Xett davlatida nikoh diplomatiyasi. elchilar, choparlar, kotiblar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	104.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Xett davlatida nikoh diplomatiyasi. elchilar, choparlar, kotiblar

Купить

XETT DAVLATIDA NIKOH
DIPLOMATIYASI.
ELCHILAR,
CHOPARLAR, KOTIBLAR

Shartnomalarning tarkibiy qismi sifatida
quyidagi sulolaviy nikohlar
qayd etib o‘tilgan: Mitanni podshosi
Shattivaza va Suppiluliumaning qizi,
Hukkana va Suppiluliumaning singlisi,
Amurru hukmdori Benteshina va
Gassuliavieya (Xattusili III va Puduxepaning
qizi), shuningdek, ushbu Xett
hukmdor juftligining Nerikkaili deb
ataluvchi o‘g‘li va Benteshina qizi
o‘rtasidagi nikohlar (qarshi qudachilik holati
kuzatiladi)
Xatti mamlakati tashqi siyosatida
nikoh diplomatiyasining o‘rni
katta
bo‘lib, xett hukmdorlari sulolaviy
nikohlarga alohida ahamiyat
qaratganlar. Xettlarda Suppiluliuma I hukmronligi
davridan boshlab
sulolaviy nikohlar bo‘lganligi haqida
manbalarda ma’lumotlar saqlanib
qolgan.

Suppiluliumaning qizi Mitanni podshosi
Shattivaza saroyiga borgach,
garchi uning bir necha xotin va kanizaklar
olishga huquqi bo‘lsada, ammo
ularning hech biri xett malikasi darajasiga
teng kelmagan, u Mitanni
hukmdorining yonida o‘tirgan.
Yuqoridagilardan farqli ravishda Xattusili II va Ramzes
II hamda
Tudxaliya IV va Savuskamuva o‘rtasidagi sulolaviy
nikoh ular o‘rtasida
tuzilgan qandaydir bir shartnomalarga bevosita
bog‘liq joyi yo‘q. Bu
hukmdorlar bilan tuzilgan shartnomalarda ularning
Xett malikalariga
uylanishlari haqida hech narsa deyilmagan

Suppiluliuma I ning
“Bobil hukmdori
(aftidan
Burnaburiash II)
qizi”
Mal-Nikkal
(turmushga
chiqqach Tavimaina
ismini olgan) bilan
nikohi ham
ular o‘rtasidagi
shartnomada aks
etmagan Amenxotep IVning qizi, Tutanxamonning bosh rafiqasi
Anxesenamonning Suppiluliuma I ga noma yuborib, o‘g‘liga o‘ziga
turmush
o‘rtoqlikka yuborishni so‘raganligini, keyin xett shahzodasi Misrga
yuborilib,
malikaga huzuriga yetmasdan yo‘lda o‘ldirilganligi mana shunga yorqin
misol bo‘la oladi.
Amalga oshmagan ushbu nikoh ittifoqidan farqli ravishda ikki
hukmron
sulola (Xett va Misr) o‘rtasida muvaffaqiyatli amalga oshgan nikoh
sifatida
Xattusili IIIning katta qizi va Ramzes II o‘rtasidagi nikohni ko‘rsatish
mumkin

Misr fir'avnlaridan farqli o‘laroq, Xett hukmdorlari ko‘pincha o‘z
qizlari va opa-singillarining boshqa mamlakatlar hukmdorlari nikohiga
berishgan. Hatto aytish mumkinki, sulolaviy nikohlar Xett tashqi siyosatining
sevimli usullaridan biri sifatida qaralgan.
E’tiborli tomonlardan yana biri shuki, boshqa yurtga yuborilgan xett
malikasining huquqini ta’minlash maqsadida shartnomalarda faqatgina ushbu
nikohdan tug‘ilgan farzandlargina qonuniy merosxo‘r bo‘lishini qayd
qilingan; Xatti tarixida mamlakat ichki va tashqi
siyosatiga o‘z ta’sirini o‘tkaza
olgan malikalar haqida ham ma’lumotlar
saqlanib qolgan

Ana shunday
malikalardan biri Xattusili
III ning xotini Puduxepa
hisoblanadi. To erga
tekkuncha u Lavasantiya
(Kichik Osiyoning
janubida) o‘lkasidagi
xurritlarning Shavushka
(Ishtar) ma’budasi
kohinasi, Shavushka kohini
Bentipsharraning qizi
bo‘lgan. Puduxepa tushida iloha
Shavushka uning eri tez
orada Arinna shahridagi
Quyosh xudosi
ibodatxonasining bosh
kohini bo‘lishligini bashorat
qilganligini aytadi. Bu
bilan u tezda taxtga
chiqishiga sha’ma qilgan
edi.

Baxtli juftlik chorak asr
davomida Xattini idora
etishdi. Ular nikohida
bir qancha o‘g‘il va qizlar
dunyoga kelishdi. Ikkalasi
birgalikda mamlakatni
idora etganligini o‘sha davrda
topilgan muhrlar ham
tasdiqlaydi. Ayniqsa Xattusili III va Ramzes II lar o‘rtasida
imzolangan shartnomada Puduxepaning roli katta
bo‘lgan.
Muhrlarda
Xattusili nomi bilan birga Puduxepa ismi ham keltirilgan. Ularning
hukmronligi davrida Misr bilan do‘stona va uzviy aloqalar o‘rnatildi. Xatti
davlati tarixida hech bir hukmdor ular singari Misr bilan bu darajadagi iliq
aloqalar o‘rnatmagan va Xatti davlatida hech bir davlat bilan Misr kabi yaqin
aloqalarga bormagan edi

Ushbu
shartnomaga nafaqat Xattusiliis
IIIning shaxsiy muhri, balki
shartnoma
lavhining orqa tarafiga
Puduxepaning muhri ham
qo‘yilgan. Unda quyidagi
yozuv bitilgan edi: “Xatti malikasi,
Kizzuvatna mamlakatining qizi,
Arinna
shahri Quyosh ilohasi (yoqimtoyi),
Zaminning xonimi, ma’budalarning
xizmatkori Puduxepaning muhri”. Misr
fir’avnining Xattiga yuborgan har
bir maktubi ikki nusxada bitilgan:
ularning
biri Xattusili III nomiga, boshqa
biri deyarli o‘zgarmagan holatda
malika
Puduxepa nomiga yo‘llangan.

Turmush o‘rtog‘ining vafotidan keyin ham Puduxepa o‘g‘li Tudxaliya
IVning ichki va tashqi siyosatida faol ishtirok etib keldi.
Qadimgi Sharqning
mil.avv. II-ming yillik tarixida mamlakat boshqaruvida va uning diplomatiyasida Puduxepa
singari muhim rol o‘ynagan boshqa ayol malikani
ko‘rmaymiz
Ba’zi bir jihatlarda u bilan faqatgina Amenxotep IIIning bevasi
malika Teyya tenglasha olishi mumkin xolos (Misr mavzusida).

Xattiga dushman bo‘lgan
mamlakatlar bilan munosabat o‘rnatishlari
taqiqlangan. Masalan,
Muvatallining Sunassuras bilan shartnomasida
“Sunassuras hech qachon o‘z
elchilarini xurritlarga yubormaydi va Xurri
mamlakatidan keladigan
elchilarni o‘zining mamlakatiga umuman
qo‘ymaydi” deyilgan edi
Xett davlati tarixida ham
diplomatiya ning birinchi shakli
bo‘lgan “Ad
hoc (ad xok) diplomatiyasi”dan
foydalanilgan. Xett
diplomatiyasida elchi
mazmunini ifoda etuvchi bir
qator tushunchalar qo‘llanilgan Elchilar, choparlar, kotiblar

TEMU (akkadcha. LÙ temi) –
Alansandu bilan shartnomada elchi
sifatida tilgan olingan diplomatik
martabalar(ranga)dan biri Halugatalla (akkadcha
muqobili Mar Šipri (Mar
Shipri)) – davlatning
boshqa mamlakatlar bilan
aloqasi xalugatalla nomli
elchilar tomonidan
ta'minlangan.
KARTAPPU – shumercha “yem xaltasini tutgan kishi”, “ot jilovi”
ma’nolarini beruvchi “kir4.dab” so‘zidan kelib chiqqanligi ko‘rsatiladi.
Ba’zi
olimlar uni “izvoshchi” va “maxsus chopar” deb tarjimaqilishadi.
Bundan
tashqari, ushbu atama “(hayvon) haydovchi (ya’ni cho‘pon)” tarzida
ham
tarjima qilingan

DUMU.LUGAL – akkadcha Mar Sh(Š)arrining
muqobili sifatida
ko‘rsatilib, “podsho o‘g‘li, valiahd,
shahzoda” ma’nosini beradi.
KAS4E – xettcha luizzil, maxsus choparlar LÙ giš
PA – xabarchi bo‘lib, “hassa (jezl) kishisi”
(yoki “hassali kishi” –
“ gerold”) ma’nosini beradiuning
majburiyatiga hukmdor nomidan gapirish
kirgan, ya’ni u bir so‘z bilan aytganda
“hukmdorning og‘zi” bo‘lgan.
GAB.ZU.ZU – “O‘quvchi
kotib” ifodasi uchraydi. Ba’zi lavhlarda
bo‘lsa LÚDUB.SAR.TUR – “kichik
kotib” so‘zi qo‘llanilgan

Xattusili III fir’avndan xettchada (aniqrog‘i luviychada) Massanussis
luviycha “maššana” – xudo) ismi bilan ataluvchi farzand ko‘rmaslik
dardiga
uchragan singlisi uchun tabib yuborishni so‘ragan. U ikki marta
turmush
qurgan bo‘lib, ikkisida ham farzandli bo‘lmagan. Xattusili bu
singlisining
merosxo‘ri bo‘lishini juda istagan va shu boisdan fir’avnga tabib
yuborishni
so‘rab murojaat qilgan.
Javob maktubida Ramzes II malham tayyorlash uchun tabib yuborishni
so‘raganligini qayd etib, singlisining yoshi haqidagi Xattusilining
ma’lumotiga ikkilanish bilan qaraydi (maktubida avval singlisini 50, keyin
esa 60 yoshda deb ko‘rsatganligi ta’kidlanadi). Maktubning davomida fir’avn
Massanussis dardiga shifo beruvchi malham tayyorlab bo‘lmasligi haqidagi
tibbiyot xulosasini bildirib, xett hukmdoriga elchilar orqali sovg‘a-salomlar
yuborayotganligini ma’lum qilib o‘tadi

Misrlik tabiblar shaxsan xett
hukmdorini ham davolash uchun
kelganliklari ma’lum. Jumladan,
Xattusili III bir necha marta (“Bir, ikki
va
uch bora”) kasallik jini yo‘liqtirgan
og‘ir dardiga malham topish uchun
tabiblar yuborishni so‘rab fir’avnga
murojaat etgan Misrdan xett hukmdori
uchun Ramzes II
aytganidek “yaxshi tibbiy
vositalar” jo‘natilgan. Ular
elchi Pirixnava orqali
yuborilgan. Amurru
hukmdori Benteshina
saroyigacha ularni Misr
otliq
aravalari kuzatib borgan, u
yerdan Xattusili saroyiga
amorey ot-aravalari
kuzatganligi manbalarda
saqlanib qolgan.Misr fir’avni ikki tabibni yuboradi.
Ulardan birinchisi tabib
(akkadcha asû, ya’ni o‘simlik va
minerallardan malham tayyorlay
oladigan
tabib) bo‘lsa, ikkinchisi Leya ismli
kishi bo‘lib, u kohin-afsungar edi

Xett hukmdoriga vassal
bo‘lgan mamlakat
hukmdorlari o‘z
“ syuzeren”iga murojaat
qilganda uni “aka” deb
emas, balki “ota” yoki
“ xo‘jayin” deb atagan.
Xanigalbat (Mitanni)
hukmdori xett
hukmdoriga
murojaat qilganda uni
“ota”, o‘zini “o‘g‘il”
deb ataydi. Xett jamiyatining mavjud ehtiyojlari sharoiti kotiblarning
bir necha
tillarni bilishligini taqozo etgan. Bunga ular maxsus
kotiblik maktablarida(Bo‘g‘azqoyadagi “qiyalikdagi uy”ni
kotiblik maktabi bo‘lgan deb
ko‘rsatishadi) o‘rgatilgan
Bunday maktablardagi o‘quv matnlari uchta
ustunga bo‘lingan: bittasida – shumercha mazmuni, boshqasida
uning
akkadcha tarjimasi va uchinchisida xettcha so‘zlardagi muqobili
keltirilgan

Xett hukumdoriga vassal
hukumdorlar nima deb murojat
qilgan?
A. Aka
B. Ota
D. Uka
Diplomatiyaning birinchi shakli nima
deb atalgan?
A. Adxos
B. Adxok
D. Kase Sag ning vazifasi nima bulgan?
A. Bosh kotib
B. Kotib ish boshqaruvi
D. Qushin kotibi
Podsho òģli manosini beradigan suz?
A.K A S E
B. D.U.M.U Lugal
D. L.U.P.A Kotib maktablarda òquv matni nechta
ustunga ega?
A. 2
B. 3
D. 5

Xett davlatida nikoh diplomatiyasi. elchilar, choparlar, kotiblar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish