XIX аср охири ва хх аср бошларида Ўрта Осиё савдо йўллари - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	52.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

XIX аср охири ва хх аср бошларида Ўрта Осиё савдо йўллари

Купить

X I X аср охири ва хх аср бошларида ўрта осиё савдо йўллари РЕЖА: Кириш 1. БОБ. Ўрта Осиё хонликлари ўртасидаги ўзаро ва ташқи савдо йўллари 1.1. Ўрта Осиё савдо йўллари тарихидан. 1.2.Ўрта Осиё хонликларини ўзаро боғловчи савдо йўллари ва уларнинг ҳолати. 1.3 Хонликларнинг қўшни мамлакатлар билан бўлган савдодаги асосий карвон йўллари. 2. БОБ. Ўрта Осиё хонликларида Россия империяси ҳукмронлиги йилларида савдо йўлларидаги ўзгаришлар. 2.1.Ўрта Осиё ҳудидаги сув йўллари ва уларнинг савдо-сотиқдаги роли. 2.2. Ўрта Осиёда темир йўллар қурилиши ҳамда уларнинг Ўрта Осиёдаги ички ва ташқи савдо йўллари ривожига таъсири. Хулоса Фойдаланилган манба ва адабиётлар руйхати.

Кириш Мавзунинг долзарблиги . “Буюк ипак йўли“ чорраҳасида жойлашган Ўрта Осиё минтақасининг аҳолиси қадимги давирлардан бошлаб қуриқлик ва сув йўллари орқали нафақат қўшни мамлакатлар, балки Шарқ ва Ғарб давлатлари билан ҳам қизғин савдо сотиқ олиб борганлиги тарихдан маълум. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов таъқидлаганидек, “Буюк ипак йўли Тошкент орқали ўтган. Ўшанда, қадим замонларда ҳам шаҳар йирик ҳунармандчилик, савдо ва маданият маркази, Шарқ билан Ғарбни боғлайдиган бамисоли кўприк бўлган” 1 . Дарҳақиқат, Ўзбекистон умужаҳон бозорига тобора фаол тортилаётган бугунги кунда унинг қўшни давлатлар билан олиб бораётган савдо-сотиқ алоқаларини янада юқори даражага кутариш ва ривожлантирш учун яқин ўтмишдаги савдо йўллари ва уларнинг йўналишларини аниқлаш, бу борда ўтмиш та

ўтмишини камситишга, бизни трихимиздан жудо қилишга сарфладилар” 2 . Юқорида қайд этилган ҳолатлар тадқиқот взусининг долзарблиги ҳамда илмий ва амалий аҳамиятини асослаб беради. Битирув малакавий ишнинг даврий чегараси. БМИ мавзуси XIX асрнинг иккинчи яримида ХХ асрнинг бошларигача бўлган тарихий даврни қамраб олади. Ўрто Осиёда 1850-йиллардан бошлаб мавжуд бўлган анъанавий савдо йўллари Россия империяси ҳукумронлиги давридаги савдо муносабатларидаги ўрни тадқиқ этилади. Тадқиқотнинг ҳудудий чегаралари 1850-1920-йиллардаги Бухоро ва Хива хонликлари, 1850-1876-йиллардаги Қўқон хонлиги ҳамда 1867-1917-йилларда мавжуд бўлган Туркистон генерал-губернаторлигининг ўзаро ҳамда ташқи савдо йўллари билан белгиланади. Мавзунинг ўрганилганлик даражаси: Ўрта Осиё савдо йўллари тарихи Ўзбекистон тарих

йўлларини тадқиқ этишдан иборат. Юқоридаги мақсаддан келиб чиқиб қуйдаги аниқ вазифалар белгиланди: Ўрта Осиё хонликларини ўзаро боғловчи савдо йўллари ва уларнинг ҳолатини ўрганиш; Хонликларнинг қўшнимамлакатлар билан бўлган савдодаги асосий карвон йўлларини ўрганиш; Ўрта Осиё ҳудидаги сув йўллари вауларнинг савдо сотиғидаги ролини таҳлил этиш; Ўрта Осиёда темир йўллар қурилиши ҳамда уларнинг Ўрта Осиёдаги ички ва ташқи савдо йўлларига кўрсатган таъсирини ўрганиш; Ўрта Осиёда Россия империяси бож тизими ўрнатилишининг бу ердаги савдо муносабатлари ҳамда савдо йўллари ҳолатига таъсирини таҳлил этиш; Ўрта Осиёдаги ички ҳамда ташқи савдо йўлларининг шаҳар ижтимоий иқтисодий ва маданий ҳаётига, шунингдек, йирик ҳунармандчилик марказлари ривожига кўрсатган таъсири ва натижаларини ёритиш; XIX а

хонликлар ўртсидаги анъанавий савдо йўлларининг асосий йўналишлари ҳамда ўларнинг савдо алоқаларида тутган ўрни ёритиб берилади; ташқи савдо йўллари, хусусан, қўшни мамлакатлар билан савдо йўлларининг асосий йўналишлари уларнинг ҳолати аниқланди ва атрофлича ёритилди; бу даврдаги савдо алоқаларида сув йўлларининг тутган ўрни, улардаги ўзгаришлар таҳлил этилди; хонликлар ўртасидаги сув йўлларининг ўзига хос ва умумий жиҳатлари табиий шароит ва иқлим билан боғлиқ хусусиятлари, транспорт воситалари аниқланди; янги савдо йўллари, хусисан темир йўлларнинг вужудга келиши, уларнинг асосий йўналишлари, фаолияти ҳамда савдо алоқаларининг интенсивлашувидаги ўрни ёритиб берилди; шунингдек, анъанавий савдо йўллари фаолияти ва ҳолатига мустамлакачилик сиёсатининг таъсири таҳлил этилиб, бу энг авволо бо

1. БОБ. Ўрта Осиё хонликлари ўртасидаги ўзаро ва ташқи савдо йўллари 1.1.Ўрта Осиё савдо йўллари тарихидан. Миллоддан аввалги III-I минг йилликларда Ўрта Осиё ҳудудини жанубидаги Қадимги Шарқ давлатлари билан боғловчи кенг тармоқли алоқа йўллари тизими шаклланган ва изчил фаолият кўрсатиб келган эди. Мил. авв. I минг йилликнинг сўнгги юз йиллигидан бошлаб Ўрта Осиё билан Хитой ўртасида доимий сийсий ва иқтисодий-маданий алоқалар йўлга қўйила бошлагач, Ўрта Ер денгизидан бошланиб Ўрта Осиёнинг шимолий ҳудудларигача етиб келгансавдо йўли Хитой томонга янада кенгайди. Хитойнинг Марказий Осиёдаги қадимги алоқа йўллари тизимига қўшилиши халқаро миқёсдаги алоқа-савдо йўлларининг Осиёнинг жануби-шарқий ҳудудларига томон янада кенгайишига олиб келди. Буюк ипак йўлининг шакилланиши билан Ўрта Осиё-

йўлни, яъни ҳунлар таъсиридоирасидан четроқда бўлган йўналишни тавсия қилган эди 6 XIX аср бошларида Шарқи Бухора билан Ғарби Бухора уртасида олиб бориладиган савдо сотиқ ишлари бевосита Сурхон воғаси орқали амалга оширилган. Бу давирда савдо сотиқнинг ривожи суст бўлиб, ўзоро ички курашлар ҳамда натурал хўжаликнинг хукмронлиги шаҳар ва қишлоқларнинг иқтисодий юксалишига салбий таъсир курсатади . Бу давирда Бухора амирлигининг шарқий қисми унинг ғарбий қисмидан диярли бутунлай ажралиб қолганеди. Ҳисор, Денов, Кўлоб, Болжувон, Шеробод, Қўрғонтепа, Қоратегин ва бошқа бекликларнинг Қуқон ва Хива хонликлари билан савдо сотиқ алоқалари заиф эди. Илк ўрта асрларга келиб, Марказий Осиёнинг алоқа-коммуникация йўллари тизимида муҳим ўзгаришлар юз берди. Минтақадаги ички ва ташқи иқтисодий-маданий а

манбаларида Чоч воҳаси Ши ёки Чжечжи деб аталиб, суйе дарёсининг ўнг қирғоғида жойлашгани, ҳукмдори қароргоҳи Чжеси шаҳри эканлиги, унинг жанубий-шарқида жойлашган тоғларда марварид тоши мавжудлиги қайд этилади 7 .Бу воҳа орқали қўриб чиқилаётган даврда минтақанинг шарқий ва шимолий дашт ҳудудларидан Амударё кечувларига қараб кетувчи йўллар ўтган . Чоч воҳаси шимолдаги дашт чорводорлари ва Сибирь ҳамда Хитой билан алоқаларда ҳам асосий ўрин эгаллаган ҳудудлардан бири эди. Фарғона водийсининг ҳам илк ўрта асрларда минтақанинг ички ва ташқи иқтисодий-маданий алоқаларидаги аҳамияти катта эди. Воҳода жойлашган йирик шаҳарлар минтақа миқиёсида ҳам, минтақанинг ташқи алоқаларида ҳам йирик савдо марказларидан бўлган. Умуман рлганда, минтақадаги илк ўрта асрлар ички савдо йўллари ташқи алоқа-савдо

маданий алоқаларнинг янги йўналишлари пайдо бўлди. Туркларнинг Сосонийлар Эрони билан зиддиятлар Турк хоқонлигининг Византия билан қалин савдо-дипломатик алоқалари ўрнатишга ва тегишли алоқа йўллари йўналишлари ривожланишга олиб келди. Бу давр Ўрта Осиёнинг Хитойдан то Ўрта Ер денгизи қирғоқларигача етиб борган Буюк ипак йўли – халқаро коммуникация йўли бўйлаб амалга оширган ички ва ташқи иқтисодий- маданий алоқалари тарихида, алоқа савдо йўллари тизими ривожида алоҳида муҳим босқични ташкил этади. Ривожланган ўрта асрларда Мовроуннаҳрнинг икки пойтахт шаҳри Бухоро ва Самарқандни Эрон, Афғонистон ва Хиндистон билан боғловчи транзит савдо йўллари Қашқадарё воҳаси орқали ўтарди. Бу даврда воҳанинг бош шаҳри Насаф ҳисобланиб, у уч қисмдан – кўҳандиз, Шаҳристон ва работдан иборат йирик шаҳар э

асрларда жуда заиф эди. Шу сабабли хам Рус ҳукимати Сибирни зарур маҳсулотлар билан таъминлашда Ўрта Осиё, хусусан, Бухоро хонлиги билан савдо алоқаларининг аҳамиятини яхши англар эди. Бу Сибир шаҳарларида савдо қилувчи бухоролик савдогарларга барча қулайликлар яратиш ва имтиёзлар берилишига олиб келдт. Бухоро хонлигининг Хитой билан боғлаб турувчи карвон йўллари XVI- XIX асрларда ҳам Амир Темур ва темурийлар давридаги йўналишлар бўйлаб ўтган. Бухородан Хитойга борувчи йўлларнинг асосий йўналиши Тошкент воҳаси ва Еттисув ёки Фағона водийси орқали ўтарди. XVI аср бошларига оид манбаларда Андижондан Хитойга Ясси шаҳри орқали ўтувчи йўл ҳақида маълумот берилди. 8 Аштархонийлар ҳукмронлиги даврида Буҳоро хонлигида ички низоларнинг кучайиши ҳам икки мамлакат ўртасидаги алоқаларга тўсқинлиқ қила

йўллар ҳам бўлган ва улардан маълум даврларда мавсумий фойдаланилган. Хусусан, Қашқардан Янгиҳисор ва Қорачаноқ қишлоғи орқали Шаҳноз дарёси водийси бўйлаб Бадахшонга ўтувчи йўл ҳақида “Тарихи Рашидий” асари муаллифи ҳам маълумот беради. Тарихчи Маҳмуд ибн Вали Хутан вилоятида Қашқар ва Талас каби машҳур шаҳарлар жойлашганлигини, Қашқар Хитой билан чегараланганлиги, Қашқардан Хўтангача 12 кунлик, Хўтандан Хитойгача 4 ойликйўлни босиб ўтиш кераклигини қайд этади. 11 Минтақамизнинг савдо шаҳарларини Шарқий Туркистон орқали Хитой билан боғловчи юқоридаги йўналишлар Марказий Осиёнинг алоқа – коммуникация тизимида муҳим ўрин тутган бўлиб, минтақанинг дашт ва текисликлари орқали ўтган йўллардан фарқли равишда, тоғ довонлари ва тоғ олди ҳудудлари, бу ҳудудларда мавжуд кичик сойлар, дарёлардаги ке

“Масир-и Бухоро” да Фарғона водийсининг дарвозаси сифатида Ўш шаҳри эслатилади ва Лангардан Ўшга келиш йўлида жойлашган қирғиз овулларига батафсил таъриф бериб ўтилади. Бу асарда Қашқар-Қўқаон оралиғидаги жой номлари ҳақида келтирилган маълумотларни таҳлил қилиб минтақанинг турли ҳудудларидаги фойдали қазилмалар ва табиий ерости бойликлари ва улардан фодаланиш даражаси ҳақида муҳим ҳулосаларига келиш мумкин. Хусусан, Шўрбулоқ Қўрғошин деб аталган жойда маҳаллий қирғизлар томонидан қўрғошин қазиб олиниб Фарғона шаҳарларида сотилиши, Арчалик деб аталган жойда арчазорлар мўл эканлиги ва ундан маҳаллий ҳунармандлар фойдаланиши тўғрисидаги маълумотлар эътиборга лойиқдир. Маълумки, савдо алоқаларида ушбу ҳудудлардаги сиёсий вазият катта ўрин тутарди. Еттисувдаги нотинч сиёсий вазият ҳамда Хитойд

Ўрта Осиё хонликлари бир бирлари билан қизғин савдо алоқаларини олиб борганлар. Воҳа аҳолиси шарқда қўшни беклар Хисор, Қўрғонтепа, Қабодиён, Қоратегин,Дарвоз, Шуғнон ва шу билан биргаликда тоғли йўллар орқали Қўқон хонлиги билан ҳам совдо сотиқ ишларини олиб боришган. Бу худудларга асосан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва чорва молларини олиб бориб сотишган. У ерлардан эса ўз эҳтиёжлари учун зарур бўлган маҳсулотларни олиб қайтишган. Ғарбий йўналишда Бухоро амирлигининг Хива хонлиги, Туркистон ўлкаси ва Россия, Амударё сўв йўли орқали эса Афғонистон ва Ҳиндистон билан савдо сотиқ ишлари йўлга қўйлган эди. Ташқи савдода Амударё бўйлаб юк ташишда Паттакесар, Термиз, Ёргоҳ, Чучқагузар, Қоракамар кечувлари жуда муҳим бўлган 13 . XIX асрнинг ўрталарида бошлаб марказий хокимиятнинг кучайиши билан

Ҳисор тизмасини кесиб ўтадиган барча йўлларда юклар асосан от ва эшакларда ташилган. Бу йўллар орасида энг қулайи Ҳисор тизмасининг жануби ғарбий қисмидан ўтувчи йўллар ҳисобланиб, улар, бир, томондан, Ғузор, иккинчи томондан эса Калиф ва Шеробод шаҳарлари оролиғидаги йўллардан иборат бўлган. Шу йўналишида Дарбанд ва Байсун шаҳри орқали Сурхон воҳасига кўплаб йўл тармоқлари ўтган. Шарқий ва Ғарбий Бухоро ўртасидаги борчаюклар ва чорва моллари шу йўллар орқали олиб ўтилган. Мазкур йўллар орқали Афғонистон ва Ҳиндистонга ҳам карвон қатнови йўлга қўйлган. Бу даврда Қуқон хонлиги, Тошкент, Қарши ва Самарқанд шаҳарларнинг Афғонистон ҳамда Ҳиндистондаги савдо шаҳарлари билан алоқалари изчил давом этган. Шарқий Хуросон савдо йўлинингаҳамият бу давирда ҳам сақланиб қолган. Самарқанддан Шаҳрисабз в

Деновдан Самарқанга бориш учун довонлардан ўтишга тўғри келарди . Бу йўллар асосан Тамшуш ва Мура довонлари орқали ўтган. Тамшуш довонидан ўтиш Мура довонидан кўра анча қўлай бўлган. Сарижўйдан Тамшушгача икки унлик йўл бўлиб, у ерда Санги - Сурхон довони орқали уч кунда Самарқанга борилган. Қизил эмчак, Ҳисорак ва Китоб икки кунлик йўл бўлган. Маҳаллий аҳолининг фикрига кўра, Тамшуш йўлидан юриш савдогарлар учун яқинроқ ва қулайроқ ҳисобланган.Мура довони орқали смарқандга 7- 8 кунда борилган. Бу довонлардан ўтиш қанчалик қийин булмасин, аҳоли ундан мунтазам фойдаланган. Ссмарқанд, Шахрисабз каби шаҳарларга воҳанинг жанубий қисмидан ўтувчи текислик йўллари орқали бориш бу ерда яшовчи аҳолига анча узоқлик қиларди. Шу сабабли улар тоғли йўллардан ўтишни афзал кўришган. Воҳода совда сотиқ иш

Шахрисабиздан Лангар Мурда ва Белоут довонлари орқали Деновга ўтувчи йўллар қуйидаги йўналишида бўлган: Шахрисабз Самак Татар қишлоғи ва Чақмоқкуйди довони орқали Тошқўрғонга чиқилган. Кейин йўл Лангар Мурда довонидан Саримсоғлига ва Белоут довонидан Сангаракка ўтган. Бу йўналишда кейинги қишлоқ Даганадан Юрчи ва Деновга келган. Деновдан Миршоди орқали Шерободга борувчи йўллар: Каптархона Пустиндара Миршоди, Тангимушт Бандихон, Кармак Гиламбоб Қизириқдала Шеробод. Деновдан Паттакесарга Сурхондарёнинг ўнг қирғоҳи бўйлаб ўтувчи йўллар: Қизилҳисор- Пустиндара – Олатемир- Совирон, Культепа Оққипчоқ - Қмқурғон - Карвонпўсти Қоптўғай Паттақум Арпапая, Оққўрғон Қороғоч - Эчкили – Қоракурсак- Жарқўрғон - Солиҳобод орқали Термизга ўтган. Амударёнинг муҳим кечувларидан бири ҳисобланган Калифдан- Пат

ўртасидаамалгаоширилган. Н. Маев Шеробод беклигидаги тоғли Кўхитанг қишлоғида ҳам катта бозор бўлганлиги таъқидлаб, Амударёдан Ғузоргача бўлган оралиқдаги қишлоқларда Яшовчи аҳоли ўзларининг қишлоқ ҳўжалиги маўсулотлари ва чарва молларини бу бозорга олиб келиб сотганликларини маълум қилади. Бў бозор ҳафтанинг чоршанба ва шанба кунлари фаолият кўрсатган. Воҳанинг тоғли ҳудудларида яшовчи аҳоли ўзларида бозор бўлишига қарамасдан, текисликда жойлашган қишлоқ ва шаҳарлардаги бозорларга келиб маҳсулот алмашишган ва савдо сотиқ ишларини олиб боришган. Масалан, тоғли Хубон,Хонжиза, Сангардак, Чанглоқ каби қишлоқлар аҳолиси воҳанинг текислик қимидаги бозорларга ўз махҳсулотларини олиб келиб, ҳунармандчилик буюмларига алмаштиришган. Хауз. Вахшивор, Сина, Пошхурд, Газарак қишлоқлари узум етиштириш м

Маҳсулотлар қаерда пахта арзон бўлса, ўша ердан бозорларга олиб бориб сотилган, бундай бўозорлар Шеробод, Кўхитанг, Денов ва бошқа жойларда бўлган. Куз ойларига келиб, Сангардак, Чанглоқ ва бшқа қишлоқлар аҳолиси ҳунарманчилик ва чорва молларини тоғли йўллар орқали Самсрқанд, Шахрисабз, Китоб шаҳарларига олиб бориб сотиб, ўзларига керакли нарсаларни олиб қайтишган. Бойсунда қандалотчилик маҳсулотлари кўплаб тайёрланиб, аҳоли бу маҳсулотларини Кичик Ўрадарё, Қўҳитанг дариёларининг юқори қисмидаги кўчманчилар қишлоғларига ҳамда Ғузор ва Калиф бекликларига ҳам олиб бориб сотишган. Уларни буғдой, жун, ёғ, пахта вабошқа маҳсулотларга алмашганлар. Қандалотчилик маҳсулотларидан халва ва майиз Бухоро, Туркистон ўлкаси ва Россия ҳудудларига ҳам чиқарилган 16 . Воҳа бозорларидаги ички савдо қишлоқ х

Байсунда энг йирик бозорлар Бойсун, Дарбанд ва Хужаипок бозарлари ҳисобланган. ХИХ асирнинг иккинчи ярими ХХ аср бошларида Байсун бозорларидаги ғаланинг 1 ботман тариқ 2 рубл 80 копейкдан 3 рубл 20 копейкача, 100 боғ беда 3 рубл 50 копейкадан 4 рубл 11 копейкагача, 1пуд сомон 20 копейкадан 23,5 копейкагача, 5 ёшли сигир 18 рубл 80 копейкадан 23 рубл 50 копейкагача, кўйлар 4 рубилдан 8рубилгача сотилган. Юрчи, Денов, Қарлуқ, Янгибозор ва миршодидаги бозорлар Деновнинг асоси савдо мрказлари ҳисобланган. Манбаларнинг гувохлик беришича, биргина Денов шаҳрида 100 дан ортиқ дуконлар бўлиб, уларда маҳаллий вахорижда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар сотилганлиги таъқитланган. Бу ердаги бозорларда от ёшига ва юк кўтаришига қараб 15 - 30 рубл, эшак 4 - 10 рублгача, сигир катта кичиклигига кўра 10 - 20ру

моллари сотиладиган марказларга айланди. Шеробод беклигида Шеробод, Хатак. Пошхурд, Зарабоғ, Кўхитанг, Жарқўрғон, Какайди ва Хўжамалик бозорлари бўлган. Шеробод шаҳридаги бозорлар ҳам ҳафтасига икки мартаа: якшанба ва пайшанба куелари фаолият кўрсатган. Рус ҳарбийлари Бухоро амирлиги бозорларидаги савдо сотиқ хамда улардаги нархларни ўрганиб чиққанлар. Жумладан, улар Шеробод бозорини ҳам ўрганиб, ундаги аҳвол ҳақида Росия хукуматига ахборот бериб боришган.Ҳар бозорда ғалланинг кузги ва лалми турлари мавжуд бўлиб, бозор кунлари 250 ботмондан 500 ботмонгача ғалла сотиб олиш мумкин бўлган. Бир ботмон кузги ғаллани 2 рубл 80 копейкадан 3 рубл 2 копейкагача, шунча лалми ғаллани эса 3рубл 60 копейкадан 4 рубл 23 копейкагача харид қилиш мумкин бўлган. Тариқни 250 ботмонгача, ҳар ботмони 2 рубилда

1.3 Хонликларнинг қўшни мамлакатлар билан бўлган савдодаги асосий карвон йўллари. XIX аср ўрталарида Ўрто Осиё хонликларининг ижтимоий иқтисодий ҳаётида савдо - сотиқ муҳим ўрин тутган бўлиб, хонликларда Қўқон, Андижон, Наманган, Марғилон, Тошкент шаҳарлари, Бухоро амирлигидаги Бухоро, Қарши, Самарқанд, Чоржўй, Шахрисабз, Термиз шаҳарлари, Хива хонлигидаги Хива, Қўнғирот, Ҳозарасп шаҳарлари ўша даврда муҳим савдо марказлари эди. Ўрта Осиё хонликлари ўртасидаги ички савдо йўллари ўзининг тузилиши, хусусиятига кўра иккига. яъни карвон йўллари ва сув йўлларига бўлинган. XIX асрнинг иккинчи ярми ХХ аср бошларида Хива хонлиги билан Бухоро амирлиги ўртасидаги садо алоқаларида асосий йўллар сув йўли бўлса, Бухоро амирлиги билан Қуқон хонлиги ўртасида тоғ довонларидан ўтадиган қуриқликдан иборат к

боғланиб, унга 8 пуд юк ортилган. Туялар бир ваикки ўркачли бўлиб, икки ўркачли туялардан кўпроқ фойдаланилган. Икки ўркачли туяларга 18 20 пуд, бир ўркачли туяларга эса 20 24 юк ортилган. Бухоро билан Хитвани боғлаб турган карвон йўли 577 верст бўлиб, Каттақўрғон Қаракул Майли Тўтқай Петроаликсандровск йўлларини бўйлаб савдо карвонлари ҳаракат қилган. Ушбу йўл қадимий карвон йўлларидан бири бўлиб, бу ерда ҳам арава, ҳам карвон юрадиган йўлнинг асосий қисми эса текисликдан ўтиб, йўлнинг айрим қисимларидагина унчалик катта бўлмаган қумликлар мавжуд бўлган. Хивадан Бухорога борадиган карвон йўлининг энг қисқа масофаси 335 верст бўлиб, унинг асосий йўналиши Аарис, Кукертли, Учўчоқ, Шўрбулоқ, Агробод, Чоргуши, Бухоро бўйлаб ўтган. Бухородан Хивага борадиган карвон йўлининг масофаси биринчи йўн

Йўлларда хафсизликни таъминлаш, савдо карвонларини қароқчилар ҳужумларидан ҳимоялаш, талончи гуруҳларни тугатиш давлат аҳамиятига молик энг муҳим тадбирлардан ҳисобланган. Манбаларда Бухоро сарбозлари Қаравулбозорда, Муборакда, Бухоро – Қарши – Керки йўлидаги бошқа работларда жойлаштирилиб, уларнинг вазифаси Қарши чўлида қатнайдиган карвонларни кўчманчи туркман қароқчиларининг ҳужумларидан ҳимоялаш бўлганлиги тўғрисидаги фикирлар қайд этилган. Ўрта Осиё хонликлари ўртасидаги савдо йўллари бўйлаб ўнлаб работлар, карвонсаройлар, сардобалар иурилган, Масалан, Бухоро – Самарианд йўли бўйида жойлашган машхур Рабаоти Малик карвонсаройи, сардобаси, касби, Қарши, Қамаши сардобалари, Бўзачи работи савдо карвонлари хафсизлигини, ҳамда уларни ичимлик суви билан таъминлашда муҳим рол ўйнаган 18 . Бошқ

Катта йўлдан ўнга ва сўл тарафларга кичик кўчалар ажраб чиқаради. Катта йўлдан чап тамонга 7 та, ўнг сарига 8 та кўча тарқалади. Ниҳоят, шу йўл муюлишда, қалъанинг шундоққина биқинида улкан бозор қайнар эди. Бу “ Юқори бозор “ эди. “ Юқори бозор” нинг майдони Шарқ бозариникидан қолишмасди. Бозор шимоли шарқ тарафга қараб, бир ярим чақримгача етарди. Юқори бозорга қалъанинг Тутак ва Элчихона дарвозалари орқали ўтилар эди. Шовқин суронли, улкан Юқори бозор ҳар куни гавжум бўлса да, ҳафтанинг пайшанба ва жума кунлари айниқса, қайнаб тошарди. Шу икки кунда Қаршининг теварак атрофидан, ҳатто ,Бухорадан сотувчию харидор бозорга оқиб келар эди. Бозорнинг тозалик ҳолати ҳамиша ҳам қониқарли булавермас, бу айниқса қиш фаслида кўпроқ кузат иларди. Юқори бозорнинг машҳурлиги сабаби,чамаси,унда улгурж

олиш бобида пасайиш бўлмаса да, куз қиш мавсумида, тўйлар сабаб, тағин, муҳими, ем хашак билан боғлиқ равишда сотилиш даражаси ошиб кетар эди. Ўрта Осиёнинг дашт ва чўлларига хос бўлган иссиқ ва қуриқ иқлим шароити бу ҳудудлар орқали ўтувчи йўллар бўйдаги қудуқлар бўлиниши талаб этган. ХИХ аср рус ҳарбий айғоқчилиги маълумотларида Бухоро ва Қаршидан Амударё кечувларига, Чоржўйдан Марвга олиб борувчи йўллардаги кўплаб қудуқлар ҳақидаги маълумот эътиборлидир. Уларнинг таҳлили бу ҳудудда қудуқлар 2-5 сажендан 10 -11 сажингача чуқирликда қазилганини кўрсатади 21 . Ўрта Осиё хонликларининг қўшни мамлакатлар билан савдо йўллари иқтисодий ҳаётда муҳим рол ўйнагн. Савдо карвонлари Ҳиндистон, Эрон, Хитой, Волга бўйи, Сибир ва бошқа жойларга қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ва ҳунармандчилик молларинри о

XIX асирнинг ўрталаридан бошлаб Каспий Волга йўли орқали бўладиган савдо сотиқ алоқалари деярли тўхтатган. Бунинг асосан иккита сабаби бор. Биринчидан, Оренбургнинг йирик савдо марказига айланиш, иккинчидан, Оренбург орқали савдо қилишнинг Россия савдогарлиги учун қулайлиги. Бу давирга келиб Нижний Новгород ярмаркаси Россияни Ўрта Осиё, Эрон, Хитой, Кавказ билан боғлайдиган муҳхим савдо марказига айланган эди. Ўрта Осиёдан борадиган карвон йўли Оренбург, Троитск, Петропавловск ва Семипалатинск каби савдо пунктлари орқали ўтиб Нижний Новгород ярмаркасига етиб борган. Бухоро Оренбург савдо йўлининг узунлиги 1744 верстни ташкил этган. Карвон йўли бўйлаб 20 дан ортиқ қудуқлар мавжуд бўлиб, улардан от ва туяларни суғориш учун ҳамда ичимлик суви сифатида фойдаланилган. Йўл Қизилқум, Оролқум, Қор

Бухоро Эрон савдосида бўёқ, қорокул териси, ип газлама, темир буюмлар асосий рол ўйнаган. XIX асирнинг 60–80-йилларида Эронга Бухоро орқали кўплаб Россияда ишлаб чиқарилган ип газлама, шакар ва киросин чиқарилиб, улар ўзининг сифати ва арзонлиги жихатдан инглиз моллари билан рақобатбардош эди. Бухородан Эронинг Машҳад шаҳригача карвон йўлини 22 кунда босиб ўтиш мумкин бўлган. БМИ да савдо йўлларнинг бир неча йўналш ва тармоқлар санаб ўтилган. Қўқон хонлиги ва Хива ўртасидаги савдо муносабатларида асосий ўринни Қашқар эгалаб, бу ерга темир , чўян, пўлат буюмлар, мовут, чарм тири ва ип газламлар олиб борилган. Қўқондан Қашқарга борадаиган карвон йўлининг масофаси 450-500 вестни ташкил этиб, Марғион, Ўш, Андижон, Терик довони, Шарқий Туркистон орқали ўтадиган савдо йўли қишки пайтларда анча х

2. БОБ. Ўрта Осиё хонликларида Россия империяси ҳукмронлиги йилларида савдо йўлларидаги ўзгаришлар. 2.1.Ўрта Осиё ҳудидаги сув йўллари ва уларнинг савдо сотиқдаги роли. X IX асирнинг ўрталарига келиб савдо сотиқда қуруқликдаги карвон йўллари билан бир қаторда сув йўллари ҳам амал қилиб турган. Ўрто Осиёнинг ички савдо йўлларида Амударё ўзига хос мавқега эга бўлиб, у орқали Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги ўртасида ўзаро савдо сотиқ йўлга қўйилганди. Россия давлатидан келтирилган товарларнинг бир қисми дарё орқали Бухорога, сўнгра Афғонистонга етказилган. Амударёда хивалик ва бухоролик савдогарларга тегишли қайиқлар ҳаракат қилган. Хиваликлар Чоржўйгача юкларни қайиқларда ташиб келишар ва бу ердан юкларнинг бир қисми туширилиб, Чоржўй Қаракўл Бухоро йўналиши бўйлаб Бухорога етказиларди. Бухо

келтириш учун 614 верст сув йўлини босиб ўтган. Хоразимдан Термизгача сув оқими бшйлаб сузиш учун кемалар 10 кунлик масофани босиб ўтарди 24 . XIX асрнинг иккинчи яримида, яъни Ўрто Осиёда Россия империяси ҳукмронлиги ўрнатилгач санаот эҳтиёжи учун муҳим хом ашё ҳисобланган пахтага талаб ортди. Шу боисдан бу ерда савдо йўлларини кенгайтиришга, интенсивлаштиришга эътибор кучайди. Энг авволо, сувйўлларидан имкони борича кўпроқ фойдаланишга ҳаракат қилинди. Биринчидан, сув йўлларида талончилик қуриқлик йўлларига нисбатан камроқ эди. Иккинчидан, сув йўли билан товарларни ташиш нисбатан арзонга тушарди. Юқоридаги сабаблар туфайли Россия империяси Ўрто Осиёни эгаллаб олганидан кейнги дастлабки йилларда сув йўлларига жидий эътиборни қаратди. 1873-йилда Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги билан тузилг

Бухоро амирлиги билан Афғонистон, Бухоро амирлиги воситачилигида Россия билан Афғонистон ўртасида савдо муносабатларининг ривожланишида Амударё бўйлаб жойлашган сув кечуви йўлларининг аҳамияти салмоқли бўлган. Кечувлар қуйдаги пунктларда мавжуд бўлган: Келиф, Чўчқа - Гузар, Патта - Ҳисор, Айваж, Сарой,Чубек, Боғорак, Кокул ва Файзобод. Кечувда махаллий қайиқлардан фойдаланилган. Қабодиён, Патта, Ҳисор, Шўроб, Чўчқа - Гузар кечувларида 2 тадан, Келиф кечувида 6 та, Керки кечувида 4 та кема бўлган 25 . 1887-йилда Туркистон ҳарбий округи манфаатларига мос равишда ташкил этилган Амударё флотилияси 1907-йилда “Хива” хусусий фирмаси ихтиёрига ўтказилади ва натижада юк ташиш ҳажми камайиб кетди Амударё кемачилиги Хива хонлиги билан Бухоро амирлигини ўзаро сув йўли билан боғлаб, Янги Урганч, Хива,

фойдаланиш мавсадида би қатор хусусий тижоратчилик кемачилигиниташкил этди. Жумладан, 1869-йилда Каспийда “Кавказ вамеркурий” 1908-йилда Орол Амударёда “Хива”, 1911-йилда “Оксус” акционерлик компанияси ўз ишини бошлади. “Оксус” акчинерлик ҳамжамияти томонидан Амударёда Чоржўйдан Керкигача, Петро Александровскдан Термизгача; Сирдарёда Андижондан Хўжандгача ва ундан Тошкентгача; Иссиқкўлдан Прежевальскдан то Тўқмоқ атрофларигача кемалар қатнови йўлга қўйилган. Хива Қўнғирот, Қўнғирот Хива Чоржўй Термиз йўналишларида Амударё кемачилиги ва қайиқчилиги савдо сотиқнинг ривожланишига ижобий тъсир этган бўлса, Вахш ва Панж дарёлари бўйлаб ҳаракатланган кемалар Бухоро амирлигига тегишли бўлган юкларни афғон чегарасига олиб боришда муҳим рол ўйнаган. Хива хонлигининг бир йилда ўртача 300 минг пуд, Б

7,9 минг пуд пахта матоси ва бошқа маҳсулотлар олиб ўтилган. Афғонистондан олиб ўтилган маҳсулотлар Бухоро амирлигининг брча худудларида Денов, Бойсун, Ҳиор, Кҳлоб, Қабодиён бекликларининг аҳоли гавжум шаҳар вақишлоқларида жуда кўплаб сотилган. Бу молларни олиб ўтиш Амударё сув йўлининг ўрни катта эди. Русслар ўлкага кириб келиши билан сув йўли анча ривож топти. 1887-йилда Амударё флотилияси очилиб, катта катта кемалар ва пароходлар қатнай бошлади. Бу ҳарбий мақсадларни ва савдо сотиқларнинг ҳам ривожланишини кўзлаб амалга оширилган эди. Амударё флотилясининг очилиши туманларнинг ўзаро яқинлашуви, хусусан, улар ўртасидаги иқтсодиймунособотларининг ривожланишида катааҳамияткасб этди. Флотилия йўловчиларни ҳисобга олмаганда ҳар бири 25 тонна атрофида юк кўтара оладиган, бир текис шатакка оли

харажатлари қиаммат бўлган. Сув йўли орқали ташиладиган юкларнинг нархи 3 - 4 баробар арзонга тушарди, шунингдек, кемалар кўп миқторда юк ташиш имконига эга бўлган. Флотилиядан ташқари дарёда Бухоро қайқлари ҳам қатнаган. Улар асосан кечувларда йўловчилар ва юкларни ташиган. Кечувдан ўтказиб қўйганлиги учун қайқчилар ҳар бир одамдан 15 тийин, қўй ваэчклардан 5 тийин, от, туя, ва қарамоллардан эса 15 тийиндан кира ҳақи олишган. Бухоро қайқчилари оқим бўйлаб бир кунда 23 - 35 км. Гача йўл босишган. Масалан, Термиздан Жилликўлгача қайқлар 15 - 20 кун юрган, ёзда эса 12 - 20 кун,Жилликўл ёки Саройдан Термизгача 4 - 6 кунда етиб боришган. Шундай қилиб, секинлиги ва қимматлигига қарамасдан сув транспорти Шарқий Бухорода маҳсулот чиқариш ва киритишда катта аҳамиятга эга бўлган. Дарёда сув йўли Ша

қўшимча “Сетсаревич” номли пароход қатновга йўлга қўйилди. Шундан сўнг янада кўплаб пароход ва пўлат баржалар олиб келинди. 1897-йили “Великий Княз”, “Великая княжна Олга”, 1901-йилда “Импиратор Николай 2” пароходлари олиб келиниб, қатновга қўйилди. Амударё флотилиясида кейинги даврга келиб 6 та пароход, 2 та буғ баркаси, 2 та темир қайиқ қатнови йўлга қўйилган эди 26 . Баржани шатакка олган пароход оқимига қарши суткасига 60 км. йўл босган. Баъзи вақтларда пароходлар саёзликларга қадалиб суткалаб қолиб кетган. Чоржўйдан Термизга ойига 2 марта кема қатнови амалга оширилган. Ҳар қатновга 10000 пуддан юк ташилган, бир ой давомида 20000 пуд юк сув йўли орқали ташилган. Юк ташишда кўп қийинчиликлар мавжуд булсада, Амударё флотилияси иши тўхтаб қолмган. Биргина Термиз ва Чоржўй ўртасида бир йил

2.2. Ўрта Осиёда темир йўллар қурилиши ҳамда уларнинг Ўрта Осиёдаги ички ва ташқи савдо йўллари ривожига таъсири. Чор Россияси Туркистон улкасини эгаллаган кунларидан бошлаб узининг иктисодий мустамлакачилик ниятларини амалга оширишга киришди. Бунинг учун, биринчи навбатда, Россия губерняларидаги саноат корхоналарини мунтазам равишда хом-ашё билан тааъминлаб турувчи темир йуллар курилди. Шу максадда 1881-1886 йилларда Михайловский курфазидан Чоржуйга Каспийорти темир йули курилди, 1888 йилда бу йул узайтирилиб, Самаркандга етказилди. 1906 йилда Тошкент — Оренбург темир йули ишга туширилди. 1912 йилда ФарКона водийси хам Россия билан темир йул оркали боКланди. Мустамлака Туркистонда темир йулларни куриб битирилиши улкани Россия саноатининг Килдирагига янада махкамрок боКлади. Улканинг хом-

Каспиёрти темир йўлнинг қурилиши билан боғлик масалалар Туркистон генерал-губернаторлигива марказий ҳукуматнинг диққат марказида турган. Чунки, темир йўл қурилиши нафақат савдо сотиқ учун, балки стротигик мақсадларни амалга ошириш учун долзарб эди. Ҳиндистонда инглизларнинг тўла ўрнашиб олиши, уларнинг Афғонистонга келиб жойлашуви ва Афғон Бухоро чегараларига етиб келиши Россиянинг Ўрта Осиёдаги манфаатларига унчалик ҳам тўғри келмасди. Каспиёрти темир йўлининг қуриб ишга туширилиши Россия Ўрта Осиё, Россия Эрон савдо муносабатларининг ривожига катта таъсир кўрсатди. Рус товарлари эндиликда Эроннинг Хуросон, Кирмон, Язд вилоятларига етиб борган. 1898-йилда Бухорога киритилган рус товарларининг умумий ҳажми 1 миллион пудгача ортган. 1896 - 1898-йилларда Ўрта Осиёдан йилига 4 - 5 миллион пуд

эди. Ўра Осиёдаги ҳарбий сиёсий вазият, стратигик мақсадлар ҳам темир йўлларқуришини жадаллаштирилган омил бўлганди. Тошкент Оренбург темир йўли қурилиши 1901-йилда бошланиб, 1905- йилда тугалланди. Ушбу темир йўлнинг умумий масофаси 1762 верстни ташкил этиб, у Туркистонда пахта толасини ташиб кетишда муҳим рол ўйнади. Ўрта Осиё билан Россия ўртасидаги савдо йўллари орқали товарларни ташиш учун сув йўли, темир йўл, карвон йўлларидан фойдаланганда бориб келиш учун ўртача 131 кун талаб этиладиган бўлса, карвон йўлсиз, фақат темир йўл, қисман сув йўли билан бориб келинганида ўртача 65 кун керак бўлган. Темир йўлдан фойдаланиш эвазига савдо йўли қарийб 2 марта қисқарди. Темир йўлларнинг қурилиши Ўрта Осиё худудида амалга ошириладиган савдо сотиқни ривожланишига сезиларли даражада тъсир этди. Р

туширилиши ўлкадан метрополияга пахта хом ошёсини катта миқдорда ташиб кетилишига олиб келдинва 1900-йилда унинг миқдори 584609 пудни ташкил этди. БМИ да ХХ аср бошларида Ўрта Осиёда темир йўллар ва сув йўллари ҳақида қайд этилган маълумотлар Ўрта Осиё ҳудудлари Россия билан тобора кўпроқ боғланганлигини асослаб берди. Бухоро амирлигининг сиёсий жиҳатдан қарам қилиниши муносабати билан Афғонистон орқали бўладиган савдо муносабтларида Россия ўз манфаатларини таъминлаш чораларини кўрди. 1873-йилда имзоланган шартноманинг 7-моддасига кўра, Россиядан Афғонистонга, Афғонистондан Россияга ўтадиган товарлардан бож тўлови олинмслиги лозим эди. Амаллда бунга риоя этилмади. Транзит товарлардан бож олиниши Россия савдогарларининг норозилигига сабаб бўлди. Аҳволни яхшилаш учун Бухорода рус тижорат аге

Бухоро ва Хива хонликларида рус божхона хонликларини тизимига киритиш тўғрисидаги Конун 1894-йилнинг 6-июлида қабул қилиниб, расман ушбуйилнинг 15-ноябиридан кучга кирди. 1895-йилнинг бошларида Керки, Келиф, Чўчқа - Гузар, Патта - Ҳисор ва Айваж божхоналари иш бошлади. 1895-йилининг 1-майида Панж дарёси божхона иш бошлади. Рус афғон чегарасидаги савдони назорат қилиш 1895- йилининг 1-июлидан тўла кучга кирди ҳамда Ўрта Осиёдаги ташқи савдо устидан Россия империясининг назорати узил кесил ўрнатилди. Россия товарларини Афғонистонга жўнатишида Бухоро амрлиги ҳудуди ва бозорлар асосий омборхона вазифасини бажариб, карвонлар харакати Қарши - Келиф, Чўчқа - Гузар, Мозори Шариф йўналиши бўйлаб амалга оширилган. Эрон давлати ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, Россиянинг фабрика заводишлаб чиқариш

бўйлаб Эрондан Россияга 55400 минг рубл миқторида, Россиядан Эронга эса 45167 минг рубл миқдорида товар келтирилган. Россия - Хитой савдосида Ёркент, Бахт, Харчас ва Ғулжа божхоналари муҳим рол ўйнаган. Иссиқкўл, Норин ва Эркаштом божхона пунктлари орқали ҳам қизғин савдо айланмаси амалга оширилиб, рус товарлари Қашқардаги бозорларга киритилган. 1900-йилда Хитойдан Россияга 45945 минг рубл миқторида товарлар келтирилган бўлса, 1910-йилида 78813 минг рубл миқторида товарлар келтирилган. Шу йилларда Хитойга 6701 минг ва 20158 минг рубл миқторида товарлар чиқарилган 27 . Шу тариқа, Ўрта Осиё бозорини ва хом ашё захраларини тўла қўлга киритиш ва савдо тизими устидан назоратни ўрнатиш орқали Россия империяси манфаатлари таъминланди. Ўрта Осиёда мустамлака бошқарув тизимигинг ўрнатилиши нафақат

1909-йилнинг 16-январидаги Россия Давлат Думасининг “Чет эл товарлари келтириладиган портларни ёпиш тўғрисида”ги қонунига биноан шу йилнинг 1 мартидан бошлаб Қашқар чегараси ҳам ёпиб қўйилади ва Қашқардан келтирилган 200 минг рубл миқторида товарлар чегарада ушлаб қолинганди. Россия товарларининг катта қисми Астробод бозорида сотилиб, бу йўналишида Машҳад асосий савдо пункти бўлган. Бу ердан рус товарлари Ҳирот, Кветто, Теҳрон, Астробод, Асхабод шаҳарларига жўнатилган.Эрон билан олиб борилган савдо сотиқда муҳим савдо йўллари Каспиёрти вилояти орқали ўтган. Шу жумладан, Машҳад - Кучан - Гаудан - Асхабод (280 верст), Каахка йўли (126 - 142 верст), Душак йўли(160 - 180 верст), Сарахс йўли (210 верст). Эрондан Бухорога келадиган барча карвонлар Асхабод Душак Келат Машҳад йўналиши билан товар

Хуллас, 1894-йилига ягона божхона тизимининг этилиши амалий жиҳатдан Бухоро амирлиги ва Хива хонлигининг савдо мустақиллигинитугатди ва бу давлатлар орқали қўшни мамлакатларга чиқадиган савдо йўллари ҳам ХХ аср бошларига келиб тўлалигича Россия империясихукимати тасарруфига ўтиб, у бу ҳудудлардаги истеъмол бозоридаги рақобатни унинг фойдасига ҳал қилди. Ўлкада қурилган биринчи темир йўл ҳам чор Россиясининг босқинчилик манфаатларини кўзлаган. 1880 йилда бошланган чор маъмурлари учун ғоятда оғир бўлган Ахалтака уруши Россияни Каспиёрти темир йўлини қуришга мажбур этади. Миҳайловский бўғозидан то Қизил Арвотгача бўлган темир йўл қурилишининг биринчи навбати 1881 йил 1 сентябргача қуриб битказилди ва 20 сентябрдан доимий равишда поэздлар қатнови бошланади. Кейичалик темир йўл қурилиши давом э

йўлларни у аввало туркий халқлар этниқ маданий, диний ҳудудий томондан яқин бўлган ва Туркистон билан чегарадош Афғонистон, Покистон, Эрон, Туркия каби давлатлар томон ҳам қурган бўлур эди. Йўқ. Россия маъмурияти бу темир йўлларни биринчи навбатда ва асосан Туркистон ўлкасидаги халқ бойликларини тезроқ, кўпроқ ва мўлроқ ташиб кетиш мақсади билан қуради. Бу борада рақамлар тилига қулоқ соладиган бўлсак масала янада ойдинлашади. 1888 йилда Туркистондан Ўрта Осиё темир йўли орқали 873093 пуд пахта жўнатилган бўлса, 1890 йилда 2673267 пуд ва 1893 йилда эса 3 588 025 пуд пахта Россияга юборилган. Ёки 1888-1893 йилларда, яъни олти йилда Туркистон ўлкасидан 14 257 515 пуд қимматбаҳо пахта ҳом ашёси Россияга ташиб кетилган. Бу жараён йил сайин ошиб бораверган. Фақат 1900 йилнинг ўзида Ўрта Осиё те

XULOSA XIX аср иккинчи ярми ХХ асирнинг бошларида Ўрто Осиёда савдо йўллари тарихини ўрганиш, тўпланган маълумотлар ва материалларни таҳлил этиш натижасида қуйидаги хулосаларга келинди: 1. Ўрта Осиё хонликларининг Россия империяси томондан забт этилишига қадар савдо сотиқ муносабатларида товарларни асосини маҳаллий ҳунармандчилик маҳсулотлари ташкил этиб, унинг ривожида карвон ва сув йўллари муҳим аҳамият касб этган. Хонликлардаги савдо ва хунармадчиликмарказлари чекка шаҳар ва қишлоқлар билан боғлашда ички савдо йўлларимухим рол ўйнаган. Афғонистон, Эрон, Ҳиндистон, Хитой ваРоссия империяси билн олиб борилган савдо - сотиқ алоқаларида асрлар давомида фаолият кўрсатиб келган анъанавий ташқи савдойўллари мухим ўрин тутган. Аммо Ўрта Осиёнинг Россия империяси томонидан забт этилиши натижасид

Ўрта Осиё бозорини тўла эгаллайди. Темир йўлларининг ишга тушиши билан савдо сотиқ муносабатлари интенсивлашади, айрим савдо йўллари, хусимсан, Красноводск орқали Астраханга бориладиган савдо йўл ўз аҳамиятини йўқотдия, лекин бу йўллар ўз фаолиятини бутинлай тўхтамади, чунки темир йўллар ўз йўналишида айрим шаҳарларини четлаб ўтиши сабабили ушбу йўллар орқали аввалгидек савдо алоқалари давом этди. 4. Ўрта Осиёнинг сувликлари орқали ҳаракат қиладиган савдо йўллари Каспий ва Орол денгизи, Амударё ва Сирдарё дан ўтиб, товарлар маҳаллий қайиқ, кема ва пароходлрда ташилган. Россия империяси ҳукиматининг мустамлакачилига асосланган маъиурий бошқарув тизимининг ўрнатилиши билан денгиз флотилияси ва дарё кемачилигининг назорат қилиш функцияси Россия ҳукимти маъмурияти ихтиёрига ўтди.Техник жиҳатда

Андижон, Ўш, Фарғона, Термиз, Қарши, Чоржўй, Қашқар, Қобул, Машҳад каби шаҳарлар шулар жумласидан бўлиб, улар минтақанинг нафақат ички ва ташқи савдо алоқаларида балки ижтимоий маданий ҳаётида ҳам муҳим ўрин тутган. 7. Россия империяси хукимрон доираларининг узоқни мўлжаллаган ҳарбий стратегик мақсадларини амалга оширишга тайёргарлик кўриши, Ўрто Осиё бозорини бутунлай эгалаб олиш ҳамда бу ҳудудга инглиз ҳинд ва инглиз афғон товарларининг кириб келишига йўл қўймаслик мақсадида 1894-йилда Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги империясининг ягона бож тизимига киритилди, натижада бу мамлакатларнинг савдо ва бож мустақиллигига барҳам берилди. 8. Ўрта Осиёдаги мавжуд ички ва ташқи савдо йўлларининг ҳолати ҳамиша ҳам қониқарли бўлмаган, кўпинча йўллар давлат ҳисобидан таъмирланмаган ва етарли даражада

– Ўрганилган давр бўйича Ўрта Осиёнинг қўшни мамлакатлар билан савдо алоқалари бўйича илмий - оммабоп адабиётлар яратиш лозим. ФОЙДАЛАНИЛГАН МАНБА ВА АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ 1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q . –Т.: O’zbekiston, 1998, 9-b 2.Агзамова Г.А. Савдо йўллари.//Темур ва Улугбек тарихи. Тошкент,1996, 154 бет; 3.Агзамова Г.А. Караванная дорога Тобольск Бухара...//Россия и Восток М., 1992, с6; 4.Агзамова Г.А. Ўрта Осиё хонликларидаги савдо ва унга хос анъаналар. Тошкент. 2004 ва бошқалар. 5.Буряков Ю.Ф. Торговие пути и их роль в урбанизации бассейна Яксарта. Ташкент, 1990; 6. Буряков Ю.Ф. Рабади средневекового Бенкета.//ИМКУ Ташкент 1990; 7.Мавлонов У. Ўрта Осиёда қадимги савдо йўлларининг шакилланиши ва ривожланиши тарихидан. Тошкент 2001; 8.Мавлонов У, Махкамова Д. Маданий а

Купить