Xayriddin sultonovning hikoyachilikdagi mahorati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Xayriddin sultonovning hikoyachilikdagi mahorati

Купить

X AY RIDDIN SULTONOVNING HIKOYAC HILIKDAGI
MAHORATI

Reja
I BOB. Istiqlol yillari hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar.
I.1. Istiqlol davri hikoyachiligida uslub va mahorat
I.2. XayriddinSultonningqahramonyaratishmahorati
II.BOB. Xayriddin Sulton hikoyalarining kompozitsion о‘ ziga xosligi
2.1.Ijodkorning sujet, konflikt yaratish mahorati
2.2. Adib hikoyalarida muallif va qahramon nutqidagi individualliklar
III BOB.Yozuvchi uslubi, tasvirlash san‘ati.
3.1.Ijtimoiy muhitning psixologik tasviri.
3.2.Voqealar rivojining hayotbaxsh yechimi.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar r о‘ yxati

•
KIRISH
•
Mavzuning dolzarbligi . Jahon adabiyotshunosligida epik turning kichik janrlaridan biri
hikoya janri va uning o‘ziga xosliklari, tabiati, spisifikasi xususida bir talay ishlar amalga
oshirilgan. G‘arbda novella deb ataluvchi bu janr inkoniyatlari butun dunyo adabiyotshunosligida
muayyan tarzda o‘rganilib kelinmoqda. Janrning qisqaligi, hajman kichikligi uning kitobxonlari
aud i toriyasini kengayib borishiga sabab bo’lmoqda. Amerika adabiyotida XX asrning so‘nggi
choragida romanlar o‘z o‘rnini novellalar (hikoyalar)ga bo‘shatib berishi janrning yuksak
taraqqiyotidan dalolat beradi. Mazkur jarayon istiqloldan keyin o‘zbek adabiyotida ham bir
muncha jonlandi. Xuddi shu davr hikoyachiligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan yozuvchilardan biri
Xayriddin Sultonovdir. Davr adabiy jarayonida Xayriddin Sultonovning qo‘shgan hissasini har
jihatdan asoslash ishimizning dolzarbligini belgilab beradi.

•
I BOB. Istiqlol yillari hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar.
•
I.1. Istiqlol davri hikoyachiligida uslub va mahorat
•
Mustaqillik tufayli ijodkor ahliga berilgan keng imkoniyatlardan unumli va samarali foydalangan
holda Xayriddin Sultonov ham boshqa bir qator qalamkashlar singari xalqning asrlar osha dilida
uyum-uyum bo‘lib yotgan, biroq bu “ tugunlar”ning barchasini ”tole”dan, ”peshona”dan deb bilib
bariga ”sajda qilib” yashab kelayotgan ma’lum bir qahramonlar timsolida butun boshli mana shu
obrazlarning ”qofiyadoshlar”ining rangin manzaralarini badiiy bo‘yoqlarda chizib berdi. Xayriddin
Sultonov badiiy adabiyot maydonida ilk marotaba yaratgan asarlarining mavzusi, yo‘nalishi va o‘z
navbatida badiiy, g‘oyaviy xususiyatlari bilan bugungi kunda yaratgan asarlari o‘rtasida bir talay
farqli xususiyatlar mavjud desak sira mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz.

•
Darhaqiqat, har bir davrning ”tabiiy”va original asarlari yaratilishi uchun adabiy muhit, so‘z
erkinligi adib uchun ikki qanot vazifasini o‘tab kelgan.O‘zida gumanizmni jo eta olmagan har
qanday siyosat, mafkura va tuzum uzoq hukmronlikni o‘z qo‘lida saqlab qola olmaydi. Shu
jumladan bu boradagi fikrlarni adabiyotdagi oqim va metodlar to‘g‘risida ham aytsak bo‘ladi.
Mustaqillikka erishilgandan so‘ng adabiyotda ilgari mavjud bo‘lgan hamda adabiyot uchun ”bosh
qomus” sanalgan bir qancha mafkura va metodlar adabiyotning emas, aslida hukumatning
”posbonlari” ekanligi sababli adabiyotdan tabiiy ravishda surib chiqarildi.
•
. Shu bois tanqidiy realizm ruhidagi asarlar yaratila boshlandi va ijodda yangicha uslub va
y о ‘nalishlardagi asarlar maydonga keldi. Chinakam badiiy tafakkur mahsuli bo‘lgan asarlar
miqdori mustaqillikka erishganimizdan so‘ng oshdi desak haq gapni aytgan bo‘lamiz.

Hikoyada obraz yaratish m asalas i h aqida gap borar ekan, uning b oshqa e pik ja nrlardan, avvalo, hajm
nuqtai n azaridan ham farq qilishi e‘ tiborga o linishil ozim. Chunki hik oyada, qissa yoki
romanlardagidek, qahramon ob razin i t urli vaziyat, turlicha sharoitlardan kelib chiqib har tomonlama,
mukammal ochib berish im koni y о ‘q. Hikoyada kichik bir detal, holat, badiiy l avha yoki q ahramon
nutqi o rqali ham obrazning xarakterli jihatlari n amoyon b о ‘lishi mumkin. Demak, obra z, yaratishda
xarakter, ayniqsa, muhim о ‘rin tutadi. Shu bois badiiy asarda xarakter masalasiga katta e’tibor
beriladi.
Qahramonning xatti-harakati, yurish-turishi, biror i shni q ay y о ‘sin amalga o shirishi, gap-s о ‘zi va
qiziqishlari asarda tasvirlanayotgan hayotiy manzaraga mos k elishi, ya’ni mantiqiy i zchillik muhim
ahamiyatga ega. Bularning barchasi qahramon xarakterini o ydinlashtirish, uning ichki dunyosini
tabiiy t arzda ochishga yordam beradi. 1.2. Xayriddin Sultonning qahramon yaratish mahorati

• Xayriddin Sultonov yaratgan obrazlar kechagi kun haqida ham bugun
haqida ham bo‘yab bejamasdan gapiradigan chinakamiga dili va tili bir
bo‘lgan insonlardir. Ularning har biri g о‘ yoki kechagi hayot, kechagi
mezonlar bilan bugungi hayot va taraqqiyotga baho bermoqchi b о‘ ladi.
• ” Uy sotiladi” hikoyasida Vagiz Samatovich Zaitov obrazi tasviri orqali
o‘tgan asrda ta’lim oqsab qolganligi hamda o‘qituvchilar yetishmasligi
tufayli har bir fan o‘z mutaxassisi tomonidan olib borilmaganligiga
alohida urg‘u beriladi:
• ” ...Vagiz Samatovich Zaitov maktabda bizga tarix, mehnat bilan harbiy
ta’limdan, umuman, qaysi fandan o‘qituvchi bo‘lmasa, shundan dars
bergan, vajohatidan butun sinf titrab turadigan, qo‘li qattiq, savlatli
o‘qituvchi edi

Ma’lumki, hikoyada bitta qahramon ishtirok etmaydi. Har bir qahramon xuddi hayotdagidek muayyan
bir muhitda, odamlar orasida yashaydi va, albatta, turli insonlar bilan munosabatda, muloqotda b о ‘ladi.
Ya’ni qahramonlar harakati syujet orqali ifodalanadi. Mudom rivojlanishda b о ‘lgan hayot, unda r о ‘y
beradigan voqea-hodisalar badiiy syujet uchun asosiy manbadir. Syujet — badiiy shaklning dinamik
tomoni b о ‘lib, u harakat, rivojlanish va о ‘zgarishlarni ta’minlaydi . Syujet yaratish ham о ‘ziga xos bir
san’at, ya’ni «hayot haqiqatini badiiy haqiqatga aylantirishning muhim qonuniyati» sanaladi. «Syujet
y о ‘q joyda badiiylik ham b о ‘lmaydi». (N.Chernishevskiy).
Yozuvchi uslubi, badiiy mahoratini baholashda syujet, konflikt, kolliziya masalalari muhim ahamiyatga
ega. Bu boradagi tadqiqot, avvalo, yozuvchi ijodiy ustaxonasiga kirish, ijod jarayonini kuzatish, uning
badiiy olamidan ma’lum darajada voqif b о ‘lishni talab etadi. II.BOB. Xayriddin Sulton hikoyalarining kompozitsion
o‘ziga xosligi
II.1.Ijodkorning sujet, konflikt yaratish mahorati

•
XX asr о ‘zbek adabiyotida realistik hikoya janrining shakllanishida beqiyos о ‘rin tutgan
Abdulla Qahhor ijodiy ustaxonasi kuzatilganda, adib ikkita yon daftar tutgani, bittasi umumiy
daftar b о ‘lib, unga s о ‘z, ibora, tasvir, syujetlar, faktlaru turli voqea-hodisalarni yozib yurgani va
biron-bir asar ustida ishlash jarayonida ulardan foydalangani ma’lum b о ‘ladi. «Ikkinchi daftar —
ayrim asarga doir b о ‘lib, bunga ana shu asarga tegishli nima narsa esga kelsa, shuni yozib
boraman: detallar, qahramon va personajlarning s о ‘zlari, xarakterlariga oid gaplar... Men asarni shu
daftar t о ‘lgandan keyin, ya’ni xarakterlar yetilgandan keyin yozishga kirishaman», degan edi ustoz
adib.
•
Ma’lumki, har qanday asarning dunyoga kelishiga nimadir turtki b о ‘ladi. Yozuvchi uni butkul
t о ‘qib chiqarmaganidek, hayotdan boricha k о ‘chirib ham olmaydi.

2.2.Adib hikoyalarida muallif va qahramon nutqidagi individualliklar
Badiiy nutq yozuvchi mahorati hamda uslubini namoyish etadigan asosiy masaladir. Yozuvchining
hayotni badiiy idrok etish, uni butun murakkabliklari bilan kitobxonga yetkazish mahorati, uning
о ‘ziga xos badiiy olami avvalo til vositasida namoyon b о ‘ladi.
«Mumtoz va hozirgi zamon adabiyotining qanday an’analariga amal qilasiz? Badiiy uslub
y о ‘nalishidagi qanday izlanishlar sizga ma’qul?» degan savolga Yuriy Kazakov quyidagicha javob
bergan edi: «Vijdonim va о ‘quvchim oldida rostg о ‘y b о ‘lishga intilaman. Umuman olganda, har
qanday iste’dod egasi ijod y о ‘lida oxir-oqibat sodda, ravon uslubda ijod qilishni tanlaydi».
Abdulla Qahhor ham о ‘z ijodiy tajribasidan kelib chiqib: «Kitobxonga bir fikrni yoki bir narsani
anglatish uchun kishining boshini qotirmaydigan, ochiq, ravon, sodda til kerak», degan edi.

•
III BOB.Yozuvchi uslubi, tasvirlash san’ati.
•
III. 1 .Ijtimoiy muhitning psixologik tasviri.
•
Badiiy asarda ishtirok etgan qahramonlar tasviri vositasida ijodkor o‘zi
yashayotgan davrdagi jamiyatning ijtimoiy, siyosiy va o‘z navbatida
psixologik jihatlarini ham badiiy yo‘l bilan ochib beradi. Istiqlol davrida
yaratilgan har qanday janr namunalariga nazar tashlaydigan bo‘lsak
yuqoridagi fikrlarning isboti va tasdig‘ining guvohi bo‘lamiz. Biroq boshqa
janrlarga qaraganda hikoya janri orqali ijodkor ko‘zlagan maqsadini ifoda etib
berishi biroz murakkab jarayon hisoblanadi. Abdullaeva Dilafruz Suratillaevna
hikoya janri haqida quyidagi fikrlarni aytadi: ”Epik janrlar orasida hikoya,
xususan psixologik hikoyaning o‘rni bugungi kun adabiy jarayonlarida
yetakchilik qilmoqda.

• 3. 2.Voqealar rivojining hayotbaxsh yechimi.
•
Ma’lum bir davr vakillari adabiyotshunos U.Hamdamov asarda hayot qaydarjada badiiy talqin etilishi
haqida shunday deydi:
• “ Har qanday metodda yozilgan asarning uzoqroq umr ko‘rishning sharti, fikri ojizimcha, uning
zamin bilan, undagi real hayot bilan, odamlarning taqdir bilan qay darajada bog‘langanligidadir. Ya’ni,
asar – xoh u realistik, xoh u modernistik va hatto u xoh fantastik ruhda bo‘lsin, o‘z botinida shunday bir
tuynik yashirgan bo‘lishi kerakki, shu tuynik orqali biz o‘z qiyofamizga, qalbimizga, qismatimizga nigoh
tashlay olaylik”.
• Ise’dodi yuksak adiblar o`z asarlarida davrning ma’naviy qiyofasini yaqqolroq aks ettirmoqda. Shuning
uchun adabiyotshunos olim H.Umurov shunday yozadi: “Xarakter va uning psixologiyasi tahlilida
dabiyotning kamoloti, yozuvchining mahorati darajasini belgilovchi omildir” U. Hamdamov. Turfa
ranglar uyg’unligi. O’zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi, 2000. 29- sentabr. 2-bet.

•
Xulosa
•
Har bir yozuvchi ijodi adabiy jarayondagi yangi badiiy tamoyillarni belgilashda muayyan ahamiyat kasb
etadi. Shu ma’noda tadqiqot obyektimiz b о ‘lgan Xayriddin Sulton ijodi istiqlol davri nasrchiligiga xos
yetakchi xususiyatlar haqida fikr yuritish imkonini beradi. Yozuvchi hikoyalari asosida uning о ‘ziga xos
uslubi, umuman, hikoyanavislik mahorati qirralarini aniqlash maqsadida olib borilgan tadqiqot va
kuzatishlarimiz natijasi о ‘laroq bayon qilingan ilmiy-nazariy mulohazalar quyidagicha umumlashtirildi:
•
Birinchidan, Istiqlol davri adabiyoti, xususan hikoyachiligiga xos bo‘lgan yangicha ilg‘or tamoyillar k о ‘zga
tashlanadi. Bunda, hayotga tanqidiy qarashning kuchaygani sabab b о ‘ldi.
•
Ikkinchidan, I stiqlol davri hikoyachiligida ham son, ham sifat jihatidan о ‘sish kuzatildi. Albatta, yuksak
mahorat bilan yaratilgan asarlar bilan birga о ‘rtamiyona asarlar ham dunyoga keldi. Lekin, kitobxon,
tanqidchilik va vaqt sinovidan о ‘tgan asl hikoyalar adabiyotimiz mulkiga aylanib qoldi. Shu ma’noda
hikoyachilikda yangilik qilishga intilgan nosirlar ichida X.Sulton hikoyalari ham alohida ajralib turadi.

•
Uchinchidan, Hikoyalari bilan adabiyotga dadil kirib kelgan X.Sulton, avvalo, о ‘zi k о ‘rgan-
bilgan hayotni tasvirladi. Dastlabki asarlaridayoq k о ‘pchilik e’tibor bermaydigan, ammo azaliy-
abadiy muammolarni mavzu qilib olgan adib oddiy voqea-hodisalar zamiridagi nozik jihatlarni
ilg‘ab, ularga muhim badiiy ma’no-mohiyat yukladi; milliy ma’naviyatga daxldor, xalqning о ‘lmas
udum va an’analariga oid muammolar hech qachon dolzarbligini y о ‘qotmasligini о ‘ziga xos
ta’sirchan y о ‘sinda ifodalab berdi.
•
To‘rtinchidan, Adibning qahramon tanlash borasidagi izlanishlari, ayniqsa, e’tiborga sazovor.
Uning hikoyalarida turli toifaga mansub kishilar obrazini k о ‘rish mumkin: hayotga endigina qadam
q о ‘ygan yosh yigit-qizlar, bolalar, umr poyoniga yetayotgan chollar, qariyalar, о ‘ta xokisor, goho
jur’atsiz va kamsuqum insonlar. Ammo kim b о ‘lishidan qat’i nazar, yozuvchi ularning qalbiga
kirib borish va ular ma’naviy olamni kashf etishni asosiy maqsad qilib oladi.

•
Foydalanilgan adabiyotlar:
•
1. Мирзиёев Ш . Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз . –
Тошкент : Ўзбекистон , 2017. – Б.178
•
2. Адабиёт ва санъат , маданиятни ривожлантириш - халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг
мустаҳкам пойдеворидир . Ўзбекистон Республикаси Президентининг мамлакатимиз ижодкор
зиёлилари вакиллари билан учрашувидаги маърузаси // « Жаҳон адабиёти » 2017. № 8
•
3. Каримов И . А . Юксак маънавият – енгилмас куч . – Т .: Маънавият , 2016. – б .
•

•

ETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!

Xayriddin sultonovning hikoyachilikdagi mahorati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish