Xettlarda elchilar, choparlar va kotiblar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	665.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Xettlarda elchilar, choparlar va kotiblar

Купить

Mavzu: Xettlarda elchilar, choparlar va
kotiblar.

Xettlar davlati tashqi siyosatida elchilar, choparlar, xabarchilik
kabilar
muhim rol o‘ynagan. Diplomatik mazmundagi echilar va
nomalarning
muntazam almashinuvi, hukmdorlar o‘rtasidagi davriy
uchrashuvlar aftidan
o‘sha paytlarda ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarning
barqarorligidan
(normalligidan) dalolat bergan. Ayniqsa, bu holat biri vassal bo‘lib
turgan
davlat bilan bo‘lganda majburiy bo‘lgan. Masalan, Xett
hukmdorining
Sunassuras va Aziru bilan shartnomalarida ularning davriy
ravishda xett
hukmdori saroyiga tashrif buyurishi majburiy ekanligi belgilangan.
Va
aksincha, dushmanlik holatida shaxsiy yoki elchilik orqali
munosabatga
kirishilmagan. Ularning Xattiga dushman bo‘lgan mamlakatlar
bilan
munosabat o‘rnatishlari taqiqlangan. Masalan, Muvatallining
Sunassuras bilan
shartnomasida “Sunassuras hech qachon o‘z elchilarini xurritlarga
yubormaydi
va Xurri mamlakatidan keladigan elchilarni o‘zining mamlakatiga
umuman
qo‘ymaydi” deyilgan edi

Xett davlati tarixida ham
diplomatiya ning birinchi shakli
bo‘lgan “Ad
hoc (ad hok) diplomatiyasi”dan
foydalanilgan. Xett
diplomatiyasida elchi
mazmunini ifoda etuvchi bir
qator tushunchalar
qo‘llanilgan. Jumladan:
lùTEMU (akkadcha. LÙ temi) –
Alansandu bilan shartnomada
elchi
sifatida tilgan olingan
diplomatik
martabalar(ranga)dan biri.
Halugatalla (akkadcha muqobili
Mar Šipri (Mar Shipri)) –
davlatning
boshqa mamlakatlar bilan
aloqasi xalugatalla nomli
elchilar tomonidan
ta'minlangan.

Mixxat matnli xettcha hujjatlardan
ma'lum bo‘lishicha,
xalugatallalar doimiy ravishda xorijiy
mamlakatlarda ushlab turilgan va va
bu
elchilarning o‘z davlatiga (Xattiga)
qaytishi o‘sha davlat ruxsati bilan
amalga
oshgan. Bu holat Xettlar klassik
qadimgi elchilik tizimidan (Ad Hoc)
biroz
farqli tizimga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Shattivaza bilan, Nuxashsha hukmdori
Tette, Sunassuras bilan akkad tilida
bitilgan shartnomada odatda “mar
sipri” –
“ chopar, elchi, xabarchi” unvoniga ega
mansabdor tilga olingan. Aftidan,
aynan ushbu elchi xettchada
“halugatalla” (haluga – “xabar”,
“noma”) deb
atalgan bo‘lsa kerak. Arsava
maktublariga ko‘ra, bunday elchilar
noma bitilgan
lavhlarni bir hukmdordan boshqasiga
yetkazib turgan. Ba’zan elchilarga
nomani og‘zaki tarzda yetkazish
vazifasi ham yuklangan.

KARTAPPU – shumercha “yem xaltasini tutgan kishi”, “ot jilovi”
ma’nolarini beruvchi “kir4.dab” so‘zidan kelib chiqqanligi ko‘rsatiladi. Ba’zi
olimlar uni “izvoshchi” va “maxsus chopar” deb tarjimaqilishadi. Bundan
tashqari, ushbu atama “(hayvon) haydovchi (ya’ni cho‘pon)” tarzida ham
tarjima qilingan. LÙKartappuning birinchi galdagi vazifasi ot-aravalarni va
yilqilarni nazorat qilish, podsho oilasiga va hukmdorning o‘ziga xizmat
qilishdan iborat bo‘lgan. Bu mansabga saroydagi iqtidorli kishilar orasidan
sinchkovlik bilan tanlab olingan. Vaqt o‘tishi bilan bu mansab egalarining
lavozim vazifasida o‘zgarish kuzatilgan.
Mil.avv.XII asrda LÙKartappular Suriya davlatlari va Xett saroyi
o‘rtasidagi diplomatik munosabatlarni olib borgan. Halugatallaning asosiy
vazifasi Xett davlati bilan boshqa davlat o‘rtasida aloqalarni ta’minlashdan
iborat bo‘lsa, LÙKartappuning vazifasi undan ancha farq qilgan. Bunday
lavozim egalari faqat xabarlar almashinuvini qilmagan, ayni vaqtda xalqaro
maydonda juda muhim va murakkab diplomatik vazifalarni o‘z ichiga olgan
diplomatik missiyani ado etishgan. LÙKartappular vazifalari bugungi kundagi
diplomatlar vazifalariga o‘xshatiladi. Mil.avv. XIII asrda Xett tashqi
aloqalarining yuritilishi tamal toshi bo‘lgan bu mulozimlar Xett davlatining
eng muhim vassali bo‘lgan Karkemish va boshqa vassal davlatlarda o‘z
vazifalarini bajargan.
Ular o‘z hukmdorlariga vassal davlatlar bo‘yicha diplomatik maslahatlar
berib turgan. Shu nuqtai nazardan, Xett boshqaruv markazining vassalari bilan
aloqalarning xavfsiz tarzda olib borilishini ta’minlash, markaziy hokimiyat
armiyasi ustidan nazoratni amalga oshirish uning vazifalari qatorida bo‘lgan.

SAG –
LÙSAGlar LÙKartappular kabi diplomatik aloqalarda muhim
majburiyatlarni bajarganligini tadqiqotlar ko‘rsatadi. LÙSAG kotiblik,
ish
boshqarish yoki LÙKartappu kabilarning majburiyatlariga mos
keladigan bir
vazifani bajar g an. Xettcha mixxatli matnlarda Palla ismli bir shaxsning
LÙSAG, kotib va LÙKartappu unvonlarning har uchalasi bilan birga
kelganligini
uchratish mumkin. Xuddi shunga o‘xshash shaklda mashhur
Anuvanzaning
LÙSAG, kotib va Nerikning sohibi sifatida tavsiflangan.

DUMU.LUGAL – akkadcha Mar Sh(Š)arrining
muqobili sifatida
ko‘rsatilib, “podsho o‘g‘li, valiahd, shahzoda”
ma’nosini beradi. Akkadchasi
mar sh(š)arri bo‘lgan so‘zning xettchasi
noma’lum. Garchi mar
sh(š)arrilarning bir qismi xett hukmdorlari
xonadoni vakillari bo‘lishsada,
lekin mixxatli xettcha matnlarda podsholik
oilasiga mansub bo‘lmagan
kishilarga ham ushbu vazifa yuklanganligini
keltiriladi. Markaziy boshqarma
tomonidan mar sh(š)arri diplomatik va
ma’muriy vakolatlar bilan Suriya
mintaqasiga yuborilgan. Xett podsholari va
ularning vassallari o‘rtasida
elchilik vazifasini bajargan bu mulomizlarga
ayni vaqtda boshqa vazifalar ham
yuklanganligi ma’lum. Mar sh(š)arri o‘zlari
borgan mintaqalarda sudyalik,
guvohlik va notariuslik funksiyalarni ham
bajargan. Borgan mintaqalarda
diniy vazifalarni ham ado etgan mar sh(š)arri
haqida ma’lumotlar bor. Vassal
davlatlarda Xett davlatiga yuborilayotgan
mahsulotlarni tekshirish ham
ularning vakolatiga yuklangan.

LÙ gišPA – xabarchi bo‘lib,
“hassa (jezl) kishisi” (yoki
“hassali kishi” –
“ gerold”) ma’nosini beradi.
Xett an’analarida diplomatik
vakil funksiyasida
shu titul bilan uchraydigan
mulozimga nisbatan
ishlatiladi. Hassa (jezl) – LÙ
gišPAning ramzi bo‘lib, uning
majburiyatiga hukmdor
nomidan gapirish kirgan,
ya’ni u bir so‘z bilan aytganda
“hukmdorning og‘zi” bo‘lgan.
Ular bu vazifani
xettlarda nishonlanadigan
ko‘plab bayramlarda ham
bajarishgan.

lùKAS4E – xettcha luizzil, maxsus choparlar. Yetib kelgan va o‘rganilgan
xett diplomatik va rasmiy hujjatlari orqali ularning vakolatlari va
majburiyatlari haqida aniq ma’lumotlar olish imkoni bo‘lmagan. Lekin nom
sifatida uchraydi.
“ Ichki bino (vazirlik)” – xettcha È.ŠÀ. Mana shu xett saroyi idorasi bilan
bog‘liq bo‘lgan mansabdorlarga ham diplomatik xarakterdagi muhim
topshiriqlar yuklangan. Ushbu vazirlikning bitta vakili Suppiluliuma Ining
maxsus topshirig‘ini bajarganligi manbalarda keltiriladi. Ya’ni Misr
fir’avnining bevasi xett hukmdori o‘g‘lini turmush o‘rtoqlikka so‘ragan
vaqtida, ushbu xabarning haqiqatligini tekshirish uchun Suppiluliuma I “ichki
vazirlik odami”ni – Xattusasitisni Misrga maxsus topshiriq bilan yuborgan.
Xett hukmdorining ishongan vakili bo‘lgan Xattusasitis Xattining Misrdagi
o‘ziga xos “favqulotda va muxtor elchisi” hisoblangan. Bu ma’lumotlar xett
davlatida ham tashqi munosabatlarni yuritish tizimli bir shaklda yo‘lga
qo‘yilganligini tasdiqlaydi.
Qadimgi Sharq davlatlaridagi diplomatik amaliyotda hukmdor o‘ziga
tortiq qilinayotgan bo‘lg‘usi rafiqasining qandayligini ko‘rish maqsadida elchi
yuborish holatlari ma’lum. Bu topshiriq o‘z-o‘zidan ayonki o‘ta qaltis bo‘lib,
javobgarlikni taqozo etgan. O‘z hukmdorining istak-xohishini ado etishi uchun
elchi avvalo shu podshoning “tabini” yaxshi bilishi lozim bo‘lgan. Uning
ustiga, shu maqsadda yuborilgan elchi bo‘lg‘usi kelinni sinchkovlik bilan
ko‘rishi, biror bir nuqsonli holatni e’tibordan chetda qoldirmasligi talab
etilgan. Topshiriqqa sovuqqonlik bilan yondashuv elchiga qimmatga tushishi
mumkin edi.
Elchi shuningdek bo‘lajak qalliq uchun to‘lanadigan qalinni ko‘rish
jarayonida ishtirok etishi mumkin edi; o‘zining xorijiy hammaslagi bilan elchi
xorijiy hukmdor nomiga yuborilgan sovg‘a-salom karvonini kuzatib bora
olgan.

Ko‘p hollarda ultumatum, yoki
talabnoma tarzidagi nomalarni
boshqa
davlat hukmdorlariga yetkazish
elchilar hayoti uchun juda ayanchli
yakunlangan. Shuning uchun ayrim
kelishuvlar bandlariga elchilarning
immunitetlari ham qo‘shilgan.
Masalan, Sunassuras bilan
imzolangan
shartnomada quyidagicha keltiriladi:
“Agar Quyosh Sunnasurasga o‘z
elchilarini yuborsa, Sunnassuras
hech qanday nojo‘ya xatti-harakatlar
qilmasin. U hech qachon jodu
damlamasi yordamida unga qarshi
harakat
qilmasin. Agar Sunassuras
Quyoshga yo valiahdini, yo elchisini
yuboradigan
yoki o‘zi shaxsan keladigan bo‘lsa,
Quyosh ham unga qarshi hech
qanday
nojo‘ya ishlarni amalga oshirmasin.
U ham makr damlamasi yordamida
unga
qarshi harakat qilmasin”.

Elchilarning hayoti daxlsizligi yana u o‘z topshirig‘ini yetarli darajada
to‘liq amalga oshirolmaganda ham saqlanishi kafolatlanishi kerak
bo‘lgan.
Sunassuras bilan erishilgan shartnoma shartiga asosan, u elchining
lavhdagi
noma mazmuniga mos keladigan og‘zaki xabariga ishonishi shart
bo‘lgan, agar
unday bo‘lmasa elchiga ishonmasligi mumkin bo‘lgan.
Xett diplomatik hujjatlaridagi ma’lumotlarga tayanib, yana shuni
aytish
kerakki, ayrim muhim tashqi siyosiy voqealarni xett hukmdori
mulozimlar
bilan maxsus (podsholik) kengashida muhokamadan o‘tkazgan.
Xalqaro
shartnoma tuzilishida ham xett hukmdori mulozimlar kengashiga
murojaat
qilgan.
Ma’lumki, o‘sha davrdagi xett tibbiyoti rivoji Misr va Bobilga nisbatan
ancha orqada edi, buni xett kotiblari tomonidan akkad tibbiyot
asarlarining
xettcha tarjimasi ko‘chirilganligi asoslaydi. Tabiiyki, xett tabibining
kasbiy
malakasi o‘z hukmdori, oila a’zolari yoki qarindoshlarini kasallikdan
forig‘
etishga yetmagan paytida, xett podsholari Misr fir’avniga yoki Bobil
hukmdoriga yaxshi tabib jo‘natishni so‘rab murojaat qilgan. Bu borada
Ramzes IIning Xattusili IIIga javob nomasi katta qiziqish uyg‘otadi.
Xattusili
III fir’avndan xettchada (aniqrog‘i luviychada) Massanussis (luviycha
“ maššana” – xudo) ismi bilan ataluvchi farzand ko‘rmaslik dardiga
uchragan
singlisi uchun tabib yuborishni so‘ragan. U ikki marta turmush qurgan
bo‘lib,
ikkisida ham farzandli bo‘lmagan.

Javob maktubida Ramzes II malham
tayyorlash uchun tabib yuborishni
so‘raganligini qayd etib, singlisining
yoshi haqidagi Xattusilining
ma’lumotiga
ikkilanish bilan qaraydi (maktubida
avval singlisini 50, keyin esa 60
yoshda
deb ko‘rsatganligi ta’kidlanadi).
Maktubning davomida fir’avn
Massanussis
dardiga shifo beruvchi malham
tayyorlab bo‘lmasligi haqidagi
tibbiyot
xulosasini bildirib, xett hukmdoriga
elchilar orqali sovg‘a-salomlar
yuborayotganligini ma’lum qilib
o‘tadi.
Xattusili va Puduxepa iltimosiga
ko‘ra, Misrdan yuborilgan ikkita
shifokor ularning jiyani, Tarxuntas
mamlakatining hukmdori bo‘lgan
Kuruntani davolashga harakat
qilgan. Aftidan, vaziyat juda
murakkab bo‘lgan,
bu kasallik oldida tabiblar ojiz
qolgan. Ushbu tabiblar biron-bir iloj
topa
olmagach, fir’avn ularni qaytarib
chaqirib olishga va Kuruntaga
“tabib”,
“ mirza” deb ataluvchi unvon sohibi
bo‘lgan Pareamaxu ismli tajribali
tabib
yuborishga qaror qiladi. Bu
istagidan Ramzes II ham Xattusilini,
ham
Puduxepani boxabar qiladi.

Kotiblik maktablarida topilgan ba’zi lavhlarda GAB.ZU.ZU – “O‘quvchi
kotib” ifodasi uchraydi. Ba’zi lavhlarda bo‘lsa LÚDUB.SAR.TUR – “kichik
kotib” so‘zi qo‘llanilgan. Bu ikki ifoda ham kotiblar tizimli ravishda
o‘qitilganligidan dololat beradi. Shu holatning o‘ziyoq kotiblarga
professional
talab qo‘yilganligini va ular o‘z davrining yuqori savodli kishilari
bo‘lganligini
anglatadi.
Xett kotiblari vazifalari va unvonlari bo‘yicha quyidagi sinflarga
bo‘linadi:
Bosh kotib (GAL.DUB.SAR) – eng yuqori lavozimdagi kotib,
xettlardagi kotiblik muassasasining boshlig‘i sifatida ko‘rsatish
mumkin.
Hujjatlarda uchraydigan boshqa bir unvon – DUB.SAR.KARAŠ qo‘shin
kotibini anglatadi.
LÚDUB.SAR.GIŠ – topilgan ma’lumotlarga ko‘ra bu kotiblar yog‘och
lavhlarga yozadigan kotiblar hisoblanadi. Bu turdagi kotiblar ham o‘z
ichida
yog‘ochga yozuvchi Bosh kotib (GAL.DUB.SAR.GIŠ), qo‘shinning lavh
yozuvchi kotibi (LÚDUB.SAR.GIŠ.KARAŠ) kabilarga ajratiladi. Bu
kotiblar
ishlatgan material yog‘ochligi tufayli, afsuski, ular yaratgan lavhlar
bizgacha
yetib kelmagan. Faqat topilgan boshqa hujjatlar orqali bunday
yog‘och lavhlar
bo‘lganligini bilish mumkin bo‘ldi.

Shunday qilib, xettlar davlatining
yuklashi bilan uning tashqi aloqalari
ko‘lami kengayib borgan. Ayniqsa
harbiy jihatdan qudrat cho‘qqisiga
chiqqan
paytlari amalga oshirilgan katta
yurishlar faol diplomatik muloqotlar
bilan
birga kechgan. Shuning uchun ham
xettlar davlatida ham Qadimgi
Misrda
bo‘lgani singari tashqi siyosat
masalalari bilan maxsus
shug‘ullanishgan. Buni
turli martabadagi elchilar faoliyat
ko‘rsatganligi, tashqi yozishmalar
uchun
maxsus kotiblar tayyorlanganligi,
tashqi siyosiy vazifa darajasidan
kelib chiqib
unga muvofiq keladigan mulozim
tayin etilganligida ko‘rish mumkin.

Xettlarda elchilar, choparlar va kotiblar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish