XIX asr oxiri va XX asr boshlarida elitologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi

KURS ISHI
MAVZU: XIX A SR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDA
ELITOLOGIYANING MUSTAQIL FAN SIFATIDA
SHAKLLANISHI.
1 MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………3
I   BOB     ELITA   HODISASINI   TADQIQ   ETISHNING   ILMIY   NAZARIY
ASOSLARI …………………………………………………………………...…5
1.1. Elita tushunchasi va uni tadqiq etish zaruriyati…………….…………….5
1.2. Siyosiy elitaning xususiyatlari va ularning jamiyatda tutgan o`rni………9
II   BOB   ELITOLOGIYANING   FAN   SIFATIDA   PAYDO   BO`LISHI     VA
RIVOJLANISHI ………………..……………………………………………...15
2.1. Elitologiyaning ilmiy metodik tadqiq etish xususiyatlari…………………..15
  2.2. Elitologiya  tizimlarni rivojlantirishdagi ahamiyati. …………..…………..19
III
  BOB   ELITANING   JAMIYATDA   TUTGAN   O`RNI   VA
RO`LI ..................................................................................................................25
3.1.  Ma`lumotlarni to`plash, ularni qo`llash, tahlil qilish xususiyatlari  ………25
3.2. Elitalogiyaning ijtimoiy- gumanitar fanlar o`rtasida tutgan o`rni……….....27
XULOSA ……………………………………………………………………..…33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………….…34 KIRISH
Bu   mavzuda   kurs   ishini   olib   borishda,   elitologiya   tushunchalarini   va
ularning   jamiyat   va   siyosiy   hayotga   ta'siri,   shuningdek,   elitologik   metodlarni
o'rganish va ularni amaliyotda qo'llashga  qaratilgan qo'llanmalarni o'rganish keng
maqomga ega bo'ladi.
Elitologiyaning   XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlarida   mustaqil   fan   sifatida
shakllanishi,   jamiyatda   elit   guruhlarining   tahlilini   o'rganishga   va   ulardagi
tadbirlarning jamiyatga o'tkazilgan ta'siri haqida tushuntirishga bo'lgan ehtiyojdan
kelib   chiqdi.   Bu   davrda   elitologiyaning   rivojlanishi,   elit   tadbirlari   va   ularning
jamiyatga ta'siri  haqida o'rganish uchun mustaqil  kurs ishi juda muhim bo'ldi. Bu
kurs   ishi   elitologiyaning   asosiy   tushunchalarini,   nazariyalarini,   va   ularning
amaliyotdagi   ta'sirlarini   tushuntirishga   yordam   berishi   kerak.   Bu   mavzuda   kurs
ishini   tayyorlashda,   XIX   asrning   oxiri   va   XX   asrning   boshlaridagi   muhim   ilmiy
yozuvlar, tadqiqotlar, va nazariyalar keng qamrovda qo'llanilishi kerak. Albatta, u
"eng   yaxshi"   va   "tanlangan"   tushunchalarining   ta'rifini   o'z   ichiga   olgan   tegishli
kategorik   apparatni   ishlab   chiqishi   kerak.   Nihoyat,   ko'pincha   (birinchi   navbatda
siyosatshunoslikda)   elita   atamaning   tor   ma'nosida   siyosiy-ma'muriy,   boshqaruv
elitasi sifatida aytiladi. Aynan elitologiyaning ushbu komponenti (ehtimol, buning
uchun   etarli   asoslarsiz)   elitologiyaning   eng   muhim,   keng   tarqalgan,   "amaliy"
qismiga   aylandi,   garchi   bu   ko'plab   elitologik   fanlardan   biri   bo'lsa   ham.   Bu   tor
ma’noda   elitologiyaning   predmeti   (aniqrog‘i,   siyosiy   elitologiya)   ijtimoiy-siyosiy
boshqaruv   jarayonini   va   eng   avvalo,   siyosiy   ishtirokchilarning   eng   yuqori
qatlamini   o‘rganadi,   uni   bevosita   olib   boruvchi   ijtimoiy   qatlamni   aniqlash   va
tavsiflaydi.   ushbu   boshqaruv,   uning   predmeti   bo'lgan   (yoki   har   holda,   ushbu
sub'ektning   eng   muhim   tarkibiy   elementi),   boshqacha   aytganda,   elitani,   uning
tarkibini, faoliyat ko'rsatish qonuniyatlarini, hokimiyatga ko'tarilishi va uni saqlab
qolishini   o'rganish.   bu   hokimiyatning,   uning   hukmron   qatlam   sifatida
qonuniylashtirilishi,  sharti  -  izdoshlar  ommasi  tomonidan uning etakchi  rolini  tan
olish, ijtimoiy jarayondagi  rolini  o'rganish, uning tanazzulga  uchrashi, tanazzulga
3 uchrashi sabablari (odatda uning yopiqlik) va tarixiy maydondan o'zgargan tarixiy
sharoitlarga   mos   kelmaslik,   elitaning   o'zgarishi   va   o'zgarishi   qonuniyatlarini
o'rganish.   Elitologiya   predmeti   tarkibiga   albatta   elita   haqidagi   bilimlarning
rivojlanish   tarixi,   ya’ni   elitologiya   tarixi   kiradi.   Elitologiya   predmetining
markazida   uning   qonuniyatlarini   -   tuzilish   qonuniyatlarini   (elitaning   tuzilishi,
uning  elementlari   o'rtasidagi   bog'liqlik,   yaxlit   tizim   sifatida  odatda   elitaning   quyi
tizimlari   -   siyosiy,   madaniy,   harbiy,   h.k.),   elitalar   faoliyatining   qonuniyatlari,   bu
tizim   elementlarining   o zaro   ta siri,   uning   turli   komponentlari   o rtasidagiʻ ʼ ʻ
bog liqliklar,   bu   komponentlarning   har   biri   yaxlit   hodisa   sifatida   elitaga   nisbatan	
ʻ
qanday   rol   o ynaydi,   bog lanish   qonuniyatlari.   va   bu   tizim   elementlarining	
ʻ ʻ
bo'ysunishi   va   nihoyat,   ushbu   tizimning   rivojlanish   qonuniyatlari,   uning   bir
darajadan ikkinchi darajaga, odatda yuqoriroq, ushbu tizim ichidagi yangi turdagi
bog'lanishlarga o'tishi. I   BOB     ELITA   HODISASINI   TADQIQ   ETISHNING   ILMIY   NAZARIY
ASOSLARI
1.3. Elita tushunchasi va uni tadqiq etish zaruriyati
Elitologiya   tarixi   va   asosiy   tushunchalari   elitlar   va   ularning   jamiyatdagi
o'rinini va rolini tushuntirishda katta ahamiyatga ega bo'ladi. Iltimos, bu mavzuga
oid   ba'zi   asosiy   tushunchalarni   ko'rsatishim   mumkin.   Elit:   Elit,   jamiyatda   yuqori
darajadagi,   kuchli   va   samarali   insonlar   guruhi.   Ular   odatda   iqtisodiy,   siyosiy,
madaniy   yoki   ma'naviy   ommalarni   rahbarlik   qilishda   katta   o'rin   egallaydilar.
Elitlar tarixi: Elitlar tarixi, jamiyatda elit tizimlarining rivojlanishi va ularga qarshi
keladigan ovozlar tarixini o'z ichiga oladi. Bu tarix elit insonlar tomonidan o'rganib
chiqilgan   va   ularning   rivojlanishi   va   o'zgarishi   o'rtasidagi   munosabatlarni   tahlil
etadi.   Elitologiya   tarixi:   Elitologiya   tarixi,   elitlar   va   ularning   jamiyatga   ta'siri
bo'yicha o'rganishning tarixiy qismi. Bu, elitologiya kabi ilmiyning rivojlanishi va
elitlar   haqida   o'zaro   munosabatlarini   tahlil   qilishni   o'z   ichiga   oladi.   Elitologik
tushunchalar:   Elitologiya   o'zida   bir   nechta   asosiy   tushunchalarni   o'z   ichiga   oladi,
masalan,   elitlar   tuzilishi,   ularning   o'zlariga   xos   xususiyatlari,   rivojlanishi   va
ularning   jamiyatda   o'zlarining   o'rinlarini   olish   shakllari.   Elitologik   metodlar:
Elitologik  metodlar   elitlar  va  ularning  jamiyatdagi   o'rinini   o'rganish   uchun  ishlab
chiqilgan   metodlarni   tushuntiradi.   Bu   metodlar   elitlar   haqida   ma'lumotlarni
to'plash, tahlil qilish va ta'sirini o'rganishga yordam beradi.Bu asosiy tushunchalar
elitologiya fanini tushunishga yordam beradi va elitlar va ularning jamiyatga ta'siri
haqida qo'lyozma bilimni rivojlantirishga o'z xizmatini keltiradi.
5 Elitologik   metodlar   va   qo'llanmalar   elitologiya   sohasida   tadqiqotlar   olib
borish   va   ma'lumotlarni   tahlil   qilishda   ishlatiladigan   vositalar   va   usullarni
ifodalaydi.   Bu   metodlar   va   qo'llanmalar   elitlar   va   ularning   jamiyatdagi   o'rinini,
rivojlanishini   va   ta'sirini   tushuntirishda   yordam   beradi.   Quyidagi   elitologik
metodlar   va   qo'llanmalardan   ba'zilari   keng   ishlatiladi   Sotsiologik   metodlar:
Elitologiya   sotsiologiya   ilmining   bir   qismi   sifatida   sotsiologik   metodlarni   o'z
ichiga   oladi.   Bu   metodlar   jamiyatdagi   elit   tizimlarini   va   ularning   rivojlanishini
o'rganishda   foydalaniladi.   Misol   uchun,   anketalar,   obsiyalar,   focus   guruxlar   va
statistik   ma'lumotlar   sotsiologik   metodlar   hisoblanadi.   Tarixiy-analitik   metodlar:
Bu   metodlar   elitlar   va   ularning   o'zaro   munosabatlari   va   jamiyatga   ta'siri   tarixiy-
analitik   tarixiy   materiallar,   maqolalar,   hujjatlar   va   qadriyatlar   asosida   o'rganiladi.
Bu   metodlar   elitlar   va   ularning   o'zlarining   tarixiy   o'zgarishi   va   rivojlanishlarini
tahlil   qilishda   yordam   beradi.   Psixologik   metodlar:   Elitlar   haqida   ma'lumotlarni
olish   va   ularning   rivojlanishini   tushuntirishda   psixologik   metodlardan
foydalaniladi.   Bu   metodlar   elitlar   psixologiyasi,   ularning   xarakteri,   qaror   qabul
qilish jarayonlari  va  asabiy xususiyatlari  haqida ma'lumot  olishga  yordam  beradi.
Komparativ   metodlar:   Bu   metodlar   elitlar   va   ularning   jamiyatdagi   o'rinini
tushuntirishda   boshqa   mamlakatlardagi   elitlar   bilan   taqqoslash   va   ta'qib   qilishga
asoslanadi.   Bu   usul,   elitlar   o'rtasidagi   farq   va   o'xshashliklarni   tushuntirishda
yordam   beradi.   Antropologik   metodlar:   Bu   metodlar   jamiyatda   elitlar   tuzilishi,
ularning   madaniy   va   ma'naviy   o'zgarishi,   tadbirkorlik   faoliyati   va   insoniy   o'zaro
munosabatlarni tahlil qilishda foydalaniladi. Bu metodlar va qo'llanmalar elitologik
tadqiqotlar   olib   borishda   muhim   ahamiyatga   ega   bo'ladi   va   elitlar   va   ularning
jamiyatga   ta'sirini   tushuntirishda   yordam   beradi.   Sotsiologik   metodlar   20-asr
boshlarida   ham   o'zgarib   borgan   bo'lsa-da,   ularning   ahamiyati   va   rivojlanishi
muhim edi. Misol uchun, Émile Durkheim o'zining sotsiologik metodlarini qo'llab-
quvvatlab,   obyektivlik   va   statistik   tahlillar   yordamida   jamiyatdagi   insonlar
o'rtasidagi   munosabatlarni   o'rganishda   yutuqlovchi   tajribalar   olib   boradi.   Bu
metodlar   20-asrning   boshlarida   sotsiologiyada   o'zaro   aloqani   oshirishga   yordam berdi   va   sotsiologik   tadqiqotlarning   amaliyotga   ta'siri   kuchaydi.   Başqa   bir   misol
Max   Weberning   tahliliy-tiloqli   sotsiologik   metodlarini   qo'llashidir.   U   o'zining
davlat,   ijtimoiy   tashkilotlar   va   dinshunoslikga   oid   tadqiqotlarida   insonlar
o'rtasidagi   mantiqiy   munosabatlarni   tahlil   qilishga   asoslangan.   Bu   metodlar,   20-
asrda   sotsiologik   tadqiqotlar   va   fikrlar   sohasida   katta   o'rin   egalladi.   Psixologik
metodlar   20-asr   boshlarida   ham   rivojlanib   borib,   jamiyatdagi   insonlar   o'rtasidagi
munosabatlarni   va   inson   psixologiyasini   o'rganishda   muhim   ahamiyatga   ega
bo'ldi. 1  
Misol   uchun,   Freudning   psixoanalitik   metodlari,   insonning   biron   bir
mazmuni   o'z   ichidagi   o'qitishlar   orqali   o'rganilishini   va   uning   munosabatlarga,
harakatlariga   qanday   ta'sir   etishini   tahlil   qilishga   yordam   berdi.   Bu,   insonlarning
o'zlarini   tushunishida   muhim   bir   bosqichga   aylandi.   Siyosiy   misol   sifatida,
psixologik   metodlar   siyosiy   liderlik   va   insonlarning   davranişlarini   tahlil   qilishda
ham qo'llaniladi. Masalan,  politik liderler  va ularning xalqlar  bilan munosabatlari
psixologik   metodlar   orqali   o'rganiladi.   O'zbekiston,   AQSH,   Yevropa   va   dunyo
boshqa   mamlakatlarda   siyosiy   rejimlar   va   ularning   xalqqa   qarshi   amallari
psixologik   tadqiqotlar   va   analizlar   asosida   tahlil   qilinadi.   Tarixiy-analitik   metod
tarixiy   voqealarni   va   ularning   sabablari,   oqibatlari   va   ta'sirlarini   tahlil   qilishda
qo'llaniladi.   Misol   uchun,   Tarixiy-analitik   metodni   siyosiy   mavzularda   ko'rish
mumkin.   Masalan,   Mustaqil   Uzbekiston   davrida   o'tkazilgan   harakatlar   va
rivojlanishlar,   jamiyatning   siyosiy,   iqtisodiy,   va   madaniy   hayotida   qanday
o'zgarishlarga   olib   kelganligini   tahlil   qilishda   tarixiy-analitik   metod   qo'llaniladi.
Bu tarixiy-analitik tahlillar, hozirgi siyosiy jarayonlarni tushunishda yordam beradi
va   siyosiy   qarorlarni   olishda   rivojlanadigan   qarorlarni   rivojlantirishda   yordam
beradi.   Bir   boshqa   misol   Xalqaro   munosabatlar   va   urf-odatlarni   o'rganishda
tarixiy-analitik   metodni   qo'llashdir.   Xalqaro   munosabatlar   tarixiy   voqealarga,
mamlakatlar   o'rtasidagi   tushunchalarga   va   urf-odatlarga   asoslanadi.   Misol   uchun,
Xitoy   va   Rusiya   o'rtasidagi   tarixiy   munosabatlar,   ularning   o'zaro   urf-odatlari,
1
  Bogdanov A. Tektologiya. Umumiy tashkiliy fan. 2 jildda M., 1989 yil.
7 diplomatik   munosabatlar,   va   o'zaro   qarshiliklar   tarixiy-analitik   tahlil   orqali
o'rganiladi   va   hozirgi   kunda   tushunchalar   va   siyosiy   muzokaralar   uchun   asos
yaratadi.   Komparativ   metodlar,   turli   mamlakatlardagi   siyosiy   tizimlarni,
iqtisodiyotlarni yoki ijtimoiy tizimlarni solishtirish va taqqoslashda qo'llaniladi. Bu
metod,   mamlakatlarning   siyosiy   ishtirokini,   ularning   siyosiy   o'rinbosari   va
institutlarini   solishtirish   orqali,   ularning   muzokaralariga   o'rin   olishda   yordam
beradi.   Misol   uchun,   komparativ   metodni   qo'llagan   mamlakatlarning   siyosiy
tizimlarini  solishtirishda  Amerika Qo'shma  Shtatlarining va Britaniyaning siyosiy
tizimlarini   solishtirish   mumkin.   Bu   tizimlar   o'zaro   farqlanadi   va   o'zlarining
mustaqillik huquqlari, parlamentlar tuzilishi, va davlat tuzilishi kabi xususiyatlarga
ega. Komparativ metod, bu mamlakatlarning siyosiy tahlillarida yordam beradi va
ularga   mustaqil   muzokaralar   uchun   asos   yaratadi.   Boshqa   bir   misol,   komparativ
metodni   qo'llaganing,   mamlakatlar   o'rtasidagi   iqtisodiy   munosabatlarni   tahlil
qilishda.   Masalan,   Britaniya   va   Yevropa   Ittifoqi   mamlakatlari   orasidagi   savdo
munosabatlari,   import   va   eksport   miqdorlari,   valyuta   tizimi,   va   sug'urta
tizimlarining   solishtirilishi   komparativ   metod   yordamida   amalga   oshirilishi
mumkin.   Bu   taqqoslashlar,   mamlakatlarning   iqtisodiy   rivojlanishini,   xorijiy
iqtisodiy munosabatlarni tahlil qilishda yordam beradi va ularga mustaqil iqtisodiy
tahlillar   uchun   asos   yaratadi. 2
  Anyropologik   metodlar,   antropologlar   tomonidan
jamiyat, madaniyat, va insonlar orasidagi  munosabatlar  haqida tahlil  qilish uchun
qo'llaniladi.   Bu   metodlar,   inson   tushunchalarini,   urf-odatlarni,   va   ijtimoiy
tizimlarni   o'rganishda   o'zaro   aloqani   oshirishga   yordam   beradi.   Siyosiy   misollar
bo'ylab, anyropologik metodlar mamlakatlarning siyosiy jamiyatini, qonun va urf-
odatlarni   tahlil   qilishda   ham   qo'llaniladi.   Antropologlar   jamiyat   tuzilishi,   siyosiy
tizimlar,   va   hukumatning   qabul   qilingan   qonunlarini   o'rganishda   antropologik
metodlarni   qo'llaydilar.   Misol   uchun,   antropologlar   siyosiy   jamiyat   tuzilishini,
fuqarolar   o'rtasidagi   munosabatlarni,   va   siyosiy   hukumatning  jamiyatga   o'z   ta'siri
2
  Kotarbinskiy T. Yaxshi ish haqida risola. M., 1975; uning: Prakseologiyaning rivojlanishi // A. Bogdanov
nomidagi Xalqaro institutning axborotnomasi, 2000 yil, № 2. Bu muammo Yu.V.Yarmakning “Elita kasbiy
faoliyatining praxiotektologik asoslari. ” M., 2002 yil. haqida   tadqiqotlar   olib   boradilar.   Bir   boshqa   misol,   anyropologik   metodlar
mamlakatlarning   siyosiy   urf-odatlari   va   adatlarini   o'rganishda   qo'llaniladi.
Antropologlar,   milliy   adatlar,   qonunlar   va   hukumatning   shakllantirilishi,   ijro
etilishi   va   ularning   jamiyat   tuzilishi   bo'yicha   tadqiqotlar   olib   boradilar.   Bu   tarz
tadqiqotlar,   mamlakatlarning   siyosiy   hayotini   va   uning   o'zgarganliklarini
tushunishda muhim bo'lib, siyosiy hujjatlarning shakllantirilishida qo'llaniladi. 
1.2. Siyosiy elitaning xususiyatlari va ularning jamiyatda tutgan o`rni
Elitlar,   jamiyatda   yuqori   darajadagi,   kuchli   va   samarali   insonlar   guruhi
hisoblanadi.   Ular   odatda   iqtisodiy,   siyosiy,   madaniy   yoki   ma'naviy   ommalarni
rahbarlik   qilishda   katta   o'rin   egallaydilar.   Ba'zi   asosiy   elitlar   xususiyatlari
quyidagicha. Himoya tashkilotlari: Elitlar odatda iqtisodiy va siyosiy tashkilotlarda
yuqori   martaba   egallaydilar.   Ularning   rahbarlari,   korxonachilar,   siyosiy   liderlar
yoki   madaniy   soha   mutaxassislari   bo'lishi   mumkin.   Ma'naviy   va   madaniy
rivojlanish:   Elitlar   odatda   yuqori   ta'limli   va   madaniyotli   insonlardir.   Ularning
ma'naviy   rivojlanishi,   bilim   va   madaniyatga   bo'lgan   qiziqishlari   yuqori   darajada.
Iqtisodiy   kuch:   Elitlar   odatda   iqtisodiy   kuchni   egallaydilar.   Ularning   boyliklari,
moliyaviy   manbalari   yoki   korxonachilik   faoliyati   yuqori   darajada.   Siyosiy   ta'sir:
Elitlar   siyosiy   tashkilotlarda   katta   o'rin   egallaydilar   va   jamiyatdagi   siyosiy
jarayonlarga   ta'sir   ko'rsatishlari   mumkin.   Ularning   siyosiy   fikrlari   va   qarorlar
odatda   jamiyatda   keng   e'tirof   qilinadi.   Jamiyatda   o'zlarining   o'rinini   olish:   Elitlar
odatda jamiyatda yuqori darajadagi o'rin egallashadi. Ularning fikrlari, ko'rsatilgan
yorliqlari   va   faoliyatlari   jamiyatda   e'tibor   qozonadi   va   ular   jamiyatdagi   boshqa
insonlar   tomonidan   o'zlarining   o'rinini   olishadi.Elitlar   o'zlarini   elit   qilishga   olib
kelgan xususiyatlarni  odatda rivojlanish, bilim va ma'rifat, iqtisodiy kuch, siyosiy
rivojlanish va ma'naviy qadriyatlar asosida egallaydilar.
Elitlar   odatda   jamiyatda   yuqori   darajadagi   o'rin   egallab,   jamiyatning
rivojlanishida muhim rol o'ynaydilar. Ularning rivojlanishi va jamiyatdagi o'rinini
ta'riflash   uchun   quyidagi   nuqtalarni   ko'rsatish   mumkin.   Siyosiy   ta'sir:   Elitlar,
9 siyosiy   tashkilotlarda   yuqori   pozitsiyalarda   bo'lishi   bilan   birga,   siyosiy
jarayonlarda   muhim   ruxsatchilarga   ega   bo'ladilar.   Ularning   siyosiy   ta'siri
jamiyatning   o'zining   siyosiy   yo'nalishini   belgilab   chiqishi,   qonun   va   siyosiy
qarorlarning   olishida   muhim   o'rin   egallashiga   olib   keladi.   Iqtisodiy   kuch:   Elitlar
odatda   iqtisodiy   kuchni   egallaydilar,   ya'ni   moliyaviy   boyliklarga   ega   bo'lib,
korxonachilik   faoliyati,   tadbirkorlik   yoki   boshqa   iqtisodiy   sohalar   yordamida
jamiyatga   o'zlarining   rivojlanishiga   muhim   ta'sir   ko'rsatishadi.   Madaniy   va   ilmiy
rivojlanish:   Elitlar,   yuqori   darajadagi   ta'lim   va   ma'rifatga   ega   bo'lib,   jamiyatdagi
madaniy   va   ilmiy   rivojlanishda   muhim   rol   o'ynaydilar.   Ularning   fikrlari,
ko'rsatilgan   yorliqlari   va   ilmiy   fikrlari   jamiyatdagi   g'oyalar   va   rivojlanishni
oshirishda   katta   o'rin   egallaydi.   O'zlashtirish   va   rivojlanishni   kuzatish:   Elitlar
o'zlarining faoliyati, qarorlari va ruxsatlari bilan jamiyatni rivojlantirishda muhim
rol   o'ynaydilar.   Ularning   rivojlanishi   va   o'zlarining   o'rinini   olishi,   jamiyatdagi
tartibni   saqlash   va   uni   rivojlantirishda   katta   ahamiyatga   ega   bo'ladilar.Elitlar,
jamiyatning   rivojlanishida   muhim   o'rin   egallab,   siyosiy,   iqtisodiy,   madaniy   va
ilmiy  sohalar   bo'ylab  ta'sir  ko'rsatishlari   bilan  jamiyatning  umumiy  rivojlanishida
katta o'rin o'ynaydi.
Elitologik metodlar elitlar va ularning jamiyatdagi o'rinini, rivojlanishini va
ta'sirini   o'rganish   uchun   ishlab   chiqilgan   vositalar   va   usullardir.   Bu   metodlar
elitologiya   sohasidagi   tadqiqotlar   olib   borishda   keng   ishlatiladi.   Quyidagi
elitologik   metodlar   haqida   ma'lumot   to'plash   usullari   va   faoliyati   ko'rsatiladi.
Anketalar:   Anketalar,   ma'lumotlarni   to'plashda   o'zaro   so'rovnomalar   yordamida
o'tkaziladi.   Elitlar   haqida   ma'lumot   to'plashda   anketalar   keng   tarqalgan   metod
hisoblanadi.   Ushbu   usul   elitlar   va   ularning   jamiyatga   ta'sirini   tushuntirishda   o'z
vaqtining   eng   sodda   usulidir.   Intervyular:   Intervyular,   elitlar   bilan   bizzat   suhbat
olib borish jarayonidir. Ishchi elitolog elitlar bilan suhbat olib, ularning fikrlarini,
ko'rsatilgan yorliqlarini va jamiyatga ta'sirlarini o'rganadi. Intervyular elitlar bilan
shaxsiy aloqada bo'lish imkoniyatini beradi. Focus guruxlar: Focus guruxlar, elitlar
va   ularning   fikrlari,   qarorlari   va   ko'rsatilgan   yorliqlari   haqida   ommaviy
muloqotlarni   o'tkazishda   ishlatiladi.   Bu   guruxlar   elitlar   bilan   o'rtacha   muloqotlar olib borish jarayonidir va ularning jamiyatga ta'sirini tushuntirishda muhim bo'lib,
shuningdek,   ularning   fikr-mulohazalari   uchun   keng   imkoniyat   yaratadi.
Sotsiologik obseratsiyalar: Sotsiologik obseratsiyalar elitlar va ularning faoliyatini
jamiyatda   doimiy   ravishda   kuzatish   uchun   ishlatiladi.   Bu   metod   elitlar   faoliyati,
ularning   o'zlarining   jamiyatdagi   o'rinini,   siyosiy   va   iqtisodiy   ta'sirini   o'rganishda
yordam   beradi.   Statistik   ma'lumotlar:   Statistik   ma'lumotlar   elitlar   va   ularning
faoliyati, ularning iqtisodiy, siyosiy va madaniy ta'sirini o'rganishda foydalaniladi.
Statistik ma'lumotlar jamiyatdagi elitlar tuzilishini, ularning xarakteristikalarini va
o'zlashtirishini   tahlil   qilishga   yordam   beradi.Bu   elitologik   metodlar   va   faoliyatlar
elitlar   va   ularning   jamiyatdagi   o'rinini,   faoliyatlarini   va   ta'sirini   o'rganishda
foydalaniladi   va   elitologiya   sohasidagi   tadqiqotlar   va   tushunchalarni
rivojlantirishda keng qo'llaniladi.
Elitologik metodlar elitlar va ularning jamiyatdagi o'rinini, faoliyatlarini va ta'sirini
o'rganishda   qo'llaniladi.   Bu   metodlar   elitologiya   sohasidagi   tadqiqotlar   va
tushunchalarni   rivojlantirish   uchun   keng   qo'llaniladi   va   quyidagi   maqsadlarga
yo'naltiriladi.   Elitlar   va   ularning   tuzilishi:   Elitologik   metodlar   elitlar   tuzilishini,
ularning   qanday   rivojlanishi   va   o'zlarining   jamiyatdagi   o'rinini   o'rganishda
qo'llaniladi.   Bu   metodlar   elitlar   guruhi   tuzilishini,   ularning   iqtisodiy,   siyosiy   va
madaniy   o'rnini   aniqlashga   yordam   beradi.   Elitlar   va   jamiyatga   ta'siri:   Elitologik
metodlar elitlar va ularning jamiyatga ta'sirini o'rganishda foydalaniladi. Bu usullar
elitlar   faoliyati,   ularning   qarorlar   va   ruxsatlari,   siyosiy   va   iqtisodiy   ta'siri   va
jamiyatdagi   o'rinlarini   tushuntirish   uchun   ishlatiladi.   Elitlar   va   siyosiy   faoliyat:
Elitologik   metodlar   elitlar   va   ularning   siyosiy   faoliyatini   o'rganishda   muhim
ahamiyatga ega. Bu usullar elitlar siyosiy ta'sirini, ularning siyosiy rivojlanishi va
jamiyatdagi   o'rinini   aniqlash   uchun   foydalaniladi.   Elitlar   va   iqtisodiy   kuch:
Elitologik metodlar elitlar va ularning iqtisodiy kuchini o'rganishda qo'llaniladi. Bu
usullar elitlar boyliklarini, moliyaviy manbalari, korxonachilik faoliyati va boshqa
iqtisodiy sohalar bo'ylab ta'sirini tushuntirishda muhim bo'lib, jamiyatdagi o'rinini
aniqlashga   yordam   beradi.   Elitlar   va   jamiyatdagi   o'zlarining   o'rinini   olish:
11 Elitologik metodlar elitlar va ularning jamiyatdagi o'rinini olishda qo'llaniladi. Bu
usullar elitlar faoliyati, ularning o'zlarining jamiyatdagi o'rinini, ularning qaror va
ruxsatlarini   o'rganishga   yordam   beradi.Elitologik   metodlar   elitlar   va   ularning
jamiyatdagi   o'rinini,   faoliyatlarini   va   ta'sirini   o'rganishda   foydalaniladi   va
elitologiya   sohasidagi   tadqiqotlar   va   tushunchalarni   rivojlantirish   uchun   keng
qo'llaniladi. 
Elitologiya   va   siyosiy   tizimlar   o'rtasidagi   aloqalar   o'zgaruvchan   va   ko'plab
o'xshashliklar   bilan   bog'liqdir.   Quyidagi   muhim   aloqalar   ko'rsatilad.Elitlar   va
siyosiy   hukmronlik:   Elitlar,   odatda   siyosiy   hukmronlikning   rivojlanishida   katta
o'rin egallab keladi. Ularning iqtisodiy kuchlari, ma'naviy va madaniy rivojlanishi,
ilmiy   va   siyosiy   bilimlarini   egallashlari,   siyosiy   hukmronlikning   tuzilish   va
faoliyatini   belgilaydi.   Elitlar   va   siyosiy   partiyalar:   Elitlar   siyosiy   partiyalar   yoki
guruhlar ichida katta o'rin egallaydilar. Ular partiyalarning rivojlanishi va ularning
siyosiy   faoliyatini   tashkil   etishda,   siyosiy   muhitni   belgilashda   katta   ta'sir
ko'rsatishadi.   Elitlar   va   rahbarlar:   Elitlar,   siyosiy   rahbarlar   yoki   boshqaruvchilar
tashkilotlarida   katta   o'rin   egallaydilar.   Ularning   siyosiy   va   iqtisodiy   qarorlarni
qabul   qilish,   qo'rg'oshinliklarni   rivojlantirish,   va   davlatning   boshqa   sohalarida
faoliyat   ko'rsatishda   katta   ta'siri   mavjud.   Elitlar   va   institutlar:   Elitlar,   davlat   va
jamiyat institutlarida o'zlarining o'rinini egallaydilar. Ularning rahbarlik qilishdagi
rollari, siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalar bo'ylab siyosiy tizimlar va institutlar
bilan   o'zaro   aloqalarini   o'rganishda   muhim   ahamiyatga   ega.   Elitlar   va   o'zaro
maslahatlashish:   Elitlar   o'zaro   maslahatlashish   va   tashkilotlar   orqali   jamiyatdagi
masalalarni   hal   qilishda   ham   o'zlarining   o'rinini   egallaydilar.   Ular   rivojlanish   va
faoliyatlarini   ko'rsatish   uchun   siyosiy   tizimlar   bilan   o'zaro   munosabatlarni
o'rganish   va   rivojlantirishda   ishtirok   etishadi.Elitologiya   va   siyosiy   tizimlar
o'rtasidagi   aloqalar   muhimdir,   chunki   elitlar   siyosiy   tizimlarning   rivojlanishi   va
ularning siyosiy faoliyatini tushuntirishda katta o'rin o'ynaydilar.
Elitologiya,   iqtisodiy   sohada   elitlar   va   ularning   jamiyatga   ta'sirini
tushuntirishda   muhim   bir   rola   ega   bo'ladi.   Bu   sohada   elitologlar   quyidagi
nazariyalarga   e'tibor   qaratishadi.   Elitlar   va   iqtisodiy   kuch:   Elitologiya,   elitlar   va ularning   iqtisodiy   kuchini   o'rganishga   intiladi.   Bu   nazariya   elitlar   tuzilishi,
ularning   boyliklari,   moliyaviy   manbalari,   korxonachilik   faoliyati   va   boshqa
iqtisodiy sohalar bo'yicha ta'sirini tushuntirishda qo'llaniladi. Kapitalizm va elitlar:
Elitologiya, kapitalizm tizimida elitlar va ularning jamiyatga ta'sirini tushuntirishda
katta   ahamiyatga   ega   bo'ladi.   Bu   nazariya   elitlar   va   korxonalar   orasidagi
munosabatlarni,   korxonalar   tomonidan   rivojlanish   va   siyosiy   rivojlanishni
tushuntirishda  ishlatiladi.  Siyosiy  iqtisodiy  tizimlar   va  elitlar:   Elitologiya, siyosiy
iqtisodiy tizimlar va elitlar o'rtasidagi munosabatlarni tahlil qilishda muhimdir. Bu
nazariya   elitlar   va   siyosiy   hukmronlik   tashkilotlari   orasidagi   munosabatlarni,
iqtisodiy   qarorlarni   qabul   qilish   jarayonlarini   va   jamiyatning   iqtisodiy
rivojlanishini tushuntirishda foydalaniladi. Sotsialistik iqtisodiy tizimlar va elitlar:
Elitologiya, sotsialistik iqtisodiy tizimlar va elitlar orasidagi munosabatlarni tahlil
qilishda   muhimdir.   Bu   nazariya   elitlar   va   siyosiy   tashkilotlar   o'rtasidagi   ta'sir   va
munosabatlar,   ijtimoiy   qarorlarning   olish   jarayonlari   va   jamiyatning   iqtisodiy   va
siyosiy   rivojlanishini   o'rganishda   foydalaniladi.   Globalizatsiya   va   elitlar:
Elitologiya,  globalizatsiya   jarayonida  elitlar  va  ularning jahon  iqtisodiy  tizimdagi
rolini   o'rganishga   intiladi.   Bu   nazariya   elitlar   va   korxonalar   orasidagi   ulkan
kompaniyalar,   xalqaro   tashkilotlar   va   transnatsional   korxonalar   tomonidan
o'zlashtirish   va   siyosiy   rivojlanishni   tushuntirishda   qo'llaniladi.   Elitologiya,
iqtisodiy sohada elitlar va ularning jamiyatga ta'sirini o'rganishda foydalaniladi va
ularning iqtisodiy faoliyatlarini va rivojlanishlarini tushuntirishda muhim bir rolni
o'ynaydi.
Elitologiyada   iqtisodiy   sohaning   rivojlanishi   elitlar   va   ularning   iqtisodiy
faoliyatlari,   ularning   boyliklari,   moliyaviy   manbalari,   korxonachilik   faoliyati   va
boshqa   iqtisodiy   sohalar   bo'yicha   ta'sirini   o'rganish   bilan   bog'liq.   Bu   rivojlanish
elitlar va ularning jamiyatdagi o'rinini, iqtisodiy kuchlarini va jamiyatga ta'sirlarini
tushuntirishda   muhim   bir   rolni   o'ynaydi.   Quyidagi   jarayonlar   elitologiyada
iqtisodiy   sohaning   rivojlanishida   katta   ahamiyatga   ega.   Elitlar   va   korxonachilik:
Elitlar   odatda   iqtisodiy   kuchni   egallab   kelganlar   hisoblanadi.   Ularning
13 korxonachilik   faoliyati,   boyliklari,   moliyaviy   manbalari   va   boshqa   iqtisodiy
sohalar   bo'yicha   ta'sirini   o'rganish   elitologiyada   katta   e'tibor   qilinadigan   mavzu.
Elitlar   va   iqtisodiy   qarorlar:   Elitlar   va   ularning   siyosiy   tashkilotlari   iqtisodiy
qarorlarni   qabul   qilishda   katta   rolni   o'ynaydi.   Elitologiyada   ularning   iqtisodiy
qarorlarni   qabul   qilish   jarayonlari,   ularning   bu   jarayonlarda   o'zlarining   o'rinini
olishi   va   jamiyatga   ta'siri   o'rganiladi.   Elitlar   va   moliyaviy   manbalar:   Elitologiya,
elitlar  va ularning boyliklari, moliyaviy manbalari  va boshqa  iqtisodiy kuchlariga
e'tibor qiladi. Bu moliyaviy manbalar elitlar tuzilishi, ularning iqtisodiy kuchlarini
o'rganishda muhimdir. Elitlar va iqtisodiy sohalar bo'yicha so'rovlar va tadqiqotlar:
Elitologiyada iqtisodiy sohalar bo'yicha so'rovlar va tadqiqotlar elitlar va ularning
iqtisodiy   kuchlarini,   faoliyatlari   va   ta'sirini   tushuntirish   uchun   amaliy   usul
hisoblanadi.   Bu   so'rovlar   va   tadqiqotlar   elitologiya   sohasidagi   asosiy   faoliyatdir.
Elitologiya,   iqtisodiy   sohaning   rivojlanishini   o'rganishda   elitlar   va   ularning
iqtisodiy faoliyatlari, boyliklari va moliyaviy manbalari to'g'risidagi tushunchalarni
tushuntirishda katta ahamiyatga ega bo'ladi. II   BOB   ELITOLOGIYANING   FAN   SIFATIDA   PAYDO   BO`LISHI   VA
RIVOJLANISHI
2.1. Elitologiyaning ilmiy metodik tadqiq etish xususiyatlari
Elitologiya va jamiyatning moddiy rivojlanishiga ta'siri juda ko'p tomondan
ko'rinadi.   Quyidagi   ko'rsatkichlar   bu   ta'sirni   tushuntirishda   yordam   beradi.
Boyliklar va moliyaviy manbalar: Elitlar odatda boyliklarga ega bo'lib, moliyaviy
manbalar   bilan   keng   ta'sir   ko'rsatishadi.   Ular   jamiyatdagi   kapitalni   olib   borishda
katta   rolni   o'ynaydilar,   bu   esa   jamiyatning   moddiy   rivojlanishida   muhim   rol
o'ynaydi.   Investitsiyalar   va   innovatsiyalar:   Elitlar   va   ularning   korxonachilik
faoliyati jamiyatga investitsiyalar kiritishda katta o'rin egallaydi. Bu investitsiyalar
innovatsiyalar,   yangi   texnologiyalar   va   yangi   sohalarda   rivojlanishni   oshirish
uchun muhimdir, shuningdek, jamiyatning moddiy rivojlanishini ham ta'minlaydi.
Siyosiy qarorlar va iqtisodiy dasturlar: Elitlar odatda siyosiy tashkilotlarda yuqori
pozitsiyalarda   bo'lib,   siyosiy   qarorlarni   qabul   qilishda   katta   ta'sir   ko'rsatishadi.
Ularning iqtisodiy dasturlar va siyosiy qarorlar jamiyatning moddiy rivojlanishida
muhim   o'rin   o'ynaydi.   Iqtisodiy   tashkilotlar   va   institutlar:   Elitlar   jamiyatda
iqtisodiy   tashkilotlar   va   institutlarning   rivojlanishida   ham   katta   o'rin   o'ynaydilar.
Ular iqtisodiy tashkilotlarning strategiyasini shakllantirishda va boshqarishda katta
o'rin egallaydilar. Tarixiy rivojlanish va elitlar: Tarixiy ravishda elitlar jamiyatning
15 rivojlanishida   katta   o'rin   egallaydilar.   Ularning   siyosiy,   madaniy   va   iqtisodiy
faoliyati   jamiyatning   tarixiy   rivojlanishini   ko'rsatishda   muhimdir.Bular
jamiyatning   moddiy   rivojlanishiga   elitologiya   sohasidagi   ko'rsatkichlar
hisoblanadi.   Elitlar   va   ularning   faoliyati   jamiyatning   boyliklari,   investitsiyalar,
siyosiy   qarorlar,   iqtisodiy   tashkilotlar   va   institutlar   orqali   moddiy   rivojlanishini
ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. 3
Elitlar va jamiyat o'rtasidagi munosabatlar jamiyatning moddiy boyliklariga
ko'rsatkichdir.   Bu   munosabatlar   elitlar   va   jamiyatning   boyliklarini   belgilaydi   va
jamiyatning   moddiy   rivojlanishini   ta'minlashda   muhim   rolni   o'ynayadi.   Quyidagi
ko'rsatkichlar   bu   munosabatlar   haqida   ma'lumot   beradi.   Boyliklar   va   moliyaviy
manbalar:   Elitlar   odatda   boyliklarga   ega   bo'lib,   moliyaviy   manbalar   bilan   keng
ta'sir   ko'rsatishadi.   Ularning   moliyaviy   boyliklari,   kapitalni   olib   borishda,
investitsiyalarda   va   iqtisodiy   faoliyatda   katta   o'rin   egallaydi.   Korxona   va   biznes
faoliyati: Elitlar o'rtasida korxonalar va biznes faoliyati bilan bog'liq munosabatlar
juda   muhimdir.   Ularning   korxonachilik   faoliyati,   biznes   strategiyalari   va
investitsiyalari jamiyatning moddiy rivojlanishini ta'minlashda katta rol o'ynayadi.
Investitsiyalar   va   innovatsiyalar:   Elitlar   va   ularning   biznes   tizimlari   jamiyatga
investitsiyalar   kiritishda   katta   o'rin   egallaydilar.   Bu   investitsiyalar   innovatsiyalar,
yangi   texnologiyalar   va   yangi   sohalarda   rivojlanishni   oshirish   uchun   muhimdir,
shuningdek,   jamiyatning   moddiy   rivojlanishini   ham   ta'minlaydi.   Moliyaviy
tizimlar va iqtisodiy sohalar: Elitlar va jamiyat o'rtasidagi munosabatlar moliyaviy
tizimlar   va   iqtisodiy   sohalar   bo'yicha   ham   o'zaro   bog'liqdir.   Ular   iqtisodiy
dasturlarni   shakllantirishda,   iqtisodiy   tashkilotlarning   strategiyasini   aniqlashda   va
jamiyatning   iqtisodiy   rivojlanishini   ta'minlashda   katta   o'rin   o'ynaydi.   Siyosiy
qarorlar va iqtisodiy rivojlanish: Elitlar va jamiyat o'rtasidagi munosabatlar siyosiy
qarorlar va iqtisodiy rivojlanish orasidagi munosabatlarni o'z ichiga oladi. Ularning
iqtisodiy   dasturlarni   qabul   qilishda   va   investitsiyalarni   yo'rg'ozishda   o'zlarining
3
  Field   L.   va   Higley   J,   Elitism,   L.,   1980,   pp4,   K.   Lashning   “Elitalar   qo‘zg‘oloni”   kitobi   X   Ortega   y
Gassetning   mashhur   “Omma   qo‘zg‘oloni”   kitobiga   aniq   qarama-qarshidir.   Qarang:   C.   Lash,   “Elitalar
isyoni”, 1995 yil. o'rinini   olishi   katta   ahamiyatga   ega.Bu   munosabatlar   jamiyatning   boyliklarini
belgilaydi   va   jamiyatning   moddiy   rivojlanishini   ta'minlashda   elitlar   va   jamiyat
o'rtasidagi munosabatlarning muhim rolni o'ynaydi. 
Elitologiyaning   resurslari,   kapitali   va   kuchlari   elitlar   va   ularning
faoliyatlarini   o'rganishda   va   tahlil   qilishda   muhim   rol   o'ynayadi.   Quyidagi   qator
resurslar   elitologiya   uchun   ahamiyatga   ega   bo'ladi.   Ma'lumot   va   ma'rifat:
Elitologiya faoliyatida ma'lumotlar va ma'rifat eng muhim resurslardan biridir. Bu
ma'lumotlar   elitlar   haqida,   ularning   faoliyatlarini,   ularning   iqtisodiy,   siyosiy   va
madaniy   ta'sirlarini,   jamiyatga   ta'sirini   o'rganishda   katta   ahamiyatga   ega   bo'ladi.
Moliyaviy   boyliklar:   Elitologiya,   elitlar   va   ularning   moliyaviy   boyliklari   va
boyliklari   bilan   bog'liq   o'rganish   uchun   moliyaviy   ma'lumotlarga   muhtojdir.   Bu
boyliklar  elitlar   tuzilishi,  ularning  iqtisodiy   kuchlari,  investitsiyalari  va  jamiyatga
ta'siri   haqida   ma'lumotlar   taqdim   etishda   muhimdir.   Kapital   va   investitsiyalar:
Elitologiya   tadqiqotchilarining   kapitali   va   investitsiyalari   elitlar   va   ularning
faoliyatlarini o'rganishda va tahlil qilishda katta ahamiyatga ega. Bu investitsiyala r
elitologiya   tadqiqotlarini   olib   borishda,   elitlar   bilan   muloqotlar   o'tkazishda,   va
tadqiqotchilar   uchun   zamonaviy   vositalar   va   texnologiyalarni   olishda   yordam
beradi.Texnologiya va vositalar:  Elitologiya faoliyatida zamonaviy texnologiyalar
va   vositalar   katta   ahamiyatga   ega.   Bu   texnologiyalar   va   vositalar   elitlar   haqida
ma'lumotlarni   to'plash,   tahlil   qilish   va   tarqatishda   va   elitologiya   tadqiqotchilariga
ahamiyatli   ma'lumotlar   taqdim   etishda   ishlatiladi.   Axborot   manbalari   va
o'zlashtirish:   Elitologiya   uchun   axborot   manbalari,   ma'lumotlarni   o'zlashtirish   va
ma'lumotlar   bazalari   ahamiyatga   ega.   Bu   manbalar   elitologiya   tadqiqotlari   uchun
keng qo'llaniladi va elitologiya faoliyatini ta'minlashda katta rol o'ynaydi. 
Bu   resurslar   elitologiya   faoliyatini   olib   borishda   muhim   ahamiyatga   ega   bo'ladi,
chunki ular elitlar va ularning faoliyatlarini o'rganish va tahlil qilishda muhimdir.
Elitologik   metodlar   elitlar   va   ularning   jamiyatga   ta'sirini   va   rivojlanishini
o'rganishda   foydalaniladi.   Bu   metodlar   elitologiya   sohasidagi   tadqiqotlar   va
tushunchalarni   rivojlantirishda   keng   qo'llaniladi   va   quyidagi   maqsadlarga
17 yo'naltiriladi.   Elitlar   va   ularning   jamiyatga   ta'siri:   Elitologik   metodlar   elitlar   va
ularning   jamiyatga   ta'sirini   o'rganishda   foydalaniladi.   Bu   usullar   elitlar   faoliyati,
ularning   siyosiy   va   iqtisodiy   ta'siri,   rivojlanishi   va   jamiyatning   o'zgarishlarini
tushuntirishda   muhimdir.   Elitlar   va   ularning   tuzilishi:   Elitologik   metodlar   elitlar
tuzilishini,   ularning   qanday   rivojlanishi   va   o'zlarining   jamiyatdagi   o'rinini
o'rganishda   qo'llaniladi.   Bu   metodlar   elitlar   guruhi   tuzilishini,   ularning   iqtisodiy,
siyosiy   va   madaniy   o'rnini   aniqlashga   yordam   beradi.     Siyosiy   va   iqtisodiy
qarorlarni o'rganish: Elitologik metodlar siyosiy va iqtisodiy qarorlarni o'rganishda
foydalaniladi.   Bu   usullar   elitlar   va   ularning   qaror   va   ruxsatlarini,   siyosiy   va
iqtisodiy ta'sirini tushuntirish, jamiyatga ta'sirini o'rganishda muhimdir.   Elitlar va
jamiyatning   o'zgarishi:   Elitologik   metodlar   elitlar   va   jamiyatning   o'zgarishlarini
o'rganishda   foydalaniladi.   Bu   usullar   elitlar   va   ularning   faoliyatlarini,
rivojlanishlarini va jamiyatdagi o'zgarishlarni tushuntirishda muhimdir.  Siyosiy va
iqtisodiy   tashkilotlar   tahlili:   Elitologik   metodlar   siyosiy   va   iqtisodiy   tashkilotlar
tahlil   qilishda   foydalaniladi.   Bu   usullar   elitlar   va   ularning   siyosiy   va   iqtisodiy
tashkilotlarda   o'zlarining   o'rinini   olish   va   jamiyatga   ta'sirini   tushuntirishda
muhimdir. Elitologik metodlar elitlar va ularning jamiyatga ta'sirini, rivojlanishini
va o'zgarishlarini o'rganishda foydalaniladi va elitologiya sohasidagi tadqiqotlar va
tushunchalarni rivojlantirishda keng qo'llaniladi.
2.2. Elitologiya  tizimlarni rivojlantirishdagi ahamiyati. 
Boyliklar   va   moliyaviy   manbalar   jamiyatning   moddiy   rivojlanishida   katta
o'rin egallaydilar. Bu ikki muhim konsept elitologiya va iqtisodiy tahlilning asosiy
qismidir.   Quyidagi   ta'riflar   ularning   o'zlarini   aniqlash   va   ta'riflashda   muhimdir.
Boyliklar   (Moliyaviy   Boyliklar):   Boyliklar   jamiyatda   moliyaviy   bo'lish   va
moliyaviy   manbalarga   ega   bo'lishni   anglatadi.   Bu   moliyaviy   boyliklar,   kapital,
tovarlar,   xizmatlar,   moliyaviy   resurslar   va   boshqa   moliyaviy   aktivlar   shaklida
ifodalangan bo'lishi mumkin. Boyliklar ko'proq moliyaviy rivojlanish va iqtisodiy
quvvatni   aks   ettiradi.   Moliyaviy   Manbalar:   Moliyaviy   manbalar   jamiyatning
boyliklarga   ega   bo'lishida   o'z   o'rnini   egallaydi.   Bu   moliyaviy   manbalar,   pul,
kapital,   korxonachilik   tizimi,   investitsiyalar,   va   boshqa   moliyaviy   resurslar shaklida   ifodalangan   bo'lishi   mumkin.   Moliyaviy   manbalar   jamiyatning   iqtisodiy
rivojlanishida   katta   o'rin   o'ynayadiBoyliklar   va   moliyaviy   manbalar   jamiyatning
moddiy   rivojlanishida   o'zaro   bog'liqdir.   Boyliklar   moliyaviy   manbalarning
o'lchamini,   ulardan   foydalanishni,   va   ularning   jamiyatga   ta'sirini   belgilaydi.
Moliyaviy   manbalar   esa   boyliklarning   o'zgarishi,   jamiyatning   iqtisodiy
rivojlanishi, va uning o'rni haqida ma'lumot  beradi. Elitologiya va iqtisodiy tahlil
bu   ikki   muhim   konseptni   tushuntirishda   boyliklar   va   moliyaviy   manbalar   bilan
bog'liq   hisob-kitoblarga   aloqador.   XX   asr   fanlarning   differensiallashuvi   va
integratsiyasi jarayonini keskin rag'batlantirdi. Bundan tashqari, yangi ilmiy fanlar
nafaqat allaqachon tashkil etilgan ilmiy fanlarning ixtisoslashgan sohalari sifatida,
balki turli xil, asosan bir-biriga bog'liq bo'lgan (va ba'zan bir-biridan juda uzoq) va
ko'pincha   usullar   va   tushunchalarning   yutuqlarini   birlashtiruvchi   fanlar   sifatida
tobora shakllanmoqda. Bir fanning boshqa fanning oldida turgan muammolarni hal
qilishda   evristik   bo'lib   chiqadi.   Aynan   mana   shunday   murakkab   ilmiy   intizom
borgan  sari   mustaqil   maqomga da’vogarlik qilayotgani   elitologiyadir. U  ijtimoiy-
siyosiy   falsafaga   mos   ravishda   shakllangan,   lekin   u   boshqa   turdosh   fanlarning
yutuqlari va usullarini birlashtirgan. Elitologiya siyosatshunoslik,  ijtimoiy falsafa,
siyosatshunoslik,   sotsiologiya,   umumiy   tarix,   ijtimoiy   psixologiya   va
madaniyatshunoslik   chorrahasida   joylashgan   murakkab   fanlararo   bilim   sifatida
rivojlandi. Aytgancha, fan har doim elitist bo'lib,uning  rivojlanishi eng yaxshisini
saqlash (va eng yomonini rad etish) bo'lib, erishilgan darajaga aylanadi, unda eng
yaxshi,   yangi,   ilg'or   yana   ochiladi   -   ya'ni   fan   -   bu   elitaning   tanlovi   va   ma'lum
ma'noda   u   elitologiyaning   amaliy   qo'llanilishidir.   Elitologiyani   nihoyatda   keng
ma’noda   borliqning   differentsiatsiyasi   va   ierarxiyasi,   uning   tartibliligi,
strukturalilashuvi va evolyutsiyasi haqidagi fan sifatida qarash mumkin. Ma'lumki,
tartibsizlikdan tartib-tartibga o'tish - rivojlanish jarayonining mazmuni - borliqning
differensiatsiyasini   o'z   ichiga   oladi,   bu   bilan   uning   ierarxiyasi   uzviy   bog'liqdir
(elita   fenomenini   tushunishning   asosiy   muammosi).   Ammo   biz   elitologiyaning
predmetini   kengaytirmaymiz,   agar   natijada   u   o'ziga   xosligini   yo'qotsa.   Ehtimol,
19 elitologiya   keng   ma'noda   borliqning   tizimli   tabiati   haqidagi   ta'limotga   (demak,
tizimlarning   umumiy   nazariyasiga),   uning   differentsiatsiyasi   va   ierarxiyasiga,
termodinamika   qonunlariga   asoslanadi   ,   desak   to'g'riroq   bo'lar   edi.   entropiya   va
negentropiya)   va   sinergetika. 4
  Umumiy   tizimlar   nazariyasi   juda   keng   qo'llanish
doirasiga   ega.   Deyarli   har   bir   mavzu   ma'lum   bir   tizim   sifatida   ifodalanishi
mumkin,   ya'ni.   bir-biri   bilan   munosabatlarda,   aloqada   bo'lgan,   ma'lum   birlikni
tashkil etuvchi elementlardan tashkil topgan ma'lum bir yaxlitlik; Bundan tashqari,
ushbu   munosabatlarning   ierarxiyasini,   ularning   bo'ysunishini   aniqlash   mumkin
(tizimning har bir elementi quyi tizim, ya'ni quyi tartibli tizim, kengroq tizimning
tarkibiy   qismi   sifatida   ko'rib   chiqilishi   mumkin).   Albatta,   bu   bog'liqliklar
elitologiyaning   o'ziga   xos   xususiyatlarini   ochib   bermaydi,   balki   elitologiya   qaysi
bilim   va   tamoyillarga   asoslanishini   ko'rsatadi;   Eng   yaxshi   holatda,   ular   faqat
elitologiya   qanday   metodologik   tamoyillarga   asoslanganligi   haqida   dastlabki
mulohazalar   bo'lishi   mumkin.   E'tibor   bering,   ierarxiya   nafaqat   ma'lum   bir
tizimning   morfologiyasiga,   balki   uning   faoliyatiga   ham   xosdir:   tizimning
individual darajalari uning xatti-harakatlarining ma'lum jihatlari uchun javobgardir,
butun   tizimning   ishlashi   o'zaro   ta'sir   natijasidir.   uning   barcha   darajalari   va   butun
tizimni   boshqarish   uning   eng   yuqori   darajasi   tomonidan   amalga   oshiriladi.
Shunday   qilib,   murakkab   dinamik   tizimlarda   boshqaruv   va   boshqariladigan   quyi
tizimlarni   farqlash,   bo'ysunish   hodisasini   qayd   etish   mumkin   -   elita   va   elitizm
muammosini   tushuntiruvchi   eng   muhim   nuqta.   Eng   murakkab   dinamik   tizimlar
orasida   biologik   va,   albatta,   ijtimoiy   tizimlar   alohida   qiziqish   uyg'otadi   va
ikkinchisi,   aslida,   elitologlar   tomonidan   ko'rib   chiqiladigan   o'ziga   xos   mavzudir.
Ta'kidlab   o'tamizki,   jamiyatga   dinamik   muvozanat   holatidagi   tizim   sifatida
yondashish asoschilaridan biri elitologiyaning tan olingan klassikasi  V.Pareto edi.
Shu   munosabat   bilan   men   A.A.Bogdanov   tomonidan   tektologiyada   tizimli
4
  Devline J. Rossiya demokratiyasining yuksalishi.  Elita inqilobining sabablari va oqibatlari, 1995; Leyn D. va
Ross   C.,   Kommunizmdan   kapitalizmga   o'tish.   Gorbachyovdan   Yeltsingacha   hukmron   elita,   NY,   1999;
Zimmerman V., Rossiya xalqi va tashqi siyosati: Rossiya elitasi va ommaviy istiqbollari 1993-2000, Nyu-York,
2002. yondashuvni   ishlab   chiqishni   ham   qayd   etmoqchimanva   T.   Kotarbinskiyning
prakseologiyasi,   bu  ayniqsa  siyosiy  va  ma'muriy  elitaning  faoliyatini   tushunishda
samaralidir.   Endi   elitologiyaning   predmetini   ijtimoiy   elitologiyaga,   ya'ni   so'zning
to'g'ri   ma'nosidagi   elitologiyaga   toraytiramiz.   Elitologiyani   ijtimoiy   tabaqalanish
va   tabaqalanish   fani,   aniqrog'i   har   qanday   ijtimoiy   tabaqalanish   tizimidagi   eng
yuqori   qatlam,   uning   butun   tizimni   yoki   uning   ayrim   quyi   tizimlarini   boshqarish
bilan bog'liq maxsus funktsiyalari haqidagi fan sifatida ko'rib chiqish mumkin. o'z-
o'zini   ta'minlash   tizimiga   va   uning   rivojlanishiga   xizmat   qiladigan   me'yorlar   va
qadriyatlarni   ishlab   chiqish,   uni   ma'lum   bir   yo'nalishdagi   harakatga   (tizimni
takomillashtirishga,   uning   rivojlanishiga)   yo'naltirish.   Shu   sababli,   elita
jamiyatning eng obro'li, obro'li odamlardan iborat bo'lgan qismini o'z ichiga oladi,
ular   ijtimoiy   tizimning   ishlashi   va   rivojlanishini   belgilaydigan   me'yorlar   va
qadriyatlarni  ishlab   chiqishda  etakchi   o'rinlarni   egallaydi,  ular   qadriyatlariga  mos
keladigan   guruhdir.   ,   ibratli   sanaladi,   jamiyat   hidoyat   qiladi.   Bular   yo   jamiyatni
bog‘lovchi   va   barqarorlashtiruvchi   an’analarning   tashuvchilari   yoki   boshqa
ijtimoiy   vaziyatlarda   (odatda   inqirozlar)   –   aholining   eng   faol,   ehtirosli   unsurlari
bo‘lib,   ular   innovatsion   guruhlardir.   Demak,   elitologiya   –   elitalar   haqidagi   fan,
demakki,   jamiyatni   differensiatsiyalash   asoslari,   bu   differensiasiyaning   mezonlari
va bu differensiasiyaning qonuniyligi haqidagi fandir. 
Rus   elitologiya   maktabi.   "Elitologiya"   atamasi   ruscha   yangilikdir.   U   80-yillarda
ilmiy   muomalaga   kiritildi   va   90-yillarning   ikkinchi   yarmidan   boshlab   Rossiya
ijtimoiy   fanlarida   keng  tarqaldi,   bu  borada   bir   qator   asarlar   nashr   etildi..  Ishonch
bilan aytishimiz  mumkinki, rus  elitologiya maktabi   shakllanmoqda.  Afsuski,  chet
ellik hamkasblar bu atamaning zarurligi va qonuniyligini (bu Rossiya innovatsiyasi
bo'lgani   uchunmi?)   yoki   hali   taklif   qilinmagan   uning   ekvivalentini   tan   olishga
shoshilmayaptilar. "Elitologiya" atamasi ingliz tili o'z ona tili bo'lgan odamlarning
qulog'iga   tegishi   mumkin.   Ular   siyosatshunoslikdan   “siyosatshunoslik”,
madaniyatshunoslikdan   “madaniyatshunoslik”   atamasini   afzal   ko‘rishlari   bejiz
emas. Biroq, biz bu atamaga umuman yopishib olmaymiz. Bu haqda rus maqolida
21 aytishimiz   mumkin:   "Agar   siz   uni   qozon   desangiz   ham,   uni   pechga   qo'ymang".
So'nggi   yillarda   ushbu   asar   muallifi   AQSh   va   Germaniyaning   10   dan   ortiq
universitetlarida bo'lib, ularning ko'plarida elitologik masalalar bo'yicha ma'ruzalar
o'qidi,   shuningdek,   kongress   va   konferentsiyalarda   ma'ruzalar   qildi.   Bundan
tashqari,   qoida   tariqasida,   mendan   amerikaliklar   va   g'arbiy   evropaliklar   uchun
an'anaviy   nomlar   ostida   ma'ruzalar   va   maxsus   kurslar   o'qishni   taklif   qilishdi:
sotsiologiya   bo'limlarida   "Elita   sotsiologiyasi"   va   siyosatshunoslik   bo'limlarida
"Siyosiy   elita".   Elita   sotsiologiyasi   va   siyosiy   elita   muammolari   elitologiyaning
juda   muhim   qismi   bo'lsa-da,   faqat   bir   qismi   ekanligini   tushuntirish   uchun   uzoq
vaqt kerak bo'ldi. Darhaqiqat, G‘arb universitetlarida o‘qitiladigan “Siyosiy elita”,
“Elita sotsiologiyasi”, “Elita nazariyalari” kurslari barcha elitologik muammolarni
tugatadimi? Ularni elitologiyaning alohida bo'limlari sifatida ko'rish mumkin, ular
elita   hodisasining   ayrim   tomonlarini   tavsiflaydi.   Bunday   tarqoq   yondashish   bilan
tadqiqot predmetini – elitani ma’lum bir yaxlitlik, ma’lum bir tizim sifatida qamrab
olish,   bu   hodisaning   faoliyat   ko‘rsatishi   va   rivojlanishi   qonuniyatlarini   ochib
berish,   uning   doirasidagi   munosabatlarning   barcha   boyliklarini   to‘liq   to‘ldirish
mumkin emas. elita va elita va butun jamiyat o'rtasidagi munosabatlar. Elitologiya,
xususan,   rus   elitologiya   maktabi   elita   va   elita   fenomeniga   aynan   shunday   yaxlit,
tizimli   yondashishni   talab   qiladi.   “Elitologiya”   atamasining   o‘ziga   kelsak,   uning
ma’nosini   bo‘rttirib   bo‘lmaydi;   Bundan   tashqari,   elitologiya   eng   keng   tushuncha
bo'lib,   elita   haqidagi   barcha   fanlarni   o'z   ichiga   oladi,   bu   masalani   ishlab
chiqayotgan ma'lum bir olimning qadriyat yo'nalishidan qat'i nazar, u apolog, elita
qo'shiqchisi yoki jamiyatning tanqidchisi bo'lishidan qat'i nazar. uning boshqaruvi
va   elitani   imtiyozli   mavqega   joylashtirish   uchun   elita.   Elitologiya   mafkuraviy
emas,   ilmiy   bo'lishga   intiladi.   G'arblik   hamkasblarning   "elitologiya"   atamasining
o'ziga va uni mustaqil fan sifatida ajratib ko'rsatishga qarshi e'tirozlari xarakterli va
qiziqishsiz   emas.   Mana,   ulardan   birining   fikri:   "Bu   atamaning   o'zi   juda   bema'ni,
qo'pol,   shuningdek,   ikkita   ildizdan   iborat   -   lotin   (elita)   va   yunoncha   (logos),   bu
allaqachon uning eklektizmi haqida gapiradi." Men bu dalilga qo'shilish mumkin,
deb javob berdim, men katta mamnuniyat bilan "aristologiya" atamasini kiritaman, bu   erda   ikkala   ildiz   ham   yunoncha   bo'ladi,   menga   lotincha   "elita"   ildizidan
yunoncha   "aristos"   afzalroq   tuyuladi.   Ammo   gap   shundaki,   V.   Pareto   tomonidan
ilmiy muomalaga  kiritilgan “elita” atamasi  ilm-fanda mustahkam  o‘rnashib  olgan
va   “aristologiya”   atamasi   allaqachon   murakkab   muammoga   yanada   katta
chalkashliklarni   keltirib   chiqaradi.   Elitologiyaga   yana   bir   e'tiroz.   Bu   muammoni
muhokama   qilishda   ishtirokchilardan   biri:   “Ilmiy   fanlar   soni   ko‘paysa   yomon”,
deb   o‘rta   asrlarning   mashhur   sxolasti   V.Okxemning   “varliklarni   ko‘paytirmaslik
kerak” degan so‘zlariga tayanishga chaqirdi. Bir hamkasbga javob berar ekanman,
u Okxemdan to'liq iqtibos keltirmaganiga ishora qilishim kerak edi: faylasuf "agar
zarurat   bo'lmasa,   mavjudotlarni   ko'paytirmaslik   kerak",   dedi.   Va   bu   "maxsus
ehtiyoj"   mavjud   bo'lganda   aniq.   Umuman   tarixiy   jarayonda   elitaning   roli   juda
katta,   Rossiya   esa   malakasiz,   shafqatsiz,   insofsiz   elitadan   juda   ko‘p   jabr   ko‘rdi.
Ammo keling, bir qator G'arbiy Evropa va Amerika universitetlarida o'qitiladigan
kurslarga   qaytaylik,   ular   o'zlarining   predmeti   sifatida   u   yoki   bu   elita,   elitalarni
o'rganishning   u   yoki   bu   tomoniga   ega.   "Elitlar   nazariyalari"   kursi   odatda   faqat
tarixiy   va   siyosatshunoslik   xarakteriga   ega.   L.   Field   va   J.   Higley   tomonidan
o'qitiladigan   juda   qiziqarli   kurs   "Elitizm"   (va   xuddi   shu   nomdagi   kitob)   bizning
muammolarimiz   bilan   bevosita   bog'liq   bo'lgan   muhim   paradigmani   tahlil   qiladi,
ammo bu faqat bitta paradigmadir. egalitar paradigmani hisobga oladi va shuning
uchun u elitologiyaning yaxlit tahlili deb da'vo qila olmaydi. F.Nitshe va J.Ortega
y   Gasset   ruhidagi   elitistik   tushunchalar   bilan   qanoatlantira   olmaymiz,   faqat
ularning   barchasi   elita-ommaviy   dixotomiyani   aksioma,   sivilizatsiyalashgan
jamiyat   me’yori   sifatida   so‘zsiz   qabul   qilib,   o‘rganish   imkoniyatini   e’tiborsiz
qoldirsa.   va   tadqiqotchilar   tomonidan   elita   fenomenini   talqin   qilish,   tenglik
paradigmasidan   boshlab   va   elitaning   mavjudligini   demokratiyaga   da'vat   sifatida
ko'rib,   bu   bo'linishni   davom   ettirishga   e'tirozlarni   chetga   surib   qo'yadi.   elita.
"Siyosiy   elita"   kursida   barcha   elitologik   masalalarni   qamrab   olishga   da'vogarlar
ham   kamroq.   Shuni   ta'kidlash   kerakki,   zamonaviy   tadqiqotchilarning   mutlaq
ko'pchiligi elitaning (siyosiy, iqtisodiy, diniy, madaniy va boshqalar) plyuralizmini
23 tan oladi. Ammo agar biron bir kontekstda "elita" tushunchasi qaysi elitani nazarda
tutayotganini aniqlovchi sifatsiz ishlatilsa, biz siyosiy elita haqida gapirayotganiga
amin   bo'lish   mumkin.   Aynan   shu   holat   shuni   ko'rsatadiki,   jamoat   ongida   aynan
siyosiy elita birinchi o'ringa chiqadi, u boshqa, siyosiy bo'lmagan elitalarni orqaga
suradi   (bu,   bizning   fikrimizcha,   yaxshilikdan   ko'ra   yomonroqdir,   chunki   u   sukut
bo'yicha   o'z-o'zidan   jamiyatning   o'ziga   xosligini   nazarda   tutadi.   siyosiy   elitaning
ustuvorligi).   Bizga   ko'ra,   elita   ierarxiyasida,   ijtimoiy   jihatdan   ustun   bo'lgan
guruhlarda   etakchi   o'rin   haqli   ravishda   madaniy   elitaga   tegishli   bo'lishi   kerak,
yangi   madaniy   va   tsivilizatsiya   me'yorlarini   yaratuvchilar   esa   elita   va   insoniyat
etakchilari   ierarxiyasida   eng   yuqori   o'rin   egallashi   kerak   Iskandar   Zulqarnayn,
Tsezar,   Napoleon,   Lenin   yoki   Cherchillga   emas,   balki   Budda,   Masih,   Sokrat,
Muhammad, Kant, Eynshteyn, Saxarovga beriladi. Ehtimol, elitologiya predmetiga
eng yaqin narsa elita sotsiologiyasining predmetidir. Biroq elita sotsiologiyasining
predmeti   elitologiya   predmetiga   qaraganda   sezilarli   darajada   torroqdir.   Elita
sotsiologiyasi   elitologiya   mazmunining   barcha   boyligini   tugatmaydi.   Sotsiologik
tadqiqot   usullari   ham   mutlaqlashtirilmasligi   kerak;   elitologiyada   ular   falsafiy,
siyosatshunoslik,   madaniy   va   psixologik   fanlar   bilan   to'ldiriladi.   Elitani
aniqlashning sotsiologik yondashuvi 19-asr oxiri - 20-asr boshlari elitologiyasining
asoschilaridan   va   klassiklaridan   biri   V.   Pareto   tomonidan   taklif   qilingan.   Inson
faoliyatining   turli   sohalarida   u   ushbu   faoliyatni   eng   muvaffaqiyatli   amalga
oshirgan odamlarni aniqladi (ularga 10 indeksini, keyin esa kamayib borayotganini
nolga   tenglashtirdi).   Aytaylik,   boylik   mezoniga   ko'ra,   milliarderlarga   o'n,   zo'rg'a
sirtda   qoladiganlarga   bir,   tilanchi,   uysiz   odam   uchun   0   ball   berish   kerak   (garchi,
Paretoning   so'zlariga   ko'ra,   har   doim   shunday   bo'ladi).   ierarxiya   va,   demak,
tilanchilar,   uysizlar   va   boshqalar   elitasi).   Ammo,   aytaylik,   madaniy   elitani
aniqlashda bu mezondan foydalanish mumkinmi? Van Gog yoki Vermeerga qaysi
ko'rsatkichni   beramiz   -   zamondoshlari   qadrlamagan   rassomlik   daholarimi   yoki
uning   dahosi   faqat   minnatdor   avlodlari   tomonidan   to'liq   baholangan   Baxgami?
Shubhasiz,   ayniqsa,   madaniy   mezonlar   kerak   bo'ladi.   Elita   sotsiologiyasi
elitologiyaning eng muhim qismidir, lekin u hali ham uning bir qismidir. Shuning uchun   rus   elitologiya   maktabi   tomonidan   taklif   qilingan   tizimli   yondashuv   bizga
yanada istiqbolli ko'rinadi. Bundan tashqari, zamonaviy rus elitologiyasi maktabini
shakllantirish   uchun   boshqa   muhim   shartlar   mavjud   edi.   U   inqilobdan   oldingi   va
emigrant   falsafasi,   huquqshunosligi,   sotsiologiyasi,   N.A.   Berdyaev,   M.Ya,   P.A   ,
elitologiya   rivojiga   beqiyos   hissa   qo'shgan.     Rus   elitologiya   maktabi   so'nggi   o'n
yillikda   jadal   rivojlanmoqda;   vakillari   tomonidan   elitologiyaning   eng   muhim
jihatlariga bag‘ishlangan yigirmadan ortiq monografiya va yuzlab maqolalar chop
etilgan.   Moskva   elitologlari   M.N.Ashin,   O.V.Oxotskiy   va   boshqalar.   dan   olimlar
Yekaterinburg,   Saratov,   Tatariston   va   Rossiyaning   boshqa   ko'plab   mintaqalari.
Aynan   Rossiyada   -   dunyoda   birinchi   marta   -   "Elitologik   tadqiqotlar"   (nazariy
jurnal), "Rossiya elitasi" (rasmli mashhur nashr), "Elita ta'lim" elitologik jurnallar
nashr   etiladi.   Rus   elitologiyasi   maktabi   haqli   ravishda   nafaqat   rus   elitasini
o'rganishda (bir necha o'n yillar oldin rus elitasini faqat chet ellik sovetologlar va
rus   siyosiy   muhojirlarining   asarlaridan   o'rganish   mumkin   edi),   balki   bir   qator
mamlakatlarda   ham   etakchi   o'rinni   egalladi.   elitologiyaning   umumiy   nazariy
muammolari.
25 III
  BOB Elitaning jamiyatda tutgan o`rni va ro`li
3.1.  Ma`lumotlarni to`plash, ularni qo`llash, tahlil qilish xususiyatlari  
Keling,   elitologiya,   elitizm,   elitizm   kabi   tushunchalarni   (hali   chalkashib
ketgan)   farqlashdan   boshlaylik.   Bu   atamalarning   chalkashligi,   birinchi   navbatda,
elitologiya   elitizm   sifatida   paydo   bo'lganligining   natijasidir,   chunki   uning
nazariyotchilari elita a'zolari jalb qilingan va mafkurachi (va shu bilan apologistlar)
bo'lgan aholi qatlamlari manfaatlarini himoya qilishgan. ) bu qatlamlardan. Elitizm
jamiyatning   elita   va   ommaga   bo linishi   ijtimoiy   tuzilish   me yori,   sivilizatsiyaʻ ʼ
atributi   ekanligiga   asoslangan   tushunchadir   (bunday   bo linishning   yo qligi	
ʻ ʻ
jamiyatning   vahshiylik   va   rivojlanmaganlik   belgisidir).   Jamiyat   qanchalik
aristokratik   bo‘lsa,   u   jamiyat   sifatida   shunchalik   yuqori   bo‘ladi   (F.   Nitsshe,   X.
Ortega i Gasset). Bu tushunchadagi  elita ozmi-ko pmi yopiq qatlam bo lib, uning	
ʻ ʻ
a zolari nouveau boylikni qabul qilmaydi yoki mensimaydi. Shunday qilib, elitizm	
ʼ
aristokratik   va   chuqur   konservativ   dunyoqarashdir.   Shunga   ko'ra,   uning
tarafdorlarining   yozuvlari   ular   tegishli   bo'lgan   yoki   ular   tomonidan
boshqariladigan eng yuqori ijtimoiy qatlamning aksidir.
Elitizm elitizmga yaqin hodisa, lekin unga o'xshash tushuncha emas. Elita va
omma   o'rtasidagi   bir   xil   dixotomiyani   dastlabki   postulat   sifatida   qabul   qilgan
holda,   uning   tarafdorlari   ommaga   ochiq   yoki   yomon   yashirin   nafrat   bilan
munosabatda   bo'lmaydilar   (bu   Platon   yoki   Nitsshe   kabi   elitistlarga   xos),   ular ko'proq   liberaldirlar.   ommani   hurmat   qilishi   va   quyoshdagi   joyga   bo'lgan
huquqlarini   tan   olishi   mumkin.   Har   holda,   ularning   tushunchasiga   ko‘ra,   elita
jamiyatning   yopiq   qatlami   bo‘lmaslik,   aksincha,   elita   bo‘lmagan   qatlamlardan,
jumladan, quyi ijtimoiy tabaqalardan bo‘lgan eng qobiliyatli  kishilar  uchun ochiq
bo‘lishi kerak. Ular odatda yuqori darajadagi ijtimoiy harakatchanlikni qonuniy va
hatto   kerakli   deb   qabul   qilishadi.   Har   qanday   jamiyat   ijtimoiy   tabaqalanishga
bo'ysunadi,   bu   qobiliyatlarning   teng   taqsimlanmaganligidan   kelib   chiqadi;   elita
lavozimlari   uchun   raqobatda   boshqaruv   faoliyatiga   funktsional   jihatdan   ko'proq
tayyor   bo'lganlar   g'olib   chiqadi.   Elitistlar   elitaga   meritokratik   yondashuv   bilan
tavsiflanadi   (ammo   bu   yondashuv   elitistlarning   monopoliyasi   emas;   u   bir   qator
mo''tadil   elitistlarga   ham,   mo''tadil   egalitarlarga   ham   xosdir).   Ta'kidlab   o'tamizki,
jamiyatga   dinamik   muvozanat   holatidagi   tizim   sifatida   yondashish   asoschilaridan
biri elitologiyaning tan olingan klassikasi  V.Pareto edi. Shu munosabat bilan men
A.A.Bogdanov tomonidan tektologiyada tizimli yondashuvni ishlab chiqishni ham
qayd  etmoqchimanva  T.  Kotarbinskiyning   prakseologiyasi,   bu  ayniqsa  siyosiy  va
ma'muriy   elitaning   faoliyatini   tushunishda   samaralidir.   Endi   elitologiyaning
predmetini   ijtimoiy   elitologiyaga,   ya'ni   so'zning   to'g'ri   ma'nosidagi   elitologiyaga
toraytiramiz. Elitologiyani ijtimoiy tabaqalanish va tabaqalanish fani, aniqrog'i har
qanday   ijtimoiy   tabaqalanish   tizimidagi   eng   yuqori   qatlam,   uning   butun   tizimni
yoki   uning   ayrim   quyi   tizimlarini   boshqarish   bilan   bog'liq   maxsus   funktsiyalari
haqidagi fan sifatida ko'rib chiqish mumkin. o'z-o'zini ta'minlash tizimiga va uning
rivojlanishiga   xizmat   qiladigan   me'yorlar   va   qadriyatlarni   ishlab   chiqish,   uni
ma'lum   bir   yo'nalishdagi   harakatga   (tizimni   takomillashtirishga,   uning
rivojlanishiga)   yo'naltirish.   Shu   sababli,   elita   jamiyatning   eng   obro'li,   obro'li
odamlardan iborat bo'lgan qismini o'z ichiga oladi, ular ijtimoiy tizimning ishlashi
va rivojlanishini belgilaydigan me'yorlar va qadriyatlarni ishlab chiqishda etakchi
o'rinlarni   egallaydi,   ular   qadriyatlariga   mos   keladigan   guruhdir.   ,   ibratli   sanaladi,
jamiyat   hidoyat   qiladi.   Bular   yo   jamiyatni   bog‘lovchi   va   barqarorlashtiruvchi
an’analarning tashuvchilari yoki boshqa ijtimoiy vaziyatlarda (odatda inqirozlar) –
27 aholining eng faol, ehtirosli unsurlari bo‘lib, ular innovatsion guruhlardir. Demak,
elitologiya – elitalar haqidagi fan, demakki, jamiyatni differensiatsiyalash asoslari,
bu   differensiasiyaning   mezonlari   va   bu   differensiasiyaning   qonuniyligi   haqidagi
fandir. Albatta, u "eng yaxshi" va "tanlangan" tushunchalarining ta'rifini o'z ichiga
olgan   tegishli   kategorik   apparatni   ishlab   chiqishi   kerak.   Nihoyat,   ko'pincha
(birinchi   navbatda   siyosatshunoslikda)   elita   atamaning   tor   ma'nosida   siyosiy-
ma'muriy,   boshqaruv   elitasi   sifatida   aytiladi.   Aynan   elitologiyaning   ushbu
komponenti   (ehtimol,   buning   uchun   etarli   asoslarsiz)   elitologiyaning   eng   muhim,
keng   tarqalgan,   "amaliy"   qismiga   aylandi,   garchi   bu   ko'plab   elitologik   fanlardan
biri   bo'lsa   ham.   Bu   tor   ma’noda   elitologiyaning   predmeti   (aniqrog‘i,   siyosiy
elitologiya)   ijtimoiy-siyosiy   boshqaruv   jarayonini   va   eng   avvalo,   siyosiy
ishtirokchilarning   eng   yuqori   qatlamini   o‘rganadi,   uni   bevosita   olib   boruvchi
ijtimoiy qatlamni aniqlash va tavsiflaydi. ushbu boshqaruv, uning predmeti bo'lgan
(yoki   har   holda,   ushbu   sub'ektning   eng   muhim   tarkibiy   elementi),   boshqacha
aytganda,   elitani,   uning   tarkibini,   faoliyat   ko'rsatish   qonuniyatlarini,   hokimiyatga
ko'tarilishi   va   uni   saqlab   qolishini   o'rganish.   bu   hokimiyatning,   uning   hukmron
qatlam   sifatida   qonuniylashtirilishi,   sharti   -   izdoshlar   ommasi   tomonidan   uning
etakchi   rolini   tan   olish,   ijtimoiy   jarayondagi   rolini   o'rganish,   uning   tanazzulga
uchrashi,   tanazzulga   uchrashi   sabablari   (odatda   uning   yopiqlik)   va   tarixiy
maydondan   o'zgargan   tarixiy   sharoitlarga   mos   kelmaslik,   elitaning   o'zgarishi   va
o'zgarishi qonuniyatlarini o'rganish. 5
3.2. Elitalogiyaning ijtimoiy- gumanitar fanlar o`rtasida tutgan o`rni
Keling,   elitologiya,   elitizm,   elitizm   kabi   tushunchalarni   (hali   chalkashib
ketgan)   farqlashdan   boshlaylik.   Bu   atamalarning   chalkashligi,   birinchi   navbatda,
elitologiya   elitizm   sifatida   paydo   bo'lganligining   natijasidir,   chunki   uning
nazariyotchilari elita a'zolari jalb qilingan va mafkurachi (va shu bilan apologistlar)
bo'lgan aholi qatlamlari manfaatlarini himoya qilishgan. ) bu qatlamlardan. Elitizm
5
  Основы   политической   элитологии.   Учебное   пособие   /   Ашин   К.,   Понеделков   А.В.,   Игнатов   В.Г.,
Старостин А.М. –М  jamiyatning   elita   va   ommaga   bo linishi   ijtimoiy   tuzilish   me yori,   sivilizatsiyaʻ ʼ
atributi   ekanligiga   asoslangan   tushunchadir   (bunday   bo linishning   yo qligi	
ʻ ʻ
jamiyatning   vahshiylik   va   rivojlanmaganlik   belgisidir).   Jamiyat   qanchalik
aristokratik   bo‘lsa,   u   jamiyat   sifatida   shunchalik   yuqori   bo‘ladi   (F.   Nitsshe,   X.
Ortega i Gasset). Bu tushunchadagi  elita ozmi-ko pmi yopiq qatlam bo lib, uning	
ʻ ʻ
a zolari nouveau boylikni qabul qilmaydi yoki mensimaydi. Shunday qilib, elitizm	
ʼ
aristokratik   va   chuqur   konservativ   dunyoqarashdir.   Shunga   ko'ra,   uning
tarafdorlarining   yozuvlari   ular   tegishli   bo'lgan   yoki   ular   tomonidan
boshqariladigan   eng   yuqori   ijtimoiy   qatlamning   aksidir.   Elitizm   elitizmga   yaqin
hodisa,   lekin   unga   o'xshash   tushuncha   emas.   Elita   va   omma   o'rtasidagi   bir   xil
dixotomiyani   dastlabki   postulat   sifatida   qabul   qilgan   holda,   uning   tarafdorlari
ommaga   ochiq   yoki   yomon   yashirin   nafrat   bilan   munosabatda   bo'lmaydilar   (bu
Platon yoki Nitsshe kabi elitistlarga xos), ular ko'proq liberaldirlar. ommani hurmat
qilishi   va   quyoshdagi   joyga   bo'lgan   huquqlarini   tan   olishi   mumkin.   Har   holda,
ularning   tushunchasiga   ko‘ra,   elita   jamiyatning   yopiq   qatlami   bo‘lmaslik,
aksincha,   elita   bo‘lmagan   qatlamlardan,   jumladan,   quyi   ijtimoiy   tabaqalardan
bo‘lgan   eng   qobiliyatli   kishilar   uchun   ochiq   bo‘lishi   kerak.   Ular   odatda   yuqori
darajadagi ijtimoiy harakatchanlikni qonuniy va hatto kerakli deb qabul  qilishadi.
Har   qanday   jamiyat   ijtimoiy   tabaqalanishga   bo'ysunadi,   bu   qobiliyatlarning   teng
taqsimlanmaganligidan kelib chiqadi; elita lavozimlari uchun raqobatda boshqaruv
faoliyatiga   funktsional   jihatdan   ko'p.   Elitologik   gnoseologiya   Bu   muammoda
yopiqligi bilan ajralib turadigan elitist va elitizm o'rtasidagi farq ayniqsa aniq ochib
berilganidan   boshlaylik.   Elita   gnoseologiyasi   -   ibtidoiy   jamoa   tuzumining
parchalanishi  va paydo bo'lishi  davrida "ilohiy in'om" ga ega bo'lgan "tanlangan"
uchun   ezoterik   bilim   nazariyasi   sinfiy   jamiyatning   tabaqalanishi   nafaqat   klan
aristokratiyasiga   mansubligiga,   balki   muqaddas   bilimlar   va   marosimlar   bilan
tanishishga   asoslangan   edi,   ularning   tashuvchilari   asosan   ruhoniylar   tabaqasi   edi.
Bu maxfiy bilim proto-elitaning ramziy kapitalini tashkil etdi va uning jamiyatdagi
imtiyozli   mavqega   da'volarini   qonuniylashtirdi.   Elita   ezoterik   bilimlari   uch   ming
29 yildan ko'proq vaqt davomida rivojlangan - Brahmanlardan, qadimgi Hindiston va
qadimgi   Xitoyning   birinchi   falsafiy   maktablari   (shu   jumladan   Taoistlar),
Sokratgacha   bo'lgan   davr   tomonidan   ishlab   chiqilgan   "okkultizm",   ierarxik
"mukammallik   nazariyasi".   Pifagorning   "Elita   ongining   Platonik   tushunchasi
(g'oyalar   olamiga   eng   yaqin   bo'lgan   ong   holati),   "eydetik   ko'rish".   Yangi   asr
ostonasida   elita   ezoterik   gnoseologiya   teosofiya   tomonidan   ishlab   chiqilgan   -
"tanlanganlarga" ochib berilgan Xudo haqidagi mistik bilim. Meister Ekxart (1575-
1624)   ramziy ma'noda  shifrlangan ilohiy  donolikni,  Xudoning o'zini  ochib  berish
haqidagi   bilimini   tushunish   vazifasini   qo'ydi.   Shvetsiyalik   mistik   E.   Swedenborg
(1688-1772) uchun tanlangan mutafakkirlarning vazifasi Xudo Kalomining haqiqiy
belgilarini, birinchi navbatda, "Pentateux" ni tushunish va er yuzidagi va dunyoviy
dunyo   o'rtasidagi   ramziy   yozishmalarni   aniqlashdir.   "o'zga   dunyo".   19-asrda
teosofiya   an anasi   H.  P.  Blavatskiy   (1831—1891)   va  uning   izdoshlari   tomonidanʼ
rivojlantirildi.   U   dinni,   falsafani,   okkultizmni   sintez   qilishga   intildi,   braxmanizm
an'analariga,   hinduizmning   karma   haqidagi   ta'limotlariga   tayandi,   barcha   diniy
ma'nolarning   o'ziga   xosligini   o'rnatishga,   universal   din   yaratishga   intildi,
okkultizm   bilimlari   va   g'ayritabiiy   qobiliyatlarga   erishish   vazifasini   qo'ydi.
tashuvchilari   ezoterik   bilimlar   sirlarini   o'zlashtirgan   "tashabbuschilar".
Antroposofiya   asoschisi   R.   Shtayner   (1861–1925)   o z   asarlarini   teosofiya	
ʻ
an analarida   spekulyativ   tasavvufni   rivojlantirishga   bag ishlagan.   Ushbu   mistik,	
ʼ ʻ
okkultizmga yo'naltirilgan ezoterik (va shu bilan birga elitistik) bilish nazariyasini
ilmiy gnoseologiyaga (bu nuqtai nazardan chuqurligi, tanqidiy tabiati va tanqidga
ochiqligi   ma'nosida   elita   deb   atash   mumkin)   qarama-qarshi   qo'yish   mumkin.   I.
Kant   dahosi   bilan   urug'langan   bilish   nazariyasi.   Elitologik   falsafiy   antropologiya
va   elita   personalizmi   Konfutsiy,   Pifagor,   Platondan   N.F.Berdyaev   va
E.Muniergacha   bo'lgan   an'ana   bo'lib,   inson   muammolarini   har   tomonlama
o'rganishga,   shaxsning   o'zini-o'zi   takomillashtirish   masalasiga   alohida   e'tibor
qaratishga   qaratilgan.   elita   shaxs   darajasiga   komillik   bosqichlari   Shaxsning
elitizatsiyasi diniy falsafaning buddizmdan ("ma'rifatli" shaxs muammosi) boshlab
bir   qator   yo'nalishlarining   markazida   turadi.   Falsafiy   antropologiya   inson   nima, uning   mohiyati,   yaxlitligi   nimadan   iborat   degan   savollarga   javob   izlaydi.   Inson
mavjudligining usuli - bu imkoniyat; shaxs - bu loyiha (M. Xaydegger), shaxs - u
o'zidan   nima   qiladi   (A.   Kamyu).   Demak,   uning   o'z-o'zini   takomillashtirish   yo'li,
chegarasidan   tashqariga   chiqish,   ulardan   yuqoriga   ko'tarilish   imkoniyati
(individning elitizatsiyasi). Personalizm shunga o'xshash binolardan kelib chiqadi:
shaxsiyat   tsivilizatsiyaning   eng   yuqori   ma'nosidir.   N.   Berdyaev   shaxsiyati
“esxatologik” deb ataladi, lekin uni haqli ravishda elitologik personalizm deb atash
mumkin:   inson   Xudoning   o'xshashidir,   u   ijod   jarayonida   xudoga   o'xshashlik
xususiyatlarini   oladi   va   shu   orqali   o'z   da'vatini   amalga   oshiradi.   Berdyaev
insonning eng muhim xususiyati uning o'zidan qanoatlanmasligi, o'z chegaralarini
yengib o'tishga,   g'ayritabiiylikka,  idealga  intilishida,  deb  ta'kidlagan.  Personalizm
pedagogikani   yaratishga   intiladi,   uning   maqsadi   insonda   shaxsiy   tamoyillarni
uyg'otish   va   rivojlantirish,   shaxsning   o'zini   o'zi   yuksaltirishini,   uning
elitizatsiyasini,   ya'ni   elita   pedagogikasini   rag'batlantirishdir.   Ijtimoiy-falsafiy
elitologiya   elitaga   nisbatan   me'yoriy   yondashuvni   topishga   qaratilgan   bo'lib,   u,
ehtimol, "elita" atamasining etimologiyasiga eng mos keladi, bu elitaga o'zlarining
axloqiy   va   intellektual   fazilatlari   bilan   ajralib   turadigan   eng   ijodiy   odamlarni
kiritishni talab qiladi. Ushbu yondashuvga yaqin meritokratik kontseptsiya haqiqiy
elita   nafaqat   tug'ilish   yoki   tasodifan   "yuqorida"   bo'lganlar   emas,   balki   xizmat
elitasi,   aql-zakovat,   ta'lim,   intellektual   elita   ekanligiga   asoslanadi.   va   axloqiy
ustunlik,   bilimdonlik   va   ijodiy   salohiyat ю   Hech   shubha   yo'qki,   elitologiyada
muhim, hatto aytish mumkinki, markaziy o'rin elita sotsiologiyasiga tegishli (yana
bir   bor   eslaylikki,   elitologiyaning   predmeti   elita   sotsiologiyasi   predmetidan
kengroqdir;   ular   bir-biri   bilan   bog'liq.   butun   va   bir   qism).   Asosan   me’yoriylikka
qaratilgan   falsafiy-sotsiologik   yondashuvdan   farqli   o’laroq,   elita   sotsiologiyasi
haqiqiy elitalarni o’rganishga urg’u beradi. Ma'lumki, sotsiologiya ijtimoiy tuzilma
va ijtimoiy harakatchanlikni (guruh va individual) tahlil qilishda qanchalik muhim
va   yuqoriga   qarab   harakatlanish   (birinchi   navbatda   elita   uchun)   va   elitani   ishga
olish   mexanizmlarini   o'rganish   alohida   qiziqish   uyg'otadi.   Sotsiologiya   elitani
31 jamiyat qadriyatlari bo'yicha boshqariladigan mos yozuvlar guruhi sifatida qarash
bilan   tavsiflanadi.   Axloqiy   baholardan   iloji   boricha   chalg'itib,   u   jamiyatdagi   va
turli   ijtimoiy   guruhlardagi   elitani   mulkiy   maqom,   maqom,   hokimiyat
munosabatlaridagi   o'rni   kabi   mezonlarga   ko'ra   belgilaydi.   Odatda   M.Veber
an'analarida   obro'   va   imtiyozlarga   da'volar,   ramziy   sharafni   taqsimlash   bilan
bog'liq maqom yondashuviga urg'u beriladi. Bu borada elitologiyada irsiy omillar,
ijtimoiy kelib chiqishi, irqi va millati, shaxsiy yutuqlarga asoslangan maqom bilan
bog'liq   bo'lgan   belgilangan   maqom   muammosi   alohida   qiziqish   uyg'otadi.
Birinchisi   yopiq   elitaga   ega   jamiyatlarda   hal   qiluvchi   rol   o'ynaydi,   ikkinchisi   -
ochiq.   Elitalarni   o'rganishning   sotsiologik   usullari   orasida   eng   muhim   o'rinni
empirik tadqiqot usuli egallaydi. Sotsiologiyada V.Pareto tomonidan taklif etilgan
elitani   aniqlashning   statistik   usuli   keng   qo'llaniladi.   Sotsiologiyaning   elitologiya
tarkibidagi   muhim   rolini   e'tirof   etgan   holda,   biz,   shu   bilan   birga,   elitologiya
mustaqil fan sifatida kerak emas, deb hisoblaydigan bir qator sotsiologlarga e'tiroz
bildirmoqchimiz, chunki ularning fikricha, sotsiologiya elita elitologik masalalarni
qamrab   oladi.   Elitologiyaning   barcha   muammolarini   sotsiologiya   doirasida   hal
etishni   da'vo   qilib,   ular   shunday   qilib,   o'ziga   xos   "sotsiologik   ekspansionizm"   ni
namoyish etadilar. Nisbatan yosh fan (falsafa va tarix bilan solishtirganda) bo'lgan
sotsiologiya o'zining tadqiqot ob'ekti va predmetini aniqlashda o'zi uchun hududni
boshqa,   ilgari   yaratilgan   fanlardan   "zabt   etishga"   majbur   bo'ldi.   Sotsiologiyaning
bunday   "ekspansionizmi"   rivojlanayotgan   fanning   "bolalik   kasalligi"   sifatida
qaralishi   mumkin.   Elita   sotsiologiyasining   mavjudligi   va   unumli
rivojlanayotganligi,   madaniyat   sotsiologiyasining   mavjudligi
madaniyatshunoslikni   inkor   etmagani   yoki   o‘rnini   bosmaganidek,   siyosat
sotsiologiyasining   mavjudligi   ham   sotsiologiyaga   ehtiyoj   yo‘qligini   anglatmaydi.
siyosiy   fanni   bekor   qilish   yoki   almashtirish.   Ilmiy   statistika   shuni   ko'rsatadiki,
elitologiyaning   barcha   bo'limlari   ichida   eng   ko'p   tadqiqotchilarni   siyosiy
elitologiya   jalb   qiladi.   Ularning   bu   masalaga   e'tibori   keng   jamoatchilikning   unga
bo'lgan qiziqishiga, ijtimoiy tuzumga, siyosatning asosiy sub'ekti kim - omma yoki
tor   elita   guruhi   ekanligini   tushunish,   eng   muhim   strategik   maqsadlar   ortida   kim turganini   tushunish   zarurligiga   javobdir.   millionlab   insonlar   taqdiriga   daxldor
qarorlar  , urush  va tinchlik masalalari, bu odamlar  kimlar, ular  haqli  ravishda  o'z
pozitsiyalarini   egallaydilarmi,   siyosiy   muammolarni   qanchalik   mohirlik   bilan   hal
qilmoqdalar. Siyosiy sotsiologiya ma'lumotlaridan foydalangan holda, ular siyosiy
elita a'zolarining ijtimoiy mansubligi va kelib chiqishini, yoshi, ma'lumot va kasbiy
tayyorgarlik   darajasini,   qadriyat   yo'nalishlarini,   siyosiy   elitaning   asosiy   turlarini
(kasta, sinf, sinf, nomenklatura, meritokratik) o'rganadilar. guruhlar, elita ichidagi
klanlar,   elitaning   shakllanishi   va   o zgarishi   masalalari,   muxolifat   paradigmalari:ʻ
elitizm va egalitarizm, elitizm va plyuralizm, elitizm va demokratiyani tahlil qiladi.
33 XULOSA
Xulosa   qilib   shuni   ta'kidlaymizki,   biz   elitologiyaning   strukturaviy
elementlarini   ko'rib   chiqishni   so'nggi   o'n   yilliklarda   tadqiqotchilarning   e'tiborini
eng   kam   jalb   etgan   soha   -   falsafiy   elitologiyadan   boshladik   va   ayniqsa   intensiv
o'rganilayotgani   -   siyosiy   elitologiya   bilan   yakunlandi.   Men   elitologlarning
e'tiborini   jalb   qilish   orqali   ushbu   nomutanosiblikni   to'g'irlamoqchiman   falsafiy
elitologiya   muammolari   adabiyotlarda   kam   yoritilgan   va   u   umumiy   elitologiya
nazariyasi qurilgan poydevordir.
Har xil turdagi elitalarni qiyosiy o'rganish, siyosiy elita va omma o'rtasidagi
munosabatlarni   tahlil   qilish,   bu   munosabatlarni   optimallashtirish   imkoniyatlari,
siyosiy etakchilik muammolari  alohida qiziqish uyg'otadi. Siyosiy elitologiyaning
muhim   va   o'sib   borayotgan   sohasi   -   bu   dunyoning   turli   mamlakatlaridagi
mintaqaviy   siyosiy   va   ma'muriy   elitalarni   o'rganishdir   .Biz   faqat   elitologiyaning
ayrim   sohalarini   qayd   etdik.   Elitologiyaning   iqtisodiy,   madaniy,   diniy   va   harbiy elitalarni   o'rganish   kabi   muhim   bo'limlarini   qayd   etmaslik   mumkin   emas.   Inson
faoliyatining   deyarli   har   bir   sohasi   o'z   elitasiga   ega   bo'lgani   uchun,   hatto   turli
elitalarni   sanab   o'tishga   harakat   qilsak,   muvaffaqiyatga   erisha   olmaymiz,   biz
cheksizlikka   boramiz.   Demak,   elitologiya   predmeti   doimiy   ravishda   kengayib
boradi.   Ammo   shuni   ta'kidlash   kerakki,   elitologiyaning   har   bir   bo'limi   elitani
ajralmas   hodisa   sifatida   o'rganishning   tarkibiy   elementi   hisoblanadi,   bu
bo'limlarning har birida ularning o'ziga xos xususiyatlari bilan bir qatorda ma'lum
umumiy qonuniyatlarni  ajratib ko'rsatish   mumkin.  umumiy nazariyani,  o'ziga  xos
tarzda   sindirilgan   barcha   ushbu   o'ziga   xos   sohalarda   "ishlaydigan"   elitologiya
metodologiyasini yaratish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Bogdanov A. Tektologiya. Umumiy tashkiliy fan. 2 jildda M., 1989 yil.
2. Kotarbinskiy   T.   Yaxshi   ish   haqida   risola.   M.,   1975;   uning:
Prakseologiyaning   rivojlanishi   //   A.   Bogdanov   nomidagi   Xalqaro
institutning axborotnomasi, 2000 yil, № 2. Bu muammo Yu.V.Yarmakning
“Elita kasbiy faoliyatining praxiotektologik asoslari. ”  M., 2002 yil.
3. Field   L.   va   Higley   J,   Elitism,   L.,   1980,   pp4,   K.   Lashning   “Elitalar
qo‘zg‘oloni”   kitobi   X   Ortega   y   Gassetning   mashhur   “Omma   qo‘zg‘oloni”
kitobiga aniq qarama-qarshidir. Qarang: C. Lash, “Elitalar isyoni”, 1995 yil.
4. Devline   J.   Rossiya   demokratiyasining   yuksalishi.   Elita   inqilobining
sabablari   va   oqibatlari,   1995;   Leyn   D.   va   Ross   C.,   Kommunizmdan
35 kapitalizmga o'tish. Gorbachyovdan Yeltsingacha hukmron elita, NY, 1999;
Zimmerman V., Rossiya xalqi va tashqi siyosati: Rossiya elitasi va ommaviy
istiqbollari 1993-2000, Nyu-York, 2002.
5. Karabuschenko P.L., Antropologik elitologiya, M.-Astraxan, 1999, 
6. Қирғизбоев М. Полиология. –Тошкент: Янги аср авлоди, 2013. –Б. 279
7. Основы   политической   элитологии.   Учебное   пособие   /   Ашин   К.,
Понеделков А.В., Игнатов В.Г., Старостин А.М. –М.: ПРИОР, 1999 
8. Политология.   Алиев   Б.   ва   бошқалар.   –Тошкент:“Адиб”   нашриёти,
2010.-Б. 114   Зотов А. Теория элит Парето: ее формирование и связь с
современной элитологией / Отв. ред. А.В. Дука. СПб.: Интерсоцпресс,
2011.  
9. Основы   политической   элитологии.   Учебное   пособие   /   Ашин   К.,
Понеделков А.В., Игнатов В.Г., Старостин А.М. –М 
10. Лассуэлл   Г.   Д.   Язык   власти   //   Политическая   лингвистика.
Екатеринбург, 2006. Вып. Основы политической науки.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Elita hodisasini tadqiq etishning ilmiy-nazariy asoslari

Elita tushunchasi va uni tadqiq etish zaruriyati

Siyosiy elitaning xususiyatlari va ularning jamiyatda tutgan o‘rni

II bob. Elitologiyaning fan sifatida paydo bo‘lishi va rivojlanishi

2.1. Elitologiyaning ilmiy-metodik tadqiq etish xususiyatlari

2.2. Elitologiyaning tizimlarni rivojlantirishdagi ahamiyati

III bob. Elitaning jamiyatda tutgan o‘rni va roli

3.1. Ma’lumotlarni to‘plash, ularni qo‘llash, tahlil qilish xususiyatlari

3.2. Elitologiyaning ijtimoiy-gumanitar fanlar o‘rtasida tutgan o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar