XIX-асрниниг биринчи яармида Россияниниг иқтисодий ривоҷланиши

XIX - асрниниг биринчи яармида Россияниниг 
иқтисодий риво ланишиҷ Ре а:ҷ
I.  Кириш:
II.  Асосий қисим:
1. XIX асрнинг биринчи ярмида Россия: ижтимоий-
ицтисодий сиёсатнинг янги йуналишлари. 
2. XIX аср 2-ярмида Россияда капитализмнинг 
ривожланиши ва ижтимоий муносабатларининг узига хос 
томонлари.
3 .  Россиянинг Узок, Шарқдаги сиёсати.
4.  XIX аср охири - XX аср бошларида Россия
III.  Хулоса
IV.  Адабиётлар                                                       I .  Кириш :
Агар ғарбий Европа мамлакатларида 1901-1902 йиллардаёк инкироз 
урнигакутарилиш бошланган булса, Россияда саноат ишлаб чикаришининг жуда 
пасайиб кетиши 1902-1903 йилларга тугри келди ва шундансунг узок депрессия 
даври бошланди. Ишлаб чикаришнинг деярлихамма сохадларидаги тургунлик 
холати1 907-1909 йилларгача давомэтди. Инкироз йилларида корхоналарни 
техник жихатдан кайтакуроллантириш катта тускинликка учради. Саноатга 
инвестициялар, шу жумладан чет эл инвестицияларининг кириши кескин 
камайиб кетди. Россияда инкирознинг дастлабки аломатлари 1899 йилда сезила 
бошлаган эди. Аввал бошда инкироз хусусий савдо банклари ва Давлат 
банкининг кредит беришни чеклаб куйганлиги ва хисобставкасини 
оширганлигида намоён булди. Давлат банки йил охирида хисоб ставкасини 7%га 
оширди. Шундан кейин саноат молларининг нархи сезиларли даражада пасайиб, 
кимматли когозларнингбиржалардаги бахоси кескин тушиб кетди. II.  Асосий қисим:   XIX асрнинг биринчи ярмида Россия: ижтимоий-
ицтисодий сиёсатнинг янги йуналишлари.  Европадаги инкилоблар 
тарихидан сунг бу драматик хдцисаларнинг энг кучли факторларидан 
бири булган Россия империясини таърифлашни лозим топдик. 
Европанинг энг катта ва энг колок империяси янги даврга кандай кадам 
куйди? Александр I хукмронлигининг охирги йиллари ва Николай I 
подшолигининг бошланишида Россия кандай ахволда ээди XIX асрга 
Россия мустабид давлат тузуми ва феодал-крепостной хужалик тизими 
сакланган холда келди.   Худуди, ахолисининг сони ва харбий кудрати 
жихатидан Европада сузсиз биринчи булган Россия иктисодий жихатдан 
колоклигича колаётган эди. Факат 5% помешчик ер хужаликларида 
купдалали алмашлаб экиш, машиналардан фойдаланиш каби хужалик 
юритишнинг замонавий усулларидан фойдаланилмокда эди. Мамлакат 
ахолисининг купчилигини ташкил киладиган дехдонлардан олинадиган 
соликлар помешчикларнинг асосий даромадини ва давлат бюджетининг 
хам асосий кисмини ташкил киларди. 1800 йилга келиб Россия тараккиёт 
индекси буйича Еарбнинг илгор мамлакатларидан икки-уч марта оркада 
колаётган эди.  XIX аср бошларида Россияда урбанизация 
даражаси 5-7% дан ошмасди. Айни пайтда 
бу курсаткич Еарбий Европа 
мамлакатларида 11-13%, Хитойда 7-8%, 
Хиндистонда 9-13%, Якин Шаркда 14—
16% ни ташкил киларди. Саводлилик 
даражаси гарб мамлакатларидан 8-10 
марта, Япония ва Хитойдан 3-5 марта паст 
эди1. Шуларга карамасдан XIX аср 
давомида Россия янги куриниш касб эта 
борди.Ғарбнинг илгор мамлакатларидан 
келаётган янги гояларнинг таъсири 
жамиятда борган сари купрок сезила 
борди. Бунинг натижасида Россиянинг иктисоди купукладли характер касб 
этди, ижтимоий муносабатлар эса XVIII асрдагига нисбатан 
мураккаброк,зиддиятлирок туе олди. Янги синф - буржуазия тез усди. 
Дворянларнинг ерга булган монополияси сусайди. 1801 йилдан ернинг 
эркин савдосига рухеат берилди. 1803 йили эса помешчикларга 
дехконларни пул эвазига озод килиш, 1818 йили эса дехконларга завод ва 
фабрикалар куришга рухеат берилди. Кейинчалик Россияда савдо 
уйларининг асосчилари, фабрикантлар ва саноатчилар булган машхур 
кишилар дехконлар орасидан чиккан эди. Масалан, Троица-Сергиев 
монастирининг дехкони И.П. Прохоров машхур Прохоровлар сулоласига 
асос солди. Россиянинг энг яхши фабрикаларидан 
бири булган «Трехгорная Мануфактура» 
уларга карашли эди. Машхур «Никольская 
Мануфактура»нинг асосчиси Савва 
Морозов уз эркини 17 минг рублга сотиб 
олган крепостнойлардан эди. 
Рябушинскийлар, Тучковлар, Вишняковлар 
хам келиб чикиши дехконлардан эди. А.С. 
Вишняков XIX аср бошларида 
«Тадбиркорлик билимларини 
оммалаштириш» жамиятини тузди. Бу 
жамият аввал Москвада хисобчилар 
курсини, кейин тижорат билим юртини ва 
сунгра эса тижорат институтини ташкил 
килди.  Бу институтх,озирда машхур Г.В. Плеханов 
номидаги Россия иктисодиёт академияси. Бирок 
XIX аср бошларида ерга ва дехдонларга 
помешчик эгалиги мамлакатда саноат 
тараккиётига тусик булаётган эди. Шахсан озод 
булмаган дехконларнинг мех,нати саноатда 
жуда унумсиз булиб, техник тараккиётни 
кийинлаштираётган эди.Иктисодиётнинг 
ривожланишига йулларнинг ёмон ахволи хам 
тусик булди. Масалан, Волга буйида 
етиштирилган дон факат иккинчи йилигина 
Москвага етиб келарди. «Елизавета» деб 
аталган пароход 1815 йили пайдо булди. 
Петербург билан Царское Селони богловчи 
темир йул эса 1837 йили курилди, холос.  1861 йилги ислохдг арафасида Россияда 1500 
чакирим темир йуллар мавжуд булиб, бу 
Англиядагидан 15 марта кам эди. Пароходлар 
сони хдм 400 та булиб, булар жуда катта худудга 
эга булган Россия учун албатта етарли эмасди. 
Аммо шунга карамасдан XIX аср бошларида 
мамлакатда саноатнинг усиши кузатилади. 
Россия учун янги булган ишчилар сони хам 1 
млн га якинлашди. Ички савдо, 
айниксаимпериянинг миллий улкалари билан 
алокалар кучайиб борди. Руссавдогарлари узлари 
учун янги бозорлар: Камчатка, Чукотка, Курилва 
бошка оролларни очдилар, Сахалин ва Урта Осиё 
билан савдоалокалари кучайди. Хуллас, XIX аср бошларида Россияда капиталистик уклад шакллана 
бошлашига карамасдан, у колок аграр мамлакат булиб колаверди. Шу 
билан бирга жамиятда янгиланиш зарурати тобораяккол сезила 
борди.Шундай холатда 1801 йили тахтга келган Александр I 
ёш,магрур, либерал гояларга хайрихох, хам эди. У 1808 йили 
ярмаркаларда дехконларни сотишни, 1809 йили эса уларни каторга 
килишни такиклади.1812 йилги уруш хам ислохотлар зарурлигини 
курсатди. Голиб Россиянинг феодал-крепостной холати билан Fapб 
мамлакатлари уртасидаги фарк яккол кузга ташланиб колди. Бунинг 
устига урушдаги галаба ахоли орасида ва иктисодда жуда катта 
йукотишлар эвазига козонилди. Окибатда молиявий инкироз юз 
берди. Жамиятда кескин узгаришларни 
истаётган катламнинг кайфияти 
хукуматда хам уз аксини топади. 
Император ва унинг баъзи вазирлари 
янги сиёсий йулларни излай бошлайди. 
Натижада хукуматнинг ижтимоий-
иктисодий сиёсатида, келажакка 
мулжалланган режаларида буржуа 
жамиятига хос белгилар пайдобулади. 
Айнан шу сабабли дастлаб Эстландия, 
Лифляндия ва Курляндияда крепостной 
ХУКУК бекор килинади. 1817-1819 
йиллари ута махфий холатда крепостной 
хукукни бутунлай бекор килиш режаси 
ишлаб чикилди. Жамиятни ислох килиш режалари устида 
Александр I га якин ва либерал кайфиятдаги 
сиёсатчилардан А.А. Аракчеев, Д.А. Гурьев, 
Н.С. Мордвинов, М.М. Сперанскийлар 
шугулландилар. Бирок улар томонидан такдим 
этилган, купжихатдан буржуача характерга эга 
булган ислохот лойихаларидан бирортаси хам 
амалга оширилмади. XIX аср бошларида жахон 
цивилизациясига тезрок кушилиш учун 
Россияда пайдо булган имконият бой берилди. 
Аслида ислохотлар учун реал 
имкониятлармавжуд булсада, хукумат хам, 
жамиятнинг узи хам хали кескин узгаришлар 
учун тайёр эмасди. 2.  XIX аср 2-ярмида Россияда капитализмнинг ривожланиши ва 
ижтимоий муносабатларининг узига хос томонлари.  
XIX асрнинг урталарига келиб Род тургунликка юз тутди. ссиянинг 
Fарб мамлакатларига нисбатан колоклиги янада яккол кузга 
ташланди. Бу пайтда капиталистиктараккиётнинг асоси булган 
акционерлик жамиятлари ва банкларРоссияда амалда йук эди. Аммо 
буржуача тараккиёт йулидаги боштусик хамон крепостной хукук 
булиб колаётган эди. Буни айниксаРоссиянинг маглубияти билан 
якунланган Крим уруши (1853-1856)яна бир бор ошкор 
килди.Самодержавие олиб борган иктисодий ва хдрбий сиёсатнинг 
бевосита натижаси шу булдики, халкнинг яшаш даражаси пасайиб 
кетди, иктисо Жамиятда ижтимоий ихтилофлар кучайди. Демократик интеллигенция 
дехконлар галаёнларига хайрихохдик билдирди. Крим урушидан кейин 
Россиянинг халкарообруси тушиб кетганлигидан азият чеккан илгор 
дворянлар савдо саноат буржуазияси билан бирлашиб, самодержавие 
ва крепостнойхукукга асосланган анъанавий рус жамияти 
тарафдорлари булган консерватив кучларга карши мухолифатни 
ташкил килдилар.Улар уртасидаги кураш тобора кескин туе ола борди, 
чунки охирокибатда хокимият масаласи хал килинаётган эди. 
Александр IIМосква дворянларининг вакиллари олдида нутк сузлаб, 
дехконларганисбатан ислохот утказиш ниятини асослар экан: «Яхши 
буларди,бу ислохот пастдан бошлангандан кура, юкоридан амалга 
оширилса», - деган эди. Шундай шароитда гарбчилар билан славянофиллар 
уртасидагиэски тортишув, Европа цивилизациясига муносабат 
ва. Унинг тажрибасини Россияда куллаш масаласида бахс 
янгидан авж олди.Мамлакатда ислохотлар зарурлигини 
тушуниш ва уни куллабкувватлаш кайфияти кучайди. 
Россиядаги тарихий жараёнларнинг узига хос томонларидан 
бири давлатнинг кучли ташкилотчилик ва хал килувчи роли 
булди. Шу сабабли ислохотларни утказиш учунбарча объектив 
асослар мавжуд булса-да, бу жараёнга давлатнингкушилиши ва 
хал килувчи роль уйнаши лозим эди. Николай I нингкатта угли 
Александр II тахтга утирган пайтда 37 ёшда булиб, давлат 
ишларига яхши тайёрланган эди.  У бир неча йил дехконлар ишибилан шугулланувчи кумита ишида 
катнашган, реалист булганлигиучун ислохотлар зарурлигини тушунар эди. У 
крепостнойлик муаммосини хал килиш буйича тупланган тажрибани тугри 
бахолай олди ва шундан келиб чикиб крепостной хукукни бекор килиш 
тугрисидаги конун матнини ишлаб чикиш учун Тахрир хайъатини тузди. 
Х,айъат ишининг натижалари Россияда крепостной хукукни бекор килиш 
тугрисида 1861 йил 19 февралда чикарилган подшо«Манифести»да уз 
аксини топди. Ислохдг дехконлар, помешчикларва хукумат манфаатларини 
бирдай хисобга олган келишувчанлик рухини ифода этди.XIX аср 60-70-
йилларида утказилган бошка ислохотлар билан бирга (ер ислохоти, молия 
ислохоти ва бошк.) крепостной хукукнинг бекор килиниши мамлакатнинг 
янги - буржуача стратегик курсини белгилаб берди. Ислохотлардан кейинги Россияда товар ишлаб чикаришга 
мулжалланган дехкончиликнинг кенгайиши билан бирга эркин ишчи 
кучи бозори хам жадал ривожланди. Эски, патриархал дехкон жамоаси 
урнига кишлок ахолисининг иккита типи: буржуазия ва пролетариат 
пайдо булди. Аср охирига келиб йирик буржуазия, помешчиклар, 
юкори амалдорлар ва харбийлар мамлакат ахолисининг 2% ини, 
бадавлат ва уртахол хужаликлар эгалари - 18% ни, камбагал майда 
хужалик эгалари - 29% ни, пролетар ва ярим пролетарлар - 51% ни 
ташкил киларди. Ишчилар сони жадал суръатлар билан усди: 1863 
йилдан 1908 йилгача 750 мингдан 1 млн 800 минг кишигача, ёки уч 
баробарга якин ошди. Тадбиркорлик кенг кулоч ёйди, хусусий саноат, савдо, темир йул 
курилиши ривожланди. Ички бозорнинг ривожланишида,мамлакатнинг 
янги худудларини узлаштиришда, Россиянинг бепоён худудларини ягона 
хужалик тизимига бирлаштиришда темир йулларнинг роли бекиёс 
булди.Ислохотлардан кейинги Россиянинг характерли томонларидан 
бири тижорат тизимларининг ривожланиши булди. Акционерлик 
жамиятлари, биржалар тузиш жараёнлари жадал давом этди. Шу тарика 
Россия узгара бошлади. Тарихий тараккиётнинг узига хослиги рус 
капитализмида хам уз аксини топди.Россияда саноат худудий 
таксимланиш буйича хам, сохалар буйича хам нотекис ривожланганлиги 
ва ишлаб чикаришнинг концентрациялашув даражаси юкорилиги билан 
характерланар эди.70-йилларнинг охирига келиб Россияда 4,5% йирик 
корхоналар умумий саноат махсулотларининг 55% ини берарди. 1866 йилдан 1890 йилгача 1000 ва ундан зиёд ишчига эга булган йирик 
корхоналар сони 2 марта, улардаги жами ишчилар сони 3 марта, умумий 
махсулот жами эса 5 марта ошди. Бунда албатта Россия иктисодидаги чет эл 
инвестициясининг роли катта эди. Бу ердаги арзон ишчи кучи, бой хомашё 
ресурслари, фойданинг юкори даражаси ва 80-90-йиллари чор хукумати 
томонидан олиб борилган сиёсат чет эл капиталини жалб килиш учун кулай 
мухит яратди.1887 йилдан 1913 йилгача Россия щтисодига киритилган чет 
эл капиталининг умумий хджми 1 млрд 783 млн рублни ташкил килди,аммо 
унинг мамлакат хужалигига курсатган таъсирини бирдай ижобий деб 
булмайди. Бир томондан, чет эл капитали хдкикатдан хам Россиянинг 
капиталистик тараккиётини тезлаштирди. Аммо бу катор иктисодий ён 
беришлар: паст бож тарифлари, махсулотни ишлаб чикариш ва реализация 
килиш учун яхши шароитлар яратиш оркали амалга оширилди.  Бирок чет эл капитали Россия иктисодини уз манфаатларига тулик 
мослаштира олмади: .мамлакат мустамлака хам, ярим мустамлака хам 
булмади. Бу Россияда капитализм ривожланишининг нисбатан юкори 
даражаси ва рус тадбиркорларининг Яхши тарихий илдизга эга 
эканлигидан далолат беради. Ислохотдан кейин Россия кишлок 
хужалигида хам капитализм ривожланиши тезлашди. Жахон тажрибаси бу 
жараённинг иккита асосий варианта мавжудлигини намойиш килди. 
Биринчиси – феодал тизимларнинг аста-секин капиталистик ишлаб 
чикариш усулига мослашиши; иккинчиси – фермер хужаликларини, эркин 
тадбиркорларни шакллантириш. Россияда иккала вариант хам мавжуд 
эди,аммо кишлок хужалигида капитализмнинг ривожланишига куплаб 
Феодал колдиклар тусик булаётган эди. Ривожланаётган капиталистик 
саноат билан колок кишлок хужалиги уртасидаги карамакаршилик Россия 
капитализмининг узига хос томони хисобланади Россиянинг Узок, Шарқдаги сиёсати.  Сибирь ва Байкалортининг 
эгалланиши русларга Амурбуйини кушиб олиш имкониятини 
яратди. Крим уруши Узок Шаркни мудофаа килиш ва унда 
жиддийрок жойлашиб олиш зарурлигини курсатди. Амур буйива 
Приморье улкаси Хитойдаги Цин давлати таркибига кирарди. Аммо 
унда этник хитойлар деярли яшамасди. Махаллий ахрли, яъни 
удэгейлар, нанайлар ва бопщалар жуда сийрак жойлашганбулиб, 
патриархал хаёт кечирншарди. Англия ва Америка экспансиям 
муносабати билан огир ахволда булган Хитой хукумати чор 
Хукумати куйган таклифларга рози булди. 1858 йили иккала давлат 
уртасида имзоланган шартномага биноан Аргунь дарёсидантортиб 
то Амурнинг этагигача унинг сул киргоги (яъни Амурбуйи)Россияга 
карашли булиб колди.  Уссурий улкаси эса чегара аниклангунга кадар Россия билан Хитойнинг 
кушма мулки деб эълонкилинди. Россия билан Хитой уртасида эркин савдо 
муносабатлари урнатилди.Сахалин муаммоси 1875 йили Россия билан 
Япония уртасидаимзоланган Петербург шартномаси оркали тартибга 
солинди. Японхукумати Франция билан Германия уртасида уруш хавфи 
пайдобулганлигидан ва Россиянинг Узок Шаркда заифлигидан фойдаланиб, 
Жанубий Сахалинга  булган даъвосидан воз кечиш шарти билан Курил 
оролларини Японияга беришга чор хукуматини рози килди.Шимолий 
Америкадаги рус ерлари муаммоси 1867 йили Россия билан АКШ уртасида 
имзоланган шартномага мувофик халкилинди. Унга кура Аляска ундаги 
мавжуд бойликларга нисбатанарзимас пулга, яъни олтин билан 7 миллион 
200 минг долларга сотилди. Россиянинг бу ерларни саклаб колиш учун на 
иктисодий вана харбий кудрати етарли эмасди.  Америкадаги рус ерларининг сотилиши натижасида АКШ Тинч 
океанининг шимолий кисмида узмавкеини мустахдамлаб олган ва гоят 
кимматли худудга эга булиболган эди. Бу Россиянинг Тинч океанидаги 
маглубияти булиб, ушбуминтакада Россиянинг мавкеини 
бушаштирди.Умуман XIX аср 60-80-йилларида чоризмнинг Узок Шаркда 
Олиб борган сиёсатини жуда фаол деб булмайди. Узок Шаркнииктисодий 
жихатдан узлаштиришни рагбатлантириш учун хукуматтомонидан жуда 
арзимас маблаг ажратилади.Россиянинг XIX асрдаги ташки сиёсати 
тавсифини якунлаб,шуни айтиш лозимки, аср охирида Европада вужудга 
келганхарбий-сиёсий иттифоклар Россиянинг ташки сиёсатига катта 
таъсир курсатди. Германия, Австрия, Италия бйргаликда 1882 йили Учлар 
иттифокини тузганидан сунг Россия улардан узоклашиб,Франция билан 
якинлашди.  1891 йили Россия билан Франция уртасида Учлар иттифокига карши 
мудофаа келишуви имзоланди.Бу Россиянинг Европадаги сиёсати 
йуналишини узгартирди XIX аср охири – XX аср бошларида Россия. XIX 
аср 90-йилларида саноатнинг мисли курилмаган юксалиши натижасида 
Россияда саноат тунтариши якунланди ва мамлакат ишлаб чикаришнинг 
умумий хажми буйича дунёнинг бешта энг йирик индустриал давлатлари 
каторига кушилди. Россияда Fарбникидан колишмайдиган, баъзи 
жихатлари билан ундан устун булган бозор тизими шаклланди. 1861-1900-
йиллари Россияда саноат махсулотларининг умумий хажми 7 марта ошди. 
(Германияда – 5 марта, Францияда 2,5 марта, Англияда – 2 марта усган). 
XX аср арафасида миллий махсулот ишлаб чикаришнинг усиш суръати 
3,4% ни, ахоли жон бошига -1,75%ни (Гарб мамлакатларида – 2,7 ва 1,6%) 
ташкил килди.  Шу Даврда Россия нефть казиб олишда 
дунёда биринчи урицга, чуянэритишда, 
пахта махсулотлари ишлаб чикаришда 
туртинчи уринга,кумир казиб 
чикаришда еттинчи зфинга кутарилди, 
саноат ишлабчикаришининг катор 
курсагкичлари буйича Франция 
даражасигаетиб олди. Темир йуллар 
курилишининг жадал суръатлари 
туфайли унинг умумий узунлиги буйича 
Россия дунёда иккинчи уринга чикиб 
олди. Кишлок хужалигида хам ижобий 
узгаришлар юз берди. Машиналар ва 
ёлланма ишчилардан фойдаланиш 
купайди, кишлокдинг ташки ва ички 
бозор билан алокалари кенгайди. 
Россия галла етиштирувчи энг йирик 
мамлакатлардан бирига айланди,-
жахондаги бугдой экспортининг 1/3 
кисмини у берарди. Менделеевнинг хисоб-китобларига кура XIX асрнинг охирида Россияда ахоли 
жон бошига 20-30 рублга тенг саноат махсулотлариишлаб чикарилган булса, 
шу курсатгич АКШда - 300-400 рублниташкил килган. 1897 йили Россия 
ахолисининг 73,7% и саводсизбулган.Индустриал жамиятга мос келадиган 
ахолининг ижтимоий тизими хам шаклланмаган эди. Ишчилар билан 
буржуазия биргаликда умумий ахолининг 3,4% ини ташкил киларди. 
Жамиятда ахолинингтурли хил катламларга булиниши сакданиб колаётган 
эди.Ишчиларнинг яшаш ва ишлаш шароитлари Европа давлатларида XIX 
асрнинг биринчи ярмида булган шароитга мос эди. 1905 йили махсус давлат 
комиссияси ишчиларга берилаётган ойлик маошга кун кечиришнинг иложи 
йук, деган хулосага келди. Россияишчисининг уртача иш хакки 
инглизларникидан 3 марта, америкалик ишчиникидан эса 5 марта кам эди. 
Бундан тапщари, XX асрбошларидаги инкироз хам саноатга каттик зарба берди 
ва мамлакатнинг бутун халк хужалигига огир таъсир курсатди.  III.  Хулоса . 
   Россияда капитализм тараккиётининг узига хослиги шунда эдики, саноат 
тунтариши (XIX асрнинг иккинчи ярми) буржуа инкилобларидан (XX асрнинг 
бошлари) олдин келди, аграринкилоб эса тугалланмай колди. Бундан тапщари, 
саноатдаги четэл капиталининг улуши умумий капиталнинг 1/3 кисмини 
ташкил килиб, бу Fap6 давлатларидагидан кщори эди. 
Мамлакатдаиндустрлаштириш хам охирига етказилмади. Саноат ишлаб 
чикаришининг умумий хажмида огир саноатнинг улуши факат 40% ни ташкил 
килар эди, холос. Аграр ишлаб чикариш Россия иктисодиётининг етакчи 
сохаси булиб колаётган эди. 1897 йили ахолининг 87% и кишлокларда яшарди. 
Кишлок хужалиги асосанэкстенсив йул билан ривожланаётган эди.Ахоли жон 
бошига саноат махсулотлари ишлаб чикариш вамаданийлашув даражаси 
буйича Россия илгор мамлакатлардан купмарта оркада колаётган эди. Машхур 
химик ва иктисодчи олимД.И.  IV.  Адабиётлар
1.Antonova K. A., Bongard-Levin G. M., Kotovskiy G. G. Hindiston tarixi. - M. , 
1979 yil.
2.Huber A.,   Kheifets A. Xorijiy Sharq mamlakatlarining yangi tarixi. - M. , 1961 yil.
3.Kovalev S. V. Sharqiy Arabistondagi ingliz mustamlakachiligi (1773-1798) // 
Komsomolsk-na-Amur davlat texnika universitetining ilmiy eslatmalari. - 2015. - T. 
2. - 3-son (23). - S. 14.
4.Adams B. 1898. Sivilizatsiyalar va yemirilish qonunlari. Tarix bo'yicha insholar . 
N.Y. , p. 305. (ingliz)
5.E. Xobsbavm, inqilob davri: Yevropa 1789-1848. - Rostov-na-Donu, 1999 yil.
6.Fursov K. A. Savdogar hokimiyati: Angliya Sharqiy Hindiston kompaniyasining 
ingliz davlati va Hindistonning patrimoniyalari bilan aloqalari. - M . : KMK ilmiy 
nashrlar uyushmasi, 2006 yil.
7.Fursov K. A. Sharqiy Hindiston kompaniyasi: Buyuk oligarx tarixi // Yangi vaqt. - 
M. , 2001.