Xorazmda Sovetlarga qarshi ozodlik harakatlarining boshlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	44.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xorazmda Sovetlarga qarshi ozodlik harakatlarining boshlanishi

Купить

Mavzu. Xorazmda Sovetlarga qarshi ozodlik harakatlarining boshlanishi .
Reja
Kirish
Asosiy qism
a) Junayidxon sovetlarga qarshi harakatning rahnamosi sifatida
b) Qarshilik harakatining avj olishi
C) Xorazm qarshilik harakatining mag‘lubiyati va sabablari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
1917yil Turkistonda yuz bergan voqealar natijasida Xorazmda ham demokratik
harakat avj oldi. Natijada, Xiva xonligida millatlararo munosabatlar keskinlashib,
hokimiyat masalasida xorazmliklar bilan turkmanlar o’rtasida jiddiy raqobat
yuzaga keldi. Turkman urug’laridan ilgan yovmutlarning etakchisi Қurbon Mamed
Sardor — Junaidxon (1857—1938) bu masalada faollik ko’rsata boshladi.
Junaidxon Xiva xonidan norozi bo’lgan tarqoq turkman qabilalarini qisqa muddat
ichida birlashtirdi va 1918 yil boshlarida bir yarim mingdan ortiq qurolli otliqqa
ega bilib, Xiva xoniga jiddiy xavf sola boshladi. 1918 yil yanvarida Xiva xoni
Asfandiyorxon nufuzli eshon va mullalar orqali Junaidxon bilan aloqa bog’lab,
mamlakatni birgalikda idora qilish va bolsheviklarga zarba berishni uyushtirish
haqida muzokara itkazish uchun uni poytaxtga taklif qildi. Junaidxon qasamyod
qo’lganidan keyin u Xiva xonligi qishinlarining qimondoni etib tayinlandi
Qurolli kurashni turkman yovmut urug’ining boshlig’i Qurbon-Mamed Sardor
- Junaidxon (1857-1938) guruhlari boshlab, qator yillar davom ettirdi. Uning
qo’shini saflarida o’zbek, qoraqalpoq va qozoqlar ham bor edi. O’zbek dehqonlari
va hunarmandlaridan iborat guruhlarga Madraimboy, Sa’dulla bola, Shokir bola,
Mavlonbek va boshqalar rahbarlik qildilar. Xususan, Ko’hna Urganch, Ilyali,
Toshhovuz, Mang’it, Qo’shko’pir, Chimboy, Qo’ng’irot va To’rtko’lda harakat
qilgan o’nlab guruhlar qizil askarlarga jiddiy zarba berdi. Junaidxon
boshchiligidagi isyonchilar hujumga o’tib, Ko’hna Urganch, Xo’jayli, Ilyali va
Taxtani qayta egalladi, ko’plab qizil askarlarni asir oldi.
Junayidxon sovetlarga qarshi harakatning rahnamosi sifatida

1918 yil boshlarida bolsheviklar hokimiyati o’rnatilgach, xonlikka uning ta`siri
kuchaydi. Ammo irodasi zaif va aysh-ishratga ich Xiva xukmdori Asfandiyorxon
bolsheviklar tajovuzidan mamlakatni ximoya qilishga qodir emas edi. 1918 yil 1
oktabrda Xiva xoni Asfandiyorxon Junaidxonning ig’li eshim boshchiligidagi
suiqasdchilar guruhi tomonidan iz saroyida pichoqlab ildirildi. Junaidxon ildirilgan
xon irniga uning akasi (jismoniy jihatdan ojiz, irodasiz) Said Abdullani Xiva
taxtiga xon qilib itqazdi. Aslida, u «Junaidxon qilidagi qig’irchoq xonga aylanib»,
amalda esa, xonlikning mutlaq xukmdori Junaidxon edi. U barcha davlat ishlarini
izi boshqarar, mas`ul lavozimlarga iz kishilarini tayinlardi.Junaidxon yuzaga
kelgan ichki siyosiy vaziyatdan ustalik bilan foydalanib, ayrim turkman
qabilalarining chuqur ildizga ega bo’lgan manfaatlarini iz m1918 yil boshlarida
bolsheviklar hokimiyati o’rnatilgach, xonlikka uning ta`siri kuchaydi. Ammo
irodasi zaif va aysh-ishratga ich Xiva xukmdori Asfandiyorxon bolsheviklar
tajovuzidan mamlakatni ximoya qilishga qodir emas edi. 1918 yil 1 oktabrda Xiva
xoni Asfandiyorxon Junaidxonning ig’li eshim boshchiligidagi suiqasdchilar
guruhi tomonidan iz saroyida pichoqlab ildirildi. Junaidxon ildirilgan xon irniga
uning akasi (jismoniy jihatdan ojiz, irodasiz) Said Abdullani Xiva taxtiga xon qilib
itqazdi. Aslida, u «Junaidxon qilidagi qig’irchoq xonga aylanib», amalda esa,
xonlikning mutlaq xukmdori Junaidxon edi. U barcha davlat ishlarini izi boshqarar,
mas`ul lavozimlarga iz kishilarini tayinlardi.Junaidxon yuzaga kelgan ichki siyosiy
vaziyatdan ustalik bilan foydalanib, ayrim turkman qabilalarining chuqur ildizga
ega bo’lgan manfaatlarini iz maqsadi sifatida ko’rsatdi hamda izini ushbu
g’oyalarni amalga oshirishda qodir bo’lgan yagona kishi sifatida namoyon qildi. U
nafaqat kichmanchi turkman qabilalari o’rtasida, balki qozoq, qoraqalloq urug’lari
va itroq yashovchi izbeklar orasida ham katta shuhrat qozondi va ularning

madadiga tayandi. Junaidxon Xivada xukmronlik qo’lgan davrda (1918 yil noyabr
1920 yil yanvar) kechagina chor va sovet
Rossiyasiga qaram bo’lgan Xiva xonligi amalda mustaqil davlatga aylandi.
Junaidxonning qattiqqil siyosati bu borada muxim rol’ iynaydi.Junaidxon
nomi tarix sahifalariga murakkab va ziddiyatli shaxs sifatida bitilgan. Uning
faoliyati ham shaxsiyatidek keskin va fojiali, zafarli va qayg’uli kechdi. Oldin chor
Rossiyasi va Xiva xoniga qarshi kurashgan Junaidxon 1918 yil o’rtalaridan
e`tiboran qizil askarlarga qarshi mustaqillik uchun jangga kirdi. Axmad Zaki
Validiy izining «Xotiralar» kitobida Junaidxonni «Rossiya hukmronligi oldida
biyin egishni xohlamagan davlat qahramoni», sifatida ta`riflagan edi.Қisqa
muddatda Junaidxon iz qishinini 10.000 kishiga etkazdi. Uning qishinlari Қizil
Arvat, Қozonjiq, Marv va boshqa joylarda sovet qismlariga qarshi jangga kirdilar.
Biroq Amudaryo bilimi hududida 1918 yil sentyabr 1919 yil martida bo’lgan
harbiy harakatlar uning askarlari xali bolsheviklarga qarshi kurashga tayyor
emasligini ko’rsatdi. Junaidxon chekindi va bolsheviklar bilan sulh muzokaralari
boshlashga rozi bo’ldi. Lekin muzokarada RSFSRni xonlikning ichki ishlariga
aralashmasligi va Xorazmdan rus qishinlarini olib ketishi zarurligini keskin qilib
quyishi, uning bolsheviklar siyosati bilan murosa qila olmasligini amalda
ko’rsatishi edi.1919 yil 7 aprelda RSFSRning favqulodda muxtor vakili
A.N.Xristoforov Junaidxon bilan muzokaralar itkazish uchun uning Taxta
qal`asidagi qarorgohiga keldi. 9 aprel kuni Taxta qal`asida sovet Turkistoni bilan
Xiva xonligi o’rtasida tinchlik to’g’risidagi shartnoma imzolandi. Muzokaralar
paytida Junaidxon qizil askar qishinlarini Xorazmdan olib chiqib ketish masalasini
yana keskin qilib qiydi. Shartnomaga binoan, sovet hukumati xonlikdagi
xalqlarning iz taqdirini izi belgilash xuquqini tan oldi, ikkala tomon har qanday
harbiy harakatlarni to’xtatish, bir-birlariga vakillar yuborishni yilga quyish, ikkala

mamlakat fuqarolarining suv va quruqlikdagi barcha yillarda erkin va xavf xatarsiz
harakat qilishini, iz hududlarida tijorat maqsadlarida aloqa o’rnatishlarini
kafolatlash majburiyatini oldi. Shartnoma tez orada Turkiston MIҚ va Xiva xoni
Said Abdullaxon da qodir bo’lgan yagona kishi sifatida namoyon qildi. U nafaqat
kichmanchi turkman qabilalari o’rtasida, balki qozoq, qoraqalloq urug’lari va itroq
yashovchi izbeklar orasida ham katta shuhrat qozondi va ularning madadiga
tayandi. Junaidxon Xivada xukmronlik qo’lgan davrda (1918 yil noyabr 1920 yil
yanvar) kechagina chor va sovet Rossiyasiga qaram bo’lgan Xiva xonligi amalda
mustaqil davlatga aylandi.
Junaidxonning qattiqqil siyosati bu borada muxim rol’ iynaydi.Junaidxon nomi
tarix sahifalariga murakkab va ziddiyatli shaxs sifatida bitilgan. Uning faoliyati
ham shaxsiyatidek keskin va fojiali, zafarli va qayg’uli kechdi. Oldin chor
Rossiyasi va Xiva xoniga qarshi kurashgan Junaidxon 1918 yil o’rtalaridan
e`tiboran qizil askarlarga qarshi mustaqillik uchun jangga kirdi. Axmad Zaki
Validiy izining «Xotiralar» kitobida Junaidxonni «Rossiya hukmronligi oldida
biyin egishni xohlamagan davlat qahramoni», sifatida ta`riflagan edi.Қisqa
muddatda Junaidxon iz qishinini 10.000 kishiga etkazdi. Uning qishinlari Қizil
Arvat, Қozonjiq, Marv va boshqa joylarda sovet qismlariga qarshi jangga kirdilar.
Biroq Amudaryo bilimi hududida 1918 yil sentyabr 1919 yil martida bo’lgan
harbiy harakatlar uning askarlari xali bolsheviklarga qarshi kurashga tayyor
emasligini ko’rsatdi. Junaidxon chekindi va bolsheviklar bilan sulh muzokaralari
boshlashga rozi bo’ldi. Lekin muzokarada RSFSRni xonlikning ichki ishlariga
aralashmasligi va Xorazmdan rus qishinlarini olib ketishi zarurligini keskin qilib
quyishi, uning bolsheviklar siyosati bilan murosa qila olmasligini amalda
ko’rsatishi edi.1919 yil 7 aprelda RSFSRning favqulodda muxtor vakili
A.N.Xristoforov Junaidxon bilan muzokaralar itkazish uchun uning Taxta
qal`asidagi qarorgohiga keldi. 9 aprel kuni Taxta qal`asida sovet Turkistoni bilan

Xiva xonligi o’rtasida tinchlik to’g’risidagi shartnoma imzolandi. Muzokaralar
paytida Junaidxon qizil askar qishinlarini Xorazmdan olib chiqib ketish masalasini
yana keskin qilib qiydi. Shartnomaga binoan, sovet hukumati xonlikdagi
xalqlarning iz taqdirini izi belgilash xuquqini tan oldi, ikkala tomon har qanday
harbiy harakatlarni to’xtatish, bir-birlariga vakillar yuborishni yilga quyish, ikkala
mamlakat fuqarolarining suv va quruqlikdagi barcha yillarda erkin va xavf xatarsiz
harakat qilishini, iz hududlarida tijorat maqsadlarida aloqa o’rnatishlarini
kafolatlash majburiyatini oldi. Shartnoma tez orada Turkiston MIҚ va Xiva xoni
Said Abdullaxon o‘rasida imzolandi.

Qarshilik harakatining avj olishi.
1919 yil tomonlar o‘rtasida juda mihum bo‘lgan shartnoma tomonidan
tasdiqlandi. Biroq, ikkala tomon. ham, xususan, bolsheviklar bu shartnoma
talablarini bajarish u yoqda tursin, unga rioya qilishni ham iylamadilar. Natijada,
1919 yil yozida bolsheviklar Turkistoni bilan Xiva o’rtasidagi munosabatlar yana
keskinlashdi. Junaidxon sovetlar Rossiyasiga qarshi Buxoro amiri Said Olimxon
bilan tashqi siyosiy ittifoq tuzdi. Xalq ommasi bu ittifoqni qillab, davlatni
bol’sheviqlar bosqinidan asrashga, eng avvalo izining mustaqilliq xuquqini himoya
qilishga axd qildi1919 yil noyabr 1920 yil yanvar oyida bo’lgan keskin janglar
natijasida Junaidxon qishini mag’lubiyatga uchradi. Junaidxonning qarorgohi
Taxta qal`asi 20 yanvarda qildan ketdi. Қizil armiyaning Amudaryo (Xiva)
gruppasi qishinlari (qimondon N.M.Shcherbakov, siyosiy rahbar G.B.Skalov) 1920
yil 1 fevralda xonlik poytaxti Xiva shahrini egalladilar. 2 fevralda Said Abdullaxon
taxtdan voz kechdi. Turkiston qishinlari shtabi razvedka bilimi boshlig’i
Kuvshinovning isha kundagi ma`lumotlariga qaraganda, Junaidxon Xijayli va

Urganchda bo’lgan janglarda marlubiyatga uchragan bilsada, Xivadagi butun
mahalliy aholini qizil askarlarga qarshi kurashga chaqirib, ularni yagona
qimondonlik ostiga birlashtirishga harakat qo’lgan. Xivadan 25 chaqirim shimoli-
g’arbda joylashgan G’ozovotda Junaidxon izining 2.500 kishilik otliqlari va 3.000
kishilik yovmutlar lashkarini tiplab, qizil askarlarga qarshi tashlagan. Bilib itgan
shiddatli janglardan keyin Junaidxon asosiy kuchlarini olib, Қoraqumdagi turkman
ovullariga chekinadi.Қizil armiyaning bosqinchilik siyosatidan norozi bo’lgan
Xorazm vatanparvarlari guruh - guruh bilib Junaidxon qishinlari safini tildira
boshladi. Natijada, «Junaidxonning bolsheviklarga qarshi tiplagan qishinida ittiz
ming nafardan ortiq mujohidlar jang qildilar. Ularning orasida nafaqat turkmanlar
balki izbeklar, qoraqalpoqlar va qozoqlar ham bor edi». Izbek xunarmandlari va
dehqonlaridan tashkil topgan qurollangan dastalarga Ota Maxsum,
Sa`dulla bola, Shokir bola, Mavlonbek va boshqalar rahbarlik qo’lgan edilar.
Xususan, Kuhna Urganch, Ilyali, Toshhovuz, Mangit, Қishko’pir, Chimboy,
Қing’irot va Tirtkilda harakat qo’lgan inlab vatanparvar sardorlarning dastalari
qizil askarlarga qarshi jang qildilar. Junaidxon boshchiligidagi istiqlolchilar
hujumga o’tib, Қihna Urganch, Xijayli, Ilyali va Taxtani qayta egallashdi, ko’plab
qizil askarlarni asirga olishdi. Junaidxon sovet qimondonligiga maxsus maktub
yuborib, agar bosqinchilar Xorazmdan chiqib ketishmasa, asirlarni otib
tashlashinibo’ldirdi.1920 yil 23 iyunda Xiva shahrida xon tarafdori bo’lgan
ruhoniylar boshchiligida qizg’olon boshlandi. Ular Muhammad Aminxon
madrasasiga bir necha ming musulmonni tiplab, shariatni ximoya qilish shiori
ostida yosh xivaliklar hukumatini ag’darish va xon xokimiyatini tiklashni talab
qilib chiqdilar. Junaidxon poytaxt ostonalariga iz qishini bilan etib kelib,
qizg’olonchilarni qillabquvvatladi. Lekin Xivaga tez orada katta miqdordagi qizil
askar qishinlari tashlanganligi sababli qizg’olon shafqatsizlik bilan bostirildi.

Namoyishqatnashchilari ziurlik bilan tarqatib yuborildi. Ҳarbiy inqilobiy tribunal
xukmi bilan qizg’olon etakchilari va uning g’oyaviy rahnamolari Ibrohim Oxun,
Rafiq Oxun, Saidjon Қori, Mulla Muhammadniyoz Badirxonli, Muhammadamin
Oxun va boshqalar otib tashlandi. Bu qizg’olonga xech qanday aloqasi biulmasa
ham sobiq Xiva xoni Said Abdulla va uning qarindosh-urug’lari, shuningdek,
qozikalon Xikmatulla Oxun, Obid Oxun va boshqalar Xorazm Respublikasi
hududidan badarg’a qilinib, Rossiya va Turkistonning turli burchaklariga surgun
qilindi.
Turkistondagi bolsheviklar rejimi Junaidxonga qarshi kurashda aytarli yutuqqa
erisha olmagach, makkorlik yili bilan ayrim turkman urug’lari etakchilaridan
foydalandilar. Turkiston Avtonom Respublikasi rahbarlaridan bo’lgan
Қ.Otaboevning aytishicha, «Junaidxonga qarshi kurashda qiqqisdan uning
dushmanlari hisoblanmish G’ulomali va Қishmamedxon degan turkman
yilboshchilari qo’shilib qolishdi. Natijada biz ikki urug’ning izaro kurashuviga
erishdik».
Bu xizmatlari evaziga Xorazm Xalq Respublikasi hukumatining a`zolari bo’lgan
G’ulomali (ijtimoiy ta`minot noziri) va Қishmamedxonning (Nozirlar Kengashi
raisining 2-muovini) keyingi taqdirlari fojiali tugadi. Қizil qishin rahbarlari
Ғulomali va Қishmamedxon guruhlarini tugatishga qaror qildilar. 1920 yil
sentyabrda hech narsadan shubhalanmay Xiva shahriga qaytib kelgan bu ikki
sardor yigitlari ustiga kiqisdan qizil askarlar tashlanishadi. Xoinlarcha xibsga
olingan Қishmamedxon oradan bir necha soat itgach, chopib tashlanadi. Ғulomali
bilsa qochib, istiqlolchilar tomoniga o’tib ketadi. Қishmamedxonning hamrohlari
bo’lgan 80 nafar nufuzli kishilar va urug’ sardorlari ham qizil askarlar tomonidan
kechasi qatl qilinadi. Bundan tashqari ikki haftadan keyin boshqa urug’ sardori
Shomurod Baxshi ham izining 16 nafar hamrohi bilan birga ildiriladi.Voqealarning

bunday tus olishi xorazmliklar orasida kuchli norozilik uyg’otdi. Bol’sheviklarga,
qizil askarlarga ular bosqinchilar sifatida qaray boshladilar. Sovet Rossiyasiga
qarshi norozilik kayfiyati kuchaydi. Natijada, muxolifat kuchlarining safi yana
kingillilar hisobiga oshib bordi.Aholi o’rtasidagi bu kayfiyatni to’g’ri idrok qila
olgan Junaidxon 1920 yilning oxiri va 1921 yil davomida istiqlolchilik harakatini
kuchaytirib asosan hozirgi Turkmaniston tasarrufidagi hududlarda qizil askar
qishinlariga qarshi murosasiz kurash olib bordi.Ma`lumki, 1921 yil oxiri 1922 yil
boshlarida Buxoro vatanparvarlarining bosh sarkardasi Anvar Posho Farg’ona va
Xorazm qo’rboshilari bilan aloqalar 5 o’rnatib, ularni yagona qimondonliq ostiga
birlashtirishga harakat qo’lgan edi. Shu maqsadda Junaidxon bilan Anvar Posho
o’rtasida ham izaro yozishmalar bilib, tomonlar bir-birlariga ishonchli vakillarini
jinatganlar. Turkiston, Buxoro va Xorazm istiqlolchilarining izaro aloqalari
natijasida 1922 yil kiklamida Junaidxon Xorazmda iz faoliyatini yanada
kuchaytirdi. Bu paytda uning qishinlari soni 15.000 yigitdan iborat bilib, ular
bolsheviklarga qarshi tura oladigan jiddiy kuchga aylangan edi. Masalan, 1922 yil
aprel oyida Junaidxon qishinlari Porsu shahri va uning atroflarini qizil askarlardan
ozod qilishdi. Kihna Urganch yonidagi qishloqlarda ham ular shiddatli janglar olib
bordilar.
1922 yil 15 noyabrda Xorazm Kompartiyasi MK Ijroiya byurosi majlisida
«bosmachilarga qarshi kurash uchun favqulodda chora-tadbirlar» belgilandi.
RKP(b) MK Irta Osiyo Byurosining tazyiqi bilan Xorazm kommunistlari Davlat
Siyosiy boshqarmasi (GPU) huzurida «bosmachilikka qarshi kurash uchun
favqulodda uchlik (troyka)» tuzish zarurligini Nozirlar Kengashiga topshirdi.
Favqulodda uchlik zudlik bilan ishga kirishishi va «bosmachilar» hamda ularga
yordam berishda shubhalangan barcha shaxslarni 24 soat ichida otib tashlashi shart
edi. Uchlik tarkibiga Siyosiy boshqarma raisi (Bobo Muhammadjonov), inqilobiy
tribunal raisi (Mansurov), Қozoq bilimi boshlig’i (Tagan Abdullaev) kiritildi.

Xorazm, Buxoro va Turkiston respublikalarida tuzilgan bunday favqulodda
uchliklar Vatanimiz tarixida ita mudxish iz qoldirdi.Markaz Xorazmda
bosmachilik harakatini tezlik bilan bartaraf qilish uchun barcha imkoniyatni ishga
soldi. Bu talab, ayniqsa, 1923 yildan boshlab yanada kuchaydi. 1923 yil 12
yanvarda bo’lgan 3-chaqiriq XXSR MIK II sessiyasidaXorazmda 4 yildan buyon
davom etib kelayotgan «bosmachilik» harakatiga qarshi mavjud hukumatning izi
kurash olib borishga ojiz ekanligi ochiq aytilib, RSFSR (aslida SSSR)
hukumatidan «shoshilinch harbiy yordam» siraldi.Sessiya qaroriga asosan, Xorazm
Respublikasi MIK raisi Abdulla Xojiev 1923 yil 4 fevralda maxsus qaror bilan
RSFSRdan qishimcha ravishda yana harbiy yordam sirashga majbur bo’ldi.
Mazkur qarorda «bosmachilar» bilan kurash hali kingildagidek natijalar
bermayotganligi ochiq ravishda e`tirof etilgan edi. Xorazm Respublikasining
«iltimosi»ga binoan Markaz zudlik bilan Ashxobod va boshqa shaharlardan
Xorazmga aeroplanlar yubordi. Xalqlar, millatlar va guruhlar o’rtasiga nifoq
solishda «ustasi farang» bilib ketgan bolsheviklar Junaidxonga qarshi kurashga
turkman qabila boshliqlarini kindirishga muvaffaq bo’ldi. 1923 yil 8 avgustda
Taxta Bozor qal`asida barcha qabila dohiylarining qurultoyi bilib, unda 15 kishi
imzolagan tinchlik shartnomasi qabul qilindi. Bu hujjatda «Junaidxon turkman
xalqi va Sovet hokimiyatining dushmani deb e`lon qilindi». Avgust oyining
oxirlaridan boshlab Junaidxonga qarshi jang harakatlarida qizil askarlar bilan
birgalikda turkman sardorlarining yigitlari ham qatnashishga majbur qilindi.
Bol’sheviklarning asosiy maqsadi voha qishloqlaridagi mavjud «mahalliy
bosmachilar»ga qarshi kurashni
faollashtirish va ularning Қoraqumdagi Junaidxon qishinlari bilan aloqa
o’rnatishiga va bu kuchlar birlashishiga mutlaqo yil quymaslik va shu yil bilan
Junaidxonni yakkalab, uning tayanchi bo’lgan Xorazm xalqidan ajratib qiyishdan

iborat edi.Xorazm respublikasida sodir bilayotgan voqealarning bunday jiddiy tus
olishidan tashvishga tushgan RKP(b) MK Irta Osiyo byurosi 1924 yil 6 yanvarda
bu masalani maxsus muhokama qildi. Junaidxon boshchiligidagi istiqlolchilarga
qarshi kurashish uchun e.Berzin (rais), Gorodetskiy, Adinaev va Xidiralievdan
iborat favqulodda komissiya tashkil qilindi va u Xorazm Respublikasiga jinatildi.
Turkiston mintaqasining amaldagi xijayini bo’lgan Irta Osiyo byurosi Junaidxonga
qarshi Xorazm Respublikasi hududiga qishimcha qizil armiya qismlarini
yuborishga qaror qildi. Shunga binoan, fevral oyining boshlariga kelib Xiva
shahriga 4-Aktyubinsk va 82-Turkiston otliqlar polki va aviaeskadril’yasi,
Toshkent va Tirtqildan qizil askar qismlari keltirildi. Natijada, Junaidxon qishini
qariyb bir oy davom etgan qamalni to’xtatib, orqaga chekinishga majbur bo’ldi.
Katta kuchga ega bo’lgan qizil armiya qismlari Junaidxonga va boshqa vatanparvar
kuchlarga qarshi xujumga itdi.Pitnak va Xazoraspda Og’ajon eshonning guruhi
qizil askarlar bilan bo’lgan jangda faol harakat qilib, ularni chekinishga majbur
qildi. Lekin 27 fevralda Junaidxonning Қuyi Baliqlidagi qarorgohi qizil askarlar
tomonidan bosib olindi. 1924 yil mart-aprel oylarida bo’lgan janglar natijasida
faqat samolyotlarning yordami bilangina Қoraqumdagi Junaidxon qishinlarining
asosiy qismi tor-mor keltirildi. Og’ajon eshon va boshqa sardorlar esa asir
olindi.Junaidxon 1924 yil 17 iyunda izining 20 ta xamrohi bilan Afg’onistonning
Xirot shahriga qochib itadi. Manbalarda aytilishicha, u bu erda turib iz qishinlari
safini tildirishga harakat qo’lgan va navbatdagi harbiy yurishlarga tayyorlangan.
Oradan ko’p vaqt itmasdan, Junaidxon Xorazm Respublikasi hududiga qaytib keldi
va istiqlolchilik harakatiga boshchilik qilishda davom etdi. Junaidxon Xorazm
Respublikasida turgan qizil armiya jangchilariga qarshi kurashda yangicha taktika
qillab, ularga tisatdan zarba bergach, bepoyon Қoraqum saxrosida

g’oyib bilar edi. Sovet Ittifoqining bilg’usi marshali S.M.Budyonniyning
saralangan maxsus otliq qishini ham Junaidxonni qo’lga tushira olmadi.maxsus
otliq qishini ham Junaidxonni qo’lga tushira olmadi.1924 yil noyabr oyida sovet
hokimiyati vakillari bilan Junaidxon o’rtasida muzokaralar boshlandi. 18 noyabrda
Junaidxonning 4 vakili Xiva shahriga kelib, Xorazm Respublikasi MIKning
favqulodda uchlik a`zolari bilan uchrashdi. Sovet hokimiyatiga qarshi 7 yildan
buyon tinimsiz kurash olib borayotgan Junaidxon kuchlarini saqlash uchun
muzokaralar samarali tugashidan manfaatdor edi. Nihoyat, uzoq davom etgan
muzokaralardan keyin Junaidxon sovet hokimiyati vakillariga taslim
bo’ldi.Shunday qilib, Xorazm Respublikasidagi istiqlolchilik harakati 1924 yilning
oxirida asosan mag’lubiyatga uchradi. Lekin kurash butunlay to’xtamagan
edi.Junaidxon 1927 yil 19 sentyabrda Toshhovuz okrugidagi Taxta va Қihna
Urganch tumanlarida sovet hokimiyatiga qarshi yana qizg’olon ko’tardi. Kiplab
ovullarda sovet hokimiyati tugatildi. Lekin Junaidxon qishinlari ko’p utmay
mag’lubiyatga uchradi. Shu tariqa, Xorazm vohasida vaqtincha bilsada, tinchlik
o’rnatildi

Xorazm qarshilik harakatining mag‘lubiyati va sabablari.
Xorazmda qurolli kurashlar natijasida tajovuzkor qizil qo’shinlarga qator jiddiy
zarbalar berildi. Qo’mondonlik yangidan-yangi harbiy qismlarni to’plab,
aeroplanlarni Xorazmga keltirib, isyonchilarga qarshi jangga tashladi. Ular orasida
Rossiyadagi fuqarolar urushida qatnashgan, jangovar tajribaga ega bo’linmalar,
chunonchi, mashhur Budyonniy qo’mondonligi ostidagi sara otliq qo’shin ham bor
edi.Bolsheviklar, qizil armiya qo’mondonligi harakat rahbarlari bilan hech qanday
muzokaraga kirishmay, ularni faqat qurol kuchi bilan bostirish rejasiga amal qilib
bordilar. Shuningdek, harbiy munofiqlik, aholidan o’ch olishni ham keng
qo’lladilar. Respublikada «bosmachilikka qarshi kurash uchun «favqulodda
uchlik» (troyka) tuzilib (1922-yil oxiri), «bosmachilar» va ularga yordam berishda
shubha qilingan yuzlab kishilar oliy jazoga hukm qilindilar va 24 soat ichida otib
tashlandilar. Shuningdek, turkman qabilalari boshliqlari o’rtasida kelishmovchilik
va adovat keltirib chiqardilar, turkmanlar va o’zbeklarni qarama-qarshi qo’yishga
urindilar. Respublikada turli millatlar o’rtasida munosabatlar murakkablashib,
jiddiy tus oldi. Ammo hiyla-nayranglar kutilgan natijani bermadi. Qurolli kuch
asosiy vositaga aylandi. Chunonchi, Xiva atrofida bo’lgan 1924-yil boshlaridagi
qo’zg’olonni bostirish uchun 4-Aktyubinsk, 82-Turkiston otliq polki va
aviaeskadriliya, To’rtko’ldan qo’shimcha qizil askar qismlari tashlandi. Bu kuchlar
tazyiqi ostida qo’zg’olonchilar Xiva qamalini to’xtatib, chekinishga majbur
bo’ldilar. Aeroplanlardan qumlarga chekinganlarni shafqatsizlarcha o’qqa tutdilar.
Qo’zg’olonchilar ashaddiy qirg’in qilindi. Xorazmda vatanparvarlar harakati ayrim
guruhlar tomonidan 1935-yilgacha davom ettirildi. Buxoro, Xorazm respublikalari,
umuman, O’zbekiston hududidagi sovet hokimiyati va qizil armiyaga qarshi
kurashlar tarixiga yakun yasar ekanmiz, ularni keng xalq ommasi, birinchi
navbatda dehqonlar qahr-g’azabi, noroziligining yuksak darajaga ko’tarilganligi

ifodasi deb e’tirof etishimizga to’g’ri keladi. O’zbekiston XKS raisi F.Xo’jaev
1927-yilda bu harakatga baho berib, u «shiddatli siyosiy, sovetlarga qarshi
xususiyat kasb etdi va butun o’rta Osiyoning mavjud uch respublikasi - Buxoro,
Turkiston va Xorazmdagi dehqonlar aholisining deyarli ommaviy harakatiga
aylandi...», deb ta’kidladi.
Harakatga aloqador bo’lgan umumiy xususiyat bu bosqinchi qizil armiyani,
bolsheviklarni vatanimiz hududlaridan olib chiqib ketish talabi edi. Bu talab butun
harakat tomonidan ilgari surildi. Keyingi maqsadlarga kelganda ko’pchilik harakat
rahnamolari Buxoro va Xorazm mamkkatlarida 1920-yilgacha bo’lgan eski
boshqaruv va hokimiyatni tiklashni ko’zladilar. Holbuki, eskilikka qaytish xalq
manfaatlari va demokratiyaga zid edi. Albatta, bu hol o’zining salbiy tomonini
ko’rsatmay qolmadi. Buxoro, Xorazm respublikalari hukumatlari qurolli muxolifat
harakati bilan muzokaralar olib borish, xunrezlikning oldini olish va yangi,
demokratik tuzumlarni xalq ommasi manfaatlari zamirida rivojlantirish yo’lida
faoliyat ko’rsatdilar. Ammo ko’pchilik harakat boshliqlari dunyoqarashlari tor
bo’lganligi uchun ko’p vaziyatda bu hukumatlar bilan murosa qila olmas edilar.
Shunga qaramasdan qurolli harakat tarixi sovet hokimiyati osonlikcha Turkiston
zaminida o’rnasha olmaganligi haqida guvohlik beradi va xalqimizning bu davrda
ham mustaqillikka intilishi, mustabid tuzumga qarshi kurashganligi haqida dalolat
beradi.
1924-y. oxirida Turkiston mintaqasida milliyhududiy chegaralanish o tkazilishiʻ
natijasida qurolli kurashning 1davri yakunlandi. Uning 2davri esa yana 10 y.
davom etib, o zining xarakteri va kuchlar nisbati jihatidan avvalgi davrga nisbatan
ʻ
ancha farq qiladi. Bu davrda, asosan, Farg ona vodiysi, Sharqiy Buxoro va Xorazm
ʻ
voqasida janglar davom etdi. 30-y. larning o rtalariga kelib qurolli harakat
ʻ
mag lubiyatga uchradi. Tirik qolgan kurashchilarning aksariyati xorijiy davlatlarga
ʻ
muhojir bo lib jo nab ketishga majbur bo ldi. Turkistonda sovet rejimiga qarshi
ʻ ʻ ʻ

qurolli harakatning eng zaif tomoni uning O rta Osiyo mintaqasida yagona markazʻ
ostida to liq birlasha olmasligi, harakatning boshidan to oxirigacha mafkuraviy
ʻ
asos bo lib xizmat qiluvchi yagona milliy dasturning yaratilmaganligi hamda ba zi
ʻ ʼ
yetakchi shaxslar orasidagi kelishmovchilik va nizolar, ayrimlarining tor
dunyoqarashi bo ldi. Ayrim shaxslar (Xolxo ja Eshon, G ulomalixon Bahodir va
ʻ ʻ ʻ
b.) harakatga faqat o zlari rahbarlik qilishni o ylab, yagona qo mondonlikka
ʻ ʻ ʻ
bo ysunmadi. Shuningdek, qurolli kurashga aloqador bo lmagan ba zi rypyviap
ʻ ʻ ʼ
talonchilik va bosqinchilik bilan shug ullanib, ko plab begunoh kishilarni
ʻ ʻ
o ldirishdi. Bundan qizil armiya qo mondonligi va bolsheviklar ustomonlik bilan
ʻ ʻ
foydalanishdi. Ular maxsus xufiyalar va josuslar, turli ayg oqchilar yordamida
ʻ
harakat ichidagi birlikni parchalash, ba zi guruh rahbarlari o rtasidagi tarqoqlik va
ʼ ʻ
o zaro ixtiloflarni yanada avj oldirishga urindilar. Nihoyat, Sovet hukumati bir
ʻ
necha islohotlar o tkazish (xususan, xalq ta limi sohasida va yangi iqtisodiy
ʻ ʼ
siyosatni tadbiq etib, xalq uchun biroz yengillik tug dirgandan so ng) va turlituman
ʻ ʻ
targ ibotlar natijasida harakat qatnashchilarini mehnatkashlar qo llabquvvatlashdan
ʻ ʻ
qaytara oldi.

Xulosa
1917yil Turkistonda yuz bergan voqealar natijasida Xorazmda ham demokratik
harakat avj oldi. Natijada, Xiva xonligida millatlararo munosabatlar keskinlashib,
hokimiyat masalasida xorazmliklar bilan turkmanlar o’rtasida jiddiy raqobat
yuzaga keldi. Turkman urug’laridan ilgan yovmutlarning etakchisi Қurbon Mamed
Sardor — Junaidxon (1857—1938) bu masalada faollik ko’rsata boshladi.
Junaidxon Xiva xonidan norozi bo’lgan tarqoq turkman qabilalarini qisqa muddat
ichida birlashtirdi va 1918 yil boshlarida bir yarim mingdan ortiq qurolli otliqqa
ega bilib, Xiva xoniga jiddiy xavf sola boshladi. Bu paytda mamlakatning ichki va
tashqi ahvoli ham og‘ir holatda edi. shunday bir davrda siyosat maydoniga
Turkmanlar yetakchisi Junayidxon keladi. Junayidxonning qizil askarlar bilan
dastlabki to‘qnashuvi 1919-yil 9-apreldan Taxta qishlog‘ida bulib utadi. Xivada
qarshilik harakati 1919-yildan to milliy hududiy chegaralanishgacha ya‘ni1924 -
yilgacha o‘zini yuqori bosqichiga chiqadi. 1924 -yilda Junayidxon qushinlari qizil
askarlardan mag‘lubiyatga uchraydi va Afg‘onistonga qochib utadi. Afg‘onistonda
kuch to‘plab yana Xorazmga qaytadi va qarshilik harakatini davom ettirganini
ko‘rishimiz mumkin
Xorazm qarshilik harakating mag‘lubyatga uchrash sabablariga kiladigan
busak bunda Qo‘zg‘alonchilar umumiy maqsad yo‘lida bir nuqtaga kela
olmasliklari asosiy sabab deb uylayman. Musol uchun qarshilik harakati
rahbarlaridab biri Fathullaxon va Junayidxon bir birlari bilan kilisha olmaydi.
Fathulla sovetlar tarafga utib qizil askarlar yordami bilanJunayidxonni mavf
etishga ham harakat qilgan. Bundan tashqari Xorazm qarshilik Harakati Buxoro va

Turkiston qarshilik harakati rahbarlari bilan aloqalar o‘rnatmaganligi va texnik
orqadaligi ham sababdir.
Foydalanilgan Adabiyotlar ro‘yxati.
1 . Mustafo Chiqay ig’li. Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari). –T.:
G’.G’ulom nashriyoti, 1992.
2 . Rajabov Q.K. Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalar. –T.:

O’zbekiston. 2000.
3 . Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi. –T.: Universitet, 2002.
O’zbekistonning yangi tarixi. O’zbekiston sovet mustamlakachiligi
davrida. 2-kitob. –T.: 2000 y
4 . Shamsutdinov G. Bosmachilik haqida iylar. G’G’Muloqot. 1993. 7,8 sonlar.

Xorazmda Sovetlarga qarshi ozodlik harakatlarining boshlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish