Xayriddin Sultonovning hikoyachilikdagi mahorati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	99.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Xayriddin Sultonovning hikoyachilikdagi mahorati

Купить

Xayriddin Sultonovning hikoyachilikdagi mahorati
MUNDARIJA
Ishning umumiy tavsifi............................................
I BOB. Istiqlol yillari hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar.
I.1. Istiqlol davri hikoyachiligida uslub va mahorat………………………..….
I.2. XayriddinSultonningqahramonyaratishmahorati………………………
II.BOB. Xayriddin Sulton hikoyalarining kompozitsion о ‘ziga xosligi…..…
II.1.Ijodkorning sujet, konflikt yaratish mahorati………………………........
II.2. Adib hikoyalarida muallif va qahramon nutqidagi individualliklar……
III BOB.Yozuvchi uslubi, tasvirlash san ‘ ati.
III. 1 .Ijtimoiy muhitning psixologik tasviri.........................................................
III.2.Voqealar rivojining hayotbaxsh yechimi……………………………………
Xulosa……………………………………...…………………….…………..
Foydalanilgan adabiyotlar r о ‘yxati…………………………………….……
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Jahon adabiyotshunosligida epik turning kichik
janrlaridan biri hikoya janri va uning o‘ziga xosliklari, tabiati, spisifikasi xususida
bir talay ishlar amalga oshirilgan. G‘arbda novella deb ataluvchi bu janr
inkoniyatlari butun dunyo adabiyotshunosligida muayyan tarzda o‘rganilib
kelinmoqda. Janrning qisqaligi, hajman kichikligi uning kitobxonlari
aud i toriyasini kengayib borishiga sabab bo’lmoqda. Amerika adabiyotida XX
asrning so‘nggi choragida romanlar o‘z o‘rnini novellalar (hikoyalar)ga bo‘shatib
berishi janrning yuksak taraqqiyotidan dalolat beradi. Mazkur jarayon istiqloldan
keyin o‘zbek adabiyotida ham bir muncha jonlandi. Xuddi shu davr
hikoyachiligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan yozuvchilardan biri Xayriddin
Sultonovdir. Davr adabiy jarayonida Xayriddin Sultonovning qo‘shgan hissasini
har jihatdan asoslash ishimizning dolzarbligini belgilab beradi.
Istiqlol bergan ulkan imkoniyatlardan biri sifatida biz ma’naviy erkinlikni
alohida e’tirof eta olamiz. Mustaqilligimiz bergan mana shunday beqiyos
erkinlikni alohida e’tirof etmog‘imiz darkor. Shunday ekan, bugungi kunda davr
bilan hamnafas tarzda yozilayotgan va ma’naviy yuksalishga xizmat qilayotgan,
milliy o‘zlikni o‘zida aks ettirgan asarlarni tahlil etish maqsadga muvofiqdir. Ilm-
fan rivoji – taraqqiyot garovi . Darhaqiqat, “...ma’rifat fidoyilarining qoldirgan
o‘lmas merosi bugungi kunda ham ma’naviyatimizni yuksaltirish, yoshlarimizni
milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashda muhim manba bo‘lib
xizmat qiladi”. 1
Binobarin, yozuvchi uslubi va badiiy mahorati masalasiga bag‘ishlangan tom
ma’nodagi ilmiy tadqiqotlar yaratish dolzarb ahamiyatga ega. Chunki busiz milliy
badiiy-estetik tafakkurni boyitib, yangilab, rivojlantirib b о ‘lmaydi. Bunda, ayniqsa,
hayotni badiiy yorqin tasvirlash, betakror obrazlar yaratish, milliy adabiyotimiz
xazinasini yangi poetik kashfiyotlar bilan boyitishga muvaffaq b о ‘lgan yozuvchilar
ijodini tadqiq etish beqiyos о ‘rin tutadi. Adabiyotshunoslik va uning tadrijida
1
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб хал қ имиз билан қ урамиз. – Тошкент: Ўзбекистон,
2017. – Б.178
2

badiiy mahorat masalasi azaldan muhim ahamiyat kasb etib keladi. Aynan shu
nuqtai nazardan qaraganda, taniqli yozuvchi, k о ‘rkam asarlari bilan milliy
adabiyotimiz rivojiga salmoqli hissa q о ‘shib kelayotgan Xayriddin Sultonning
badiiy mahorati, uslub borasidagi izlanish hamda erishgan natijalarini tadqiq etish
maqsadga muvofiqdir.
Mamlakatimiz Prezidentining 2017 - yil 12 -yanva rdagi «Kitob mahsulotlarini
chop etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik
madaniyatini oshirish hamda targ‘ibot qilish bo‘yicha komissiya tuzish
to‘g‘risida»gi F-4789 -son Farmoyishi, 2017 - yil 16 fevraldagi PF-4958-sonli «Oliy
o‘quv yurtlaridan keyingi ta’lim tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida»gi
Farmoni, 2017-yil 18 apreldagi PQ –28-29-son Alisher Navoiy nomidagi
O‘zbekiston Milliy bog‘i hududida Adiblar xiyobonini barpo etish to‘g‘risida”gi
q arori, 2017-yil 17 fevraldagi PQ-2789-son «Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-
tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi, 2017 yil
13 sentyabrdagi PQ-3271-son «Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish
tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda
targ‘ib qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida»gi qaror lar i va
mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan
vazifalarni amalga oshirishda ushbu tadqiqot ishi muayyan darajada xizmat qiladi.
Mavzuning o‘ganilish darajasi. Adabiyot olamida paydo b о ‘lgan yangi
iste’dod egasi, uning о ‘ziga xos asari hech qachon adabiy jamoatchilik e’tiboridan
chetda qolmaydi. Ularga o‘z vaqtida baho beriladi, yutuqlari e’tirof etilib,
kamchiliklariga nisbatan tanqidiy fikrlar bayon qilinadi. Tadqiqot maqsadimiz
b о ‘lgan yozuvchi Xayriddin Sulton ham ilk asarlari bilanoq adabiy jamoatchilik
nazariga tushgan: bir talay yetuk adabiyotshunoslar uning ijodiga munosabat
bildirgan. Xususan, U.Normatov, N.V.Vladimirova, B.Nazarov, I.G‘afurov,
A.Rasulov, H.Boltaboyev, B.Karimov, shuningdek, M.Qarshiboy, N.Shukurov,
3

I.Hasanov 1
lar adib asarlari haqida yozgan maqola va taqrizlarni misol keltirish
mumkin. Bir qator yosh tadqiqotchilar esa yozuvchi asarlaridan u yoki bu
ma’noda, yani qiyosiy-tipologik nuqtayi nazaridan o‘rganishgan.
O‘zbek adabiyotida X.Sultonov hikoyachiligi aynan monografik planda
o‘rganilmagan. Masalan, H. Boltaboyev yozuvchining uslubiy jihatlarini , Ilhom
Hasanov mahorat masalasini o‘rganga. B.Nazarov esa, qissalari poetikasiga oid bir
qator tadqiqotlar olib borgan.
Tadqiqotning maqsadi. Magistrlik dissertatsiyasining asosiy maqsadi
istiqlol yillari hikoyanavisligida yangi tamoyillar va Xayriddin Sulton hikoyalarini
tahlil qilish asosida yozuvchining hikoya yaratishdagi individual uslubi, badiiy
mahoratini aniqlash, sujet, kompozitsiya, til kabi muhim poetik komponentlardan
foydalanishdagi о ‘ziga xosligi haqida mushohada yuritish, uning о ‘zbek
hikoyachiligi taraqqiyotiga q о ‘shgan hissasini k о ‘rsatishdir.
Tadqiqotning vazifalari:
Magistrlik dissertatsiyasi ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalarni
amalga oshirish k о ‘zda tutildi:
- Istiqlol yillari hikoyanavisligidagi yangicha ta’limotlarni tahlil qilish;
- yozuvchi hikoyalarida mavzu va qahramon masalasi, badiiy g‘oya va shakl
xususiyatlarini tadqiq etish;
1
1
Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. T. Ma’naviyat. 2000. Normatov U. Ijod sehri. T. Sharq. 2007. Vladimirova
N. Ot slova k knigi. T. Literature i iskustva. 1983. Vladimirova N. O‘zbek hikoyalarida g’oya va obraz. T.
G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 1969. Nazarov B. Adash karvon iztiroblari. T. G‘.G‘ulom
nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 2005. G‘afurov I. O‘ttiz yil izhori. T. G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va
san’at nashriyoti. 1987. G‘afurov I. Mangu latofat. T. Sharq. 2006. Shukurov N. Bu olam sahnida. T. G‘.G‘ulom
nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1982. So‘z mas’uliyati. Maqolalar to‘plami. T. G‘.G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti. 1986. Rasulov A. Betakror o‘zlik. T. Sharq. 2009. Boltaboyev H. Iste’dod va uslub.
T. G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nshriyoti. 1982. Boltaboyev H. Nasr va uslub. T. G‘.G‘ulom nomidagi
adabiyot va san’at nashriyoti. 1992. Karimov B. Ruhiyat alifbosi. T. Sharq. 2018. Hasanov I. Biri kam dunyo.
Buxoro. . Buxoro nashriyoti. 2004. M.Qarshiboy. Inson mo’jiza izlab yashaydi. T. O‘zbekiston. 2014. Doniyorova
Sh. Sh.Xolmirzayev hikoyalarining badiiy-uslubiy o‘ziga xosligi. Filol. Fan. Diss. T. 2000. Kenjayeva P. Hozirgi
o‘zbek hikoyalarida qahramon ruhiyatini tasvirlash tamoyillari. Filol.fanlari.nom. diss. T. 2008. Matyaqubov S.
Hozirgi o‘zbek hikoyalarida inson konsepsiyasi va shaxs badiiy talqini. T.2006.,Sattorova G. 90-yillar o‘zbek
hikoyachiligida milliy xarakter muammosi. Filol. Fanlari. Nomz. Dissertatsiya. T.2002.
4

- adibning obraz yaratish mahorati, hikoya sujeti, kompozitsiyasi, konflikt,
kolliziya va til masalalarida olib borgan badiiy izlanishlari va erishgan yutuqlarini
ilmiy-nazariy asosda yoritish;
- yozuvchining istiqlol davri о ‘zbek hikoyachiligida tutgan о ‘rnini aniqlash.
Tadqiqot ob’yekti. Tadqiqotning asosiy obyekti uchun Xayriddin
Sultonovning ,,Odamlardan tinglab hikoya''(2020) h ikoyalar to‘plami asosiy
manba b о ‘ldi.
Tadqiqotning predmeti ni 70-yillar avlodiga mansub bo‘lgan, nasrda
o‘ziga xos ovozga, uslubga ega bo‘lgan Xayriddin Sultonovning adabiy merosini
ilmiy metodlar asosida tahlil va tadqiq etish tashkil etadi.
Kutilayotgan ilmiy yangiligi. Ushbu tadqiqot ishida Xayriddin
Sultonovning hikoyachilikdagi mahorati ilk bora o‘rganilmoqda. Uning sujet
yaratishdagi, konflikt bobidagi, kompozitsion mahoratlari hikoyalari misolida
ochib berilgan.
Zamonaviy inson ruhiy dunyosini tasvirlash, uning o‘ziga xos
dunyoqarashi, ya’ni xarakterini namoyon etishi, yozuvchining bu boradagi uslubiy
o‘ziga xosliklari “Yo Jamshid”, “Umr esa o‘tmoqda”, “Do‘stim Esonboy”
hikoyalari tahlili orqali dalillangan.
Hikoyalarda o‘zbek xalqining azaliy urf-odatlari, an’anaviy yashash tarzi,
diniy-falsafiy bilimi, xalqlar o‘rtasidagi teng huquqlilik jarayonlari obrazlar
tasvirida berilgan.
Dissertatsiyaining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog’liqligi.
Samarqand davlat universiteti Istiqlol davri adabiyoti va adabiyot nazariyasi
kafedrasining “Adabiy tur va janrlar poetikasi” mavzusi doirasida bajarildi.
Tadqiqotning metodologik asosi ni Milliy istiqlol mafkurasi hamda milliy
mafkuraga doir dasturiy ko‘rsatmalar, ilmiy tadqiqot ishlarining ustuvor
yo‘nalishlariga oid qarashlar ushbu magistrlik ishining metodologik asosini tashkil
etadi.. Adabiyotshunoslik sohasida zamonaviy adabiy jarayon mavzusi
yo‘nalishiga bevosita aloqador bo‘lgan U. Normatov, H.Umurov, B.Karimov kabi
olimlarning ilmiy ishlaridagi tadqiqotlarga tayanildi.
5

Tadqiqot metodi. Mavzuni atroflicha yoritish uchun qiyosiy-tarixiy,
qiyosiy-tipologik va sharh metodlaridan foydalanildi .
Dissertatsiyaning nazariy va amaliy ahamiyati. Ushbu magistrlik ishida
tadqiq etilgan manbaga adabiyotshunoslikda ko‘p marotaba murojaat etilgan
bo‘lsa-da, Xayriddin Sultonovning hikoyalari, ayniqsa, istiqlol yillarida yaratilgan
hikoyalarining o‘zi alohida tadqiq etilmagan. Bu esa ishning amaliy ahamiyatini
belgilaydigan dastlabki omillardandir. Tadqiqot materiallari, unda bildirilgan fikr-
mulohaza va xulosalar oily ta’lim bakalavriat bosqichining “Filologiya va tillarni
o‘qitish” yo‘nalishi o‘quv dasturlariga kiritilgan “Adabiyot” fani yuzasidan
yaratiladigan o‘quv adabiyotlarining ”Hikoyalar poetikasi”ga oid bob va fasllarini
to‘ldirish, takomillashtirish imkonini berishi mumkin. Ushbu tadqiqot ishi
kelajakda Xayriddin Sultonov ijodini hikoyanavis ijodkorlar ijodi bilan qiyosan
tadqiq va tahlil qilishda ilmiy manba vazifasini o‘tashi shubhasiz.
Dissertatsiyaning tuzilishi: Dissertatsiya kirish, uch bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 84 sahifani tashkil qiladi.

6

I BOB. Istiqlol yillari hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar.
I.1. Istiqlol davri hikoyachiligida uslub va mahorat
Mustaqillik tufayli ijodkor ahliga berilgan keng imkoniyatlardan unumli va
samarali foydalangan holda Xayriddin Sultonov ham boshqa bir qator
qalamkashlar singari xalqning asrlar osha dilida uyum-uyum bo‘lib yotgan, biroq
bu “ tugunlar”ning barchasini ”tole”dan, ”peshona”dan deb bilib bariga ”sajda
qilib” yashab kelayotgan ma’lum bir qahramonlar timsolida butun boshli mana shu
obrazlarning ”qofiyadoshlar”ining rangin manzaralarini badiiy bo‘yoqlarda chizib
berdi. Xayriddin Sultonov badiiy adabiyot maydonida ilk marotaba yaratgan
asarlarining mavzusi, yo‘nalishi va o‘z navbatida badiiy, g‘oyaviy xususiyatlari
bilan bugungi kunda yaratgan asarlari o‘rtasida bir talay farqli xususiyatlar mavjud
desak sira mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz. Darhaqiqat, har bir davrning ”tabiiy”va
original asarlari yaratilishi uchun adabiy muhit, so‘z erkinligi adib uchun ikki
qanot vazifasini o‘tab kelgan.O‘zida gumanizmni jo eta olmagan har qanday
siyosat, mafkura va tuzum uzoq hukmronlikni o‘z qo‘lida saqlab qola olmaydi.
Shu jumladan bu boradagi fikrlarni adabiyotdagi oqim va metodlar to‘g‘risida ham
aytsak bo‘ladi. Mustaqillikka erishilgandan so‘ng adabiyotda ilgari mavjud bo‘lgan
hamda adabiyot uchun ”bosh qomus” sanalgan bir qancha mafkura va metodlar
adabiyotning emas, aslida hukumatning ”posbonlari” ekanligi sababli adabiyotdan
tabiiy ravishda surib chiqarildi. Shu bois tanqidiy realizm ruhidagi asarlar yaratila
boshlandi va ijodda yangicha uslub va y о ‘nalishlardagi asarlar maydonga keldi.
Chinakam badiiy tafakkur mahsuli bo‘lgan asarlar miqdori mustaqillikka
erishganimizdan so‘ng oshdi desak haq gapni aytgan bo‘lamiz. Istiqlol davrida
yaratilgan asarlar u xoh nasrda bo‘lsin xoh she’riyat unda biz erkinlik shukuhi
yaqqol namoyon bo‘lganligining guvohi bo‘lamiz. Yozuvchi Ulug‘bek Hamdam
istiqlol davri insonlar ma’naviy olami va takkurida ro‘y bergan tub o‘zgarishlar
xususida shunday yozadi: ” Binobarin, bugun yurtimizda istiqomat qilayotgan har
bir kishining ongida Istiqlol mafkurasidan kuchliroq, ta’sirliroq, ko‘lamliroq va
ahamiyatliroq o‘zga bir mafkura yo‘q. Ana shu omillarning barchasi birlashib esa,
7

ijodkor badiiy tafakkurida ham jiddiy evrilishlarni sodir etib ulgurdi.” 2
. Kichik
janrlarda ham samarali asarlar maydonga keldi. Bu boradagi fikrlarni biz nasrning
kichik janrlaridan bo‘lmish hikoya haqida ham bemalol ayta olamiz. Biroq hikoya
janri orqali ijodkor ko‘zlagan maqsadini ifoda etib berishi biroz murakkab jarayon
hisoblanadi. Yosh olima Abdullayeva Dilafruz hikoya janri borasida shunday
fikrlarni aytadi: ” Epik janrlar orasida hikoya, xususan psixologik hikoyaning o‘rni
bugungi kun adabiy jarayonlarida yetakchilik qilmoqda. Hikoya – hayotning kichik
bir parchasini aks ettirganidan, epizodik tarzda unda bir yoki bir necha hayotiy
voqea qalamga olinganidan bu janrda qahramon ruhiy dunyosi izchil ravishda
batafsil yoritish, “qalb dialektikasi”ni chuqur va to‘liq ochib berish yozuvchidan
katta mahorat va iste'dod talab qiladi. Roman va qissa kabi katta yoki o‘rta
hajmdagi nasriy asarlarda qaxramon xarakteri, uning ruhiyati, botiniy hayoti va
ichki kechinmalarini ochib berish uchun yozuvchida imkoniyat va vaqt ko‘proq
bo‘ladi”. 3
Ko‘p asrdan buyon xalqimizning azaliy orzusi sanalgan erk, ozodlik
haqidagi mavzular yetakchilik qildi. Hatto shunday asarlar e’lon qilindiki, ularning
aksariyati mustaqillikdan ilgari yaratilgan bo‘lsada mavjud ijtimoiy-siyosiy tuzum
manfaatlariga zid bo‘lganligi sababli o‘z vaqtida nashr etilishiga ruxsat
berilmagan. Istiqlol davrida maydonga kelgan asarlarda adabiyotning asl
vazifasinamoyon bo‘la boshladi. Bir inson k о ‘ngil kechinmalarini asarlarda badiiy
tarzda ifodalash orqali unga butun jamiyatning orzu-o‘ylari singdirib
yuborilganligining guvohi bo‘lamiz. Bu jarayonning ibtidosi XX asr boshlarida
yangi davr о ‘zbek adabiyotiga tamal toshini q о ‘ygan Abdulla Qodiriy, Abdurauf
Fitrat, Abdulhamid Ch о ‘lpon, shu avlod an’analarini davom ettirishga harakat
qilgan Oybek, G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor kabi mumtoz adiblar ijodiga borib
taqaladi. Bu yozuvchilar voqeiy hikoya janrini milliy adabiyotimizga olib kirdi,
mazkur janrning yuksak namunasi b о ‘lib qolgan asarlarni yaratdi. О ‘tgan asrning
ikkinchi yarmida Asqad Muxtor, Said Ahmad, Odil Yoqubov, Saida Zunnunova,
О ‘lmas Umarbekov, Uchqun Nazarov, О ‘tkir Hoshimov, Shukur Xolmirzayev
2
Hamdam U.”Istiqlola dabiyoti – ozod tafakkur adabiyoti. “Sharq yulduzi” jurnali, 2013-yil 5-son.
3
Abdullayeva D. “Adabiyotshunoslikda badiiy psixologizm tushunchasi va masalaning tarixi” VOLUME 1 | ISSUE
6 Scientific Journal Impact Factor SJIF 2021: 5.423
8

singari yozuvchilar milliy hikoyachilik an’analarini davom ettirib, samarali ijod
qildilar. O‘tgan asrning so‘ngi yillariga kelib esa Erkin A’zam, Murod Muhammad
D о ‘st, Xayriddin Sulton, Alisher Ibodinov, Nodir Normatov singari yosh adiblar
hikoya janriga yangicha nafas olib kirishga harakat qildilar va bunga ozmi-k о ‘pmi
muvaffaq b о ‘ldilar.
Modomiki, Xayriddin Sultonning hikoyachilik mahoratini о ‘rganar ekanmiz,
hikoya janri va adabiy tanqidchilikning unga munosabati t о ‘g‘risida ham t о ‘xtalib
о ‘tishni lozim topdik. Chunki bu о ‘rganayotgan obyektimizni xolis baholashga
yordam beradi.
O‘zbekiston xalq shoiri Sirojiddin Sayyid Xayriddin
Sultonovning”Odamlardan tinglab hikoya” kitobidan o‘rin olgan ”Monolog”,
”Birinchi million”, ”Otabekning janozasi”, ”Ikki karra qahramon”, ”Millatchining
jazosi”, ”Bir umrning uch fasli” hikoyalari haqida shunday fikrlarni yozadi:
”... hikoyalaridagi quyma, yombi xarakterli badiiy siymolar ham qaysi bir
jihatlari bilan hayotda o‘zingiz ko‘rgan, uchratgan, suhbatidan bahramand bo‘lgan
insonlarni yodingizga soladi.
Yozuvchi oddiy odamlarning oddiy hayotiga juda sinchkovlik bilan teran
nazar tashlaydi, ularning dard-u dunyosini ich-ichidan anglashga, jo‘ngina hayotiy
voqealardan jiddiy badiiy-falsafiy umumlashmalar kashf etishga intiladi. Dehqon
yoki usta bo‘ladimi, tergovchi yoki muallim, shifokor yoki tadbirkor bo‘ladimi,
shofyor yoki sug‘urta agenti bo‘ladimi – ular tabiatining shu paytgacha biz
sezmagan, ko‘rmagan yangi qirralarini ochib beradi.” 4
Mamlakatimiz mustaqillikka
erishgandan keyingi davrlarda yaratilgan nasrga mansub asarlarda hikoya janri
o‘zining e’tibordan chetda qolmaydigan darajadagi o‘rniga ega bo‘ldi.Qolaversa,
romanlar ham hatto Abdulla Qahhor ”metodi”da yoziladigan bo‘lib qoldi desak
yanglishmaymiz va bunga bir qancha misollar ham topiladi. Hajmga emas, balki
mazmunga asosiy etibor qaratilgaligini Istiqlol davri adabiyotining xarakterli
xususiyatlaridan deb e’tirof etishimiz mumkin. O‘zbekiston xalq shoiri Abdulla
4
Sultonov X. “Odamlardan tinglab hikoya”. –T.: “Adabiyot” 2020 7-bet
9

Oripov “Adabiyot va zamon” deb nomlangan maqolasida esa quyidagi fikrlarni
bayon qiladi: “Sho‘rolar davrida milliy qadriyatlarimiz, moziydagi
qahramonlarimiz qariyb qalamga olinmas, olinganda ham ular sinfiylik va
partiyaviylik nuqtai nazaridan tahlil etilar, qoralanardi, xolos. Diniy e’tiqod esa
butunlay manfiy tushunchaga aylantirilgan edi. Bir yoqlamalik, yuzakilik
adiblarimizni bir xil ovozda, bir xil ohangda kuylashga o‘rgatib qo‘ygan edi. Faqat
baxtni va saodatni kuylash, aslida yo‘q yorqin kelajakni ulug‘lash odat tusiga
aylangan edi. Inson hayotidagi turl i iztiroblar, ziddiyatlar, mag‘lubiyatlar qatag‘on
mavzu hisoblanar, ular also rag‘batlantirilmasdi”. 5
Iistiqlol davri adabiyotida
tarixiy shaxslar haqida real asarlar y aratish im koniyati paydo bo‘ldi v a o ‘z
navbatida ijodkorlar t omonidan t urli-tuman mavzu hamda yo‘nalishlarda t arixiy
s haxslar obrazi y aratildi. Jumladan, Xayriddin Sultonov ham xalqimizning asl
farzandalaridan sanalgan t arixi y s haxslar h aqida tarixiy a sarlar yaratdi. Uning
“Boburning t ushlari” (1992) va “Boburiynoma” (1997, 2019) asarlar i b unga misol
b o‘la o ladi. Biz istiqlol davrida real hamda t arixiy mavzuda yaratilgan y ana
k o‘plab asarlarni keltirib o‘tishimiz mumkin. Tarixiy mavzuda yaratilgan
asarlarning asl maqsadi v a g‘ oyasi xa lqning haqiqiy h amda bo‘yab - bejalmagan
o‘tmishini o chib berishdan iborat edi. Bunday mavzudagi a sarlarda faqat v a faqat
o damlarning hujjatlarda rasman risoladagidek a joyib tarzda q ayd e tilgan hamda
a malda esa ulardan asar ham bo‘lmagan kunlari emas, balki e zgu v a uqubatli
k unlari ham o‘zining yorqin aksini topgan. Haq v a haqiqatni kuylash istiqlol davri
a abiyotining y etakchi bo‘lgan j ihatlaridandir. Chunki i stiqlolgacha bo‘lgan davrda
so‘z er kinligi, i od erkinligi m avjud bo‘lmagan va ijodkorla r m a’lum b ir ra mkadan
chiqmay yozishdan charchagan edi. To‘g‘rida, ijodkorda haqqa, haqiqatga xiyonat
q ilmaslik, vijdon m asalasi birinchi o‘rinda t urishi kerak bo‘lgan bir d avrda
vijdoniga qarshi c hiqib, o‘zi yo‘q b axt va s hodlik h aqida kuylashni, yozishni o‘zi
bo‘ladimi?!
5
Oripov A. Adabiyotvazamon. Mustaqillikdavriadabiyoti. Adabiy-tanqidiymaqolalar, badialar. –
Toshkent, G’afurG’ulomnomidaginashriyot-matbauyi, 2006. 5-bet.
10

Adabiyotshunos olim N. Rahimjonov istiqlol davr adabiyotida ro‘y
berayotgan ijobiy o‘zgarishlar xususida shunday yozadi: ” XX asr oxiri XXI asr
boshlari mustaqillik davri badiiy-estetik taffakkuri siyosiylashmagan, bashariy
qadriyatlarga tayangan azaliy va abadiy o‘zanlariga qaytishida shoir-
yozuvchilarimiz faoliyati ham salmoqli mavqega ega... adabiyotning har bir
taraqqiyot bosqichida estetik konsepsiyalarning ishlab chiqilishida so‘z
san’atkorlarining badiiy ijod falsafasi va adabiy jarayon psixologiyasiga doir fikr-
mulohazalari, shaxs va jamiyat ruhiyatini tozartirishda badiiy asarning ijtimoiy-
estetik ahamiyatiga oid nuqtai nazarlari hamisha diqqat-e’tiborda bo‘lib kelgan”. 6
Adabiyotshunos Hakimjon Karimov Istiqlol davri adabiyoti haqida
fikr yuritib: “Har bir davr o‘z muammosi, konsepsiyasi, poyeziyasi va
qiyofasiga ega bo‘ladi. Bu hol nafaqat odam, balki jamiyat faoliyatiga ham
ta’sir qilib, uning yo‘nalishini ham belgilaydi… inson tafakkuridagi
o‘zgarish davr va jamiyatdagi o‘zgarish ta’sirida bo‘lishi tabiiy hol, o‘z
navbatida, jamiyatning to‘g‘ri yo‘nalishini belgilash bilan birga,
o‘zining hayotdagi o‘rni va mavqei ham insoniyat diqqatini jalb qiladi. ..” 7

Adabiyotshunos H.Boltaboyev 80-yillar adabiy jarayoni, xususan, nasr
janrida qalam tebratgan yosh adiblarning ijoddagi о ‘ziga xosligi haqida fikr
bildirar ekan, odatda uslub haqida s о ‘z ochilganda k о ‘proq ijodda, adabiyotda
xiylagina tajriba orttirgan, ma’lum bir mavqega ega b о ‘lgan ustoz adiblar, ularning
ijodiy xususiyatlari t о ‘g‘risida mulohaza yuritilishini ta’kidlaydi. Holbuki,
adabiyot — jonli jarayon, bir joyda t о ‘xtab turmaydi, qolaversa, uning maydoni
keng, yangi-yangi ijodkorlar kirib kelaveradi. H.Boltaboyev boshqa tengqurlariga
nisbatan uslub borasida ancha muvaffaqiyatli izlanishlarga erishgan adiblardan
M.M.D о ‘st, E.A’zam, X.Sulton, A.Ibodinov kabi ijodkorlarni sanab о ‘tadi.
H.Boltaboyev shu о ‘rinda E.A’zam, X.Sulton, A.Ibodinovlar ijodida ma’lum
darajada yaqinlik borligini, bu mushtaraklik qahramonlar tabiatida, asar
kompozitsiyasining aksariyat ma’naviy-axloqiy muammolar asosiga qurilishi,
6
N. Rahimjonov. Istiqlol va bugungi adabiyot. –T.: “O’qituvchi”,
2012. -328 bet.
7
Karimov H. Istiqloldavriadabiyoti. “Yanginashr” nashriyoti. Toshkent 2010 17-bet
11

yetakchi personajlarning hayotda uchraydigan soxtalik va loqaydliklarga qarshi
oshkora kurashida namoyon b о ‘lishini ta’kidlaydi. Ayni chog‘da shuni ham
ta’kidlash kerakki, kitobxon diqqatini jalb etish uchun ehtirosli tasvirning о ‘zigina
yetarli emas. Bizning nazarimizda, E.A’zamning ham, ijodiy tamoyillari unga
birmuncha yaqin b о ‘lgan X.Sultonning ham asarlarida voqealarning jonli va
hayotiy asosga ega ekani; qahramonlarning qandaydir favqulodda fazilat va xatti-
harakatlari emas, balki о ‘ziga xos fe’l-atvori, jaydari xarakteri kitobxonni k о ‘proq
jalb etadi.
Albatta, о ‘zbek adabiyotida hikoyaning mumtoz namunalarini, о ‘lmas
durdonalarini yaratgan, voqeiy hikoyachiligimizning asoschilaridan deya haqli
ravishda tan olingan buyuk adib Abdulla Qahhordan keyin bu borada yangilik
qilishga erishgan ijodkor Shukur Xolmirzayev edi. Adibning voqealar tafsilotiga
emas, psixologik tahlil, milliy xarakterlarga asoslangan hikoyalari adabiyotni asl
vazifasiga — inson va uning taqdiri, k о ‘nglini tadqiq etishga y о ‘naltirish y о ‘lidagi
izlanishlar edi. Keyinroq bu janrda barakali mehnat qilib, uning yangi
imkoniyatlarini ochishga uringan Xayriddin Sulton ijodi ana shunday
izlanishlardan oziqlandi. Bu adiblar adabiyot, avvalo, insonshunoslik ekanini
isbotlashga harakat qildi. Zero, hikoyachilik ustasi Sh.Xolmirzayev
ta’kidlaganidek, «Muammolarning muammosi — odam. Badiiy asarda odamni
chinakamiga aks ettirish orqali uning qilmish-qidirmishlaridan muammolar kelib
chiqaveradi. Bu muammolarni hal qilish esa yozuvchining ishi emas. Uni hayot hal
etadi. О ‘sha hal etilish jarayoni esa yana adabiyotda о ‘z aksini topishi mumkin» .
Tadqiqot obyektimiz b о ‘lgan hikoyalarda jamiyatdagi yirik ijtimoiy-siyosiy
masalalar, yetakchi, faol qahramonlar hayotidan tortib, siyosatga mutlaqo aloqasi
bo‘lmagan kishilargacha qalamga olinadi.Biz Xayriddin Sultonov hikoyalarida
deyarli barcha ijtimoiy qatlamga mansub kishilarning vakillarini uchratishimiz
mumkin.Xayriddin Sultonovning hikoyalaridan nafaqat dunyoviy, balki diniy-
falsafiy mazmunga yo‘g‘rilgan jihatlar ham yetakchi o‘rinnni egallaydi. Masalan,
uning ”Har ish bo‘lsa – Xudodan” hikoyasini tahlil qilsak ushbu hikoyaning
12

yuqoridagi aytilgan fikrlar uchun isbot bo‘lishiga amin bo‘lamiz. Mana hikoya
qahramoni, Zokirjon Mashrabov nutqidan parcha keltiramiz:
”Mendan ko‘pincha, bu safarlar xatarli emasmi, deb so‘rashadi. Hatto,
ba’zan orqavarotdan bu avantyurist chol nafaqat o‘zining, balki ekspeditsiya
a’zolarining ham hayotini xavf ostiga qo‘yib yuribdi, degan ta’na-dashnomlarni
eshitib qolaman.
Bunaqa gaplarga mening javobim bitta : albatta, safar bexatar bo‘lmas,
lekin har ish bo‘lsa – Xudodan. Yaratganning o‘ziga tavakkal qilib, O‘zidan
madad so‘rab, xolis boshlangan har qanday ish xayrli bo‘ladi.
Men bunga mana shu o‘ttiz yillik safarlar davomida qayta-qayta ishonch
hosil qilganman. Endi, avantyura masalasiga kelsak, jahon tarixidagi eng buyuk
ixtiro va kashfiyotlar ham o‘z vaqtida odamlarga avantyura bo‘lib tuyulgan. Agar
ozgina avantyurist bo‘lmaganida Kolumb hech qachon Amerikani kashf
qilmagan, Gagarin kosmosga uchmagan bo‘lardi.” 8
Darhaqiqat, mustaqillikdan ilgari yaratilgan asar qahramonlari nutqida
diniy-falsafiy fikr va mushohadalar deyarli uchramaydi. Insonlarning diniy-
falsafiy ruhda fikrlamasligi yoki dilida shunday o‘y-fikrlar mavjud bo‘lsa-da uni
tiliga chiqarib ayta olmasligi, ijodkorning esa falsafiy fikrlay oladigan
qahramonlarning falsafiy nutqlarini asarlarida ketirmasliklaridavr siyosatining
”xohish” va ”istak”lari ro‘yobi uchun bo‘lgan.
Hayotdagi, jamiyatdagi har qanday hodisa va о ‘zgarishlar, bir s о ‘z bilan
aytganda, ijtimoiy muhit, sharoit adabiyotga ta’sir etmay qolmaydi. Shunga
ishora qilib, adabiyotshunos H.Boltaboyevquyidagi fikrlarni bayon qiladi: «Hayot
sharoitining о ‘zi ma’naviy-axloqiy masalalarga har doimgidan k о ‘ra izchilroq
yondashishni, inson qalbini butun murakkabliklari, jarohat va iztiroblari bilan
tadqiq etish, uning qatidagi g о ‘zal va xunuk sifatlarni «yorib» k о ‘rsatishni talab
etmoqda»
Istiqlol davrida yaratilgan hikoyalarning talay qismi davr talabi yanglig‘
adabiyot bo‘stonida paydo bo‘ldi. Realizm ruhida asar yaratilishiga jamiyat
8
Sultonov X. “Odamlardan tinglab hikoya”. –T.: “Adabiyot” 2020 325-326-bet
13

ehtiyoji ilgaridan mavjud edi, biroq erkin ijod qilish uchun ijtimoiy-siyosiy muhit
yetarlicha emas edi. Taniqli yozuvchi Ulug‘bek Hamdam istiqlol davri adabiyotida
yuz bergan o‘zgarishlarning o‘ziga xos jihatlari xususida to‘xtalib quyidagi
fikrlarni bayon etadi : ”... O‘zgarishlarning mohiyati shundaki, ijodkor tafakkuri
millat mentalitetiga yot mafkura asoratidan ozod bo‘ldi . Ayni damda, u bir
tomondan, sobiq Ittifoq zamonida taqiqlangan Qur’on, Injil, Tavrot, Zabur kabi
muqaddas kitoblarni, muazzam Sharq durdonalarini, boshqa tomondan, G‘arb va
umuman, butun dunyo falsafasi va adabiyotining noyob bitiklarini o‘qib
o‘zlashtirdi, o‘zlashtirmoqda. Qolaversa, mavzu tanlash va ifoda qilish erkinligini
his etdi. Natijada, Istiqlol davri ijodkorlari Mustaqillik bergan ulug‘ ne’mat – ozod
tafakkur mevasi hisoblanmish asarlarini yoza boshladilar.” 9
Istiqlol davri adabiyotida hayotni bor ziddiyat va murakkabliklari bilan
k о ‘rsatishga intilish kuchaydi. Jumladan, hozirjavob janrlardan biri bo‘lmish —
hikoyachilik orqali jamiyat va zamonning ma’naviy-ruhiy muammolari badiiy
jihatdan aks ettirildi. Bizningcha, istiqlol davri nasri, xususan, hikoyachiligiga
xos asosiy xususiyatlar quyidagilardan iborat:
— hikoyalarda real voqelikni real tasvirlash yetakchi o‘rin tutadi;
— Insonlarning k о ‘ngil kechinmalari, ruhiyatini tasvirlash orqali jamiyatda
kechayotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga urg‘u berila boshladi;
— oddiy turmush voqeligining umuminsoniy ahamiyatga daxldor jihatlarini
k о ‘rsatish, odamzod erki, qadr-qiymati bilan bog‘liq muammolar hamisha
dolzar ekanligini ta’kidlash tamoyili yetakchilik qiladi;
— real voqeani bayon etish orqali k о ‘proq xarakter yaratishga e’tibor qaratish,
xarakter talqin etilgan hikoyalarning k о ‘payishi;
— hayotdagi, jamiyatdagi ba’zi nohaqlik va kamchiliklarga nisbatan zohiriy
norozilik kayfiyatining ifodalanishi;
— obraz yaratishda didaktika, о ‘rniga badiiy tahlil usulidan samarali foydalanish;
erkin bayon usulining faollashuvi, talqinni kitobxon e’tiboriga havola etish,
9
Ulug’bek Hamdam Istiqlol adabiyoti – ozod tafakkur adabiyoti. “Sharq yulduzi” jurnali, 2013-yil, 5-son
14

qahramonlar tafakkuridagi о ‘sish va о ‘zgarishning voqea-hodisalarga aqlan
yondashish orqali о ‘z qadr-qiymatini anglab yetishi, yuksak saviyaga ega
qahramonlarning k о ‘payishi.
Odatda havaskor yozuvchi ijodni hikoya qoralashdan boshlaydi. Chunki
hikoya janri b о ‘lajak yozuvchiga mashq qilish, malaka oshirish, ijodkor sifatida
shakllanish, muayyan bir y о ‘nalishga tushib olib, о ‘ziga xos uslubga ega b о ‘lish
uchun har jihatdan qulay. Ammo bu janrning ham murakkab qonun-qoidalari,
meyor- о ‘lchovlari borki, ular yozuvchidan chuqur bilim, teran mushohada, s о ‘zga
e’tibor va talabchanlikni, fikrni aniq-ravshan va ravon ifodalashni, qisqasi, doimiy
izlanishni talab etadi. Hikoyaning janr xususiyatlarini belgilaydigan asosiy jihatlar
— qisqalik, aniq va l о ‘nda fikr, teran tuyg‘ularni muxtasar ifodalash, shirali va
ravon tilda bayon etishdan iborat. Shuningdek, hikoya — hozirjavob va tezkor
janr. U tayin syujetsiz yoki falsafiy, yengil ohangli yoki g‘amgin, ba’zan esa
yakunsiz ham b о ‘lishi mumkin. Shu о ‘rinda ta’kidlash joizki, nasrdagi izlanish va
tajribalar samarasi о ‘laroq bugungi kunda hikoyaning hajmi, mavzu doirasi,
badiiy-estetik tasvir vositalari kengaydi. Romanga xos vazmin va keng k о ‘lamli
tasvirning hikoyaga k о ‘chishi, ichki psixologik tahlilning kuchayishi, hozirgi
murakkab fan va texnologiyalar zamonida inson dunyoqarashi, tuyg‘u va
kechinmalari chigallashib borayotgani bunga sabab b о ‘ldi.
Istiqlol davri adabiyotida sifat о ‘zgarishi k о ‘zga tashlanadi. Bu davr
hikoyachiligida faqat xayolot mahsuli bo‘lgan voqea-hodisalar yoki har qanday
xato va kamchiliklardan xoli qahramonlar emas, balki realizm ruhi bilan
sug‘orilgan asarlar maydonga keldi. Bugun hikoyachilikda ijodkor o‘zi bilan bir
davrda yashovchi haqiqiy jonli insonlar, ularning turmushi, ichki kechinmalari,
ruhiyatini о ‘zgacha bir samimiyat bilan tasvirlash tamoyili ustunlik qiladi.
Shu о ‘rinda ta’kidlash joizki, X.Sulton о ‘zi ustoz deb bilgan Abdulla
Qodiriydek, asarlarida hamisha hayotdan о ‘ziga xos bir «shoirona, darveshona
ma’no» axtaradi. Va bunda teran hikmat borligini, hayot har qancha og‘ir, har
qancha uqubatli b о ‘lmasin, baribir g о ‘zalligini, g о ‘zallik esa — she’riyat, sof,
yuksak insoniy xayol va orzu ekanini e’tirof etadi.
15

Xulosa qilishimiz mumkinki, X.Sulton ijodi, xususan, u yaratgan hikoyalar
istiqlol davri adabiyotida nasr janrining о ‘ziga xos xususiyatlarini belgilovchi
ahamiyat ega asarlardan b о ‘ldi.Shuningdek, milliy hikoyachiligimiz rivojiga
salmoqli hissa q о ‘shdi. Ammo shuni ham alohida ta’kidlab о ‘tish lozimki,
Xayriddin Sultonning so‘ngi yillarda yaratgan hikoyalarida real voqelikni real
tasvirlash tamoyili yetakchi o‘rinda turishinibugungi kundagi hikoyachilikning
alohida yutuqlaridan biri sifatida e’tirof etsak arziydi.Tadqiqot ishimizda biz
asosan e’tiborni yozuvchi tomonidan yaratilgan hikoyalarning xususiyatlariga
qaratdik.Qolaversa, biz tahlilga tortgan hikoyalar realizm ruhida yozilganligi bilan
istiqlol davri hikoyachiligida alohida o‘rin tutadi.Hikoyalar ozod zamonda va ozod
adabiyotda dunyoga kelganligini namoyon etib turadi.Chunonchi, voqelikka
yondashuvda, xarakterlar tasvirida goho hayotning murakkab jihatlarini, davr
nuqtai nazaridan muhim sanalgan muammolarni hamda shaxslardagi botiniy
kechadigan kechinmalarni ham e’tibordan chetda qoldirmaydi. Deylik, «Birinchi
million» hikoyasida Temur Ashurqulov o‘zining o‘qituvchilik faoliyati va shu
bilan birgalikda hayotidagi ilk marotaba boshpanaga qanday ega bo‘lgani jarayoni
bilan bog‘liq bo‘lgan voqeani so‘zlab beradi. Asar qahramoni oliy ma’lumotli,
zamonasining ziyoli kishilaridan bo‘lishiga qaramay, u boshpana masalasida
muammoga duch keladi. Biroq qahramon shu qadar andishaliki, u o‘zi ishlagan
oliygohni katta bir oliygoh deb qo‘ya qoladi, nomini ham keltirishni o‘ziga ep
bilmaydi:
”Bu voqeaga ancha bo‘ldi, o‘tgan asrning yetmishinchi yillari edi, men u
vaqtda leningradda oldin besh yil institutda, keyin uch yil aspiranturada o‘qib,
endi nomzodlik dissertatsiyasini yoqlab kelgan edim. Toshkentdagi, keling, nomini
aytmay qo‘ya qolay, sal noqulayligi bor-da, katta bir oliygohga o‘qituvchi qilib
tayinlangan edim .” 10
Hikoya davomida qahramon xalqimiz orasida tez-tez uchrab
turadigan bir maqolni qo‘llash orqali butun boshli hikoyaning ijtimoiy mazmunini
ochib yuboradi:
10
O’sha asar 150-bet
16

” Leningradda o‘qib kelgan, degan oti - ulug‘, suprasi - quruq nomim bor,
sal o‘zimga qarab kiyinib yurmasam, boyvachcha studentlar bir tiyinga
olmaydi .” 11
Bugungi kunda ham ziyoli insonlardan tortib dehqonu cho‘ponni ham
muhokamasiga aylanib ulgurgan moliyaviy masalaga va atrofdagilarning
shaxslararo kechayotgan o‘zaro munosabatlarida ham shu masala nazardan chetda
qolmasligi hamda ijtimoiy munosabatlarda u yoki bu tomonlama rol o‘ynashiga
alohida urg‘u berib o‘tadi. Odamlar siz bilan bo‘lgan munosabatlarda faqat va
faqat sizning insoniy fazilatlaringiz va xususiyatlaringizni hisobga olib emas,
balki moliyaviy ahvolingiznida inobatga olishini ta’kidlaydi.( Kitobxonni
balandparvoz gaplar bilan ensasini qotirib o‘tirmaydi, bor haqiqatni aytadi-yu
qo‘yadi. To‘g‘rida, kitobxonni qachongacha hayotga to‘g‘ri kelmaydigan havoyi
gaplar bilan aldashadi. Hayotga to‘gri keladigan gaplarni ham kimdir aytishi va
yozishi kerak edida! Mana asarni nega bu qadar ko‘klarga ko‘targanimizning
sababi nimada?!). Yoshlarni ilmga egallashga da’vat etadigan ustozga qarata ayrim
davrimiz kishilarining javobi tayyor. Ular yaxshi yashash uchun o‘qish shart
emasligini, falon falonchilar o‘qimagan bo‘lsada ustozlardan yaxshi yashab, yaxshi
maosh olayotganligini iddao qilishadi. Ushbu hikoya bugungi kun uchun naqadar
dolzarb masalani o‘rtaga tashlaganligi bilan yuksak bahoga sazovordir. Masalaning
achinarli jihati shundaki bu holat ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlarga ham
g‘ayritabiiy tarzda ta’sir qilayotganligini diqqat markazidan qochirmaydi. Biz
ushbu munosabatlarni faqat o‘tgan asrda emas bugungi hayotimizda ham bevosita
guvoh bo‘lyapmiz. Muallifning hikoyasi qahramoni o‘tgan asr muammosidan
so‘zlasa-da, bu muammo bugun ham muammoligicha qolmoqda va o‘z yechimini
to‘la qonli topgan emas.
Tahlil uchun tanlab olganimiz yuqoridagi hikoyalar asosida X.Sulton ijodiga
xos quyidagi muhim jihatlarni ta’kidlab k о ‘rsatishimiz mumkin:
— yozuvchi odatda о ‘zi sevgan, k о ‘ngliga yaqin mavzuga, о ‘zini zavqlantirgan
voqea va xarakterlarga murojaat etadi. U xoh zamonaviy hayotni, xoh tarixiy
11
O’sha asar 151-bet
17

о ‘tmishni aks ettirsin, hamisha mavzuga ruhiy-estetik ehtiyoj, ma’naviy zarurat
asosida yondashadi;
— muallif о ‘zi guvoh b о ‘lgan, goho ishtirok etgan, boshidan kechirgan voqea-
hodisalar t о ‘g‘risida yozadi; g‘ayritabiiy, о ‘quvchi hazm qilishi qiyin sanalgan
xususiyatlar uning hikoyalarida deyarli uchramaydi; ularga asos b о ‘lgan har
qanday voqea-hodisa — hayotning, tiriklikning bir b о ‘lagi;
— muayyan hikoya syujeti bir qarashda u qadar ahamiyatga ega b о ‘lmagan,
kundalik turmushda har qadamda uchraydigan oddiy voqeadek tasavvur tug‘diradi.
Ammo muallifning muvaffaqiyati shundaki, ana shu oddiy hayot voqealaridan
chuqur mantiqqa asoslangan ibratli badiiy xulosa chiqara biladi;
— adib qanday mavzuni yoritishga kirishmasin, badiiy mazmunni real voqelikdan
oladi, avvalo insonni, uning k о ‘nglini tadqiq etadi; aynan inson, inson taqdiri,
qadr-qiymati masalasi hikoyalarida yetakchilik qiladi;
— uning barcha hikoyalarida milliy asos mustahkam;
— adib hikoyalariga k о ‘pincha hayotdagi biror muhim voqea-hodisa yoki keskin
burilishlarni asos qilib olmaydi. U butun e’tiborini insonning ichki olamiga, uning
axloqiy-ma’naviy jihatlariga qaratadi, hayotning k о ‘pchilik ahamiyat
beravermaydigan nozik tomonlariga, inson yuragining tub-tubiga nazar soladi va
dardli nuqtalarini topadi;
— aksariyat hikoyalari qat’iy xulosa bilan yakunlanmaydi, kitobxonni о ‘ylashga,
fikrlashga undaydi.
Badiiy ijodning murakkab, ayni damda muhim masalasi uslubdir.
Yozuvchining « о ‘z ovozi», ya’ni uslubi «uning о ‘ziga xos boy hayotiy tajribasi,
narsalarga, voqea-hodisalarga b о ‘lgan о ‘z qarashi, nuqtai nazari, g о ‘zallik va
xunuklikka nisbatan tushunchalari, simpatiya va antipatiyasi, ta’bi, didi va
intilishlari» orqali namoyon b о ‘ladi.
Yozuvchi uslubi haqida gap ketganda, bu masalaga uning hayotni kuzatishi
va voqelikni anglashi, ijodiy his etishi hamda q о ‘llagan ifoda usullari asosida
yondashish muhim. Aynan shu jarayonda yozuvchining ziyrak nigohi k о ‘rgan-
kuzatganlari orasidan eng zarur deb hisoblagan voqealarni saralaydi va badiiy
18

tahlil etadi. «Adabiyotda hammabop tayyor qolip y о ‘q. Ijodkor har safar mavjud
voqelikdan va о ‘z tasavvuridan kelib chiqib, ana shu real voqelikning teranliklarini
ochib beradigan insoniy munosabatlarning yangi shaklini kashf etishi kerak» ,
deganida mashhur yozuvchi Chingiz Aytmatov avvalo, ijodkor mahoratini, adabiy
iqtidorini nazarda tutgan.
Xayriddin Sultonning fikricha, о ‘z uslubiga ega b о ‘lish uchun yozuvchi
shaxs sifatida shakllanishi zarur. «Uslub bu — insondir», degan mashhur ta’rif
ham aynan shu fikrni ifodalaydi. Shuningdek, X.Sulton yozuvchining uslubi uning
tabiati, fe’l-atvoridan, olgan insoniy va adabiy tarbiyasidan, mavjud badiiy
an’analardan kelib chiqishini, qolaversa, yozayotganda qanday kitobxon k о ‘zda
tutilgani ham bu borada muhim ahamiyatga ega ekani, bundan tashqari, har qaysi
asarning materiali о ‘ziga xos uslubni talab qilishini ta’kidlaydi .
Uning fikri Asqad Muxtorning «Uslub doimiy narsa emas. Har bir kitob
avtorni о ‘zicha t о ‘lqinlantirishi mumkin. Bir avtorning barcha kitoblari bir uslubda
yozilsa, yaxshi b о ‘lmasdi», degan mulohazalariga hamohang keladi.
Rus yozuvchisi Y.Kazakovning uslub haqidagi mulohazalari ham shunga
yaqin. Uning fikricha, asar uchun tanlangan syujet uning uslubini ham belgilab
beradi. Uslub muallifning nima haqda yozayotgani va о ‘sha vaqtdagi holatidan
ham kelib chiqadi .
Akademik Izzat Sultonning fikriga k о ‘ra, uslub yozuvchining hayotiy
tajribasi bilan uzviy bog‘liq hodisadir. Turli yozuvchilar tomonidan yozilgan
asarlar, uningcha, turlicha hayotiy materialni, turlicha kishilarni adabiyotga olib
kiradi; bu hayotiy material va qahramonlar esa о ‘ziga xos tasvir vositalarini talab
qiladiki, bu uslubning birinchi muhim belgisidir .
Demak, xulosa qilish mumkinki, uslub yozuvchi ijodida muntazam
shakllanib, rivojlanib, mukammallik kasb etib boradi. Bu, tabiiyki, yozuvchining
mudom yangilikka intilishini, izlanishda b о ‘lishini taqozo etadi.
Ijodkor uslubini aniqlash tadqiqotchidan muayyan ijod qamragan g‘oya,
mavzu, xarakter, syujet, kompozitsiya, til masalalaridan hech birini nazardan
chetda qoldirmay yondashishni talab etadiki, bu ancha murakkab ishdir. Uslub
19

tasvir vositalari ifoda etadigan poetik obrazlarda, ana shu poetik obrazlar orqali
anglashiladigan ijodkor shaxsiyatida yaqqol namoyon b о ‘lishi e’tiborda tutilsa,
obrazlar tahliliga estetik hamda psixologik jihatdan yondashish muhimdir.
I.2. XayriddinSultonningqahramonyaratishmahorati
Hikoyada obraz yaratish m asalas i h aqida gap borar ekan, uning b oshqa e pik
ja nrlardan, avvalo, hajm nuqtai n azaridan ham farq qilishi e‘ tiborga o linishil ozim.
Chunki hik oyada, qissa yoki romanlardagidek, qahramon ob razin i t urli vaziyat,
turlicha sharoitlardan kelib chiqib har tomonlama, mukammal ochib berish im koni
y о ‘q. Hikoyada kichik bir detal, holat, badiiy l avha yoki q ahramon nutqi o rqali
ham obrazning xarakterli jihatlari n amoyon b о ‘lishi mumkin. Demak, obra z,
yaratishda xarakter, ayniqsa, muhim о ‘rin tutadi. Shu bois badiiy asarda xarakter
masalasiga katta e’tibor beriladi. Qahramonning xatti-harakati, yurish-turishi, biror
i shni q ay y о ‘sin amalga o shirishi, gap-s о ‘zi va qiziqishlari asarda tasvirlanayotgan
hayotiy manzaraga mos k elishi, ya’ni mantiqiy i zchillik muhim ahamiyatga ega.
Bularning barchasi qahramon xarakterini o ydinlashtirish, uning ichki dunyosini
tabiiy t arzda ochishga yordam beradi. Shuningdek, bu borada xarakterni yuzaga
chiqaradigan vaziyatning ham ahamiyati katta. Chunki u qahramonning ichki
olami, xarakter qirralari ochilishiga ma’lum ma’noda imkon yaratadi.
Istiqlol davri badiiy adabiyoti uchun xarakterli xususiyatlar «asarlarda
gumanistik pafos doirasining kengayishi, inson konsepsiyasining chuqurlashuvi,
insonni tushunish teranlashib borayotgani, inson shaxsi, tabiati va qalbining
murakkab, sirli-sehrli tomonlarini anglashga, kashf etishga intilish ortayotgani»
bilan belgilanadi. Shu ma’noda X.Sulton ham xarakter yaratar ekan, inson qalbini
bor murakkabliklari bilan tasvirlaydi. Qolaversa, nohaqliklarning guvohi va
qurboni bo‘lavergandan yuragi dard-qayg‘uga to‘lib toshgan hamda bu haqda
gapirishdan cho‘chimaydigan hurfikrli, samimiy insonlardir.Adabiyotshunos
U.Normatov ta’kidlaganidek, bir vaqtlar nazardan chetda qolgan, aslida esa asrash,
ardoqlashga munosib odat va tamoyillarimizni k о ‘z-k о ‘z qilishga, shu
tamoyillarimizni о ‘zida mujassam etuvchi kishilar obrazlarini adabiyotga olib
20

kirishga mayl ortdi. X.Sulton о ‘z hikoyalarida bir toifa qahramonlar yaratdiki, ular
tabiatida ana shu sifatlarni kuzatish mumkin. Ularning bugungi shiddatli hayotni
anglashi, unga k о ‘nikishi qiyin kechadi. Chunonchi, ”Siyosat” hikoyasida shunday
o‘rinlar mavjud:
” Negaki, siyosat doim vaziyatga qarab o‘zgarib turadi, vijdoningga, hayotiy
prinsiplaringga to‘g‘ri keladimi-yo‘qmi, sen ham turlanib-tuslanib yashashga
majbur bo‘lasan.” 12
Xayriddin Sultonov yaratgan obrazlar kechagi kun haqida ham bugun haqida
ham bo‘yab bejamasdan gapiradigan chinakamiga dili va tili bir bo‘lgan
insonlardir. Ularning har biri g о ‘yoki kechagi hayot, kechagi mezonlar bilan
bugungi hayot va taraqqiyotga baho bermoqchi b о ‘ladi.
”Uy sotiladi” hikoyasida Vagiz Samatovich Zaitov obrazi tasviri orqali
o‘tgan asrda ta’lim oqsab qolganligi hamda o‘qituvchilar yetishmasligi tufayli har
bir fan o‘z mutaxassisi tomonidan olib borilmaganligiga alohida urg‘u beriladi:
”...Vagiz Samatovich Zaitov maktabda bizga tarix, mehnat bilan harbiy
ta’limdan, umuman, qaysi fandan o‘qituvchi bo‘lmasa, shundan dars bergan,
vajohatidan butun sinf titrab turadigan, qo‘li qattiq, savlatli o‘qituvchi edi. Ismi-
familiyasi o‘zbekchaga o‘xshagani bilan o‘zi bizning qavmdan emas, ko‘p yillar
burun Qozondanmi, Qozog‘istondanmi qishlog‘imizga yo‘llanma ishga kelib, shu
yerda qolib ketgan, yevropavor qiyofali, daroz bir kishi edi.” 13
Xayriddin Sultonovning hikoyalarida biz nafaqat dunyoviy balki, teran
diniy-falsafiy mushohada yuritadigan va insonlarni faqat va faqat o‘tkinchi amal-
mansabga, qolaversa bu o‘tkinchi dunyoga aldanib qolmaslikka chorlovchi
qahramonlarga ham duch kelamiz. ”Ichki ishlar vazirining oshga borgani”
hikoyasida ichi ishlar vaziriga sobiq sinfdoshi tomonidan to‘yga odatdagidan
tashqari mazmundagi taklifnoma yuboriladi:
”Senda o‘zi odamgarchilikdan ”O” harfi ham qolmabdi, -degan dag‘dag‘a
bilan boshlanardi xat. – Odam deb seni to‘rt marta to‘yimga aytdim, birontasiga
12
O’sha asar 348-bet
13
O’sha asar 52-bet
21

ham kelmading. Bizga o‘xshagan kambag‘al-faqirlarni nazaring ilmaydi-da,
bilmasang, bilib qo‘y, dunyoda ikkita narsaning egasi yo‘q – tobut bilan
kresloni...” 14
Xayriddin Sultonov yaratgan yoki duch kelgan qahramonlar har qadamda
uchrayveradigan, odatdagi gaplarni gapiradigan odatiy qahramonlar sirasidan
emas. Hikoya qahramonlari gaplarni qopib emas , balki shunday haq gaplarni topib
gapiradiki, shubhaga mutlaqo o‘rin qolmaydi. Odatdagi qahramonlar bo‘lganda edi
yuqoridagi to‘y uchun kelgan taklifnomani adyutant o‘qib aslo xijolat tortmagan
bo‘lar edi. Axir to‘y uchun yozilgan taklifnoma insonning xursandchiligiga sherik
chaqirish uchun yozilardida odatda. Ichki ishlar vaziri xatni o‘qib hayratga tushadi
va shunday so‘zlarni aytadi:
”... O‘zingiz o‘ylang, kattakon bir davlatning ichki ishlar vaziriga, general-
mayorga bunaqa xat yozish uchun odam yo qip-qizil jinni bo‘lishi kerak, yo
adresatga juda bir o‘tkazib qo‘ygan joyi bo‘lishi kerak .” 15
Darhaqiqat, hikoya qahramonlari yangi tafakkur egalaridan bo‘lgan
shaxslardir. Ular ”Gap kelganda otangni ham ayama” qabilida mushohada qiladi.
Kimsan ichki ishlar vaziridek shaxsga xat yozyapman deb haqni, haqiqatni chetlab
o‘tmaydi. Balandparvoz gaplar bilan xushomad qilib o‘tirmaydi. Hayotga va
haqiqatga to‘g‘ri keladigan gaplarni gapirib qo‘ya qoladi. Bu hol ichki ishlar
vazirining ko‘ngliga ham aqliga ham zarra ma’qul kelmaydi, dag‘dag‘a bilan
shunday gaplarni aytadi:
”Sobiq sinfdoshimning tomi ketganmi-yo‘qmi, bilmayman-u, lekin menda
enasining haqqi yo‘qligi – bu yuz protsent aniq . ” 16
Ichki ishlar vazirixatni o‘qishda
davom etarkan Toshpo‘lat o‘rtog‘i ko‘z o‘ngidan o‘ta boshlaydi. Toshpo‘latni biz
nafaqat hikoya qahramoni, balki zamona qahramoni desak ham yanglishmagan
bo‘lamiz.Toshpo‘latning o‘ziga xos fazilatlaridan biri uning haq gapni aytishida
bo‘lsa, yana masalaning bir tomoni u mansabdorlarning xalq borasidagi amaldorlik
14
O’sha asar 99-bet
15
O’sha asar 100-bet
16
O’sha asar 100-bet
22

fikrlari qanday ekanligini ham anglashida, bu borada ham aniq va mantiqan to‘g‘ri
bo‘lgan tasavvur va tushunchalarga ham ega ekanligidadir.
”...Boshqa sinfdoshlar qatori seniyam odam deb to‘yga aytayapman. ...Hech
birimizni bu dunyoga bog‘lab qo‘ymagan, o‘rtoq. Qo‘rqma, menda ham, sinfdosh
do‘stlarimizda ham sening oldingga qo‘yadigan hech qanday problema yo‘q,
negaki, biron narsani iltimos qilganimizda ham baribir bajarmasligingni yaxshi
bilamiz. Bir hisobda, shunaqa ishlarga aralashmaganing ham tuzuk, mana, necha
yillardan beri qoqilmay ishlab yuribsan, hammamiz faxrlanamiz sen bilan,
o‘rtoq...” 17
Ichki ishlar vazirining endi ”hushi joyiga” kela boshlaganda, ya’ni
Toshpo‘lat ”xatosi”ni anglab yetibdi va shuni ”to‘g‘rilash” uchun shunday gaplarni
ilova qilibdi, qo‘rqoqlikdan buning bari deb qaror chiqargan bir vaqtda, o‘yi
yanglish ekanligini xatning so‘ngi jumlalarini o‘qigach anglab yetadi.
”Kelmasang – katta ko‘cha, sensiz ham to‘rtta to‘yim o‘tgan, beshinchisi
ham o‘taveradi. Lekin bilib qo‘y, bu dunyoyi qo‘tirda eng sadoqatli, sotmaydigan
do‘st – yoshlikdagi do‘stdir. Bugun soyangga salom berib, atrofingda girdikapalak
bo‘lib yurgan oshnolaring sening emas, amalingning do‘sti, manfaat do‘stidir...” 18
Asar qahramonlaridan biri bo‘lgan Toshpo‘lat samimiy inson. U
insonlarning aksariyat hollarda amaldorlarga qilgan munosabatlari ortida ”nimalar”
yotishini do‘stiga do‘stona ohanglarda eslatib o‘tyapti xolos. Modomiki,
Toshpo‘lat to‘yiga ichki ishlar vazirini beg‘araz taklif qilyapti, uni ichki ishlar
vaziri ekanligi uchun emas, balki yoshlikda birga ta’lim olgan sinfdoshi, do‘sti
ekanligini inobatga olib to‘yiga taklif qilyapti. Toshpo‘lat ichki ishlar vazirini
emas, amaldorni emas, do‘stini taklif qilayotganligini ”odam” deb taklif
qilayotganligini xatning deyarli barcha o‘rinlarida ta’kidlab o‘tadi. Biz
Toshpo‘latning biror manfaat umidida emasligini sezishimiz qiyin emas.
Xullas, Toshpo‘lat e’tiqodini о ‘zgartirmaydiganlar toifasidan. U amaldorlar
har qadamda uchrataveradigan ”girdikapalaklar” turkumidan emas. U o‘zi bilan
yoshlikda birga ulg‘aygan do‘stiga sadoqati boqiyligi sababo‘ziga yaqin inson
17
O’sha asar 100-bet
18
O’sha asar 100-bet
23

hisoblab, har qanday rasmiyatchiliklarni chetlab do‘stona xat yozadi. U yozgan
xatning uslubi ham qahramon dunyoqarashining naqadar yuksak ekanligidan
dalolat beradi. Toshpo‘lat diniy tomondan ham dunyoviy tomondan ham saviyali
ekanligi hamda mana shu egallagan ilmini amalda qo‘llay oladiganlardanligini his
qilish qiyin emas. Toshpo‘lathech bir ta’masiz, soddadillik bilan do‘stlik burchini
ado etadi. U odamiylik tuyg‘usidan, tarixiy xotiradan uzilmagan. Shu jihati bilan
ichki ishlar vaziridan ustun turadi.
Toshpo‘lat obrazi orqali yozuvchi bu dunyoda hamisha hamma ham
ma’lum bir manfaatlar yuzasidan amaldorlar bilan munosabatda bo‘lavermasligini,
bunday munosabat beg‘araz va samimiy bo‘lishi ham mumkinligini, yer yuzida
hayotning ko‘rkam bo‘lishi uchun Toshpo‘lat kabi insonlar mavjudligini ko‘rsatib
bergan. Hikoyaning kishini hayajonga soladigan jihatlaridan biri shuki, Toshpo‘lat
hattoki amaldor do‘stining samimiy maktubini qanday va qay darajada qabul
qilishigacha avvaldan javob tayyorlab jo‘natgandek go‘yo. Yozuvchi bu obraz
orqali kishilar mansabga erishgach ularning ruhiy olamida yuz berayotgan
o‘zgarishlar hamda atrofdagilarning ular bilan kechadigan munosabatlari doimo bir
xilda bo‘lmasligini ochib berarkan, avvalo, odamiylik yo‘qolib ketmasligini, uning
saqlanib qolishining tarafdori ekanligini e’tirof etadi.Toshpo‘lat va ichki ishlar
vaziri o‘rtasidagi bir maktub orqali mansabdorlar hayotidagi barcha pallalar ham
ular o‘ylaganchalik bo‘lib chiqavermasligini ko‘rsatib beradi.
X.Sultonning ayrim qahramonlari о ‘zinining tarjimai holini ham yozib
olinishini istamaydigan va bunga o‘zini munosib deb bilmaydigan nihoyat darajada
xokisor odamlar. Bu kabi obrazlar yaratish orqali har qanday odam e’tiborga loyiq
ekani, asar qahramoni b о ‘la olishi isbotlanadi.”Tarjimai hol” hikoyasida kampir
tarjimai holini yozib olinishiga qarshilik ko‘rsatib, e’tiroz bildiradi. Kampirning
fikricha bu dunyoga kelib faqat karomat ko‘rsatganlarninggina tarjimai holi
yozilishga munosibdir:
”Men bor-yo‘g‘i uch sinf o‘qigan bir kampir bo‘lsam, menda tarjimai hol
nima qiladi. Umrim bino b’lib, idora-pidorada ishlash u yoqda tursin, loaqal
boshlang‘ichda ham dars bermagan bo‘lsam... Ana, artistlarni, olimlarni, har xil
24

amaldorlarni radiodan, televizordan gapiradi, endi ular haqiqatda ish ko‘rsatgan,
gapgayam usta, eshitib qoyil qolasan. Men dunyoga kelib nima karomat
qilibmanki, qariganimda valfajr o‘qib o‘tirsam...” 19
O‘zini hech qanday buyuk ishlarga qo‘l urmagan inson sifatida tanishtirgan
kampir hikoya davomida butun boshli o‘tgan asrning ijtimoiy-siyosiy manzarasi
qanday kechganligini o‘zining boshidan kechirgan voqealari orqali jonli ifoda etib
beradi. Nisoxon Ahmedova vositasida yozuvchi bu dunyoda hech bir insonjamiyat
siyosiy hayotidan ajralgan holda shunchaki yashamasligini, davr shiddatli
bo‘ronlari faqat ma’lum bir mansabdorlarga aloqador bo‘lib qolmasligini, shu
davrda yashovchi barcha insonlarga daxldor ekanligini aytib o‘tadi.
Hikoya qahramoni tomonidan o‘tgan asrning suronli damlari shunday
tasvirlanadi:
”Otam - yoshi ellikdan oshgan mo‘ysafid, har kimlarning eshigida
mardikorlik qila boshladi...Oxiri rayondagi yangi ochilgan istalvoyga supuriqchi
bo‘lib ishga kirdi... Otam bechora qo‘lida burgan supurgi, changga botib yer
supurardi, stollarda qolgan burda-surda bo‘lka nonlarni o‘g‘rincha yig‘ib,
xaltasiga solardi. Keyin zinapoyaga o‘tirib:
”Gado qilding, sho‘ro,
Ado qilding, sho‘ro,”
deb pichirlab yig‘lardi. 20
Hikoya qahramoni so‘zlab bergan voqeadan keyin o‘tgan asrda turli
bo‘htonlar avj olgan bir davrda yashagan ijodkorlardan biri Usmon Nosir xalqning
ayanchli hayot qismati xususida yozgan baytlari bevosita yodga keladi.
”Nil va Rim” she’rida Usmon Nosir shunday degan edi:
O‘lim yaxshi, odam agar shunday xor bo‘lsa!
Bir parcha non nima o‘zi! Shunga zor bo‘lsa” 21
Hikoya qahramonlari shu qadar metin irodali insonlarki, ular hayot bergan
qiyinchiliklarni yengib, ”o‘limlardan hatlab” ezgu kunlarga erishadilar. Davr
19
O’sha asar 160-bet
20
O’sha asar 162-bet
21
Rashidova N. Usmon Nosir: “Men hayotga qaytishim kerak...” “Yoshlik” jurnali, 1988-yil 9-son
25

qiyinchiliklariga bo‘yin egib, taslimchilik siyosatini yuritishni xayollariga ham
keltirmaydilar. Hamisha Xudoga tavakkal qilib, ezguliklar sari talpinib, mehnat
qilib yorug‘ kunlarga erishadilar. O‘tgan asrda ziyoli insonlarni jamiyatdan yo‘q
qilib tashlash hukumatning bosh vazifalaridan biriga aylanib ulgurgan bir davrda
yashagan hikoya qahramoni shunday deydi:
”...Chunki shu kunlarda kimki o‘ziga to‘q bo‘lsa, mulla bo‘lsa, namoz
o‘qisa, oborib qamayotgan edi.” O‘tgan asr mustamlaka tuzumi davrida
mustamlakachilar hur fikrli insonlarning soni ortishini o‘zlarining chirkin
manfaatlariga zid jarayon sifatida bilganlar va shu sababli ziyoli insonlarni
jamiyatdan qirib tashlashga astoydil bel bog‘laganlar. Sho‘ro hukmron kuchlari
uchun o‘z so‘ziga va mustaqil fikriga ega insonlarning mavjudligi ularning
fojiasini keltirib chiqishi muqarrar ekanligi ularni qayg‘uga solgan. Mana hikoya
qahramonining karomati bir jumlada butun boshli davr ijtimoiy-siyosiy ahvolini
ochib tashlashga xizmat qilgan.
Kuzatishlarimizdan ma’lum b о ‘ldiki, yozuvchi odatda qahramonning tashqi
qiyofasi — portreti, kiyinishi va yurish-turishiga e’tibor qaratavermaydi, k о ‘proq
uning gap-s о ‘zi, atrofidagilar bilan munosabat-muomalasi, о ‘y-fikrlarini tasvirlash
orqali xarakter yaratadi. Yozuvchini qahramonning ichki dunyosi, qalbini tahlil
etish k о ‘proq qiziqtiradi.
Ma’lumki, janr tabiatiga k о ‘ra aksariyat hikoyalarda muayyan bir voqea
tasvirlanadi. Undagi qahramon asar boshidayoq shakllanib ulgurgan xarakter
b о ‘lishi mumkin. X.Sulton ayrim hikoyalarida qahramonni asar boshida tayyor
xarakter sifatida k о ‘rsatadi. Ammo keyin ma’lum bir sabab, ta’sir natijasida uning
xarakteri dinamik tarzda о ‘zgarib borishi kuzatiladi. Qahramon ongida r о ‘y bergan
ziddiyatlar oqibatida hikoya s о ‘ngida u mutlaqo teskari evrilib ketishi ham
mumkin. Muallif k о ‘pincha asosiy e’tiborni qahramonning voqea tasvirlanayotgan
paytdagi ruhiy olamini tadqiq etishga qaratadi.
Qahramonning о ‘zini tutishi, har bir harakatlariga nisbatan yozuvchining bir
oz kinoyali, bir oz dramatik tarzdagi munosabati seziladi. (Har qanday hodisadan
katta fojia yasaydigan, shu barobari, о ‘z hayotini ham fojiaga aylantirish
26

darajasiga yetgan odam k о ‘z о ‘ngimizga keladi.) Bu jihatdan muallifning obraz
yaratishda A.Chexov va A.Qahhor tajribalaridan bahramand b о ‘lgani k о ‘rinadi.
Odatdagi maishiy hayot hodisalarida umuminsoniy ahamiyatga molik jihatlarni
k о ‘ra bilish, qahramon obrazini uning ziddiyat va iztiroblarga t о ‘la ruhiy olamini
tasvirlash orqali aks ettirish — X.Sultonga xos xususiyat.
Ma’lumki, psixologik tahlilda turli usullardan foydalaniladi. U muallifning
bevosita mulohaza-mushohadalari tarzida yoki qahramonlarning ichki
kechinmalari, yoxud bilvosita — ularning muallif tomonidan oldindan «tayyorlab»
borilgan kitobxon tahliliy tadqiq eta biladigan xatti-harakatlari, qiliqlari orqali
yuzaga keladi. Bu kabi barcha tahlil usullari orasida personajlarning tashqi va ichki
nutqi alohida о ‘rin tutadi... Adabiyotshunos L.Y.Ginzburg ta’kidlaganidek,
«Qahramonlarning bevosita nutqida ularning ruhiy holatini nisbatan aniq, r о ‘y-rost
aks ettirish imkoniyati mavjud. Personajning gap-s о ‘zida uning xarakteri,
kechinmalari, maqsad-xohishi, qolaversa, obrazning badiiy talqiniga doir asosiy
mohiyat о ‘ta muxtasar tarzda ifoda topishi mumkin. Biroq s о ‘zning bunday
imkoniyatlariga uzoq taraqqiyot jarayoni, k о ‘plab buyuk s о ‘z san’atkorlarining
izlanishlari tufayli erishilgan».
Obraz yaratish, uning xarakter belgilarini tasvirlashda ba’zan yozuvchi
qahramonning tashqi qiyofasi, ya’ni portretini chizishdan ham foydalanadi.
Ma’lumki, portret tasviri orqali personajlarning tashqi qiyofasi, hayotiy qarashlari,
tabiatiyu odob-axloqi, yoshi va boshqa xususiyatlari ham oydinlashadi. Ammo,
yuqorida zikr etilganidek, adib hech qachon qahramonlari portretini bir boshdan,
mukammal tasvirlamaydi. Aksincha, y о ‘l-y о ‘lakay matn ichida, о ‘rni kelganda yo
biror vaziyatdagi holatini ifodalay turib qahramon portretini ham uch-t о ‘rt og‘iz
s о ‘z bilan, ammo aniq chizib ketadi.
X.Sulton qahramonlari obrazini tiniq, mukammal tasvirlashga moyil.
Yuqorida tilga olingan hikoyalardagi obrazlar, xoh bosh qahramon, xoh kichik bir
personaj b о ‘lsin, nimasi bilandir esda qoladi. Hatto qahramon t о ‘g‘risida uch-
t о ‘rt og‘izgina gap aytilganda ham, u haqda yetarli tasavvurga ega b о ‘lasiz.
Chunki u hayotiy va ishonarli tarzda k о ‘rsatilgan.
27

Xulosa tariqasida shuni ta’kidlash kerakki, hikoyachilikdagi ijodiy
izlanishlar, tabiiyki, yangi qahramonlarning tug‘ilishini ham taqozo etadi. Shu
ma’noda, Xayriddin Sulton hikoyalarida har biri о ‘zicha bir olam b о ‘lgan
qahramonlar anchagina.
Yozuvchining qahramon yaratish borasidagi izlanishlari quyidagi
xususiyatlarda k о ‘rinadi:
— X.Sultonni inson qalbi, ruhiyati, bir s о ‘z bilan aytganda, ichki olami k о ‘proq
qiziqtiradi. U inson qalbining tub-tubidagi ezgulik, poklik va samimiyat
tuyg‘ularini shoirona bir y о ‘sinda ifodalashni yoqtiradi. Ba’zan birgina ixcham va
l о ‘nda tasvir, kichik detal orqali xarakterni yorqin ochib beradi (masalan, «Olis
«Artek» haqida xotiralar» hikoyasida A’lochi bolaning Sabriye xolaga uyidan
b о ‘sh shishaga suv t о ‘ldirib olib chiqib berishi).
— X. Sultonning obraz yaratishda insonga mehri va samimiyati (goh oshkor, goh
yashirin b о ‘lsa-da) mudom aks etib turadi, uning har xarakterdan avvalo о ‘zi
zavqlanishi seziladi. Yozuvchi ijodidagi bu xususiyatlar, bunday ruhiyat
A.Qodiriydan ta’sirlanish natijasi ekanini his etish qiyin emas (masalan, Qori,
Esonboy, Sanoqul bobo singari qahramonlar obrazi).
— X.Sulton qariyalar obraziga bot-bot murojaat qilishining muhim bir axloqiy
jihati bor. Adib hikoyalarida qariyalar hayoti k о ‘pincha ma’naviy-ma’rifiy ibrat
hamda milliylik, vorisiylik, an’ana va qadriyatlar ramzi b о ‘lib xizmat qiladi. Shuni
ham alohida ta’kidlash lozimki, qariyalar obrazi yaratish borasidagi (hikoya
janridagi) izlanishlari samarasi о ‘laroq X.Sulton ijodida insonning tashqi va ichki
dunyosi bor murakkabliklari bilan tasvirlangan yorqin obraz — Adash Karvon
kashf etildi.
Umuman olganda, yozuvchi hikoyalarida о ‘taketgan razil, xudbin kimsalar
obrazi deyarli uchramaydi. Bundan, u faqat hayotning ijobiy tomonlarini, yaxshi
insonlarnigina tasvirlar ekan, degan fikr kelib chiqmasligi kerak. Buni, avvalo,
adib ijodidagi tabiiylik bilan izohlash mumkin. U qahramonlarni real hayotdan
tanlab oladi. Inson mukammal etib yaratilmagan. Bir haqiqatni tan olishimiz kerak:
hayotda, ayniqsa, xalqimiz orasida bir umr razillik yoki yovuzlik bilan
28

shug‘ullanadigan kimsalar deyarli y о ‘q. Bu hol xalqimiz mentalitetiga yot. Ammo
har qanday odam yaxshi xislatlar bilan birga о ‘ziga yarasha kamchiliklardan ham
xoli emas. Yoki adashgan, boshi berk k о ‘chaga kirib qolgan, k о ‘pchilik nazarida
xudbin b о ‘lib k о ‘ringan odamda ham qalb, ruhiyat, hech b о ‘lmaganda о ‘z oilasi,
bola-chaqasiga nisbatan mehr b о ‘ladi. X.Sulton uchun aynan shu kabi holatlarni
tadqiq etish, insonni inson sifatida, xom sut emgan osiy banda sifatida k о ‘rsatish
xosdir.
Asarga bosh qahramon qilib kimni tanlash yozuvchining inon-ixtiyori,
qolaversa, uning badiiy g‘oyasi, niyatiga ham bog‘liq. X.Sulton ba’zan
qahramonlariga xayrixohdek tuyulsa-da, me’yorga amal qilishi (yuqorida
aytganimiz samimiyat masalasida ham), umuman, qahramonlariga nisbatan
munosabatda muvozanatni buzmasligini ta’kidlamoqchimiz. Shu bois ham uning
adabiy qahramonlari, rus yozuvchisi V.Rasputin ta’kidlaganidek, q о ‘g‘irchoq kabi
jonsiz qiyofalar emas, balki tirik insonlardir.
Atoqli adabiyotshunos Izzat Sulton uslubning о ‘ziga xos xususiyatlarini
qayd etib, bunday yozgan edi: «Yozuvchi shaxsiyati о ‘ziga xos bir qancha
xususiyatlarga (masalan, hayotni boshqalar bilmagan yoki kam bilgan tomondan
bilishi, о ‘quvchini hayajonga soladigan asar yozishning о ‘ziga xos usullarini ijod
etish va mavjud usullarni mukammallashtira borish kabi) ega b о ‘lsagina, asar
muvaffaqiyatli chiqadi. Yozuvchi hatto bir asarida q о ‘llagan vosita va usullarni
boshqa asarlarida ishlatish imkoniyatiga har vaqt ham ega b о ‘lavermaydi. Yangi
hayotiy material k о ‘pincha yangi vositalar topishni zarur qilib q о ‘yadi. Shunday
sabablarga k о ‘ra, badiiy ijod xilma-xil izlanishlar maydonidir».
II.BOB. Xayriddin Sulton hikoyalarining kompozitsion o‘ziga xosligi
II.1.Ijodkorning sujet, konflikt yaratish mahorati
Ma’lumki, hikoyada bitta qahramon ishtirok etmaydi. Har bir qahramon
xuddi hayotdagidek muayyan bir muhitda, odamlar orasida yashaydi va, albatta,
turli insonlar bilan munosabatda, muloqotda b о ‘ladi. Ya’ni qahramonlar harakati
29

syujet orqali ifodalanadi. Mudom rivojlanishda b о ‘lgan hayot, unda r о ‘y beradigan
voqea-hodisalar badiiy syujet uchun asosiy manbadir. Syujet — badiiy shaklning
dinamik tomoni b о ‘lib, u harakat, rivojlanish va о ‘zgarishlarni ta’minlaydi . Syujet
yaratish ham о ‘ziga xos bir san’at, ya’ni «hayot haqiqatini badiiy haqiqatga
aylantirishning muhim qonuniyati» sanaladi. «Syujet y о ‘q joyda badiiylik ham
b о ‘lmaydi». (N.Chernishevskiy).
Yozuvchi uslubi, badiiy mahoratini baholashda syujet, konflikt, kolliziya
masalalari muhim ahamiyatga ega. Bu boradagi tadqiqot, avvalo, yozuvchi ijodiy
ustaxonasiga kirish, ijod jarayonini kuzatish, uning badiiy olamidan ma’lum
darajada voqif b о ‘lishni talab etadi.
XX asr о ‘zbek adabiyotida realistik hikoya janrining shakllanishida beqiyos
о ‘rin tutgan Abdulla Qahhor ijodiy ustaxonasi kuzatilganda, adib ikkita yon daftar
tutgani, bittasi umumiy daftar b о ‘lib, unga s о ‘z, ibora, tasvir, syujetlar, faktlaru
turli voqea-hodisalarni yozib yurgani va biron-bir asar ustida ishlash jarayonida
ulardan foydalangani ma’lum b о ‘ladi. «Ikkinchi daftar — ayrim asarga doir b о ‘lib,
bunga ana shu asarga tegishli nima narsa esga kelsa, shuni yozib boraman: detallar,
qahramon va personajlarning s о ‘zlari, xarakterlariga oid gaplar... Men asarni shu
daftar t о ‘lgandan keyin, ya’ni xarakterlar yetilgandan keyin yozishga kirishaman»,
degan edi ustoz adib.
Ma’lumki, har qanday asarning dunyoga kelishiga nimadir turtki b о ‘ladi.
Yozuvchi uni butkul t о ‘qib chiqarmaganidek, hayotdan boricha k о ‘chirib ham
olmaydi. Masalan, k о ‘pgina mumtoz adiblarning mashhur asarlariga hayotiy
voqealar asos b о ‘lgan. Viktor Gyugoning «X о ‘rlanganlar» romani yaratilishiga bir
yepiskop hayotidagi real voqea sabab b о ‘lib, yepiskopning g‘ayrioddiy bir
mehribonlik, insoniylik fazilatlari yozuvchini qiziqtirib qolgan. Yoki
Turgenevning «Mumu» hikoyasidagi «barinya» obrazida yozuvchining onasi
tasvirlangani ma’lum. Gerasim va uning kuchukchasi bilan bog‘liq voqealar ham
aynan hayotdan olingan. Gogolning «Shinel»ni yozishiga esa d о ‘stlaridan eshitgan
bir kambag‘al chinovnik t о ‘g‘risidagi latifa bahona b о ‘lgan. (U vaqtlarda latifa
deganda hayotda b о ‘lib о ‘tgan qiziqarli biror voqea tushunilgan.) Demak, badiiy
30

asarning hayotiy haqiqatga asoslanishi k о ‘pincha uning ommalashishini, muhimi,
о ‘lmas durdonaga aylanishini ham ta’minlagan.
Misol tariqasida «Grajdan mudofaasi» hikoyasi qahramoni — Hikmat
obraziga t о ‘xtalib о ‘tamiz. Asar uning xarakteriga oid chizgilar bilan boshlanadi:
«G о ‘dakning oddiy xarxashasi ham unga Shekspir tragediyalaridan k о ‘ra kuchliroq
ta’sir qilardi» tarzidagi bir oz mubolag‘ali ta’rif Hikmatning tabiatan nihoyatda
ta’sirchan, k о ‘ngilchanligidan darak beradi. Farzand k о ‘rgach esa u batamom
tinchini y о ‘qotadi — endi uning hayotidan xavotirga tushadi. Hikmatning bu fe’li
о ‘zi t о ‘qnash kelgan har qanday hodisaning xunuk oqibatlarini tasavvur qilishi,
xayolan ularni boshdan kechirishi, farzandi va yaqinlariga zarar yetkazishi
mumkinligini о ‘ylab siqilishiga sabab b о ‘ladi. Uning shu holatini yozuvchi andak
mutoyiba aralash bunday ta’riflaydi: «Chinor kavagida — kaptar, kaptar qornida
— tuxum, tuxum ichida — devning joni, deya ch о ‘pchaklarda naql qilinganidek, u
ham mitti zurriyodining jonu jahoni о ‘zining k о ‘ksida, k о ‘zida, lablariyu
tomirlarida nihon ekanini qariyb jismoniy og‘riq bilan his etardi» . Muallif
qahramonning bu holatga tushishini avvaldan dalillab keladi. Hikmat ruhan
xavotirga tayyor. U mudom ana shunday kayfiyatda yashaydi, bu uning har bir
xatti-harakatida k о ‘rinadi. Grajdan mudofaasi mashg‘ulotlari, buning ustiga,
xalqaro ahvolning tahlikali ekani haqidagi televideniye va matbuot ma’lumotlari
uning q о ‘rquv k о ‘zlarini battar ochib yuboradi. Hikmat timsolida hayotning faqat
mudhish, qorong‘i tomonlarini о ‘ylab о ‘z- о ‘zini qiynayotgan inson obrazi
namoyon b о ‘ladi: «Ey, yorug‘ dunyo, ey, bebaho olam! Bunchalar g о ‘zal,
bunchalar g‘ofilsan! Nahot seni hududsiz mozoristonga aylantirmoq shunchalar
oson?! E, parivash sanamlar, e, о ‘ktam yigitlar, buncha g‘ofil, buncha
beg‘amsiz?!» Shu о ‘rinda Hikmatning xiyla romantikligi ham k о ‘zga tashlanadi.
Qahramonning о ‘zini tutishi, har bir harakatlariga nisbatan yozuvchining bir
oz kinoyali, bir oz dramatik tarzdagi munosabati seziladi. (Har qanday hodisadan
katta fojia yasaydigan, shu barobari, о ‘z hayotini ham fojiaga aylantirish
darajasiga yetgan odam k о ‘z о ‘ngimizga keladi.) Bu jihatdan muallifning obraz
yaratishda A.Chexov va A.Qahhor tajribalaridan bahramand b о ‘lgani k о ‘rinadi.
31

Odatdagi maishiy hayot hodisalarida umuminsoniy ahamiyatga molik jihatlarni
k о ‘ra bilish, qahramon obrazini uning ziddiyat va iztiroblarga t о ‘la ruhiy olamini
tasvirlash orqali aks ettirish - X.Sultonga xos xususiyat. Yozuvchi qahramonning
telbalikka aylanayozgan xatti-harakatlarini tabiiy voqealar silsilasida kuzatadi.
Hikoya s о ‘ngida qahramon beixtiyor о ‘zidan, qilayotgan ishlaridan uyaladi:
«Chindan ham temir q о ‘rg‘on bitdi, deylik, ichiga kirib olishga ulgurdi ham deylik,
ammo atrofda na bir tirik jon, na bir giyoh b о ‘lmasa, bunday hayot...» Hikmatning
ongi о ‘zini, harakatlarini tahlil qilish, nafaqat tahlil, balki tanqid qilish darajasida
uyg‘onadi. Mana shu jihati bilan Hikmat yangi obrazdir.
Hikmat shu narsani anglab yetadiki, chinakam inson faqat о ‘zi, yaqinlari
haqidagina emas, balki butun insoniyat haqida qayg‘urishi kerak, chunki u yakka
о ‘zi hech kim emas. Hikoyadagi asosiy g‘oya qahramonning ana shu haqiqatni
anglab yetishi orqali ma’lum b о ‘ladi. Muallif insoniyatning urushga b о ‘lgan
nafratini, hamjihatlik esa tinchlikning asosiy omili ekanini shu y о ‘sinda ifodalaydi.
Adibning yuqorida tilga olingan «D о ‘stim Esonboy» hikoyasi sof hikoya-
xarakter y о ‘nalishidagi asardir. Unda asosiy e’tibor Esonboy xarakterini chizishga
qaratilgan. Esonboy soddaligi, samimiyligi bilan k о ‘ngilga qandaydir bir iliqlik
olib kiradi. Uning xarakteri muayyan bir vaqtda, holatda, atrofidagilarga
munosabatida, muammolarga duch kelganida о ‘zini tutishi orqali oydinlashadi.
Esonboy - oddiy, kamsuqum, soddadil, yuvosh odam. Shunga qaramay, d о ‘stlari
muammoyu mojarolarini hal etishda k о ‘pincha unga murojaat qilishadi va u bu
ishni uddalaydi. Esonboy har qanday vaziyatda ham og‘ir-bosiqlik bilan ish tutadi.
Hatto о ‘zini ranjitganlarga ham qattiq gapirmaydi. Esonboy «hammamiz bir
odam» degan gapni k о ‘p qaytaradi. Birgina mana shu gapi uning qanday odam
ekanini, xarakterini aniq ifodalaydi. Esonboy bu gapni anchayin aytib
q о ‘yaqolmaydi, aslida ham u hammani teng k о ‘radi. Deyarli hayotiy e’tiqodiga
aylangan bu narsa Esonboyning ma’nan baquvvatligidan darak beradi. О ‘zining
muammoyu tashvishlari b о ‘laturib boshqalarning tashvishini chekadi (d о ‘stining
y о ‘qolgan telegrammasi topilgan-topilmaganini s о ‘rash uchun atay uning
ishxonasiga kirishi, Bodomtepaga, generalnikiga Ilhom akaning «Volga»sini plani
32

t о ‘lmagani uchun! - kira qilib borishi kabi). Bunday odamlar gap-s о ‘zi, о ‘zini
tutishi, goho sodda-laqmaligi bilan, qisqasi, g‘alatiroq fe’l-atvori sababli hayotda
k о ‘p qoqiladi, ba’zan murakkab, ba’zan kulgili vaziyatlarga tushib qoladi. Har
uchala hikoya qahramonlari — Sanoqul bobo, Qori va Esonboyning tabiatidagi
soddalik, lakalovlik ularni bir-biriga yaqinlashtiradi. Ularni xalq «afandi» deb
ataydigan odamlar yoki g‘aroyib tabiatli kishilar sirasiga ham kiritish mumkin
b о ‘lsa-da, yozuvchi Said Ahmad ta’kidlaganidek, «Esonboy singari insonlarga
ishonish, ularga suyanish» ba’zan zarurat b о ‘lib qoladi. Shu jihati bilan ham ular
milliy qahramonlardir. О ‘rni kelganda ta’kidlash kerakki, yozuvchi Erkin
A’zamning Ramazon («Anoyining jaydari olmasi»), K о ‘kaldosh («Bog‘bololik
K о ‘kaldosh») kabi qahramonlari ham shu toifa obrazlardandir.
Kuzatishlarimizdan ma’lum b о ‘ldiki, yozuvchi odatda qahramonning tashqi
qiyofasi — portreti, kiyinishi va yurish-turishiga e’tibor qaratavermaydi, k о ‘proq
uning gap-s о ‘zi, atrofidagilar bilan munosabat-muomalasi, о ‘y-fikrlarini tasvirlash
orqali xarakter yaratadi. Yozuvchini qahramonning ichki dunyosi, qalbini tahlil
etish k о ‘proq qiziqtiradi.
Ma’lumki, janr tabiatiga k о ‘ra aksariyat hikoyalarda muayyan bir voqea
tasvirlanadi. Undagi qahramon asar boshidayoq shakllanib ulgurgan xarakter
b о ‘lishi mumkin. X.Sulton ayrim hikoyalarida qahramonni asar boshida tayyor
xarakter sifatida k о ‘rsatadi. Ammo keyin ma’lum bir sabab, ta’sir natijasida uning
xarakteri dinamik tarzda о ‘zgarib borishi kuzatiladi. Qahramon ongida r о ‘y bergan
ziddiyatlar oqibatida hikoya s о ‘ngida u mutlaqo teskari evrilib ketishi ham
mumkin. Muallif k о ‘pincha asosiy e’tiborni qahramonning voqea tasvirlanayotgan
paytdagi ruhiy olamini tadqiq etishga qaratadi. Buni «Qog‘oz gullar»da Omon
G‘aniyevich, «Yo, Jamshid!»da О ‘rinboy, «Grajdan mudofaasi»da Hikmat,
«Y о ‘qchilik va t о ‘qchilik»da Rahmatulla kabi qahramonlar timsolida kuzatish
mumkin.
Yozuvchi Xayriddin Sulton «Boburiynoma» asarida e’tirof etishicha,
azaldan xotira yozib yuradi va ana shu xotiralar ayrim asarlarini yozganda q о ‘l
kelgan. Tarixiy asar yozganda tarixiy faktlarga tayanilishi tabiiy. Asarning badiiy
33

jihatdan yetuk chiqishi esa, albatta, yozuvchi iqtidori, bilimi va mashaqqatli
mehnatiga bog‘liq.
X.Sulton ijodida buyuk tarixiy shaxs Zahiriddin Muhammad Bobur hayotini
talqin etish borasida teran izlanishlar k о ‘zga tashlanadi.
«Bu muazzam asarning har bir satri haqida bittadan hikoya yozish mumkin»,
deya e’tirof etgan edi adib «Boburnoma» t о ‘g‘risida. U Boburdek buyuk zotning
shiddatlarga t о ‘liq hayot y о ‘li, shoir qoldirgan boy ijodiy meros bilan mudom
qiziqqan, bu borada k о ‘p va x о ‘b izlangan ijodkorlardan. Bobur Mirzo haqida
yozgan hikoya, qissa, esselari, k о ‘plab ilmiy va publitsistik maqolalari
yozuvchining bu buyuk inson shaxsiga, ijodiga ixlosi naqadar z о ‘rligini k о ‘rsatadi.
Binobarin, yozuvchi ijodiga Bobur shaxsi ta’sirining kuchliligini, ular о ‘rtasidagi
о ‘zaro ruhiy yaqinlikni payqash qiyin emas.
«Oy botgan pallada» hikoyasining yaratilish tarixi t о ‘g‘risida muallif
bunday yozadi:
«Boburnoma»ni varaqlab о ‘ltiraman. U menga mutolaadan k о ‘ra k о ‘proq
xayol surish imkonini beradi.
...Ajab yangilik: Bobur Mirzo Parkentda b о ‘lgan ekan! Umuman,
«Boburnoma»da Toshkent atrofidagi Ohangaron, Piskent, Shohruhiya degan joylar
qayta-qayta tilga olingan. Eng muhimi, Bobur Mirzo о ‘sha suronli yillarda bir
muddat Somsarakda sarson-sargardon kezgan ekan.
Somsarakka Bobur Mirzoning nafaqat qadami tekkan, balki umridagi og‘ir
va fojiali bir voqea ayni shu yerda boshidan kechgan. «Somsarak degan kentga
tushdik, - deb yozadi u, - tonglasi xabar keldikim, N о ‘yon K о ‘kaltosh jardin
mastliqta yiqilib о ‘libtur... Tahqiqini kishi bilmadi. Manga g‘arib ta’sir qildi. Bir
hafta- о ‘n kungacha hamisha yig‘ladim».
«Boburnoma»dan keltirilgan ana shu tafsilotlar «Oy botgan pallada» tarixiy
hikoyasining syujetiga asos b о ‘ladi. Shuningdek, voqealarning о ‘zi tug‘ilib о ‘sgan
Parkent bilan bog‘liq ekani ham yozuvchini bu hikoyani yozishga undaydi.
«Nuqta» hikoyasida Bobur Mirzoning yetuklik - m о ‘ysafidlik davri (garchi
46 yil umr k о ‘rgan b о ‘lsa-da), ya’ni umr poyoni yaqinlashgan kezlardagi holati
34

tasvirlangan b о ‘lsa, «Oy botgan pallada» hikoyasida navqiron yigitligi ( о ‘n
t о ‘qqiz yashar payti), «viloyat y о ‘q, viloyat umidvorlig‘i y о ‘q, navkar
parokanda...» b о ‘lgan ayanch ahvoli qalamga olingan. Bobur qanchalik qat’iyatli,
о ‘z ishiga puxta, dushmanlariga shafqatsiz (davlat arbobi qattiqq о ‘l b о ‘lmay iloji
y о ‘q) podshoh b о ‘lmasin, tabiatan romantik shoir edi. Hikoyada qahramonning
ketma-ket hayot zarbalariga duch kelishi, g‘am-tashvishdan boshi chiqmay, ertangi
kuni mavhum, qorong‘i b о ‘lib turgan bir vaziyatda ham odamlari oldida qat’iyatni,
ishonchni q о ‘ldan bermagani badiiy ifodasini topgan. Ammo u ham xudoning
bandasi - yuragi, dardu hasrati bor. Bu uning yolg‘iz qolgan kezlari о ‘z- о ‘zi bilan
qilgan suhbat, ya’ni ichki monologida aks etadi: «Bu olamda qaysi bir bandaga
ishonib b о ‘ladi? Kimni k о ‘ngilga mahrami asror etsa b о ‘ladi? Qayon boqma —
xiyonat, makr, nayrang...» U о ‘n bir yoshidan - taxtga о ‘tirganidan to shu
vaqtgacha b о ‘lgan mas’ud damlarini ham, baxtsiz kunlarni ham g о ‘yo sarhisob
qiladi.
«...Tun b о ‘yi sharros quygan yomg‘ir kuni bilan tinmadi. Osmoni falakni
t о ‘ldirib yuborgan qora bulutlar qahr bilan t о ‘lg‘anib, savalab sel quyardi»1. 1Bu
tabiat tasviri qahramonning о ‘sha damdagi kayfiyatini ham ifodalaydi. Yaqin
sirdoshi, d о ‘stidek b о ‘lib qolgan N о ‘yon K о ‘kaltosh mehmonga borishga ijozat
s о ‘raganida, xuddi falokatni avvaldan sezgandek, Bobur Mirzo unga izn berishga
ikkilanadi. Hikoyada asosiy e’tibor Bobur Mirzoning Somsarakda kechgan g‘amli
kunlari, ayniqsa, N о ‘yon K о ‘kaltoshning о ‘limi bilan bog‘liq musibatni
ifodalashga qaratilgan b о ‘lsa-da, uning odamlari bilan Somsarakka k о ‘chishi, u
yerda mahalliy aholi uylaridan boshpana topishi, 116 yoshli momo bilan suhbat
qurishi, Ahmad Qosim N о ‘yon K о ‘kaltoshning о ‘limi xabarini keltirishi, bundan
«k о ‘p mutaassir» b о ‘lgan Bobur Mirzoning g‘am-alamini «oq qog‘oz betiga
t о ‘kishi» va shu vaqt G‘ о ‘lda Qosim olib kelgan xushxabar Bobur Mirzo k о ‘nglida
umid uchqunlarini uyg‘otib yuborishi - barchasi kompozitsiya butunligini, syujet
tugalligini ta’minlagan.
Adibning syujet yaratish mahorati haqida umumiy tarzda xulosa qiladigan
b о ‘lsak, u asar syujetiga о ‘zi yaxshi biladigan, hayotda k о ‘rgan, kuzatgan,
35

mukammal о ‘rgangan voqelarni asos qilib oladi. Qahramon tanlashda ham aynan
shu y о ‘ldan boradi. Hikoyalarda voqealar tafsilotidan k о ‘ra unga nisbatan adibning
tahliliy munosabati ustunlik qiladi. Yozuvchining ayrim hikoyalarida syujet
voqealari keskin rivojlanadi, u kitobxonning qiziqishini oshiradi, unda syujet
unsurlari aniq tasvirlanadi, ayniqsa yechim salmoqli ahamiyatga ega b о ‘ladi.
Masalan, «Grajdan mudofaasi», «Nomus» kabi hikoyalar.
Ma’lumki, har qanday asar hayot haqiqatiga asoslanadi. Uni muayyan bir
badiiy qolipga solish, jozibali va maroqli qilish esa syujet orqali amalga oshiriladi.
Syujetni jonlantiradigan, uning tadrijini ta’minlaydigan vosita esa konfliktdir.
Zero, «syujet о ‘zining chuqur mohiyati jihatidan harakat qilayotgan konfliktdir» .
«Syujetning puxta va ta’sirchanligi undagi konfliktning mohiyati va
shakliga, qanday hal qilinishiga bog‘liq. Agar asar mavzui muhim b о ‘lib, konflikt
zaifroq b о ‘lsa, syujet ham sayoz b о ‘ladi, ilgari surilayotgan g‘oya ta’sirchanlik
kasb etmaydi».
Aslida hayotning о ‘zi ziddiyatlarga t о ‘la. Odamlar о ‘rtasida qarama-
qarshiliklar, t о ‘qnashuv va kurashlar b о ‘lmasa, rivojlanish ham kuzatilmas, hayot
g‘oyat zerikarli b о ‘lib qolardi.
Bir muhitda ijod qilgan zamondosh, hamfikr ijodkorlarning ayrim о ‘ziga xos
jihatlari bir-biriga «yuqishi» tabiiy. Shu ma’noda X.Sultonga xos insoniy e’tiqod,
ma’naviy-axloqiy fazilatlarni ulug‘lash xususiyatlari - E.A’zamga, E.A’zam
qalamiga xos isyonkorlik, xarakter yaratishdagi kinoya, istehzoli uslub X.Sultonga
ham ta’sir etgan, deyish mumkin.
X.Sultonning badiiy-uslubiy izlanishlari yuzasidan umumiy tarzda xulosa
qilib aytish mumkinki, ilk hikoyalariyoq yosh yozuvchining adabiyotda о ‘z s о ‘zini
aytishga intilayotganidan, о ‘z ovoziga ega b о ‘lish y о ‘lida izlanayotganidan darak
bergan edi. Odatda, chinakam yozuvchi asardan-asarga о ‘sib boradi, yangi-yangi
badiiy usul va vositalarni q о ‘llaydi - doimo izlanishda b о ‘ladi. Shu ma’noda
X.Sultonning izlanishlari samarali kechganini uning ijodidagi mavzu,
kompozitsiya, poetika jihatidan bir-birini takrorlamaydigan hikoyalar tasdiqlaydi.
Umuman, yozuvchi uslubi, badiiy mahoratidan darak beradigan eng muhim jihat,
36

bizningcha, uning ijodida lirik tasvirning ustunligidir. U qanday mavzuda ijod
qilmasin, bu usuldan samarali foydalanadi. Ayniqsa, X.Sulton k о ‘p murojaat
qilgan tarixiy mavzudagi hikoyalarda bu usul q о ‘l kelgan. Uning Mirzo Bobur,
Hofiz K о ‘ykiy, Qurbonjon dodxoh, Abdulla Qodiriydek tarixiy shaxslar
obrazlarini yaratganini bilamiz. Bobur haqida turli yillarda yozilgan hikoya va
qissalari, shuningdek, «Bunchalar shirinsan, achchiq hayot!» (yozuvchi bu
hikoyani «Oloy malikasi» nomli nashr ettirilmagan asaridan parcha deya
izohlagan), «Ra’no gulining suvi» tarixiy etyudlarida ham tasvir liro-romantik
xarakter kasb etadi.
Darhaqiqat, X.Sulton ijodida lirikaga moyillik nafaqat hikoyalari, balki
boshqa janrdagi asarlarida ham k о ‘zga yaqqol tashlanadi. Ta’kidlash lozimki,
yozuvchi asarlarida lirik tasvir orqali muhit, holat va manzarani romantik ruhda,
rang-barang b о ‘yoqlarda aks ettiradi. Bunday tasvir asarning mazmun-mohiyatiga
singib, qahramonlar xarakteri, badiiy asarning ruhi va falsafasini ochishga xizmat
qiladi. Adabiy tanqidchilikda X.Sulton uslubiga xos liro-romantik ruh uning buyuk
Oybek ijodidan bahramandligi natijasi deya, fikr bildirilgan edi. Ustoz Oybek
ijodida lirik tasvir k о ‘proq j о ‘shqin, k о ‘tarinki pardalarda aks etgan. X.Sulton esa
kundalik voqea-hodisalar, holatlar zamirida yashirin b о ‘lgan goh о ‘ychan,
g‘amgin, ba’zan esa hayotbaxsh lirizmni topadi va uni о ‘quvchiga shoirona bir
y о ‘sinda yetkazadi. Masalan, «Olis «Artek» haqida xotiralar» hikoyasi mungli,
mayus ruh uyg‘otuvchi ana shunday asardir.
Adibning «Onamning yurti» hikoyasi esa boshdan-oyoq lirizmga
y о ‘g‘rilgan. Uning mavzui, materiali shunday tasvir, shunday ohangni talab etgan.
Hikoya tili, bayon usuli nihoyatda ta’sirli, q о ‘shiq ohangini eslatadi, yengil
о ‘qiladi.
X.Sulton asarlaridagi mayinlik, sokinlik uning yana bir о ‘ziga xos
xususiyatidar. Adabiyotshunos I.G‘afurov: «Uning (X.Sultonning — SH.S.)
asarlarida nur va soyalar juda yumshoq, juda ham mayin raqsga tushadi. Rang va
tonlarning shunday yumshoq tiniqligi sizning diqqatingizni tortadi», deb yozgan
edi. Yana munaqqid ta’kidlaganidek, «Keskir qilichning dami juda ham, hatto
37

ipakdan ham yumshoq b о ‘ladi. X.Sulton insonlarda, t о ‘g‘rirog‘i, о ‘z
qahramonlarida shunday keskir mayinlikni ochish, kashf qilishni sevadi».” Demak,
aytish mumkinki, adib ijodiga xos muhim xususiyat tasvir etilayotgan voqea-
hodisalardagi sokinlik, qahramonlar xarakteridagi mayinlik zamiriga yashiringan
keskir, teran mohiyatdadir.
II.2. Adib hikoyalarida muallif va qahramon nutqidagi individualliklar
Badiiy nutq yozuvchi mahorati hamda uslubini namoyish etadigan asosiy
masaladir. Yozuvchining hayotni badiiy idrok etish, uni butun murakkabliklari
bilan kitobxonga yetkazish mahorati, uning о ‘ziga xos badiiy olami avvalo til
vositasida namoyon b о ‘ladi.
«Mumtoz va hozirgi zamon adabiyotining qanday an’analariga amal qilasiz?
Badiiy uslub y о ‘nalishidagi qanday izlanishlar sizga ma’qul?» degan savolga
Yuriy Kazakov quyidagicha javob bergan edi: «Vijdonim va о ‘quvchim oldida
rostg о ‘y b о ‘lishga intilaman. Umuman olganda, har qanday iste’dod egasi ijod
y о ‘lida oxir-oqibat sodda, ravon uslubda ijod qilishni tanlaydi».
Abdulla Qahhor ham о ‘z ijodiy tajribasidan kelib chiqib: «Kitobxonga bir
fikrni yoki bir narsani anglatish uchun kishining boshini qotirmaydigan, ochiq,
ravon, sodda til kerak», degan edi. Uning s о ‘zga talabchanligi, fikrni ixcham
jumlada, aniq, l о ‘nda ifodalagani, о ‘ziga xos uslub yaratgani ma’lum. Bu borada
о ‘z davrida undan о ‘rganganlar, unga ergashganlar, bugungi kunda-da uning
shaxsiyati ham, badiiy mahorati ham ijod ahli uchun ibrat b о ‘lib qolmoqda.
Demak, ijodda s о ‘zni о ‘rnida q о ‘llash, unga e’tiborli b о ‘lish, ortiqcha
tafsilotlardan tiyilish yozuvchi mahoratini ta’minlaydigan omilki, bu narsa
Xayriddin Sulton hikoyalarida ham k о ‘zga tashlanadi.
Tadqiqot obyektimiz b о ‘lgan davr hikoyalarida badiiy til borasida
yangilanishlar, о ‘ziga xosliklar kuzatiladi. Jumladan, muallif nutqining asardagi
k о ‘rinishlari boyib, voqelikka, personajlarning xatti-harakatiga munosabat
bildirish, qahramon ruhiyatini chuqurroq ochish, qahramon obrazi yoki voqeani
tasvirlash madaniyatida yangi estetik-badiiy tamoyillar k о ‘zga tashlana boshladi.
38

Umuman, inson ichki olamini bor ziddiyatlari bilan yoritish tamoyili
kuchaygan ushbu davr adabiyotida qahramonning nima haqda о ‘ylayotgani,
xohish-istaklari, his-tuyg‘ulari, qalb tug‘yonlarini ifodalashda yangi tasvir usul va
vositalariga ehtiyoj paydo b о ‘ldiki, buni X.Sulton va unga avloddosh yozuvchilar
zukkolik bilan sezdilar.
X.Sultonning til masalasida talabchanligi uning har bir jumla va s о ‘zga
nisbatan о ‘ta jiddiy, ehtiyotkorlik bilan yondashishida k о ‘rinadi. Yozuvchi
hikoyalarida ortiqcha tafsilotlar uchramasligi, ularning uzundan-uzoq izohlar,
jimjimadorlik va balanparvozlikdan xoliligi, jumlalarning ixcham, aniq, ravon
tuzilgani, sodda bayon orqali teran ma’no, purhikmat fikrlar ifodalanishi uning
badiiy tildan mahorat bilan foydalangani tufaylidir. Adib hikoyalarining tili har
birining mavzui (oilaviy-maishiy, ijtimoiy-axloqiy, tarixiy va hokazo), ohangi
(lirik, tragik yoki hajviy ruhda ekani), qahramonlar xarakteriga mos ravishda
alohida tovlanib turadi.
Yozuvchining о ‘zi ham til jozibasi va sehriga shu qadar berilib ketadiki,
ba’zan muallif nutqi bilan qahramon nutqi bamisoli musobaqaga kirishgandek
b о ‘ladi.
Uning ilk hikoyalar t о ‘plami nashr etilganidayoq adabiy jamoatchilik о ‘zbek
nasriga lutfi kalomi shirin, tilni mukammal egallashga intilayotgan yosh ijodkor
kirib kelganini ta’kidlagan edi. U haqda: «Iliq, sof bir muhabbat bilan, butun yurak
haroratini berib yozadi. «Yozadi» s о ‘zi yosh adibga nisbatan q о ‘llanganda xiyla
g‘arib k о ‘rinadi, nazarimizda... Har qalay, X.Sulton asarlarida s о ‘z, jumlalar
joylashuvi maqsadga shunchalik muvofiq tanlangan, о ‘rni- о ‘rniga q о ‘yilgan
b о ‘ladiki, siz ba’zan badiiy asar о ‘qiyotganingizni ham unutib q о ‘yasiz. S о ‘zlar,
iboralar, jumlalar k о ‘z о ‘ngingizda aniq predmet va obrazlar qiyofasiga kira
boradi», degan fikr bildirilgan edi.
X.Sulton uchun s о ‘z nafaqat bayon etish, balki asosan manzara chizish,
tasvirlash, k о ‘rsatish vositasidir. Uning asarlarida s о ‘z о ‘zgacha bir sehru jozibaga
ega. Bu yozuvchining s о ‘zni aniq his qilishi, uning bor poetik imkoniyatlaridan
badiiy maqsad y о ‘lida barakali foydalanishga intilishidandir. Tarjimon Nizom
39

Komil bu haqda quyidagicha fikr bildirgan edi: «Uning Bobur Mirzoga
bag‘ishlangan esselarini ham, hikoya va qissalarini ham adabiyotimizning,
xususan, prozamizning g о ‘zal namunalari safiga q о ‘shsak, hech kimning haqqi
ketmaydi. Ularda qalb harorati bor, dard bor, kishini о ‘ziga jalb etadigan nafosat va
joziba bor. X о ‘sh, Xayriddin bunga qanday erishdi? Albatta, S о ‘z orqali-da.
Yozuvchining о ‘rog‘i ham, ketmoni ham — s о ‘z. S о ‘zning о ‘zi Xayriddinning
ortidan ergashib yuradi, meni ishga buyuring, deb etagiga yopishib oladi».
«Badiiy asar tili sof, sodda, samimiy, mardona b о ‘lishi kerak. Buning
talablari juda k о ‘p, lekin adib avvalambor jonli xalq tilini, mumtoz adabiyotimiz
tilini har tomonlama chuqur bilishi zarur, deb hisoblayman», deya fikr bildirgan
X.Sultonning hikoyalarida ayni shu xususiyatlarni kuzatish mumkin.
Uning ilk hikoyalari aksar xabar mazmunidagi, masalan, «Yonboshbuloqqa
kuz erta tushdi» («Chollar palatasi»), «Ular ikki haftadan buyon yaydoq Yayilma
dalalarida kartoshka kavlashardi» («Chayladagi t о ‘rt erkak»), «Birinchi b о ‘lib
Islomboy keldi» («Yo, Jamshid!») kabi muallif tomonidan aytiladigan oddiy
darak gap bilan boshlangan b о ‘lsa, ayrimlari «E, b о ‘ldi-da, ota, odamni
nomuslarga о ‘ldirdingiz-ku! Shu yerdan k о ‘chib ketsam qutulamanmi sizdan?!»
(«G‘ulomgardish») yoki «Shunaqa... Yer yuzidagi t о ‘rt milliard odamga yetgan
havo menga yetmaydi...» («Dunyoning siri») singari personaj tomonidan
aytiladigan s о ‘zlar bilan bilan boshlanadi.
«Chollar palatasi» hikoyasi peyzaj tasviridan ibtido oladi: «Kechagi
yashilligidan ayrilgan za’faron barglar mungli shivirlab, s о ‘ngsiz hasratini izhor
qilmoqchiday q о ‘nimsiz tentiraydi... Achchiq izg‘irin allaqayerdan qor sharpasini
haydab keldi, g‘ofil kimsalarni qilichini k о ‘tarib qish kelayotganidan ogoh etgan
kabi birdan qora sovuq tushdi»1. Bu muallif nutqi b о ‘lsa-da, qahramon
(Muhammad)ning ruhiyatiga monandligi bois xuddi uning k о ‘nglidan
kechayotgandek taassurot uyg‘otadi va bevosita qahramon nutqiga q о ‘shilib
ketgandek tuyuladi: «Odamlar о ‘tin-k о ‘mir, issiq kiyim ilinjida yugurib qolishdi,
allanechuk yuvosh tortgan nozik-nihol kishilarning tashvishi kuchaydi:
seryog‘in, namchil havo k о ‘p dardlarni yangilab yubordi» (38-b.).
40

«Chollar palatasi» hikoyasida turli tabiat, fe’l-atvorga ega besh qariya obrazi
tasvirlangan. Ular shu palataga tushib qolgan talaba yigit Muhammadning nazari
bilan tasvirlanadi. Odatda keksalarning yoshlardan nolishi, ularni tergab turishi,
pand-nasihat berishi yoshlarga yoqmaydi. Hikoya qahramoni Muhammad ham
shunday «xususiyat»dan xoli emas. Dastlab hamxonalarining suhbati asosan
«hozirgi yoshlar noziklashib ketdi», «hozirgi yoshlar quruq, betgachopar b о ‘lib
ketdi» qabilida ekanidan uning g‘ashi keladi, «Nima, yoshlar bularning arpasini
xom о ‘rganmi?» deya ensasi qotadi. Chollar bilan bir palataga tushib qolganidan
norozi Muhammadning keyinroq har biri bir olam b о ‘lgan bu insonlarni yoqtirib
qolishi ham ulardagi oddiylik, t о ‘g‘rilik, beg‘arazlik tufayli ekani ayon b о ‘ladi.
Chollar bilan yaqinroq muloqotda b о ‘lib, har birining hayotiga doir tafsilotlarni о ‘z
og‘zidan eshitgach esa, ularga munosabati о ‘zgaradi — k о ‘nglida mehr uyg‘onadi.
Ayniqsa, ch о ‘rtkesar Ergash m о ‘ylovning t о ‘g‘ris о ‘zligi unga yoqib qoladi.
Hikoyada har bir qariyaning hayotiga doir qiziqarli voqealar ularning о ‘z og‘zidan
bayon etilishi (masalan, Ergash m о ‘ylovning front xotirasi — qorli kunda
k о ‘chada olti-yetti yashar qizchani k о ‘rib qolib, uni mashinasida uyigacha olib
borib, sovuqdan, ochlikdan sillasi qurib, shishib ketgan qizchaning onasi va
buvisiga о ‘zining oxirgi nonini bergani; О ‘sar buvaning k о ‘richagini oddiy
hamshira Maryam opa operatsiya qilib о ‘limdan asrab qolgani; Fayziqulning
Novosibirskka yong‘oq sotgani borishi va u yerda «obixiyes»ga tutilib, bor
narsasidan mahrum b о ‘lishi haqidagi kiritma voqealar) xarakterlarning yanada
yorqinroq ochilishiga, ular haqida kengroq mushohada yuritishga yordam beradi.
Ch о ‘rtkesar, t о ‘g‘ris о ‘z Ergash m о ‘ylovning о ‘limi bir-biriga tasalli berib,
hazil-mutoyiba qilib yotadigan qariyalarni ham, Muhammadni ham chuqur
qayg‘uga soladi.
Ergash m о ‘ylov qaysi bir jihatlari bilan Mirkarim cholga yaqin. U duch
kelgan odamni t о ‘xtatib olib, nasihat о ‘qimaydi-yu, lekin yoshlarning qiyinchilikka
chidamsiz, «kun k о ‘rmagan bargdan battar nozik»ligi, hatto milliy о ‘yin —
kurashda ham mard b о ‘lib maydonga tushadigani qolmaganidan noliydi. О ‘zi
41

azaldan shunday, qariyalar bamisoli hayot muvozanatini nazorat qilib turishga
mas’ul!
Ikkala chol ham olamdan о ‘tadi. Bu hodisa odamning odamga
g‘animatligini, ayniqsa, qariyalarga tirikligida yetarlicha hurmat-e’tibor k о ‘rsatish
lozimligini, о ‘lim kutilmaganda kelishini yana bir bor eslatib q о ‘yadi g о ‘yo. Aslida
har ikkala qariyaning bezovtaligi ma’naviy-ma’rifiy jihatdan о ‘rinli. Ular
yoshlarning milliy о ‘zlikni, an’anayu urf-odatlarni unutib yuborayotganidan
xavotirda.
«Chayladagi t о ‘rt erkak» hikoyasidagi Asom buva qarigan chog‘ida kolxoz
kartoshkasini tezroq yig‘ib olish maqsadida kimsasiz dalada, og‘ir bir sharoitda
yotib ishlashga majbur. Bunga yakkayu yolg‘iz о ‘g‘lining betayinligi ham sabab -
chol uni uylantiraman deb olgan qarzining bir qismidan hali qutulmagan. Demak,
ishlab pul topishi zarur. Asom buva doim nimadandir norozi b о ‘lib, g‘ashlanib
yuradi, lekin birovga ozori y о ‘q, kimsaning dilini og‘ritmaydi. Unga hatto
radiodan beriladigan ob-havo ma’lumoti ham, q о ‘shiqlar ham yoqmaydi. Chunki
kunda bir xil gap qaytarilavergach, qizig‘i y о ‘q-da. Ortiqcha tajangligiga taajjub
bildirgan T о ‘lavoyga: «Buni eshitaversang, san ham nervinniy b о ‘pqolasan.
Qiztaloqlar, hatto ob-havoni rost aytmaydi-yu!..» deyishi Asom buvaning
anchagina chapani, ch о ‘rtkesar insonligidan dalolat. U vaziyatga tanqidiy
munosabatda b о ‘ladi, ammo biron narsani о ‘zgartirishga harakat qilmaydi, zero,
bunga qodir ham emas. Asom buva hayotdagi nohaqliklardan, yolg‘on-
yashiqlardan charchagan: «E, о ‘t tushib ketmaydimi manga desa kolxozning
karchikasiga! О ‘lamanmi endi! Oyog‘im sinib ketay deyapti, jonim о ‘zimga
kerak... Ketmaysanlarmi? Bilganingni qillaring!..»
Obraz yaratish, uning xarakter belgilarini tasvirlashda ba’zan yozuvchi
qahramonning tashqi qiyofasi, ya’ni portretini chizishdan ham foydalanadi.
Ma’lumki, portret tasviri orqali personajlarning tashqi qiyofasi, hayotiy qarashlari,
tabiatiyu odob-axloqi, yoshi va boshqa xususiyatlari ham oydinlashadi. Ammo,
yuqorida zikr etilganidek, adib hech qachon qahramonlari portretini bir boshdan,
mukammal tasvirlamaydi. Aksincha, y о ‘l-y о ‘lakay matn ichida, о ‘rni kelganda yo
42

biror vaziyatdagi holatini ifodalay turib qahramon portretini ham uch-t о ‘rt og‘iz
s о ‘z bilan, ammo aniq chizib ketadi. Masalan, «Nomus» hikoyasi qahramonining
holati tasviri orqali uning portreti ham k о ‘z о ‘ngimizda namoyon b о ‘ladi:
«Ch о ‘g‘i о ‘chib qolgan muzdek tanchada yonboshlagan k о ‘yi pinakka ketgan
chuvak yuz, mallarang soqol-m о ‘ylovi anchadan beri kuzalmagan ushoqqina chol
ch о ‘chib k о ‘zini ochdi»
Hikoyada bir oyog‘ini urushda qoldirib kelgan ana shu yarimjon qariyaga
bolalikdan birga о ‘sgan, qiyomatli og‘aynisi b о ‘lmasa-da, bir mahallada tuproq
changitib katta b о ‘lgan tengdoshi Nishonx о ‘jani kontrast q о ‘yish orqali uning
xarakteri ochiladi. Chol oriyatli, nomusni har narsadan ustun q о ‘yadigan odam.
Nishonx о ‘ja esa iymonini sotgan, q о ‘rqoq, vijdonsiz kimsa. Yozuvchi
qahramonining tashqi qiyofasini tasvirlay turib, uning xarakteriga baho ham
beradi. Chunki badiiy asarda portret hamma vaqt faqat tasvir vositasigina emas,
balki baholovchi xususiyatga ham ega b о ‘lishi mumkin 2. Quyidagi jumlada
cholning nigohi orqali Nishonx о ‘ja portretiga oid ba’zi chizgilar beriladi: «Chol
qayrilib qaradi-da, pastak paxsa devor osha m о ‘ralab turgan k о ‘k sallali, siyrak
soqol, quv basharaga k о ‘zi tushdi». Aynan shu tashqi belgilar tasviridanoq
cholning Nishonx о ‘jaga munosabati ham oydinlashadi. Chol uni yomon k о ‘radi.
Buni yashirmaydi ham. «Iya! —dedi u kishi (Nishonx о ‘ja — Sh.S.) yalpoq yuziga
kulgi yoyilib. Yumuq о ‘ng k о ‘zini negadir silab q о ‘ydi. — Ha, taqsir, y о ‘l
b о ‘lsin?» yoki «Nima?! - dedi sog‘ k о ‘zining paxtasi chiqib ketayozgan
Nishonx о ‘ja devorga tirsaklab olib» kabi jumlalardan Nishonx о ‘janing bir k о ‘zi
k о ‘rmasligi anglashiladi. Shundan s о ‘nggina cholning xotirasi orqali
Nishonx о ‘janing hiyla ishlatib frontdan qolgani — k о ‘ziga qalampir surtib о ‘zini
k о ‘rlikka solgani, tinchlik zamonida esa ishi ancha yurishgani, kunduzlari bozorda
dallollik qilishi, kechqurunlari masjidga chiqishi, juma kunlari о ‘g‘lining
mashinasida shaharga tushib, Hasti Imomda namoz о ‘qib qaytishi bayon etiladi.
Chol ana shularni hazm qilolmaydi.
Chol och ma’rab yotgan q о ‘ylar bahonasida bolasini urib-qarg‘ayotgan
(aslida bu koyishlar о ‘ziga qaratilganini bilsa-da) kelinidan ham xafa b о ‘lmaydi.
43

«U ham yaqinda og‘ir kasaldan turdi, hali yosh, esini yig‘ib olar», deya о ‘ziga
taskin beradi. Hadeb uyda yeb-ichib yotaverishga vijdoni q о ‘ymay, о ‘t о ‘rib
kelgani dalaga j о ‘naydi. Vaholanki, о ‘zi yarimjon — о ‘tni-ku bir amallab о ‘rar,
ammo uni eshakka ortish-chi?! Chol bularni о ‘ylamaydi.
Devordan m о ‘ralab turgan Nishonx о ‘ja uning о ‘tga borayotganini eshitib,
k о ‘zi olayib ketadi. О‘ziniachingankо‘rsatib: «О‘zingiz ham hechtinib-
tinchimadingiz-da. Bu dunyoning ishi о ‘lganda bitadi... Axir bundan buyon og‘iz
bilan ish bitiradigan paytingiz. Tashlab q о ‘ying bola-chaqaga, kerak b о ‘lsa qilib
olsin. Nima, siz bilan biz bu dunyoni g о ‘rga olib ketarmidik?» deya aql о ‘rgatgan
Nishonx о ‘janing о ‘zi bu gaplarga amal qilmaydi - hamma narsasi yetarli b о ‘lsa-da,
bozorda dallollik qilishni kanda etmaydi. Chol, albatta, Nishonx о ‘janing gaplariga
e’tibor bermaydi.
Yozuvchi cholni shunday tasvirlaydi: «U tabiatan halimday yumshoq,
beozor, ammo jahli chiqqan kezlarda tutganini kesadigan «k о ‘r о ‘jar»ga aylanar
edi» . Uning bu fe’lini yozuvchi aniq vaziyatda k о ‘rsatadi. Buni dalada о ‘rgan
о ‘tini katta-katta bog‘lam qilib, eshakka ortishga urinayotganida kuzatish
mumkin: eshak yurib ketadi, bog‘lam chuqurlikka ag‘anaydi. Chol bog‘lamlarni
olib chiqib, yana eshakka ortmoqchi b о ‘ladi, u yana yurib ketadi. Bu safar о ‘zi
ham chalqancha yiqiladi. Xullas, bunday ovoragarchilik bir necha bor takrorlanadi.
Bog‘lam yechilib, о ‘t sochilib ketadi. Chol esa sabr-bardosh bilan ularni
qaytadan yig‘ib, bog‘laydi. Nihoyat, о ‘tni ming bir azob bilan eshakka ortadi.
Ungacha kun kech b о ‘ladi.
Qartayib qolgan, buning ustiga yarimjon odamga shu tashvishlar zarurmi?
Axir, uni hech kim bu ishga majbur qilmaydi. Q о ‘l siltab uyga qaytsa, birov undan
norozi b о ‘larmidi? Ammo cholning oriyati bunga y о ‘l bermaydi. Daladan quruq
qaytish, tomoshatalab Nishonx о ‘janing k о ‘zi oldidan о ‘tish, uyda javrab qolgan
keliniga k о ‘rinishga cholning nomusi chidamaydi. U qari b о ‘lsa ham, ch о ‘loq
b о ‘lsa ham, о ‘zining ojiz, notavon emasligini, hali bir ishni uddalashga qurbi
yetishini k о ‘rsatib q о ‘yishni xohlaydi va bunga erishadi ham.
44

Asardagi chol bilan Nishonx о ‘ja о ‘rtasidagi ziddiyatga о ‘xshash holatni
Shukur Xolmirzayevning «Tabassum» hikoyasidagi Jalil ota va M о ‘min
munosabatlarida ham kuzatish mumkin. Ikkala hikoyada ham qariyalar о ‘rtasidagi
kelishmovchilik ularning yoshlik vaqtida r о ‘y bergan. Chol Nishonx о ‘jani hiyla
bilan urushdan qolgani uchun yomon k о ‘rsa, Jalil ota M о ‘minni nayrangbozligi —
о ‘zini qahramon qilib k о ‘rsatgani uchun yomon k о ‘radi. Ikkala qariya ham, oradan
necha zamonlar о ‘tib ketsa-da, raqiblarining kirdikorini birovga aytmaydi. Chol
Nishonx о ‘janing kulgisiga qolishdan nomus qilsa, Jalil ota M о ‘min bilan quda
b о ‘lishdan k о ‘ra о ‘limni afzal biladi. Har ikkala hikoya qahramonlarida ham
g‘urur, or-nomus ustun keladi.
Yozuvchining ba’zi hikoyalarida qariyalar obrazi yetakchi о ‘rin tutsa,
boshqalarida ular faqat kichik epizodlarda k о ‘rinadi. Masalan, «Y о ‘qchilik va
t о ‘qchilik» hikoyasida uy t о ‘yiga kelgan ota ketar chog‘ida о ‘g‘li Rahmatullaga
k о ‘nglidagini aytadi. Uni faqat shu о ‘rinda uchratamiz. «Zerikdim, о ‘g‘lim. Uying
xuddi magazinga о ‘xshab qopti. Qandoq yashaysizlar bunda?» deydi u soddadillik
bilan. О ‘g‘lida boylikka, hashamatga havas uyg‘ona boshlaganidan ota xavotirda:
«Hozir zamon t о ‘qchilik, hamma narsa bor. Sizlar y о ‘qchilikni k о ‘rmagansizlar,
iloyo k о ‘rmanglar. Lekin y о ‘qchilikka dosh bersa b о ‘ladi-yu, t о ‘qchilikka...
Bilmadim-da, bolam».
Boshdan о ‘tkazgan tabib - chol y о ‘qchilikni ham, og‘ir kunlarni ham
k о ‘rgan, yaxshi kunlar kelishiga, t о ‘qchilik b о ‘lishiga umid qilgan sabr-qanoatli
insonlardan. U о ‘g‘lini nafs y о ‘liga kirgach, undan qutulish mushkulligidan ogoh
etadi.
Muallif k о ‘pincha voqeani hikoyachi-qahramon nutqi orqali ifodalaydi. Bu
hol an’anaviy bayonchilik usulidan qochib, tasvirlanayotgan voqelikka erkin, jonli
yondashish imkonini beradi. Masalan, «D о ‘stim Esonboy», «G‘ulomgardish»
hikoyalarida tasvirlangan voqealarning yengil ohangda, qiziqarli, hajv aralash
bayon etilishi ular tilini jonli suhbat tiliga yaqinlashtirgan. «D о ‘stim Esonboy»
hikoyasi bunday boshlanadi: «Sizga d о ‘stim Esonboy haqida gapirib
bermoqchiman-u, zerikib qolarmikansiz, deyman-da. Chunki Esonboyning og‘iz
45

t о ‘ldirib aytgulik jihati kam: ertalab ishga boradi, kechqurun keladi, birov bilan
ishi y о ‘q, jindek vaqt topsa, r о ‘zg‘oriyu bola-chaqasiga andarmon». Asar
hikoyachi-qahramon tilidan bayon qilinsa-da, shu qisqa matnning о ‘ziyoq samimiy
s о ‘zlashuv, jonli va maroqli suhbat ohangi bilan о ‘quvchini jalb etadi, muallif
bamisoli kitobxon bilan yuzma-yuz suhbatlashayotgandek tuyuladi.
Esimni tanibmanki, bu s о ‘z xotiramga olis ertak b о ‘lib, ma’yus alla b о ‘lib
о ‘rnashgan, to hanuz quloqlarim ostida s о ‘nmas bir q о ‘shiq yanglig‘ jaranglaydi
u». Hikoyachi-qahramonning lirikaga, emotsiyaga moyilligi onasining yurt
sog‘inchi, tug‘ilgan о ‘lkasiyu qon-qarindoshlarini bir bor k о ‘rish armonini,
shuningdek, farzandning ona oldidagi burchini ifodalashdagi his-hayajonli
nutqidan ayon b о ‘ladi: «Onangiz quvongan kezlarda, aniqrog‘i, uni о ‘zingiz bir
og‘iz shirin s о ‘z bilanmi, bir savob ish bilanmi quvontirgan damlaringizda asta
kuzating. Afsus, ming afsus, bunday onlar hayotimizda qanchalar kam: biz —
farzandlar, onalarimizga shodlik о ‘rniga aksar ranju alam yetkazamiz, xolos». Bu
о ‘rinda hikoyachi-qahramon va muallif mulohazalari, qarashlari q о ‘shilib ketadi.
X.Sulton hikoyalarida shuningdek aforizmga о ‘xshash jumla, e’tiborni
tortadigan, esda qoladigan iboralar k о ‘p uchraydi. Bu jumla k о ‘pincha qahramon
tilidan aytiladi. Masalan, «Mirkarim chol» hikoyasida q о ‘llangan ana shunday
jumla haqida adibning о ‘zi bunday degan edi: «Hikoyadagi asosiy qahramon —
student tilidan bayon etilgan bir jumla k о ‘pchilik e’tiborini о ‘ziga tortgan edi.
Mana о ‘sha jumla: « О ‘zi, k о ‘ylagimning kiri о ‘zimga og‘irlik qiladi-yu, bu
cholniki nimasi endi...» Shunday mazmundagi gapni bir vaqtlar otamdan eshitgan
edim, о ‘rni kelganda ishlatib yubordim» .
Ba’azan esa ana shunday jumla butun hikoyaning g‘oyasini
oydinlashtiruvchi kuchga ega b о ‘ladi yoki qahramon haqida muayyan tasavvur
paydo qiladi. Bu ham yozuvchining о ‘ziga xos badiiy usulidir. Masalan, «Bir
oqshom ertagi» qahramoni Qoriga tegishli «Birov — xudoning bandasi, birov —
bandaning bandasi» jumlasi uning qalb iztiroblarini, odamlarga munosabatini
namoyon etadi. Yoki «D о ‘stim Esonboy» hikoyasida Esonboy «hammamiz bir
odam» deya bot-bot takrorlaydigan gapi uning insoniy samimiyatidan darak beradi.
46

Xulosa tarzida ta’kidlash joizki, X.Sultonning badiiy til borasidagi mahorati
alohida e’tiborga loyiq. Xususan, hikoyalarida erkin suhbat usuli q о ‘llanishi tilning
ravonligini, samimiyligini ta’minlaydi. Badiiy tasvir vositalari, jonli xalq tilining
durdonalari b о ‘lgan maqol, matal, frazeologizmdan, dialog, ayniqsa, ichki
monologdan, arxaik s о ‘zlardan (tarixiy asarlarida), sheva unsurlaridan ham adib
о ‘rinli, samarali foydalanadi.
III BOB.Yozuvchi uslubi, tasvirlash san’ati.
III. 1 .Ijtimoiy muhitning psixologik tasviri.
Badiiy asarda ishtirok etgan qahramonlar tasviri vositasida ijodkor o‘zi
yashayotgan davrdagi jamiyatning ijtimoiy, siyosiy va o‘z navbatida psixologik
jihatlarini ham badiiy yo‘l bilan ochib beradi. Istiqlol davrida yaratilgan har
qanday janr namunalariga nazar tashlaydigan bo‘lsak yuqoridagi fikrlarning isboti
va tasdig‘ining guvohi bo‘lamiz. Biroq boshqa janrlarga qaraganda hikoya janri
orqali ijodkor ko‘zlagan maqsadini ifoda etib berishi biroz murakkab jarayon
hisoblanadi. Abdullaeva Dilafruz Suratillaevna hikoya janri haqida quyidagi
fikrlarni aytadi: ” Epik janrlar orasida hikoya, xususan psixologik hikoyaning o‘rni
bugungi kun adabiy jarayonlarida yetakchilik qilmoqda. Hikoya – hayotning kichik
bir parchasini aks ettirganidan, epizodik tarzda unda bir yoki bir necha hayotiy
voqea qalamga olinganidan bu janrda qahramon ruhiy dunyosi izchil ravishda
batafsil yoritish, “qalb dialektikasi”ni chuqur va to‘liq ochib berish yozuvchidan
katta mahorat va iste'dod talab qiladi. Roman va qissa kabi katta yoki o‘rta
hajmdagi nasriy asarlarda qahramon xarakteri, uning ruhiyati, botiniy hayoti va
ichki kechinmalarini ochib berish uchun yozuvchida imkoniyat va vaqt ko‘proq
47

bo‘ladi”. 22
Jumladan, Xayriddin Sultonov tomonidan yaratilgan hikoyalarning
o‘ziga xosligi shundaki aynan bugunki kundagi ijtimoiy muhitning psixologik
tasviri yuqori saviyada aks ettirilganligi va aynan o‘zi ko‘rgan hamda suhbatida
bo‘lgan kishilarni qalamga olganligi asardagi realistik ruhni boyitgan. O‘zbekiston
xalq shoiri Sirojiddin Sayyid Xayriddin Sultonovning so‘nggi yillarda nashr
etilgan va nashr gulshani turkumiga mansub ”Odamlardan tinglab hikoya”
to‘plami haqida quyidagi fikrlarni aytadi: ”...To‘plamdagi ”Tarjimai hol” hikoyasi
Nisoxon Ahmedova nomiga nisbat berilgan. Magnitofon tasmasidan yozib olingan
bu asar bilan tanishgan o‘quvchi uning avobiografik xarakterga ega ekanini darrov
sezadi.
”Men bor-yo‘g‘i uch sinf o‘qigan bir kampir bo‘lsam, menda tarjimayi hol
nima qiladi”, - deb so‘z boshlagan oddiy br insonning qismatini – umr bayonini
kuzating...
Bir o‘ylab ko‘raylik: bu hikoya har birimizning umr bo‘yi mehnatdan,
g‘urbatdan boshi chiqmagan, hayotda odamlardan ko‘p yomonlik, jabr-u jafo
ko‘rgan bo‘lsa ham, birovga aslo kek saqlamagan, hech qachon iymonini
yo‘qotmagan, oqko‘ngil, insof-diyonatli o‘zbek onalari – har birimizning onamiz,
momomiz haqida emasmi?” 23
Biz dunyo yuzini ko‘rgan ko‘plab asarlarda ham
shunga o‘xshash ijodkor o‘zi yashab turgan zamon tasvirini asarida aks
ettirganligini ko‘rishimiz mumkin, biroq qahramonlar nomini aynan keltirish
hollari kamdan kam uchraydigan hollardan biridir. Xayriddin Sultonov ham o‘zi
ko‘rgan insonlar haqida bayon qiladi, ham ko‘rgan insonlari ham ko‘rgan
kechirganlarini bayon qiladi. Hech qanday ortiqcha mubolag‘alarga o‘rin
berilmaydiki, bu esa kitobxonni nafaqat ”tabiiy” asar bilan tanishtiradi, balki real
hayot bilan ham desak yanglishmagan bo‘lamiz. Ijodkor hikoyalarida ishtirok
etgan qahramonlar tomonidan aytilgan fikrlarni o‘qib haq gaplarni aytganlari
uchun ularni qidirib topib tasanno aytishga ahd qilishingiz shubhasiz. Mana yana
bir hikoyani tahlil jarayoniga tortamiz:
22
Abdullaeva D. “Adabiyotshunoslikda badiiy psixologizm tushunchasi va masalaning tarixi” VOLUME 1 | ISSUE 6
Scientific Journal Impact Factor SJIF 2021: 5.423
23
Sultonov X. “Odamlardan tinglab hikoya”. –T.: “Adabiyot” 2020 11-bet
48

”... Ertalab ishga kelsam, adyutant pochtaga qo‘shib bir dasta taklifnoma
olib kiradi: birov, deylik, konferensiyaga, birov to‘y-marakaga, yana kimdir
yubileyga chaqirgan bo‘ladi.
Albatta, bularning aksariyati shaxsan menga emas, balki men egallab
o‘tirgan lavozimga atalganini yaxshi tushunaman. Shuning uchun gohida
adyutantni lol qoldirib, taklifnomani ovoz chiqarib o‘qiyman. Ya’ni, o‘rnimdan
turib, ikki qadam orqaga boraman-da, oldin stol ortidagi kresloga ta’zim bajo
keltiraman, keyin:
“Hurmatli Kreslo! – deb murojaat qilaman. – Sizni aziz farzandlarimiz
Falonchijon va Pismadonxonning nikoh to‘yi munosabati bilan falon kun, falon
soat, falon restoranda bo‘ladigan to‘y oqshomiga lutfan taklif etamiz...” (”Ichki
ishlar vazirining oshga borgani”). 24
Ichki ishlar vaziri yuqorida bayon qilgan
fikrlari bilan odamlar hamisha ham o‘zingiz kerak bo‘lganligingizdan emas,
amalingiz va kursingiz hamda uning ortidan kelayotgan manfaatlar kerakligidan
o‘zlarida sira mavjud bo‘lmagan ”mehribonliklar”ni namoyish etishi juda
ta’sirchan tarzda ifodalangan. Yuqori mansab va amallarni egallab turgan barcha
amal hamda mansab egalari ham hikoya qahramoni bo‘lgan ichki ishlar vaziri
singari o‘zining shaxslararo kechayotgan ichki munosabatlarini asl mohiyatini
ichdan his qilib tursalar-da, biroq atrofdagi insonlarga aytgani ”jur’at” etmaydi.
Ular faqat va faqat egallab turgan amallaridan minnatdorchilik va shu yo‘sinda
kechayotgan hayot tarzidan mamnunlik qabilidagi gaplarni oshirib, qolganini
yashirib yashashga moyilliklari yuqori bo‘ladi. Go‘yoki jarayonlarni boricha
aytsalar obro‘lari to‘kilib qolgudek. Biz hikoyani o‘qish barobarida jamiyatda
kechayotgan insonlar o‘rtasidagi insoniy munosabatlarning hamisha samimiy
emasligini anglab yetamiz. Hikoya va hikoyalarning o‘ziga xos xarakterli
jihatlaridan biri shuki, kitobxonni har qanday quruq safsata gaplarni o‘qib aziyat
chekishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Shuningdek, qahramonlarning hayot tarzi
”ertaklardagidek” tasvirlanib, o‘quvchini soxta orzu va xayollarga berilishiga
hamda real hayotdan uzoqlashib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Kitobni o‘qib chiqqan
24
Sultonov X. “Odamlardan tinglab hikoya”. –T.: “Adabiyot” 2020 97-bet
49

kishi keng hayot tajribaga va ko‘pni ko‘rgan odamga aylanadi qoladi. O‘zi yashab
turgan davrdagi muammolarni boricha asarda aks ettirish barcha ijodkorga xos
mahorat emas, albatta. Bu asarning amaliy ahamiyati va jamiyatda shaxs
dunyosining yuksalishiga xizmat qilishidan dalolatdir. Bu boradagi fikrlarni
adabiyotshunos olimlarimizdan biri bo‘lmish, Qozoqboy Yo‘ldoshev tomonidan
aytilgan fikrlar ham isbotlaydi:
“Davr va adabiyot muammosi g‘oyat murakkab hodisadir. Chunki zamonning
asosiy belgisi uning tinimsiz harakatdaligi, o‘zgarib turishi bo‘lsa, asl adabiyotning
bosh xususiyati uning o‘zi yaratilgan zamonga qaraganda ko‘proq yashashga
intilishi, barqaror bo‘lishga urinishidir… Ayni vaqtda, o‘tgan yillar shunday
salmoqqa, shunday o‘zgaruvchilik qudratiga egadirki, xalq psixologiyasi, dunyoni
idrok etish, tushunish va tushuntirish tarzida shunchalik katta o‘zgarish yasadiki,
avvalgi bir necha o‘n yillarda ham bunday qilib bo‘lmasdi”. 25
O‘zi yashab turgan
davr ijtimoiy voqeligini ro‘yi rost tasvirlash asarning qiymatini oshiradigan
jihatlardan biri sanaladi. Kitobxon bu kabi asarlarni mutolaa qilishdan zerikmaydi.
Bugunki kunda odamlar ertaklardagidek yozilgan asarlarni o‘qishni istamay
qo‘ydi, albatta. Inson ma’naviy olami faqat va faqat badiiylik ruhi bilan boyitilgan
kitoblarni o‘qigan bilan boyib qolmaydi, balki qachonki real ruhda yaratilgan, o‘zi
yashab turgan davr ruhi yoritilgan, zamon bilan hamnafas bo‘lgan asarlarni
mutolaa qilsagina uning ijtimoiy-siyosiy tafakkurida yuksalish ro‘y beradi.
Xayriddin Sultonovning ”Odamlardan tinglab hikoya”, ”Navoiy -30” asarlari inson
ma’naviy, ijtimoiy, siyosiy ongiga ta’sir etadigan hamda o‘zi yashab turgan zamon
va zamondoshlari ma’naviy qiyofasini bevosita ochib beradigan, kitobxonni
aldamaydigan ijodkorning vijdoni yanglig‘ maydonga kelgan asarlar sirasiga
kiradi. Davr kishilarining
N.Rahimjonov istiqlol davri adabiyotining o‘ziga xosliklari xususida
quyidagi fikrlarni aytgan edi: “Istiqlol adabiyotining muhim fazilatlarini, o‘ziga
xos xususiyatlarini belgilab beruvchi bir qator yetakchi tendensiyalar ko‘zga
tashlanadur. Chunonchi, millatning o‘z o‘zini anglashida, o‘zlikni qadrlashi va
25
Yo’ldoshev Q. Yoniq so’z. Adabiy o’ylar. –Toshkent, “Yangi asr avlodi”, 2006. 15-bet.
50

ulug‘lashida, milliy iftixor tuyg‘ularining shakllanishida badiiy tafakkur
madaniyatining sifat o‘zgarishlari namoyon bo‘layotir. Yana bir yetakchi tamoyil –
bu adiblarimiz xoh tarixiy voqelikka, xoh diniy g‘oyalarga, xoh bugungi kunga
murojaat etishadimi, mohiyat ham millat birligini ta’minlashga qaratilgan ijtimoiy
– falsafiy konsepsiyasi bilan ajralib turadi”. 26
Xayriddin Sultonov ham bugunki
kunga murojaat etib, jamiyat rivojiga salbiy ta’sir o‘tkazayotgan jarayonlarga
diqqatini qaratadi. Mana ulardan birini fikrimizning isboti tariqasida keltiramiz va
adabiyotshunos olim N.Rahimjonov ne qadar istiqlol davri adabiyotida yuz
berayotgan o‘zgarishlarga haqli ravishda baho berganligining guvohi bo‘lamiz:
“… Faqat mana shu g‘oya, ya’ni, to‘y-hasham yo‘lida odamlarimiz
sog‘lig‘ini, butun borlig‘ini, hatto aziz jonini qurbon qilishga tayyor. Shuning
uchun ular migrant deb nom olib, Qozog‘iston cho‘llarida, buzuq avtobuslarda
yonib kul bo‘lishga, Sibir taygalarida mardikorlik qilishga, Moskva ko‘chalarini
supurib, qahraton qishda qor kurashga, ayollar esa oilasi, eri, bolalarini tashlab,
Turkiya-yu Dubayda oqsochlik qilishga tayyor…
Tan olaylik, to‘y-marakalarimizda paydo bo‘layotgan yangi va yangi, xilma-xil
belgi-alomatlar: nikoh to‘ylaridagi “lav storiy” – sevgi qissalari, qaynota va
kelinning birga vals tushishlari, kelinning ersiragan dugonalariga guldasta
uloqtirishi va ularning buni talashib olishi, “kelin navkar”, “kuyov salom” kabi
odatlarning joriy etilishi… bunga dalil emasmi?
Yoki to‘ylarimizda meva-cheva, pista-bodom, qandolat mahsulotlarini
“arenda”ga olib yolg‘on dasturxon bezatish kabi “nou-xau”larni dunyodagi bironta
xalq ijod qilganmi? Bunday ishlar faqat to‘y-hasham tushunchasini milliy g‘oya
darajasiga ko‘targan, butun aql-u zakovatini shunga baxsh etgan millatning
qo‘lidan keladi, xolos…” 27
( “O‘zbek xalqining milliy g‘oyasi”). Asar qahramoni
Ehtirom Abdullayev bugungi kunda oxiri nima bo‘lishi hech bir o‘ylab
ko‘rilmasdan avj oldirilgan to‘y-hashamlar va undagi isrofgarchiliklar benihoya
26
Rahimjonov N. Istiqlol va bugungi adabiyot (Adabiy – estetik, tanqidiy tafakkur tamoyillari ). –T., “O’qituvchi”,
2012. 11-bet.
27
Sultonov X. “Odamlardan tinglab hikoya”. –T.: “Adabiyot” 2020 270-271-bet
51

qattiq tanqid ostiga olingan. Bu o‘rinda “arenda”ga olib yolg‘on dasturxon
bezatish o‘zida ba’zi odamlarning boshqalar ortidan ko‘rko‘rona ergashib, ularga
taqlid qilib, hech qanday xijolatsiz, soxtaliklarga berilib ketganliklarining ramzidir.
Darhaqiqat ayrim kishilar shu darajaga borib yetdiki, hatto to‘ylar uchun
odamlarning ezgu manfaatlarini ko‘zlab qonun bilan taqiq o‘rnatilgan bo‘lsa ham
baribir “o‘z bilganlari”dan hamda “saviya”laridan nariga o‘ta olmadi. Yillar
davomida to‘plagan pullarini bir kunda sarflab tugatib va kamida qarzga botib to‘y
qilishlarini qanchalar mantiqsizlik ekani ro‘yi rost aytilganining o‘ziyoq istiqlol
davri adabiyotida ro‘y bergan ijobiy o‘zgarishlardandir. Bu bilan xalqimizning
milliy o‘zligini aks ettiruvchi vosita hashamdor to‘ylar emas, balki milliy
ma’naviyati va tafakkuridir degan haqli e’tiroz yangrayapti. To‘g‘rida, biz ertangi
kunimiz farovon va go‘zal bo‘lishini istasak, moddiy boyliklarimizni to‘yni
minglab odamlarni chorlab o‘tqazishga emas, balki tafakkurimizni boyitishga
sarflashimiz kerak. Bor-budini to‘yga to‘kib sochsa-yu, to‘ydan keyingi hayot
qanday bo‘lishi haqida gapirmasa ham bo‘ladi. Farzandining kelajagi porloq
bo‘lishini istagan har bir ota-ona topgan pullarini uning to‘yiga sochishga sarflashi
dinga ham dunyoviy ilm-fanga ham mutlaqo to‘g‘ri kelmaydi.
Va bu bilan hikoya qahramoni bizda milliy g‘oya sifatida to‘y e’tirof etiladi
yoki bizda milliy g‘oya to‘g‘risida qabul qilingan tasavvur, tushuncha mavjud
emas deyayotgani yo‘q, balki umum e’tirof etilgan chinakam milliy g‘oyamiz
asosida yashaylik degan maqsadni olg‘a suryapti. Yoki bo‘lmasa ijodkorning
istiqlol yillarida e’lon qilingan kitoblaridan yana biri “Navoiy -30” da ham mana
shunday dolzarb mavzulardan biri bo‘lgan milliy o‘zlik haqida kitobning kirish
qismidayoq so‘z yuritiladi:
“… Tarixni umumiy tushunib, umumiy idrok etadigan xalqimiz nima
uchundir xususiy tarix haqida ko‘p ham qayg‘urmaydi, bunga rag‘bat va mayl
ko‘rsatmaydi.
Holbuki, o‘zligini anglagan, o‘z qadrini biladigan o‘lka va ellarda nafaqat
mamlakat va shahar, balki har bir ko‘cha, imoratu inshootning ham o‘z tarixi bor
va ana shu tarixni soatlab zavq bilan so‘ylab beradigan qissago‘y-roviylari ham
52

bor…” 28
Yozuvchi yuqorida keltirilgan fikrlari orqali o‘zlikni yuzaki emas, yanada
chuqurroq anglashga da’vat etyapt. Biz modomiki, o‘zligini anglagan el ekanmiz
bizning nazarimizdan bugunki kunga qadar yaratilgan va o‘z o‘tmishimizga
aloqador bo‘lgan yirik voqea-hodisalardan tortib, kichk detallargacha biz uchun
ahamiyatli ekanligidan xabardor bo‘lishimiz shart ekanligiga urg‘u berilgan.
Ma’lum ma’noda ijodkor shu jamiyatda, shu davrda yashab turgan holda unda
mavjud bo‘lgan jarayonlardan bexabar bo‘lishni va befarq yashashashni man
etyapti desak also yanglishmaymiz. Zero, jamiyatning eng katta va xavfli
dushmanlari birinchi o‘rinda bu – beparvo yashashni o‘ziga shior qilib olgan
kimsalardir. Adabiyotshunos H. Karimov qayd etib o‘tganidek: “Bugungi kun
adabiyoti kechagi adabiyotdan bir qancha xususiyati bilan farq qiladi. Ya’ni
odamning qalb iztiroblari, quvonchlarning betakror tahlili va ruhiyatining turfa
ko‘rinishlari inkishofi hamda voqea hodisalar tasvirining batafsilligi, ularning har
biri maqsad sari yo‘naltirilganligi, qahramonlarning o‘ta milliy va
individuallashganligi, bozor iqtisodining mohiyatini ochib berishi ila o‘ziga
xoslikka ega… voqea hodisadan ko‘ra, insonning uning qalbi tahlili birinchi
o‘ringa chiqqanligi bilan ajralib turadi”. 29

«Yo, Jamshid!» hikoyasida Orif baqiroq va Zarif nayza — «soqol-m о ‘ylovi
tekis kuzalgan, bir-biriga nihoyatda о ‘xshagan ikkita chol» obrazi tasvirlangan.
Jiyanlari qimorda yutqazib, tang ahvolda qolganda chollar maslahatga chaqiriladi.
Ulardan yoshi kattasi — Orif baqiroq jiyaniga nasihat qilib, uni insofga
keltirmoqchi b о ‘ladi. Ammo, tabiiyki, qimorboz О ‘rinboyga bu gaplar befoyda.
Zarif nayza esa vaziyatni t о ‘g‘ri baholaydi, ayni damda jiyanining qulog‘iga gap
kirmasligini, faqat amaliy yordam bilangina muammoni hal etish mumkinligini
aytadi. Har bir gapini maqol-matal bilan isbotlab turish uning odati: «E, aka, —
dedi Zarif nayza, — bu gaplardan foyda y о ‘q, dedim-ku. B о ‘ladigan ishni
aytinglar. Bu sh о ‘rlikning hozir ming joyiga pichoq ursangiz, bir tomchi qon
chiqmaydi-yu, nima qilamiz hadeb ezg‘ilayverib?»
28
Sultonov X. “Navoiy-30”. T.: “Mashhur-Press” 2021 3-bet
29
Karimov H. Istiqloldavriadabiyoti. –T., “Yanginashr”, 2010. 4-bet.
53

X.Sulton qahramonlari obrazini tiniq, mukammal tasvirlashga moyil.
Yuqorida tilga olingan hikoyalardagi qariyalar obrazi, xoh bosh qahramon, xoh
kichik bir personaj b о ‘lsin, nimasi bilandir esda qoladi. Hatto qahramon
t о ‘g‘risida uch-t о ‘rt og‘izgina gap aytilganda ham, u haqda yetarli tasavvurga
ega b о ‘lasiz. Chunki u hayotiy va ishonarli tarzda k о ‘rsatilgan.
Xulosa tariqasida shuni ta’kidlash kerakki, hikoyachilikdagi ijodiy
izlanishlar, tabiiyki, yangi qahramonlarning tug‘ilishini ham taqozo etadi. Shu
ma’noda, Xayriddin Sulton hikoyalarida har biri о ‘zicha bir olam b о ‘lgan
qahramonlar anchagina.
Yozuvchining qahramon yaratish borasidagi izlanishlari quyidagi
xususiyatlarda k о ‘rinadi:
— X.Sultonni inson qalbi, ruhiyati, bir s о ‘z bilan aytganda, ichki olami k о ‘proq
qiziqtiradi. U inson qalbining tub-tubidagi ezgulik, poklik va samimiyat
tuyg‘ularini shoirona bir y о ‘sinda ifodalashni yoqtiradi. Ba’zan birgina ixcham va
l о ‘nda tasvir, kichik detal orqali xarakterni yorqin ochib beradi (masalan, «Olis
«Artek» haqida xotiralar» hikoyasida A’lochi bolaning Sabriye xolaga uyidan
b о ‘sh shishaga suv t о ‘ldirib olib chiqib berishi).
— X. Sultonning obraz yaratishda insonga mehri va samimiyati (goh oshkor, goh
yashirin b о ‘lsa-da) mudom aks etib turadi, uning har xarakterdan avvalo о ‘zi
zavqlanishi seziladi. Yozuvchi ijodidagi bu xususiyatlar, bunday ruhiyat
A.Qodiriydan ta’sirlanish natijasi ekanini his etish qiyin emas (masalan, Qori,
Esonboy, Sanoqul bobo singari qahramonlar obrazi).
— X.Sulton qariyalar obraziga bot-bot murojaat qilishining muhim bir axloqiy
jihati bor. Adib hikoyalarida qariyalar hayoti k о ‘pincha ma’naviy-ma’rifiy ibrat
hamda milliylik, vorisiylik, an’ana va qadriyatlar ramzi b о ‘lib xizmat qiladi. Shuni
ham alohida ta’kidlash lozimki, qariyalar obrazi yaratish borasidagi (hikoya
janridagi) izlanishlari samarasi о ‘laroq X.Sulton ijodida insonning tashqi va ichki
dunyosi bor murakkabliklari bilan tasvirlangan yorqin obraz — Adash Karvon
kashf etildi.
54

Umuman olganda, yozuvchi hikoyalarida о ‘taketgan razil, xudbin kimsalar
obrazi deyarli uchramaydi. Bundan, u faqat hayotning ijobiy tomonlarini, yaxshi
insonlarnigina tasvirlar ekan, degan fikr kelib chiqmasligi kerak. Buni, avvalo,
adib ijodidagi tabiiylik bilan izohlash mumkin. U qahramonlarni real hayotdan
tanlab oladi. Inson mukammal etib yaratilmagan. Bir haqiqatni tan olishimiz kerak:
hayotda, ayniqsa, xalqimiz orasida bir umr razillik yoki yovuzlik bilan
shug‘ullanadigan kimsalar deyarli y о ‘q. Bu hol xalqimiz mentalitetiga yot. Ammo
har qanday odam yaxshi xislatlar bilan birga о ‘ziga yarasha kamchiliklardan ham
xoli emas. Yoki adashgan, boshi berk k о ‘chaga kirib qolgan, k о ‘pchilik nazarida
xudbin b о ‘lib k о ‘ringan odamda ham qalb, ruhiyat, hech b о ‘lmaganda о ‘z oilasi,
bola-chaqasiga nisbatan mehr b о ‘ladi. Masalan, «Yo, Jamshid!» hikoyasida
О ‘rinboy — adashgan kimsa (qadr-qiymatiga kuyinadi), «Qog‘oz gullar»dagi
Omon G‘aniyevich — qilmishlaridan pushaymon (uni о ‘z hayotidan qoniqmaslik,
о ‘tgan umriga achinish hissi qiynaydi). X.Sulton uchun aynan shu kabi holatlarni
tadqiq etish, insonni inson sifatida, xom sut emgan osiy banda sifatida k о ‘rsatish
xosdir.
Asarga bosh qahramon qilib kimni tanlash yozuvchining inon-ixtiyori,
qolaversa, uning badiiy g‘oyasi, niyatiga ham bog‘liq. X.Sulton ba’zan
qahramonlariga xayrixohdek tuyulsa-da, me’yorga amal qilishi (yuqorida
aytganimiz samimiyat masalasida ham), umuman, qahramonlariga nisbatan
munosabatda muvozanatni buzmasligini ta’kidlamoqchimiz. Shu bois ham uning
adabiy qahramonlari, rus yozuvchisi V.Rasputin ta’kidlaganidek, q о ‘g‘irchoq kabi
jonsiz qiyofalar emas, balki tirik insonlardir.
Atoqli adabiyotshunos Izzat Sulton uslubning о ‘ziga xos xususiyatlarini
qayd etib, bunday yozgan edi: «Yozuvchi shaxsiyati о ‘ziga xos bir qancha
xususiyatlarga (masalan, hayotni boshqalar bilmagan yoki kam bilgan tomondan
bilishi, о ‘quvchini hayajonga soladigan asar yozishning о ‘ziga xos usullarini ijod
etish va mavjud usullarni mukammallashtira borish kabi) ega b о ‘lsagina, asar
muvaffaqiyatli chiqadi. Yozuvchi hatto bir asarida q о ‘llagan vosita va usullarni
boshqa asarlarida ishlatish imkoniyatiga har vaqt ham ega b о ‘lavermaydi. Yangi
55

hayotiy material k о ‘pincha yangi vositalar topishni zarur qilib q о ‘yadi. Shunday
sabablarga k о ‘ra, badiiy ijod xilma-xil izlanishlar maydonidir» .
III. 2.Voqealar rivojining hayotbaxsh yechimi.
Ma’lum bir davr vakillari adabiyotshunos U.Hamdamov asarda hayot qaydarjada
badiiy talqin etilishi haqida shunday deydi:
“Har qanday metodda yozilgan asarning uzoqroq umr ko‘rishning sharti, fikri
ojizimcha, uning zamin bilan, undagi real hayot bilan, odamlarning taqdir bilan
qay darajada bog‘langanligidadir. Ya’ni, asar – xoh u realistik, xoh u modernistik
va hatto u xoh fantastik ruhda bo‘lsin, o‘z botinida shunday bir tuynik yashirgan
bo‘lishi kerakki, shu tuynik orqali biz o‘z qiyofamizga, qalbimizga, qismatimizga
nigoh tashlay olaylik”. 30
Ise’dodi yuksak adiblar o`z asarlarida davrning ma’naviy qiyofasini yaqqolroq aks
ettirmoqda. Shuning uchun adabiyotshunos olim H.Umurov shunday yozadi:
“Xarakter va uning psixologiyasi tahlilida dabiyotning kamoloti, yozuvchining
mahorati darajasini belgilovchi omildir”. 31
Nazariy manbalarda qayd qilinganidek: «Haqiqiy san’atkor qaysi davrdan
yashashdan qatiy nazar, hayotning taraqqiyot tendensiyalarini shunga qarab
belgilashi uning birinchi darajali ijodiy yutuqlaridan hisoblanadi». 32
Isajon Sulton
ijodiy izlanishlarida yuqorida qayd qilingan nazariy tushunchalarni amaliy
tasdig`ini ko`rishimiz mumkin. Romanda falsafiy psixologizmning ramzlar orqali
haqqoniy tasvirlanishi bu tushunchalarni yuzaga chiqardi. Adabiyotshunos Hotam
Umurov ta’kidlaganidek: “Barcha milliy adabiyotlardagi romanning tug`ilishi,
shakllanishi va psixologizmning rivojlanishi, avvalambor, inson hayotini badiiy
jihatdan haqqoniy tasvirlashni ta’minlovchi realistik uslub bilan chambarchas
bog`liqdir. Ayni paytda milliy adabiyotlarda ruhiy tasvir va psixologik tahlil o`ziga
xosligi va shakllanish darajasiga qarab turlicha rivojlanmoqda”. 33
30
U. Hamdamov. Turfa ranglar uyg’unligi. O’zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi, 2000. 29- sentabr. 2-bet.
31
H. Umurov. Adabiyot nazaryasi. – Toshkent, “Sharq”, 2002. 38-bet.
32
Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik. II jild. – Toshkent, “Fan”, 1979. 162-bet.
33
H. Umurov. Qahramonining ma’naviy olami va epiklik. – Toshkent, “Fan”, 1995. 42-bet.
56

Ulug‘bek Hamdam shunday qayd qiladi: “Bilasizmi, hozir shunday bir davrda
yashayapmizki, bu davr yozuvchisi o‘zigacha bo‘lgan hamma “izm”larning o‘zi
tanish bo‘lgan, ma’qul bo‘lgan jihatlarini qabul qilib olayapti. Bu nafaqat Isajon
Sultonda, balki ko‘plab boshqa yozuvchilar ijodida ham ko‘rinayapti. Ya’ni
o‘zigacha bo‘lgan oqimlarni analiz qilib, sintez qilib ularning ma’qul, yashovchan,
hayotchan jihatlarini qabul qilib olayapti.
Vabunarsaijoddailg‘orzamondoshyozuvchining, shoirning, umuman,
ijodkorningijodidaaksetayapti”. 34
Hikoya hajman katta yoki kichik b о ‘lishidan qat’i nazar, «shunday yozilgan
b о ‘lishi kerakki, unga biror narsa q о ‘shish ham, olib tashlash ham mumkin
b о ‘lmasin» (S.Moem) . Demak, hikoyadagi har bir tarkibiy qismning joy-joyida
b о ‘lishi, har qaysi s о ‘z, ibora, jumlaning о ‘rnida q о ‘llanishi asarning
muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Shuningdek, badiiy asarning qiymatini belgilaydigan
asosiy omil hayotiy haqiqatdir. Modomiki shunday ekan, har qanday badiiy
t о ‘qima hayotiy haqiqatga asoslanmay iloji y о ‘q. Hayotning faqat yaxshiligu
g о ‘zallik yoki yomonligu razillikdan iborat emasligini nazarda tutgan yozuvchi uni
boricha — barcha ziddiyat va qarama-qarshiliklar bilan tasvirlasagina k о ‘zlagan
maqsadiga erishadi. Ustoz Abdulla Qahhor e’tirof etganidek, agar yozuvchilik
turmushdan nusxa k о ‘chirishdan iborat b о ‘lsa, dunyoda bundan oson ish b о ‘lmas
edi. Hayot haqiqatini badiiylik prizmasidan о ‘tkazish, uni badiiy shaklga solish
yozuvchining qobiliyati va iqtidor darajasini namoyon etadi.
Har qanday badiiy asarda badiiy shakl va g‘oya о ‘rtasida ichki bog‘liqlik
b о ‘ladi. Bu borada Abdulla Qahhor yoshlarga maslahat tariqasida bunday deb
yozgan edi: «Ba’zi yoshlarimiz badiiy asarning maydonga kelishida avtorning
niyatigina, uning nima demoqchi ekanigina hal qiluvchi rol о ‘ynaydi, deb
о ‘ylashsa kerak. T о ‘g‘ri, adabiy asarning joni — uning mazmuni, lekin bu jonning
jon b о ‘lishi uchun jasad ham kerak. Jonni jasadsiz tasavvur qilish mumkin emas» .
Asar kompozitsiyasi haqida gap ketganda, avvalo, uning qurilishi k о ‘z
oldimizga keladi. Agar asar kompozitsiyasi bir imoratga qiyos qilinsa, imoratning
34
Hamdamov Ulug’bek. “Ozod” romani – o’zbek adabiyotida yangi hodisa.
57

poydevori — asosining mustahkamligi binoning har qanday tashqi ta’sirlarga
qarshiligi va chidamliligini, uzoq muddat saqlanishini ta’minlaydi; badiiy asarda
esa badiiy g‘oya ana shu asos vazifasini о ‘tashi e’tibordan soqit qilinmasligi lozim.
Kompozitsiyaning muvaffaqiyatini ta’minlashda ijodkor diqqat markazidagi
asosiy g‘oya aniq belgilab olinishi katta ahamiyatga ega. Badiiy g‘oya aniq
b о ‘lgach, asarda katta-kichik tarkibiy qismlar hamda obrazlarning joylashuvi, ular
tasvirida me’yor va maqsad muvofiqligiga amal qilinishi muhim .
Kompozitsiya — badiiy asar olamining tuzilishi, ya’ni yozuvchining t о ‘qima
voqeani ham, hayotiy haqiqatni ham obrazli tarzda ifodalashi, shuningdek, xarakter
yaratish y о ‘lida barcha tarkibiy qismlarni bir butun qilib jamlashi va
joylashtirishidir. Rus olimi B.Uspenskiy badiiy asarni tahlil qilar ekan, M.Baxtin,
V.Vinogradov hamda G.Gukovskiylarning mulohazalariga tayangan holda,
kompozitsiyaning asosiy muammosi — yozuvchining diqqat markazi (fokus)
ekanini ta’kidlaydi .
Albatta, bugungi kunda kompozitsiyaga nisbatan qarash va yondashish
ancha о ‘zgargan. Uning an’anaviy, shakllanib kelgan qoliplarga sig‘masligi tabiiy.
Chunki ijod mudom tajriba va izlanishlarni taqozo etadi. Asarning kompozitsiyasi
borasida ham yangiliklar mavjud, bugungi kunda ijodda an’anaviy kompozitsiya
usuli bilan bir qatorda noan’anaviy y о ‘nalishlar ham keng q о ‘llanmoqda.
Xayriddin Sulton hikoyalarida an’anaviy kompozitsiya y о ‘nalishi ustunlik
qilsa-da, xronologik tartib doim ham izchil saqlanmaydi. Ammo asar
kompozitsiyasida qismlar, unsurlar hamda obrazlar muayyan bir aloqadorlikda,
izchillikda joylashadi. Bu hol yozuvchining asar kompozitsiyasida ham о ‘ziga xos
y о ‘l tutishini bildiradi.
Albatta, bugungi kunda kompozitsiyaga nisbatan qarash va yondashish
ancha о ‘zgargan. Uning an’anaviy, shakllanib kelgan qoliplarga sig‘masligi tabiiy.
Chunki ijod mudom tajriba va izlanishlarni taqozo etadi. Asarning kompozitsiyasi
borasida ham yangiliklar mavjud, bugungi kunda ijodda an’anaviy kompozitsiya
usuli bilan bir qatorda noan’anaviy y о ‘nalishlar ham keng q о ‘llanmoqda.
58

Xayriddin Sulton hikoyalarida an’anaviy kompozitsiya y о ‘nalishi ustunlik
qilsa-da, xronologik tartib doim ham izchil saqlanmaydi. Ammo asar
kompozitsiyasida qismlar, unsurlar hamda obrazlar muayyan bir aloqadorlikda,
izchillikda joylashadi. Bu hol yozuvchining asar kompozitsiyasida ham о ‘ziga xos
y о ‘l tutishini bildiradi.
Muallifning «Uch tup xurmo» hikoyasi kompozitsiyasini shu nuqtai
nazardan k о ‘zdan kechiraylik. Hikoya birgina voqeaga asoslangandek tuyulsa-da,
syujet rivoji davomida u ancha murakkablashib, boshqa hodisalar, tugunlar va
ziddiyatlar hosil qiladi. Hikoyada barcha badiiy syujet va kompozitsiya unsurlari
— ekspozitsiya, tugun, yechim, ziddiyatlar, portret, peyzaj, detal tasviri о ‘rni-
о ‘rnida q о ‘llangan b о ‘lib, asosiy g‘oyaning ochilishiga xizmat qilgan.
Hammasi ochiq-oshkor k о ‘rinib turgan pyesaning bir pulga qimmat ekanini
ta’kidlagan edi buyuk K.Stanislavskiy. Buni hikoya janriga nisbatan ham aytish
mumkin.
«Uch tup xurmo» hikoyasini о ‘qish jarayonida kitobxon har xil jumboqlarga
duch keladi va ular birin-ketin yechila boradi; voqealar rivoji asnosida
qahramonning qalb sirlari, shuning barobarida esa badiiy g‘oya — muallifning
ijodiy niyati ham oydinlashadi.
Hikoya Fayzulla — hikoyachi-qahramonning о ‘zi bilan bog‘liq ayrim
tafsilotlarni bayon etishi bilan boshlanadi. Muxtasar ekspozitsiyadan uning tushlik
chog‘i uch-t о ‘rt hamkasbi bilan shahar tashqarisiga kabobx о ‘rlikka chiqqani
ma’lum b о ‘ladi. Ishxonaga kelganida unga direktor y о ‘qlatganini aytishadi.
Shosha-pisha boshliq huzuriga kirgan Fayzullaga uning hech bir izohsiz «Siz besh-
о ‘n kun о ‘ynab keling, о ‘g‘lim», deydi. Dabdurust?dan aytilgan bu gapga
tushunolmay u turfa о ‘ylar girdobida qoladi. Fayzullaga q о ‘shilib kitobxonning
ham qiziqishi ortadi. Hikoya mazkur tugun bilan boshlanadi. Shundan s о ‘ng asosiy
qahramon Mallayev paydo b о ‘lib, ilk tugun yechiladi, ammo voqealar mobaynida
boshqa tugunlar yuz k о ‘rsata boradi. Kitobxon nazdida Mallayev qanchalik sir-
sinoatli odam sifatida gavdalansa, Fayzulla uchun ham u xuddi shunday jumboq.
Yozuvchi bu sirni oydinlashtirishga shoshilmaydi, buni shart deb ham
59

hisoblamaydi. Dastlab kulgiliroq, dali-g‘uli odamdek taassurot uyg‘otgan
Mallayev о ‘zini tutishi, ba’zi xatti-harakatlari, gap-s о ‘zi bilan kitobxon k о ‘z
о ‘ngida о ‘zgarib boradi: goh jiddiylashadi, goh avvalgi holiga qaytadi, goh ayanch
ahvolga tushadi. Shu tariqa voqealar silsilasida Mallayevning aslida boshqacha
odam ekani, tabiatan о ‘zgaruvchanligi ayon b о ‘ladi.
Hikoyada voqealarning dinamik tarzda rivojlanishi kuzatiladi: dastlab bir oz
kulgili, maroqli tasvirlar bilan boshlangan hodisa ba’zi о ‘rinlarda dramatik
vaziyatlarga joy b о ‘shatadi. О ‘rni kelganda yozuvchi kinoyadan, goho satiradan
ham foydalanadi; q о ‘yilgan muammoni, hayotdagi ayrim illatlarni, kishilarning
salbiy fe’l-atvorini ochishda bu usul ayniqsa q о ‘l keladi. Lekin yozuvchi vaziyatni
butunlay kulgili yoki dramatik y о ‘sinda aks ettirmaydi, balki qahramonga xos
b о ‘lgan jihatlarning ham, vaziyatning ham kulgili va qayg‘uli (tragik) tomonlarini
yonma-yon, deyarli uyg‘un tarzda tasvirlaydi. Aynan shu xususiyatlar
yozuvchining N.Gogol, A.Chexov, A.Qahhor kabi hikoya ustalari ijodidan
bahramandligini k о ‘rsatadi.
Mallayevning tashqi qiyofasi birgina s о ‘z — «xomsemiz» degan ta’rif bilan
chiziladi, «qora kostyumining yaltirab ketgani, hansirab turishi» ham u haqdagi
tasavvurni t о ‘ldirishga yordam beradi. Yozuvchi qahramon portretiga alohida
t о ‘xtalmaydi. Unga oid sifatlarni о ‘rni kelganda bir-ikki jumla orqali ifodalab
(muallifning boshqa hikoyalarida ham shu usul kuzatiladi), y о ‘l-y о ‘lakay tasvirlab
ketadi. Masalan, Mallayevning «siyrak, sarg‘ish kipriklarini pirpiratib» kulib
turishi uni beg‘araz qilib k о ‘rsatsa, «bamaylixotir lapanglab mashinadan» tushishi,
«qozondek shlyapasini boshidan olib, yarg‘oq kallasini siypab» q о ‘yishiyu
«halpillagan shimini yuqori» tortib, «orqa о ‘rindiqqa savlat bilan» о ‘tirishi uning
tashqi qiyofasinigina emas, tabiatiga xos boshqa jihatlarni ham ifodalaydi. Ya’ni,
Mallayev о ‘rni kelganda uddaburon, vaziyatdan chiqib ketishga usta odam. Bu hol
y о ‘lda militsiya xodimi bilan b о ‘lgan uchrashuvda, ayniqsa, yaqqol k о ‘rinadi.
«R о ‘paradagi k о ‘zguchadan asta razm soldimu hayron qoldim — orqada Mallayev
y о ‘q, uning о ‘rnida vajohatli, qovog‘i soliq bir arbob о ‘tirardi! Militsionerga qarab
indamay yelka qisdim.
60

— Kechirasizlar-da endi, — deb jilmaydi militsioner, — xizmatchilik...
Mallayevning olamshumul ma’no bilan chimirilgan baroq qoshlari past-baland
b о ‘lib ketdi.
— Nima? E, uka, qiziq ekansiz-ku! Yo bizning gapimizga ishonmayapsizmi?
— Ishonamizu, lekin...
— Iya! Bu qanday gap! Axir, bizning gapimizga el ishonadi, xalq ishonadi, siz
nega ishonmaysiz? Sizniki xizmatchilik b о ‘lsa, biz ammamizning chorbog‘iga
anjir yegani ketayotganimiz y о ‘q, bizniki ham xizmatchilik! Qani, ketdik!
— Mayli, yaxshi boringlar, akalar, — dedi militsioner birdan b о ‘shashib» .
Mallayev yolg‘onni k о ‘p ishlatadi. Ba’zan hikoyachi-qahramonga u
yolg‘onni qalashtirib tashlayotgandek tuyuladi. U Mallayevni jiddiy qabul
qilmasligi (Uni Mallayevning о ‘zi g‘urur bilan ta’kidlashicha, «idoraning yirik
namoyandalaridan biri» sifatida bilishadi, xolos), t о ‘g‘rirog‘i, u haqda hech narsa
bilmasligi (buni Fayzullaning о ‘zi ham e’tirof etadi) sababli uning uydirmalari
ham, rost gapi ham g о ‘yo Shumbolaning «innaykeyin»iga о ‘xshaydi. Tabiiyki, har
kuni k о ‘rib yurgan odamingiz k о ‘z oldingizda turfa qiyofalarga kiraversa, har xil
maqomda gapiraversa, unga ishonish-ishonmaslikka qiynaladi kishi.
Mallayevning Surxondaryoda z о ‘r tantana bilan kutib olinishi, Berdirahmat
bilan b о ‘lgan keskin t о ‘qnashuv, stansiya bufetidagi ayol va «jingalak sochlari
sarg‘ish yigitcha» — bularning bari kitobxonga dastlab bir oz jumboqdek tuyuladi.
Yozuvchi hamma gapni batafsil bayon etmaydi, balki kitobxon mushohadasiga
havola qiladi. Qisqasi, qahramon va u tushib qolgan vaziyatni vijdon,
munosabatlar haqqoniyligi, mehr-muhabbat, adolat nuqtai nazaridan tahlil qilish
uchun kitobxonga imkon beriladi.
Ba’zi asarlarda yozuvchi muhim bir narsa haqida faqat asar yakunida s о ‘z
ochadi. «Uch tup xurmo» hikoyasi oxirida ham Mallayevning Surxondaryoda
о ‘g‘li borligi hikoyachi-qahramonga g о ‘yo kitobxon bilan bir vaqtda ma’lum
b о ‘ladi. Albatta, muallif bu xabarga kitobxonni ma’lum darajada tayyorlaydi, lekin
hikoya s о ‘ngigacha sir oshkor etilmaydi. Bu ham hikoya kompozitsiyasiga xos bir
usuldir.
61

Hikoyani о ‘qish asnosida kitobxonda Mallayev aslida qanday odam, uning
qaysi gapi rostu qaysi biri yolg‘on, о ‘zini bunday tutishiga sabab nima, degan
savollar tug‘ilishi tabiiy. Ularga hikoya s о ‘ngida ruhiy iztirobda qolgan
Mallayevning e’tirofi javob b о ‘ladi: «Bir og‘iz yolg‘on о ‘n og‘izini boshlab keladi,
bundan yana yolg‘on tug‘iladi, oqibat, k о ‘ribsizki, odam ham, oila ham, boringki,
umr ham butkul vayron...» Yozuvchi k о ‘zlagan asosiy maqsad ham ayni shu
о ‘rinda oydinlashadi. Ya’ni, yolg‘on insonni xarob qiladi, asl qiyofasini y о ‘qotadi,
oqibatda u tahlikada yashaydi, о ‘zini qanday tutishni bilolmay qiynaladi, hurmat-
e’tibordan qoladi. Mallayevning shu holatini yozuvchi hayotiy voqealar asosida
ishonarli tasvirlagan.
Yozuvchining bu hikoyadan maqsadi, tadqiqotchi M.Rustamova «Uslub
jilolari» maqolasida ta’kidlaganidek, «...xarakteri, nutqi, atrofidagilarga
munosabati odamlarga tazyiq о ‘tkazish, d о ‘q, p о ‘pisa bilan о ‘tkazishga
asoslangan, bosh egishga majbur qilgan, soxta g‘oyalar bilan tushovlangan sobiq
tuzum amaldorlaridan biri b о ‘lgan Mallayevning soxta qiyofasini fosh» qilish
emas. Yuqoridagi sifatlar aslida Mallayevga mos ham kelmaydi. Berdirahmatni
ham, M.Rustamova aytganidek, «soddadil, t о ‘g‘ri odam» deb b о ‘lmaydi.
Aksincha, Mallayev sobiq tuzum amaldorlaridan biri, dastlab «x о ‘b omilkor,
keyinchalik о ‘zidan ketib, dunyoda ne noma’qulchilik b о ‘lsa, jamini qilgan»
Berdirahmatning kirdikorlarini felyeton qilib ochib tashlagan.
Ma’lumki, chinakam badiiy asarda qahramon ijtimoiy muhit, mavjud
voqelikdan ayri tasvirlanmaydi. Hikoyada Mallayev mansub b о ‘lgan jamiyat
hayotidagi ayrim illatlar ham voqealar silsilasida ochib berilgan. Bu ma’lum
ma’noda qahramon xarakterini batafsilroq yoritishga imkon yaratgan. Ammo
muallifning asosiy maqsadi, о ‘zi ta’kidlaganidek, «mohiyat, inson ruhiyatining
cheksiz g‘alayonlari»ni tasvirlash, ya’ni, qahramon xarakterini har tomonlama —
barcha ijobiy va salbiy jihatlari bilan b о ‘yamay-bejamay k о ‘rsatishdir. Bu о ‘tgan
asrning 80-yillari nasrida, ayniqsa, hikoya janrida samarali qalam tebratgan adiblar
X.Sulton, E.A’zam, M.M.D о ‘stlar ijodida ustuvorlik qilgan xususiyatdir.
62

Xurmo bahona boshlangan voqea xurmo k о ‘chati kelishi bilan yakunlanadi.
Uch tup xurmo voqealar rivojida syujet chizig‘ini birlashtirib turadi. Eng
muhimi, uch tup xurmo detali orqali axloqiy-ma’naviy ahamiyatga ega b о ‘lgan
muhim muammo ilgari suriladi.
Hikoya oxiridagi tabiat tasviri ma’lum ma’noda qahramonlarning о ‘sha
damdagi ruhiy holatini ham aks ettiradi: «Osmon t о ‘la yulduz, jimir-jimir jilvasi
k о ‘ngilga g‘uluv soladi. Poyonsiz dala y о ‘li о ‘rtasida t о ‘xtab yotgan mashinam
derazasidan miltillab xira yog‘du taraladi. Allaqaydan uzoqlab ketayotgan poyezd
tovushi eshitiladi».
Fayzullani band etgan xayollar muallif qarashlari bilan tutashib ketadi:
«Nima uchun u (Mallayev — SH.S.) о ‘zi istagandek yashamadi? Aldamay,
aldanmay? Yashay olmadimi? Kim bilsin...» Muallif mulohazaga undovchi bunday
savollarni kitobxon hukmiga havola qiladi.
Yozuvchi hikoyalarida muhim kompozitsion vositalardan qarshi q о ‘yish
usuli ham samarali q о ‘llangan. Masalan, «Uch yuz oltmish t о ‘rt kun», «Qog‘oz
gullar» hikoyalarida personajlar о ‘zaro kontrast tasvirlansa, «Y о ‘qchilik va
t о ‘qchilik» asarida voqealar shunday qarshilantiriladi.
Adabiyotshunos U.Normatov: «Hikoya janri о ‘z nomiga xilof о ‘laroq,
hikoya qilib berishni uncha xush k о ‘rmaydi, u k о ‘proq k о ‘rsatishni, detallarni jonli
gavdalantirishni yoqtiradi, ayni paytda har bir detal, tafsilot jiddiy ma’nodorlik
kasb etishini talab qiladi»”,- deb yozgan edi.
Detal ba’zan biror asarga asos b о ‘lishi ham mumkin. Masalan, Gogolning
«P о ‘stin» («Shinel») asarida — p о ‘stin, A.Qahhorning «Anor» hikoyasida — anor
detali hikoyada muhim ahamiyatga ega. Asar davomida barcha voqealar ana shu
detalga bog‘liq holda r о ‘y beradi. X.Sulton hikoyalarida ham detal k о ‘pincha
sarlavhaga olib chiqiladi. Masalan, «Plastinka», «Qog‘oz gullar», «Uch tup
xurmo», «Nuqta» va boshqalar. «Plastinka» hikoyasida uch yoshli bolaning
plastinkalarni sindirishi bilan bog‘liq voqea hikoyachi-qahramonning insoniy qadr-
qimmat, mehr-oqibat haqida mushohada yuritishiga turtki b о ‘lgan.
63

«Onamning yurti» hikoyasi bayonida о ‘ziga xos kompozitsiya usuli
k о ‘zga tashlanadi. Unda ona yurt muhabbati, insonning vatanga sadoqat tuyg‘ulari
jozibali poetik ohangda ifodalangan b о ‘lib, aynan shu bayon usuli asarga
boshidan-oxirigacha ta’sirchan ruh baxsh etgan. Hikoya «Nihoyat, onamning
yurtiga j о ‘nar b о ‘ldik» jumlasi bilan boshlanadi. Keyin hikoyachi-qahramonning
onasi va u tug‘ilib о ‘sgan yurt, ona bir zamonlar bola chog‘ida y о ‘qolib qolgani,
tug‘ilgan yeri qayer, qavm-qarindoshlari kim ekanini bilmasligi t о ‘g‘risida s о ‘z
ketadi. Muallif bular haqida bir chetdan batafsil hikoya qilib о ‘tirmaydi. Chunki
k о ‘zlangan asosiy badiiy niyat bu emas. Kindik qoni tomgan ona yurt qadrini
ifodalash hikoyada yetakchi g‘oyadir.
Asarda unumli foydalanilgan portret va peyzaj tasviri, lirik chekinishlar
kompozitsion yaxlitlikni ta’minlashga yordam bergan. Onaning bolalik xotiralari
orqali ota-onasi portreti quyidagicha chiziladi: «Otam soqollari uzun-uzun, qizil
yuzli odam edi. Onam judayam novcha edi, о ‘rnidan turganida, boshini kunga urib
olmasaydi, deb q о ‘rqardim...» . Yetti-sakkiz yashar bola xotirasiga ota-ona ana
shunday k о ‘rinishda muhrlanib qolgan va ularning shunday tasvirlanishi tabiiy.
Adib hikoyalaridagi lirik chekinish k о ‘pincha qahramon ruhiyati va qalb
kechinmalarini ifodalash bilan birga, muallif qarashlarini ham oydinlashtiradi.
Masalan, «Onamning yurti»da hikoyachi-qahramon volidasining bir holatini
tasvirlay turib: «Onamning quvonchini sizga qanday tasvirlab beray? Y о ‘q,
chamalab k о ‘rdim, q о ‘limdan kelmas ekan. Buni tasavvur qilmoqchi b о ‘lsangiz,
yaxshisi, onangiz quvongan kezlarda, aniqrog‘i, uni о ‘zingiz bir og‘iz shirin s о ‘z
bilanmi, bir savob ish bilanmi quvontirgan damlaringizda asta kuzating. Afsus,
ming afsus, bunday onlar hayotimizda qanchalar kam: biz, farzandlar,
onalarimizga shodlik о ‘rniga aksar ranju alam yetkazamiz, xolos» , deganida
yozuvchi mushohadalari ham q о ‘shilib ketadi. Bu lirik chekinish о ‘quvchini
beixtiyor mehr-oqibat, qadr-qimmat kabi insoniy fazilatlar xususida mulohazaga
tortadi. K о ‘ngilda ajib bir samimiy tuyg‘ular, insoniylik, iliqlik uyg‘otadi.
Hikoyada peyzaj onaning yetti-sakkiz yashar bolalik xotiralari asosida
bunday tasvirlanadi: «...bir jiydazor bog‘ki, boshi-adog‘i y о ‘q. Jiyda gullaganda
64

ichiga kirsang, adashib qolasan. Gullari sap-sariq, gurkirab yotadi, boshlaring
aylanib ketadi...»
Xulosa
Har bir yozuvchi ijodi adabiy jarayondagi yangi badiiy tamoyillarni
belgilashda muayyan ahamiyat kasb etadi. Shu ma’noda tadqiqot obyektimiz
b о ‘lgan Xayriddin Sulton ijodi istiqlol davri nasrchiligiga xos yetakchi
xususiyatlar haqida fikr yuritish imkonini beradi. Yozuvchi hikoyalari asosida
uning о ‘ziga xos uslubi, umuman, hikoyanavislik mahorati qirralarini aniqlash
maqsadida olib borilgan tadqiqot va kuzatishlarimiz natijasi о ‘laroq bayon qilingan
ilmiy-nazariy mulohazalar quyidagicha umumlashtirildi:
Birinchidan, Istiqlol davri adabiyoti, xususan hikoyachiligiga xos bo‘lgan
yangicha ilg‘or tamoyillar k о ‘zga tashlanadi. Bunda, hayotga tanqidiy qarashning
kuchaygani sabab b о ‘ldi. Shuningdek, jahon va rus realistik nasridan о ‘qib-
о ‘rganishga ishtiyoq ortgani ham ma’lum darajada ta’sir k о ‘rsatdi. Istiqlol davri
adabiyoti namoyondasi sifatida yangi badiiy tajribalar, teran izlanishlar y о ‘lidan
borib, real hayotdan, milliy voqelikdan olingan, yangicha badiiy tafakkur jilolari
barq urib turgan asarlar yaratdi. Natijada, hikoya janrida jonlanish, yangilanish
r о ‘y berdi. Uning mavzu doirasi kengaydi. Shunisi e’tiborliki, shu tariqa
adabiyotda bosh mavzu, azaliy muammo inson ekanini yana bir karra isbotlashga
urindi. Darhaqiqat, inson asosiy e’tiborda ekan, ijod uchun mavzu ham, muammo
ham doimo yetarli b о ‘ladi.
65

Ikkinchidan, I stiqlol davri hikoyachiligida ham son, ham sifat jihatidan
о ‘sish kuzatildi. Albatta, yuksak mahorat bilan yaratilgan asarlar bilan birga
о ‘rtamiyona asarlar ham dunyoga keldi. Lekin, kitobxon, tanqidchilik va vaqt
sinovidan о ‘tgan asl hikoyalar adabiyotimiz mulkiga aylanib qoldi. Shu ma’noda
hikoyachilikda yangilik qilishga intilgan nosirlar ichida X.Sulton hikoyalari ham
alohida ajralib turadi.
Uchinchidan, Hikoyalari bilan adabiyotga dadil kirib kelgan X.Sulton,
avvalo, о ‘zi k о ‘rgan-bilgan hayotni tasvirladi. Dastlabki asarlaridayoq k о ‘pchilik
e’tibor bermaydigan, ammo azaliy-abadiy muammolarni mavzu qilib olgan adib
oddiy voqea-hodisalar zamiridagi nozik jihatlarni ilg‘ab, ularga muhim badiiy
ma’no-mohiyat yukladi; milliy ma’naviyatga daxldor, xalqning о ‘lmas udum va
an’analariga oid muammolar hech qachon dolzarbligini y о ‘qotmasligini о ‘ziga xos
ta’sirchan y о ‘sinda ifodalab berdi.
To‘rtinchidan, Adibning qahramon tanlash borasidagi izlanishlari, ayniqsa,
e’tiborga sazovor. Uning hikoyalarida turli toifaga mansub kishilar obrazini k о ‘rish
mumkin: hayotga endigina qadam q о ‘ygan yosh yigit-qizlar, bolalar, umr poyoniga
yetayotgan chollar, qariyalar, о ‘ta xokisor, goho jur’atsiz va kamsuqum insonlar.
Ammo kim b о ‘lishidan qat’i nazar, yozuvchi ularning qalbiga kirib borish va ular
ma’naviy olamni kashf etishni asosiy maqsad qilib oladi. Bir qarashda oddiygina,
miskin, mahzun b о ‘lib k о ‘ringan insonlar qalbida ham ulkan ruhiy g‘alayonlar,
о ‘tkir dramatik jarayonlar kechishi mumkinligini ifodalab, bularning sababi,
ma’no-mohiyati haqida kitobxonni mulohaza yuritishga undaydi. Shuningdek,
yozuvchi hikoyalarida tabiatan sokin, ammo sermulohazaliligi, odob-andishasi
bilan ajralib turadigan qahramon obrazi k о ‘p uchraydi. Buni X.Sultonning
k о ‘pincha qahramonlaridagi ijobiy sifatlarni k о ‘rsatishga moyilligi bilan izohlash
mumkin.
Beshinchidan, X.Sulton xarakter yaratishda milliy ruhga, odamiylikka
tayanib ish k о ‘radi. Asarda salbiy о ‘rin tutgan qahramonlarga munosabatda ham
odatdagidek qora chaplash y о ‘lidan bormay, ularga insof, insoniy shafqat
yuzasidan yondashadi. Xarakter tasvirida sers о ‘z, batafsil bayondan qochadi, eng
66

muhim bir-ikki detal yoki b о ‘yoq-chizgi bilanoq qahramonni k о ‘z о ‘ngingizda
gavdalantirib q о ‘yadi.
Oltinchidan, X.Sulton har bir asarida yangicha kompozitsiya unsurlarini
k о ‘ramiz. Dunyo adabiyotining ilg‘or namunalaridan yaxshi xabardor adib bu
usullarni k о ‘r-k о ‘rona, «shakl-shakl uchun» qabilida emas, balki asarning milliy
ruhiga, undan k о ‘zlangan maqsad-muddao hamda tasvir ohangiga mos ravishda
q о ‘llaydiki, asar kompozitsiyasidagi yangiliklar goho sezilmay ham qoladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Мирзиёев Ш. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б .178
67

2.Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш- халқимиз маънавий
оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир. Ўзбекистон
Республикаси Президентининг мамлакатимиз ижодкор зиёлилари вакиллари
билан учрашувидаги маърузаси // «Жаҳон адабиёти» 2017. № 8
3.Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2016. – б.
Ilmiy va nazariy adabiyotlar:
4. Q. Yo‘ldoshev. Yoniq so‘z. Adabiy o‘ylar. – Toshkent, “Yangi asr avlodi”,
2006.
5.Katta yо‘l boshida. Adabiy-tanqidiy maqolalar. — Toshkent: Yosh gvardiya,
1987, — B. 144
6.N..Rahimjonov. Istiqlol va bugungi adabiyot. –T.: “O‘qituvchi”,
2012. -328 bet.
7.Karimov H. Istiqlol davri adabiyoti. “Yangi nashr” nashriyoti. Toshkent 2010.
17-bet
8.Adabiyot va zamon. Maqolalar, adabiy о‘ylar, suhbatlar. — Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. — 1981 yil. — B. 400.
9.H. Umurov. Qahramonining ma’naviy olami va epiklik. – Toshkent, “Fan”,
1995. 42-bet.
10. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy asar. — Toshkent: «Fan», 1978. 1-jild.
— B. 415.
1 1 .Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy-tarixiy jarayon. –Toshkent: «Fan», 1979.
2-jild.— B. 445.
12.Boltaboyev H. Nasr va uslub. — Toshkent: «Fan», 1992. –B . 105.
13.Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. — Toshkent: «О‘qituvchi», 2005.
14.Normatov U. Aql va qalb chirog‘i. Suhbatlar, maqolalar. — Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. — B. 118.
15.Normatov U. Qalb inqilobi. Maqolalar. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1986. — B. 352.
68

16.Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. — Toshkent: «Ma’naviyat», 2000. — B.
109.
17.Normatov U. Qahhorni anglash mashaqqati. — Toshkent: Mirzo Ulug‘bek
nomidagi О‘zbekiston Milliy universiteti, 2000. — B. 52.
18. Imomov B. Hayot va dramatik konflikt. — Toshkent: «Fan», 1968. — B.180.
1 9. Karimov H. Hayotiy va badiiy ziddiyat. — Toshkent: О ‘zbekiston, 1986. —
B.20.
20.Mirvaliyev S. Nasr, davr va qahramon. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. — B. 240.
21.Nazarov B. Hayotiylik — bezavol mezon. Adabiy о‘ylar. — Toshkent: Yosh
gvardiya, 1985. —B.224.
22.Niyatov Ch. Hozirgi о‘zbek prozasida xarakter problemasi. — Toshkent:
«Fan», 1984. —B.128.
23. H. Umurov. Qahramoniningma’naviyolamivaepiklik. – Toshkent, “Fan”, 1995.
42-bet.
24.H. Umurov. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent, “Sharq”, 2002. 38-bet.
25.Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik. II jild. – Toshkent, “Fan”, 1979. 162-bet.
26. Rahimjonov N. Istiqlol va bugungi adabiyot (Adabiy – estetik,
tanqidiy tafakkur tamoyillari ). –T.,
“O‘qituvchi”, 2012. 11-bet.
27 . Yo‘ldoshev Q. Yoniq so‘z. –T., “Yangi asr avlodi”, 2006. 16-17-betlar.
28. Rahimjonov N. Istiqlol va bugungi adabiyot (Adabiy – estetik,
tanqidiy tafakkur tamoyillari ). –T.,
“O‘qituvchi”, 2012. 54-bet.
29.Karimov H. Istiqlol davriadabiyoti. –T., “Yangi nashr”, 2010. 4-bet.
30. Boltaboyev H. Istiqlol imkoniyatlari: yangilangan an’analar va
postmodernizm. Qarang: mustaqillik davri adabiyoti. –T., G‘afur G‘ulom
nomidaginashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2006. 238-bet.
31.Q. Yo‘ldoshev. Yoniq so‘z. Adabiy o‘ylar. – Toshkent, “Yangi asr avlodi”,
69

2006. 15-bet.
32.O. Sharafiddinov. Ijodni anglash baxti. –T., ”Sharq”, 2004. -640 b.
33. U. Normatov. Ijod sehri. –T., “Sharq”
34. D. Quronov. Mutolaa va idrok mashqlar. –T., “Akadem nashr”, 2013. -336 b.
35.H. Karimov. Istiqlol davri adabiyoti. Darslik. –T., ”Yangi nashr”, 2010. -364 b.
36.N. Rahimjonov. Istiqlol va bugungi adabiyot. –T., “O‘qituvchi”, 2013. -328 b.
37.Yo‘ldoshev Q. Yoniq so‘z. –T., “Yangi asr avlodi”, 2006. 48-bet.
38.Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. –T., “O‘qituvchi”, 2005. 173-bet
39. Adabiyot va zamon. Maqolalar, adabiy о ‘ylar, suhbatlar. — Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. — 1981 - yil. — B. 400.
40. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy asar. — Toshkent: «Fan», 1978. 1-jild. —
B. 415.
4 1. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy-tarixiy jarayon. — Toshkent: «Fan»,
1979. 2-jild.— B. 445.
42.Boltaboyev H. Nasr va uslub. — Toshkent: «Fan», 1992. —B. 105.
43.Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. — Toshkent: «О‘qituvchi», 2005.
44..Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. — Toshkent: «Ma’naviyat», 2000. — B.
109.
45.Normatov U. Qahhorni anglash mashaqqati. — Toshkent: Mirzo Ulug‘bek
nomidagi О‘zbekiston Milliy universiteti, 2000. — B. 52.
46.Mirvaliyev S. Nasr, davr va qahramon. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. — B. 240.
47.Nazarov B. Hayotiylik — bezavol mezon. Adabiy о‘ylar. — Toshkent: Yosh
gvardiya, 1985. —B.224.
48.Niyatov Ch. Hozirgi о‘zbek prozasida xarakter problemasi. — Toshkent:
«Fan», 1984. —B.128.
49.Normatov U. Aql va qalb chirog‘i. Suhbatlar, maqolalar. — Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. — B. 118.
50.Imomov B. Hayot va dramatik konflikt. — Toshkent: «Fan», 1968. — B.180.
70

51.Karimov H. Hayotiy va badiiy ziddiyat. — Toshkent: О ‘zbekiston, 1986. —
B.20.
52.Katta y о ‘l boshida. Adabiy-tanqidiy maqolalar. — Toshkent: Yosh gvardiya,
1987, — B. 144.
Adabiy manbalar:
53.Sultonov X. Onamning yurti. T. G.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti. 1987. – B. 246
54. Sultonov X. To‘qchilik va yo‘qchilik. T. Ma’naviyat. 2000. – B. 188
5.Sultonov X. Odamlardan tinglab hikoya. T. Ma’naviyat.2020
56.Hamdamov Ulug‘bek. “Ozod” romani – o‘zbek adabiyotida yangi hodisa.
57. Muxtor A. Uyqu qochganda... (Tundaliklar), — Toshkent: «Ma’naviyat», 1997.
— B.31.

Gazeta va jurnallar:
58.Hamdamov. Turfa ranglar uyg‘unligi. O‘zbekiston adabiyoti va san'ati gazetasi,
2000. 29- sentabr. 2-bet.
59.Ulug‘bek Hamdam.”Istiqlol adabiyoti – ozod tafakkur adabiyoti. “Sharq
yulduzi” jurnali, 2013-yil 5-son.
Internet manbalari:
60.www.ziyouz.com
61.www.google scolar.com
62.http://yangidunyo.uz/index.php/jamiyat/item/1019-islom-ayol
63.https://zamin.uz/uz/hayot-tarzi/48687-qarindoshlik-rishtalari.html
64.https://uz.wikipedia.org/wiki/Muslima
71

Xayriddin Sultonovning hikoyachilikdagi mahorati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish