Xettlarda Elchilar,Choparlar,Kotiblar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Xettlarda Elchilar,Choparlar,Kotiblar

Купить

Xettlarda
Elchilar,Choparlar,Kotiblar

Xettlar davlati tashqi siyosatida elchilar,
choparlar, xabarchilik kabilar muhim rol
o‘ynagan. Diplomatik mazmundagi echilar va
nomalarning muntazam almashinuvi,
hukmdorlar o‘rtasidagi davriy uchrashuvlar
aftidan o‘sha paytlarda ikki davlat o‘rtasidagi
munosabatlarning barqarorligidan
(normalligidan) dalolat bergan. Ayniqsa, bu
holat biri vassal bo‘lib turgan davlat bilan
bo‘lganda majburiy bo‘lgan. Masalan, Xett
hukmdorining Sunassuras va Aziru bilan
shartnomalarida ularning davriy ravishda xett
hukmdori saroyiga tashrif buyurishi majburiy
ekanligi belgilangan. Va aksincha,
dushmanlik holatida shaxsiy yoki elchilik
orqali munosabatga kirishilmagan. Ularning
Xattiga dushman bo‘lgan mamlakatlar bilan
munosabat o‘rnatishlari taqiqlangan


Masalan, Muvatallining Sunassuras bilan
shartnomasida “Sunassuras hech qachon o‘z
elchilarini xurritlarga yubormaydi va Xurri
mamlakatidan keladigan elchilarni o‘zining
mamlakatiga umuman qo‘ymaydi” deyilgan edi. Xett
davlati tarixida ham diplomatiya ning birinchi shakli
bo‘lgan “Ad hoc (ad hok) diplomatiyasi”dan
foydalanilgan. Xett diplomatiyasida elchi mazmunini
ifoda etuvchi bir qator tushunchalar qo‘llanilgan.
Jumladan:

lùTEMU (akkadcha. LÙ temi) – Alansandu bilan
shartnomada elchi sifatida tilgan olingan diplomatik
martabalar(ranga)dan biri. Halugatalla (akkadcha
muqobili Mar Šipri (Mar Shipri)) – davlatning

boshqa mamlakatlar bilan aloqasi xalugatalla nomli
elchilar tomonidan ta'minlangan.


Mixxat matnli xettcha hujjatlardan ma'lum bo‘lishicha,
xalugatallalar doimiy ravishda xorijiy mamlakatlarda
ushlab turilgan va va bu elchilarning o‘z davlatiga
(Xattiga) qaytishi o‘sha davlat ruxsati bilan amalga
oshgan. Bu holat Xettlar klassik qadimgi elchilik tizimidan
(Ad Hoc) biroz farqli tizimga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Shattivaza bilan, Nuxashsha hukmdori Tette, Sunassuras
bilan akkad tilida bitilgan shartnomada odatda “mar sipri”
– “chopar, elchi, xabarchi” unvoniga ega mansabdor tilga
olingan. Aftidan, aynan ushbu elchi xettchada
“halugatalla” (haluga – “xabar”, “noma”) deb atalgan bo‘lsa
kerak. Arsava maktublariga ko‘ra, bunday elchilar noma
bitilgan lavhlarni bir hukmdordan boshqasiga yetkazib
turgan. LÙKARTAPPU – shumercha “yem xaltasini tutgan
kishi”, “ot jilovi” ma’nolarini beruvchi “kir4.dab” so‘zidan
kelib chiqqanligi ko‘rsatiladi. Ba’zi olimlar uni “izvoshchi”
va “maxsus chopar” deb tarjimaqilishadi. Bundan
tashqari, ushbu atama “(hayvon) haydovchi (ya’ni cho‘pon)”
tarzida ham tarjima qilingan.


LÙKartappuning birinchi galdagi vazifasi ot-
aravalarni va yilqilarni nazorat qilish, podsho oilasiga
va hukmdorning o‘ziga xizmat qilishdan iborat
bo‘lgan. Bu mansabga saroydagi iqtidorli kishilar
orasidan sinchkovlik bilan tanlab olingan. Vaqt o‘tishi
bilan bu mansab egalarining lavozim vazifasida
o‘zgarish kuzatilgan. Mil.avv.XII asrda LÙKartappular
Suriya davlatlari va Xett saroyi o‘rtasidagi diplomatik
munosabatlarni olib borgan. Halugatallaning asosiy
vazifasi Xett davlati bilan boshqa davlat o‘rtasida
aloqalarni ta’minlashdan iborat bo‘lsa,
LÙKartappuning vazifasi undan ancha farq qilgan.
Bunday lavozim egalari faqat xabarlar almashinuvini
qilmagan, ayni vaqtda xalqaro maydonda juda
muhim va murakkab diplomatik vazifalarni o‘z ichiga
olgan Diplomatik missiyani ado etishgan.
LÙKartappular vazifalari bugungi kundagi
diplomatlar vazifalariga o‘xshatiladi.


Mil.avv. XIII asrda Xett tashqi aloqalarining yuritilishi
tamal toshi bo‘lgan bu mulozimlar Xett davlatining
eng muhim vassali bo‘lgan Karkemish va boshqa
vassal davlatlarda o‘z vazifalarini bajargan. Ular o‘z
hukmdorlariga vassal davlatlar bo‘yicha diplomatik
maslahatlar berib turgan. Shu nuqtai nazardan, Xett
boshqaruv markazining vassalari bilan aloqalarning
xavfsiz tarzda ta’minlash, markaziy hokimiyat
armiyasi ustidan nazoratni amalga oshirish uning
vazifalari qatorida bo‘lgan. LÙSAG – LÙSAGlar
LÙKartappular kabi diplomatik aloqalarda muhim
majburiyatlarni bajarganligini tadqiqotlar ko‘rsatadi.
LÙSAG kotiblik, ish boshqarish yoki LÙKartappu
kabilarning majburiyatlariga mos keladigan bir
vazifani bajaragan. Xettcha mixxatli matnlarda Palla
ismli bir shaxsning LÙSAG, kotib va LÙKartappu
unvonlarning har uchalasi bilan birga kelganligini
uchratish mumkin.


Xuddi shunga o‘xshash shaklda mashhur Anuvanzaning LÙSAG,
kotib va Nerikning sohibi sifatida tavsiflangan. SAGlarning
“hukmdor” yoki “podsho o‘g‘li” tarzida tilga olingan kishilar yoki
ba’zi holatlarda mamlaka tashqarisida vazifalari aniq belgilab
qo‘yilgan LÙKartappu nomli shaxslarning vazifalari bilan
bog‘lantirilganligini ifoda etish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu
LÙSAG odamlarining o‘zi ularga yuklatilgan vazifalarni Xett
saroyi bilan to‘liq muvofiqlikda oxiriga yetkazganligini va xorijiy
saroylarga maxsus topshiriqlar bilan yuborilishi mumkinligini
ko‘rsatadi. LÙSAG mansabdor shaxslariga juda muhim va nozik
vazifalar yuklatilgan yuqori martabali amaldorga aylanganlar.
Uning majburiyatlari qatorida podsho va uning oilasini
qo‘riqlash, har qanday dushmanlik
harakatlari yoki ma’lumotlariga qarshi choralar ko‘rish va
muhim diplomatik vazifalarni bajarish kirgan. Bunday
mansabdorlar saroy ichidagi ichki bino(xona)larga kirish va davlat
sirlariga bilish huquqiga ega bo‘lgan. DUMU.LUGAL – akkadcha
Mar Sh(Š)arrining muqobili sifatida ko‘rsatilib, “podsho o‘g‘li,
valiahd, shahzoda” ma’nosini beradi. Akkadchasi mar sh(š)arri
bo‘lgan so‘zning xettchasi noma’lum.


Garchi mar sh(š)arrilarning bir qismi xett
hukmdorlari xonadoni vakillari bo‘lishsada, lekin
mixxatli xettcha matnlarda podsholik oilasiga
mansub bo‘lmagan kishilarga ham ushbu vazifa
yuklanganligini keltiriladi. Markaziy boshqarma
tomonidan mar sh(š)arri diplomatik va ma’muriy
vakolatlar bilan Suriyaga yuborilgan. Xett podsholari
va ularning vassallari o‘rtasida elchilik vazifasini
bajargan bu mulomizlarga ayni vaqtda boshqa
vazifalar ham yuklanganligi ma’lum. Mar sh(š)arri
o‘zlari borgan mintaqalarda sudyalik, guvohlik va
notariuslik funksiyalarni ham bajargan Vassal
davlatlarda Xett davlatiga yuborilayotgan
mahsulotlarni tekshirish ham ularning vakolatiga
yuklangan. LÙ gišPA – xabarchi bo‘lib, “hassa (jezl)
kishisi” (yoki “hassali kishi” – “gerold”) Xett
an’analarida diplomatik vakil funksiyasida shu titul
bilan uchraydigan mulozimga nisbatan ishlatiladi.


Hassa (jezl) – LÙ gišPAning ramzi bo‘lib, uning
majburiyatiga hukmdor nomidan gapirish kirgan,
ya’ni u bir so‘z bilan aytganda “hukmdorning og‘zi”
bo‘lgan. Ular bu vazifani xettlarda nishonlanadigan
ko‘plab bayramlarda bajarishgan. .LÙgišPAning
diplomatik martabasi (rangasi) elchi va chopardan
(mar sh(š)ipri lùTEMU) dan yuqori bo‘lgan, chunki
“hassali kishi” unvonini ko‘pincha hukmdor
xonadonining a’zolari bo‘lgan mulozimlar olgan.
lùKAS4E – xettcha luizzil, maxsus choparlar. Yetib
kelgan va o‘rganilgan xett diplomatik va hujjatlari
orqali ularning vakolatlari va majburiyatlari haqida
aniq ma’lumotlar olish imkoni bo‘lmagan. “Ichki bino
(vazirlik)” – xettcha È.ŠÀ. Mana shu xett saroyi idorasi
bilan bog‘liq bo‘lgan mansabdorlarga ham
diplomatik xarakterdagi muhim topshiriqlar
yuklangan. Ushbu vazirlikning bitta vakili
Suppiluliuma Ining maxsus topshirig‘ini bajarganligi
manbalarda keltiriladi


Ya’ni Misr fir’avnining bevasi xett hukmdori o‘g‘lini
turmush o‘rtoqlikka so‘ragan vaqtida, ushbu
xabarning haqiqatligini tekshirish uchun
Suppiluliuma I “ichki vazirlik odami”ni – Xattusasitisni
Misrga maxsus topshiriq bilan yuborgan. Xett
hukmdorining ishongan vakili bo‘lgan Xattusasitis
Xattining Misrdagi o‘ziga xos “favqulotda va muxtor
elchis hisoblangan. Bu ma’lumotlar xett davlatida
ham tashqi munosabatlarni yuritish tizimli bir
shaklda yo‘lga qo‘yilganligini tasdiqlaydi. Qadimgi
Sharq davlatlaridagi diplomatik amaliyotda hukmdor
o‘ziga tortiq qilinayotgan bo‘lg‘usi rafiqasining
qandayligini ko‘rish maqsadida elchi yuborish
holatlari ma’lum. Bu topshiriq o‘z-o‘zidan ayonki o‘ta
qaltis bo‘lib, javobgarlikni taqozo etgan. O‘z
hukmdorining istak-xohishini ado etishi uchun elchi
avvalo shu podshoning “tabini” yaxshi bilishi lozim
bo‘lgan. Uning ustiga, shu maqsadda yuborilgan
elchi bo‘lg‘usi kelinni sinchkovlik bilan ko‘rishi, biror
bir nuqsonli holatni e’tibordan chetda qoldirmasligi
talab etilgan.


Bu ayniqsa, murojaat va ehtirom tilaklari

formulalarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Yozishmalarda qabul qilingan “suyukli aka (uka)”
formulasi o‘zaro teng darajadagi do‘st davlatlar
murojaat shaklida qo‘llanilgan. Bu formula bo‘lsa
so‘zma-so‘z “yaxshi/shirin aka” shumegrommasini
namoyon etadi. Xett hukmdoriga vassal bo‘lgan
mamlakat hukmdorlari o‘z “syuzeren”iga murojaat
qilganda uni “aka” deb emas, balki “ota” yoki
“xo‘jayin” deb atagan. Xanigalbat (Mitanni) hukmdori
xett hukmdoriga murojaat qilganda uni “ota”, o‘zini
“o‘g‘il” deb ataydi. Xett jamiyatining mavjud ehtiyojlari
sharoiti kotiblarning bir necha tillarni bilishligini
taqozo etgan. Bunga ular maxsus kotiblik
maktablarida

(Bo‘g‘azqoyadagi “qiyalikdagi uy”ni kotiblik maktabi
bo‘lgan deb ko‘rsatishadi) o‘rgatilgan.

Xettlarda Elchilar,Choparlar,Kotiblar

Купить