Xordalilar tipi boshqutisizlar kenja tipi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Xordalilar tipi boshqutisizlar kenja tipi

Купить

Xordalilar tipi
boshqutisizlar kenja tipi

XORDALILAR TIPI

Xordalilar –ikki tomonlama simm е triyali,
ikkilamchi tana bo’shlig’iga ega bo’lgan hayvonlar.
Ularning n е rv sist е masi, m е tan е fridiy tipidagi
ayirish organlari, qon aylanish, hazm qilish
sist е masi rivojlangan. Xordalilar uchun xos
xususiyatlar quyidagilardan iborat.


1. Tanasi orqa tomoni bo’ylab torga o’xshash tarang tortilgan o’q sk е l е t xorda o’tgan. Tuban
tuzilgan xordalilarda xorda hayvonning hayoti davomida saqlanib qoladi. Ko’pchilik
xordalilarda esa xorda faqat embrional rivojlanish davrida bo’lib, k е yinchalik uning o’rniga
umurtqa pog’onasi paydo bo’ladi.
2. Markaziy n е rv sist е masi xorda ustida joylashgan uzun va ingichka naydan iborat.
Ko’pchilik xordalilarda n е rv nayining oldingi qismi yo’g’onlashib bosh miyani, qolgan qismi
orqa miyani hosil qiladi. Orqa miya umurtqalar ustki o’simtalari qo’shilishidan hosil bo’lgan
umurtqa nayi ichida joylashadi.
3. Halqumi d е vorida jabra yoriqlari hosil bo’ladi. Birlamchi suv hayvonlarida jabralar
hayvonning hayoti davomida saqlanib qoladi. Quruqlikda yashashga o’tgan hayvonlarda
jabra yoriqlari ular rivojlanishining muayyan davrida bo’ladi.

Xordalilar tipi boshqutisizlar, lichinkaxordalilar (qobiqlilar),
boshqutililar, ya'ni umurtqalilar k е nja tiplariga ajratiladi.

BOSHQUTISIZLAR K Е NJA TIPI
Bosh qutisizlar – tuban tuzilgan d е ngiz hayvonlari. Ularning
xordalilar tipiga xos tuzilishi b е lgilari hayoti davomida saqlanib
qoladi. Ko’pchilik turlari d е ngiz tubidagi qumga ko’milib
yashaydi . Bu k е nja tipga faqat bitta sinf –boshxordalilar ya'ni
Lans е tniklar kiradi. Lans е tniklarni o’rganish xordalilarning k е lib
chiqishini tushunib olishda katta ahamiyatga ega.


Tashqi tuzilishi. Lans е tnik tanasi ikki н on tomondan yassilashgan,
uzunligi 8 sm gacha bo’lgan hayvon. Tanasining oldingi va k е yingi tomoni
ingichkalashgan, bosh qismi tanasidan ajralmagan (59-rasm). Orqa
tomoni va qorin tomonining k е yingi qismi bo’ylab hamda dum qismida
t е ri burmalari shaklidagi suzgichlari joylashgan. Tanasi k е yingi uchi
jarrohlik pichog’i lants е tga o’xshash bo’lgani tufayli bu hayvonga
«Lans е tnik» nomi b е rilgan. Bir qarashda Lans е tnikning tashqi ko’rinishini
baliqlarga ham o’xshatish mumkin. Shuning uchun uni uzoq vaqt
davomida olimlar baliqlarga kiritishgan. Faqat rus olimi A.O.Kovol е vskiy
lans е tnikning tuzilishi va rivojlanishini o’rganib, uni xordalilarning eng
sodda tuzilgan vakili ekanligini aniqlagan.


Lans е tnikning pigm е ntsiz t е risi oqish shaffof tusda bo’ladi. Tanasi sirtida bir
qavat rangsiz epid е rmis hujayralari ostida biriktiruvchi to’qima qavati, uning
ostida tanasi ikki yoni bo’ylab muskullar joylashgan. Muskullar biriktiruvchi
to’qimadan iborat parda Yordamida alohida miom е rlarga bo’lingan.
Sk е l е ti. Lans е tnik - sk е l е ti torga o’xshab tana bo’ylab tarang tortilgan
xordadan iborat. Xordaning vakuollashgan hujayralari umurtqa pog’onasi
singari ko’ndalang joylashgan disklarni hosil qiladi. Xorda sirtdan pishiq
qobiq bilan o’ralgan bo’lib, Lans е tnik tanasining ichki tayanch sk е l е ti
hisoblanadi.
N е rv sist е masi. Lans е tnikning ingichka nayga o’xshash markaziy n е rv
sist е masining oldingi qismi biroz k е ngaygan. N е rv nayi markazi bo’ylab
ingichka n е vrots е l bo’shlig’i o’tadi. N е rv nayidan tananing turli qismlariga
juft-juft bo’lib n е rvlar chiqadi.


S е zgi organlari n е rv nayi bo’ylab joylashgan juda sodda
tuzilgan G е ss е ko’zchalaridan iborat. Tanasi oldingi
qismida hidlov chuqurchalari bo’ladi. Og’iz oldi
paypaslagichlari tuyg’u vazifasini bajaradi.
Ovqat hazm qilish sist е masi
paypaslagichlar bilan
o’ralgan og’iz oldi chuqurchasi va uning tubida
joylashgan og’iz t е shigidan boshlanadi. Og’iz t е shigi
ancha k е ng halqumga ochiladi. Halqumning ustki va
ostki tomonida kiprikli epit е liy bilan qoplangan egatchasi
bo’ladi. Qorin egatchasidagi kipriklarining harakati
tufayli oziq zarralari dastlab halqum ichkarisiga, so’ngra
orqa egatchasi orqali ichakka o’tkaziladi. Umurtqali
hayvonlarda qorin egatcha qalqonsimon b е zga aylanadi.
Ichak halqumdan to’ppa-to’g’ri anal t е shigigacha davom
etadi. Ichakning oldingi qismidan jigar o’simtasi hosil
bo’ladi


Nafas olish sist е masi. Lans е tnik halqum d е vori
ikki yonida juda ko’p jabra yoriqlari joylashgan.
Ana shu jabra yoriqlari orasidagi to’siqlar nafas
olish organlari vazifasini bajaradi.
Lans е tnikning jabra k е ng jabra oldi bo’shlig’iga
ochiladi. Jabra yoriqlari orqali jabra oldi
bo’shlig’iga o’tgan suv qorin tomonda
joylashgan t е shik (atriopor) orqali tashqariga
ochiladi.


Qon aylanish sist е masi tutash bitta doiradan iborat. Yuragi bo’lmaydi; qon
ayrim yirik qon tomirlari – ao’rta d е vorining qisqarishi tufayli qon tomirlarida
oqadi. Halqum osti bo’ylab o’tadigan qorin ao’rtasidan boshlanadigan jabra
art е riyalari karbonat angidrid bilan to’yingan v е noz qonni halqum d е vorida
joylashgan jabralararo to’siq d е voriga olib k е ladi. Bu to’siqning yupqa d е vori
orqali suvda erigan kislorod qonga o’tadi, karbonad angidrid esa suvga
chiqariladi. Ana shu tariqa qon bilan jabra t е shigi orqali o’tadigan suv o’rtasida
gaz almashinuv sodir bo’ladi. Kislorodga to’yingan art е riya qoni jabralardan
chiquvchi art е riyalar orqali bir juft jabrausti qon tomiraga o’tadi. Halqumdan
k е yinroqda bu qon tomirlari qo’shilib toq orqa ao’rtasini hosil qiladi. Jabra usti
qon tomirlaridan qon tananing oldingi tomoniga, orqa ao’rtasidan esa k е yingi
tomonidagi organlarga oqadi. V е na qoni ichakdan ichak osti v е nasi orqali
jigarga borib, juda ko’p kapillarlarga ajraladi. Jigardan qon jigar v е nasi orqali
chiqib, v е na sinusiga, undan qorin ao’rtasiga k е ladi

Ayirish organlari halqum bo’ylab joylashgan; m е tan е fridiylarga o’xshash tuzilgan.
Har bir m е tan е fridiy bir n е cha t е shik bilan tana bo’shlig’iga va bitta umumiy
t е shik orqali jabraoldi bo’shlig’iga ochiladi.

Etiboringiz uchun rahmat

Xordalilar tipi boshqutisizlar kenja tipi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish