatli va miqdorli ranglar fonlar joylashtirgan diagrammalar, nuqtalar, areallar, harakatdagi belgilar (vektorlar), kartodiagrammalar va kartogrammalar. Kartalardagi yozuvlar ham kartografik belgilar rolini bajarishi mumkin. Belgilar alohida tasvirlash usuli sifatida odatda karta masshtabida ifodalanmaydigan obyektlar o‘mashgan joyini ko‘rsatish uchun va umuman aniq punktlarga joylashgan hodisalami tasvirlab berish uchun qo’llaniladi. Geometri belgilar aylana (doira), kvadrat, uchburchak, romb, to‘rtburchak va boshqa shu kabi geometrik shakllarga ega bo‘ladi. Harfli belgilar — bu tasvirlanayotgan obyekt yoki hodisalarning nomini bitta yoki ikkita boshlang‘ich harflari yoki kimyoviy belgilaridir. Chiziqli belgilar alohida tasvirlash usuli sifatida uzunasiga davom etgan, kengligi karta masshtabida ifodalanmaydigan, chiziq bo‘ylab joylashgan obyektlarni tasvirlash uchun qo'laniladi . 10 Izoliniyalar (teng chiziqlar) usuli ≪ Izos ≫ grekcha — teng, bir xil degan ma’nolarni anglatadi. Izoliniyalar deb kartada voqea va hodisalarni birorta miqdor koirsatkichi asosida bir xil qiymatga ega bo‘lgan nuqtalar bo‘yicha olingan yoki ularni birlashtiruvchi egri chiziqqa aytiladi. Sifatli rang (fon) usul bilan kartada tasvirlanayotgan hudud cbegarasida tasvirlanayotgan voqea va hodisani u yoki bu ma’lum sifat belgisi bo‘yicha qismlarga bo‘Iish va ularning har birini maydonli grafik vositalar yordamida qoplash yoki to‘ldirish yo‘li bilan o‘sha voqea va hodisaning sifat farqlari tasvirlanadi. Hududni qismlarga bo‘lish tasvirlanayotgan voqea va hodisaning sifat ko‘rsatkichlari bilan uzviy bog‘langan bo’ladi . Miqdorli rang (fon) usuli bilan kartada tasvirlanayotgan hudud chegarasida tasvirlanayotgan voqea va hodisani и yoki bu ma’lum bir miqdor ko‘rsatkichi bo'yicha qismlarga bo'lish va ularning har birini maydonli grafik vositalar yordamida qoplash yoki to’ldirish yo‘li bilan o‘sha hodisaning miqdor farqlari tasvirlanadi. Joylashtirilgan diagrammalar usuli — uzluksiz va chiziqli tarqalgan mavsumiy va boshqa davriy voqea va hodisalarni ularning rivojlanishi, miqdori, davom etishi, qaytalanishini tavsiflash uchun keng ishlatiladi . Nuqtalar usuli bu usul bilan kartada yoyilib (tarqalib) joylashgan voqea va hodisalami bir xil miqdor birliklarida belgilaydigan va uni joylanishi va to‘planishiga mos joylashtiriladigan bir xil olchamdagi ko‘pchilik nuqtalar bilan tasvirlanadi. Kartada voqea va hodisalarni tasvirlashdan oldin nuqtani ≪ og‘ir ≫ ligi (vazni) aniqlaniladi, ya’ni bitta nuqta qaysi o‘lchamdagi miqdor ko‘rsatkichiga mos keladi (masalan, bitta nuqta 500 kishiga yoki 10 000 gektar sholi ekin maydoniga to‘g‘ri keladi). Areal lotincha ≪ areal ≫ — maydon, fazo, makon, bo‘shliq degan ma’nolami anglatadi. Birorta voqea va hodisani, masalan o‘simliklar turlarini, hayvonlarni, haydaladigan yeriar tarqalgan joylariga areal deyiladi. Joylanish xarakteri bo‘yicha voqea va hodisa o‘zini arealining chegarasida uzluksiz, yaxlit, butun (masalan, yer yuzasi muzlashi) yoki tarqoq (masalan, g‘o‘za ekiladigan areal) bo'lishi mumkin. 11 Harakatdagi belgilar alohida tasvirlash usuli sifatida kartalarda har xil: ham tabiiy, ham sotsial-iqtisodiy voqea va hodisalarga tegishli fazoviy o‘rin almashinishlami ko‘rsatish uchun xizrnat qiladi. Kartodiagrammalar usuli Kartada biror hodisaning jamiangan mutlaq raqamli qiymatini, kartada ko‘rsatilgan ma’muriy-hududiy birlik bo‘yicha taqsimlanishini diagrammalar yordamida tasvirlash usuliga kartodiagramma deyiladi. Kartodiagrammalardan alohida tasvirlash usuli sifatida ayniqsa sotsial-iqtisodiy mavzudagi kartalarni (masalan, aholi, sanoat, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi, fan, maorif va madaniyat kartalari va b.) tuzishda keng foydalaniladi, chunki ko‘pchilik statistik (raqamli) ma’lumotlar alohida aholi punktlari yoki obyektlar bo'yicha qayta ishlanmaydi va chop etilmaydi. Kartogrammalar usuli Kartada biror hodisaning o‘rtacha intensivligini ko‘rsatilgan ma’muriy-hududiy birlik doirasida har xil quyuklikdagi ranglar bilan yoki har xil zichlikda shtrixlab tasvirlash usuliga kartogramma deyiladi . Kartodiagrammalardan farqli o ‘laroq, kartogrammalarda nisbiy ko‘rsatkichlardan foydalaniladi . 12 II BOB. XARITALARNI TAHLIL QILISH VA FOYDALANISH USULLARI 2.1. Kartalarni tahlil qilish yo’llari Kartografik tadqiqotlar usulining turli fan va ishlab chiqarish sohalarida qo‘llanilishi natijasida kartalarni tahlil qilishning bir qancha yangi usullari kashf etildi, bunga kartograflar, geograflar, geologlar, matematiklar, iqtisodchilar o‘zlarini katta hissalarini qo‘shganlar. Qadimdan tahlil qilish ishlarida kartometrik va rnorfbmetrik usullar qo‘llanilib kelingan, bugungi kunda ularga matematik tahlil, matematik statistika, ehtimollar nazariyasi va boshqa metodlar qo‘shilgan. Eng ko‘p ishlatiladigan tahlil usullarini quyidagicha guruhlash mumkin: Izohlash: — umumiy; — elementlar bo‘yicha. Grafikli (chizma) usullar: — ikki o‘lchamli grafiklar; — uch o'lchamli grafiklar. Grafo-analitik usullar: — kartometrik; — morfometrik. Matematik-kartografik modellashtirish usullari: — matematik tahlil; — matematik statistika; — ehtimollar nazariyasi. Har bir guruh ko‘plab alohida kichik-kichik xillardan va ularning biriashmalaridan tashkil topadi. Bularning hammasi birlashib, obyektlarni ha tomonlama tadqiq qilishning imkonini beradi. Guruhlar orasidan ish jarayonid umumiy yoki qisman ishchi hamda faqat kalitli joylar uchun zarur bo‘lgan usullar tanlab olinadi. Texnik vositalardan ham foydalanishni e’tiborga olib, tahlil usullarini quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Vizual tahlil — kartani o‘qish, obyektni ko‘z bilan tahlil qilish va baholash. 13 2. Instrumental tahlil — turli asboblarni o‘lchash ishlarida qollash. 3. Kompyuterli tahlil — EHM va avtomatik vositalardan foydalanib o‘lchash, hisoblash va baholash ishlarini avtomatik ravishda bajarish. Yagona karta yoki kartalar majmuasini o‘rganishda yuqorida nomlari keltirilgan usullardan alohida-alohida yoki ularni birlashtirib tadqiqot o‘tkazishda foydalaniladi. Ko‘z bilan chamalab izohlashni ba’zan kartometrik ishlar bilan toldirish juda zanir. Yildan-yilga yangi usullar yaratilmoqda, ulardan turli soha bilimlarida foydalanilmoqda. Shu sababli, mazkur ishda hozirgi kunda keng qollanilayotgan va tajribaga boy usullar t.o‘g‘risida qisqacha ma’lumot keltirilgan. Izohlash — an’anaviy usullardan biri bo‘lib, uning maqsadi — kartada tasvirlangan hodisalaming tarqalishini, boshqa obyektlar bilan o‘zaro aloqalarini aniqlashdir. Izohlash umumiy kompleksli yoki elementlar bo‘yicha bo‘lishi mumkin. Izohlashning dastlabki bosqichida kartalarning sifati baholanishi zarur, ya’ni ularning zamonaviyligi, aniqligi. kartografik proyeksiyaning xususiyatlari va hatoliklar e’tiborga olinib, kartaning oldiga qo ’yilg an vazifasiga muvofiqligi aniqlanadi. Izohlashda kartada tasvirlangan joyning umumiy va alohida xususiyatlariga e’tibor beriladi. Ayrim xislatlami tahlil qilish umumiy tomonlami o'rganishdan keyin bajariladi. Izohlashda obyekt yoki joy boshqa manbalar, ma’lumotlardan foydalanib chuqur o‘rganiladi. Shu asosda tadqiqotni dasturlash yo'li, kartani o'rganishning rasional yo‘llari va uslubiyati hamda tadqiqot olib borish uchun asosiy kartografik materiallar tanlanadi. Tadqiqotning xulosa qismida aniq ravishda izohlash natijalari keltiriladi. Izoh, albatta, qisqa, ravon, dalillarga asoslangan va materiallarga boy bo‘lishi kerak. Bugungi kunda matematik metodlar va kompyuter texnologiyasining kartografik tahlillarda keng qo‘lianilishiga qaramasdan, kartalar orqali izohlash usuli o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Tajribali tadqiqotchi shakll algoritmlar va mantiqan- matematik yo‘llar bilan obyekt elementlarini qismlarga ajratib tadqiq qilishga qaraganda, sifath tahlilni o‘tkazib va aloqadorlikni tushunib, keng va ma’noli natijalarga erishish mumkin . vizual tahlil. 14 Qoida tariqasida, vizual tahlil kartografik tadqiqotning boshqa usullarini qo'llashdan oldin amalga oshiriladi. Vizual tahlil umumiy naqshlarni, anomal vaziyatlarni va boshqalarni tuzatadi. Tahlilning ob'ektivligi ko'p jihatdan xaritani o'qish qobiliyatiga bog'liq. Vizual tahlil natijalari matn tavsiflarida qayd etiladi, shu bilan birga ma'lum majburiy talablar bajarilishi kerak. Birinchidan, hududni tasvirlangan hodisalarga ko'ra tavsiflashda, umumiydan xususiyga bo'lgan tartibni kuzatish muhimdir, ya'ni. birinchi navbatda asosiy, belgilovchi xususiyatlarni tavsiflash, so'ngra tafsilotlar va tafsilotlarga o'tish. Xaritada qilingan har qanday tavsif xulosalar bilan birga bo'lishi kerak. Ikkinchidan, har qanday ilmiy tavsif mantiqiy va qat'iy tartibga solinishi, ma'lum bir reja asosida qurilgan bo'lishi kerak. Ta'rif uchun muhim talab qisqalik va faktik materiallar bilan to'yinganlikdir. Shuning uchun u raqamli ma'lumotlar, grafiklar, jadvallarni o'z ichiga olishi kerak. Aytilganlarni umumlashtirib, xaritalardan tuzilgan ilmiy tavsif qondirishi kerak bo'lgan bir nechta asosiy tamoyillarni qayd etishimiz mumkin: 1. Mantiq, tartib va izchillik tavsiflar. 2. Faktlarni tanlash va tizimlashtirish. 3. Taqqoslash, o`xshatish elementlarining tavsifiga kirish, miqdoriy ko'rsatkichlar yordamida taqqoslash. 4. Tasvirlangan hodisa yoki jarayonlarni aniq tadqiqot maqsadlari nuqtai nazaridan baholash. 5. Xulosa va tavsiyalarning aniq bayoni. 15 2.1- Kartalarni yaratish va ulardan foydalanish tizimi. 16 2.2. Grafik usullar Grafikli usullar kartadan olingan ma’lumotlar asosida ishlab chiqilgan turli profillar, grafiklar, kesmalar, diagrammalar, blokdiagrammalar, ikki va uch o‘lchamli modellarni qamrab oladi. Grafikli tuzilmalami quyidagicha guruhlash mumkin; — R =f(x) yoki R =f(y) — kartada X yoki Y yo‘nalishi bo'yicha profil tuzish; — R =f(z) — kartalar orqali vertikal kesma tuzish; — R =f(t) — turli davrga tegishli kartalar orqali vaqtni ifodalovchi kesmalar tuzish; — R =f(x,y) — gorizontal yuzaning kartografik tasvirini hosil qilish; ~ R =f(x, z) yoki R =f(y,z) — frontal tasvir, ya’ni obyektning vertikal yuzadagi tasvirini yaratish; — R =f(x, t) yoki R = f(y,t) yoki R =f(z,t) — ≪ metaxron ≫ kesma turli davrga tegishli grafiklarni ishlab chiqish; — R =f(x,y,z) — blok-diagramma, obyektning hajmli yoki uch o’lchamli tasvirini yaratish; — R =f(x,y,t) yoki R =f(x,z,t) yoki R =f(y,z,t) ~ turli vaqtga tegishli seriyali kartalar asosida metaxron blok-diagrammalami tuzish. Seriyali kartalarni tahlil qilishda kompleks profillardan foydalanish qulay, chunki ularda gipsometrik profil, geologik, tuproq-o‘simlik kesmalari, iqlim ko‘rsatkichlarini bir-birlari bilan bog‘lash imkoniyati yaratiladi (2.2- rasm). Kompleks profiliardan foydalanib mavzuli kartalarni tuzish mumkin, unda aholi zichligi, yerlardan foydalanish, xizmat ko‘rsatish obyektlari, aholining ish joylari bilan ta’minlanganligi grafigi tanlangan yo‘nalish bo‘yicha birlashtiriladi. Geografik tadqiqotlarda roza-diagrammalar keng qo’ilaniladi, ular chiziqli obyektlar oriyentirovkasining biror yo'nalish bo‘yich; ustunligini ko‘rgazmali shaklda tasvirlaydi, masalan, geologik yoriqliklar, daryolar uzanlari, transport yo'llari va h.k. roza-diagrammalarni har bir o‘qi uzunligi yo‘nalishi obyekt chiziqli elementlari umumiy uzunligi yo‘nalishiga proporsional va ular tegishli azimutlar bilan o‘lchanadi. 17 2.2-Saxalin orolining ko’ndalang kompleks profili. Geologik tuzilishing litologiktarkibi: 1- mayda shag’al va qum; 2- qumoqlar; 3- loy va alevrolitlar; 4- loyli slaneslar va argillitlar; 5- qumlilar; 6- tufq;7- konglomeratlar; 8- izvestnyaklar; 9- slaneslar; 10- ko’mirlar. Tuproqlar: 1- tog’ qo’ng’ir; 2- tipik bo’z; 3-o’rmon tog’; 4-tog’ o’rmon kul rang; 5- tog’ tayga chim; 6- tayga qora tuproq; 7- o’tloqi; 8- torf-o’tloqi; 9- kam podzoili tuproqlar. O’simliklari: 1- qayir; 2- botqoq; 3-igna bargli; 4- archa bargili; 5- qarag’ay daraxtlar; 6- oq qayinlar; 7- ignali mayda daraxtlar. L=k∑j=1 n l Bunda k — masshtab koeffitsienti, l — chiziqli element azimuti, n — elementlar soni. Diagrammalar hodisalarning o‘zgarishini, dinamikasini, o‘zaro aloqadorligini o'rganishdan tashqari, fazoviy taqsimlanishini kuzatish imkonini ham beradi. Buning uchun ko‘ndalang va bo‘ylama profillar birlashtirilib blok-diagrammalar tuziladi. Blok-diagramma joyning perspektiv 3 o'lchovli tasviri bo‘lib, turli o'lchashlarni va solishtirishlarni bajarishda, yuza tarkibini o‘rganishda juda qulay. Ko'rinib turibdiki joyda daryo o‘zanlari joylashishi tektonik yoriqliklarg bog‘liq. Blok- 18 diagrammalarning gorizonta masshtabi kartaning masshtabiga teng. Blok-diagrammani tuzish uchun aksonometrik perspektiv proyeksiyalardan foydalaniladi va bunday koordinata tizimini tekislikda tasvirlash uchun bitta yoki ikkita nuqtadan nurlar o‘tkaziladi. Agar nuqtalar o‘rni o‘zgartirilsa blok-diagrammani o‘z o‘qi atrofida ≪ aylantirish ≫ yoki ≪ egish ≫ imkoniyati paydo bo'ladi. Buning uchun geografik axborot tizimlaridan (GIS) foydalanish maqsadga muvofiqdir. Relyefning raqamli modelini tuzish jarayonida ham turli blok-diagrammalar ishlab chiqilishi mumkin (2.3- rasm). 19 20 2.3-rasm. Vertikal bo’yicha turli masshtabga ega bo’lgan blok- diogramma. Grafikli usullar yordamida joydagi turli hodisalarning qo'shilishi va ayrilishi natijasida hosil bo‘lgan tasvirni karta orqali hisoblash mumkin. Tekisliklar va yuzalami qo‘shish yoki ayirish yoki natijani biror bir songa ko‘paytirish bilan yangi karta yaratish ham mumkin. Balandlik bo‘yicha tortilish natijasida diagrammada ko'rinmaslik joylari paydo bo‘ladi (2.4 -rasm). 2.3 Grafoanalitik usullari Kartalarni tahlil qilishning grafoanalitik usullari — kartometrik va morfometrik - obyektlarning tarkibini, о ‘Ichamini, shaklini karta orqali o‘lchash va aniqlashga bag‘ishlangan. Kartometrik metodlar bilan quyidagilarni o'lchash mumkin: — geografik va to‘g‘ri burchakli koordinatalarni; — to‘g‘ri va egri chiziqlar uzunligini, masofalarni (2.5-rasm); — maydonlarni; 21 2.4-rasm. Metaxron blok-diagramma tinch okeani sathidan 16 km balandiikdagi shamol tezligining tarqalishi ko‘rsatilgan. — hajmni; — vertikal va gorizontal burchaklami va h.k. Bundan tashqari, kartometriyada o‘lchash amqligini tadqiq qilish ham mumkin. Morfometriyada esa obyektlarning shakli va tarkibi ko‘rsatkichlarini hisoblash usullari o‘rganiladi, ularning turlari juda ko‘p: — obyektlar shakli; — chiziqlar va yuzalar uzunligi; — yuzaning gorizontal qiymalanishi; — yuza qiyahgi va gradiyenti; — obyektlar zichligi, bir joyda to‘planishi; — tarmoqlar tig‘izligi va o‘lchami; — murakkablik, parchalanganlik, konturlar bir xilligi va h.k. Morfometrik ko'rsatkichlar kartometrik ma’lumotlar asosida hisoblanadi va ular ko‘pincha nisbiy qiymatlarga ega, masalan, gorizontal qiymalanish — bu erosion shakllar uzunligining maydoniga nisbati va h.k. Shuning uchun ham hisob-kitob ishlarining barchasi natijaga hamda u hisoblash ishlari uch xil variantda bajarilishi mumkin: — to ‘rtburchakli, oltiburchakli, kvadrat yoki doirali tur asosida (2.6-rasm). — tabiiy areallar asosida (tabiiy rayonlar, landshaftlar, daryo suv havzalari) — kalitli maydonlar asosida 222.5-rasm. Serkul yordamida egri chiziqlar uzunligini o’lchash Hisoblash ishlari natijasiga qarab morfometrik kartalar tuziladi, masalan, relyefning morfometrik, aholi zichligi, yo‘l tarmoqlari zichligi kartalari. Bunday kartalar maydonli areal)ar yoki vacheykalarni hisoblashdan keltirib chiqariladi va psevdoizoliniyali maydonlarni bildiradi. Albatta, aniq kartometrik va morfometrik o‘lchashlar juda ko‘p vaqtni, maxsus asboblami qo‘llashni talab qiladi. Grafoanahtik usullarni har kungi amaliyotda qo‘llash GIS tizimlari paydo bo‘lgandan keyin jadal suratlar bilan olib borilmoqda. Ehtimollik kartometriyasi nazariyasida boshqacha yo‘l tutiladi, masalan, J.Byuffon usulida. Parallel chiziqlar yoki kvadratlar turi tushirilgan shafFof qog'oz egri chizilgan obyekt ustiga qo‘yiladi va unda egri chiziq kesib o‘tgan kvadratlar soni hisoblanadi, egri chiziq uzunligi bu usulda quyidagicha aniqlanadi: ∑l=0.25 π m d Ko’rinib turibtiki egri chiziqning uzunligini sirkul bilan o‘lchashdan ko‘ra J.Byuffon usulini qo‘llagan holda olchash ancha oson, unda o‘lchash tez bajariladi, xatolik esa sirkul usuli kabi bir xil, xatolik 5% ga teng, bu esa, ko‘pchiiik geografik, geologik va ekologik masalalami yechish uchun yetarlidir (2.7-rasm). 232.6-rasm. Hajmni hisoblash. Izoliniyali kartaning kvadratlarga bo’lingan bir bo’lagi va shu bo‘lakning blok-diagrammasi. 2.7-rasm. Kvadratli paletka yordamida egri chiziqning umumiy uzunligini aniqlash. Yuqoridagi usullar kabi maydonlar yuzasini va hajmini hisoblashga bag'ishlangan usullar ham ishlab chiqilgan, bu esa ko‘plab morfometrik ko‘rsatkichlarni hisoblashni osonlashtiradi. Blok-diagrammaning hajmi a 2 yuzaning n-qiyshiq kesilgan prizmasi hajmiga teng. o’rtacha balandlik Z kvadrat markaziga to‘g‘ri keladi, u teng chiziqlar orasini interpolyasiya qilish yo‘li bilan aniqlanadi (12.13-rasm). Shunda bu shaklning umumiy maydoni quyidagicha hisoblanadi: V=a 2 z 1 + a 2 z 2 +… a 2 z n =a 2 ∑ j = 1n lij Ehtimollar nazariyasi va kompyuter texnologiyasi zamonaviy kartometriya va morfometriya ishlarini ancha osonlashtirdi va ommaboplashtirdi. Morfometriyaning asosiy alomatlaridan biri — bu ko‘rsatkichlarining ko‘p qirraligidir. Haqiqatdan ham obyektlar shaklini kartalarda tasvirlashning o‘nlab usullari bor. Obyekt perimetri s 2 kvadratining maydoniga P nisbati proporsional koeffitsienti f shaki ko‘rsatkichi hisoblanadi: f= s 2 4 πP 24 f qiymati qanchali k katta bo‘Isa, u shunchalik aylanadan farq qiladi. Bu ko‘rsatkich orqali landshaftlar, tuproqlar va boshqa areallar shaklini baholashda foydalaniladi. Oddiy shakllar uchun / quyidagi qiymatlarga ega: — doira 1,0; — oltiburchak — 1,10; — kvadrat — 1,27; — yarim doira — 1,34; — teng tomonli uchburchak — 1,65. Chiziqlar egriiigini baholashda ham ko‘plab ko'rsatkichlar ishlatiladi, masalan, dengiz qirg'oqlari, gorizontallar va tuproq areallarining chiziqlari egriligi va h.k. Bu egrilikni aniqlashda morfometriyada har xil ko‘rsatkichlardan foydalaniiadi (2.9-rasm): — nisbiy egrilik, a — 1/s bunda 1 — egri chiziqni barcha uzunligi, s — silliq chiziq uzunligi; — umumiy kontur egriligi — β = s/d — chegaralovchi chiziq uzunligi; — umumiy egrilik — γ = α p — 1/d — egrilik qaytarilish chastotasi — δ = 1/n, bunda n — kesmadagi egrilik soni Zamonaviy matematika chiziqlar 25

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GEOGRAFIK XARITALAR

1.1. KARTALARNING TA’RIFI, ELEMENTLARI, XUSUSIYATLARI

1.2. GEOGRAFIK KARTALARNI ILMIY VA AMALIY AHAMIYATI

1.3. KARTOGRAFIK BELGILAR VA KARTOGRAFIK TASVIRLASH USULLARI

II BOB. XARITALARNI TAHLIL QILISH VA FOYDALANISH USULLARI

2.1. KARTALARNI TAHLIL QILISH YO’LLARI

2.2. GRAFIK USULLAR

2.3 GRAFOANALITIK USULLARI

III BOB. XARITALAR ORQALI TADQIQOT O’TKAZISH

3.1. XARITA BILAN ISHLASH USULLARI

3.2. XARITALAR ASOSIDA VOQEA VA HODISALAR HAMDA JARAYONLARNING O’ZARO BOG’LIQLIGINI VA DINAMIKASINI O’RGNISH

3.3. KARTOGRAFIK TADQIQOTLARNING ISHONCHLILIGI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

ILOVALAR

Купить