Xotiraning psixofiziologik nazariyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	74.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xotiraning psixofiziologik nazariyasi

Купить

XOTIRANING PSIXOFIZIOLOGIK NAZARIYASI
Reja:
I Bob. X otira haqida tushuncha va uning nerv fiziologik asoslari.
1.1.Xotira shaqida umumiy tushuncha.
1.2.Xotiraning fiziologik va neyrofiziologik asoslari.
II Bob. Xotiraning p sixologi k nazariyalari.
2.1.Xotiraning fiziologik asoslari
2.2.Xotira jarayonlari va turlari.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyot
1

1. Xotira shaqida umumiy tushuncha.
Psixologik manbalarda ko’rsatilishicha, psixikaning eng mushim xususiyati
shundan iboratki, inson tashqi ta'sirotlarning aks ettirilishidan o’zining keyingi
faoliyatida, xatti-sharakatlarida doimo foydalanadi va ijodiy yondashuvi natijasida
ba'zi bir o’zgarishlar kiritadi. Insonda shaxsiy tajriba, ko’nikma, malaka va bilim
ko’lami orta borishi shisobiga faoliyat shamda xulq-atvor tobora murakkablashib,
yangi mazmun, yangi sifat kasb eta boshlaydi. Ma'lumki, agar tashqi olamning
bosh miya katta yarim sharlari qobiqida xosil bo’ladigan obrazlari, timsollari va
ularning izlari yo’qolib ketaversa, tajribaning saqlanishi, bilimlarning boyishi,
murakkablashishi, muayyan tartibga kelishi, qaytatdan jonlanishi mutloqo mumkin
bo’lmas edi.
Modomiki shunday ekan, mazkur obrazlar bir-biri bilan o’zaro uzviy
boqlanib, asta-sekin mustashkamlanib, miya qobiqida puxta saqlanib qoladi, shu
bilan birga, shayot va faoliyatning muayyan talablariga muvofiq ravishda
qaytatdan jonlanadi, avvalgi sholatini boshqatdan namoyon qiladi.
Shozirgi davrda qo’llanib kelinayotgan adabiyotlarda xotiraga mana bunday
tarzda ta'rif berilib kelinmoqda:
"Individning o’z tajribasida esda olib qolishi, esda saqlashi va keyinchalik
uni yana esga tushirishi xotira deb ataladi". Lekin bu ta'rifda xotiraga taaluqli
bo’lgan juda ko’p sifatlar, xossalar va xususiyatlaro’z aksini topmagan, shuning
uchun uni mukammal, ixcham, pishiq ifodalangan deyishga shech qanday shaq
shuquqimiz yo’q. Ushbu qiyin sholatdan chiqishning birdan bir yo’li, bizningcha
unga mana bunday tarzda ta'rif berishdan iborat: "Xotira atrof mushitdagi voqelik
(narsa)ni bevosita va bilvosita, ixtiyoriy va ixtiyorsiz ravishda, passiv va aktiv
(faol) sholda reproduktiv va produktiv tarzda, verbal va noverbal shaklda, mantiqiy
va mexanik yo’l bilan aks ettiruvchi esda olib qolish, esda saqlash, qaytatdan esga
tushirish, unitish shamda tanish, eslashdan iborat rushiy jarayon aloshida va
umumiy nomoyon qiluvchi shodisa, barcha taasurotlarni ijodiy qayta ishlashga
yo’naltirilgan mnemik (yunoncha mnema-xotira) faoliyatdir". Shuni qat'iy ishonch
bilan aytish mumkinki, berilgan ta'rif xotiraning murakkab, keng qamrovli
2

jishatlarini to’la ta'kidlash imkoniyatiga ega. Lekin bu narsa mutlaq darajada
mukammallik da'vo qilish degan ibora emas, chunki unda ob'ektivlik (tashqi) va
sub'ektivlik (ichki) yuzasidan ma'lumot aks ettirilmadi. Umuman olib qaraganda
esa, bu narsaga xojat sham, imkoniyat sham yo’qdir.
Ta'rifda xotiraning esda olib qolish, esda saqlash, esga tushirish, unitish,
tanish, eslash kabi asosiy jarayonlari aloshida ajratib ko’rsatilgan, lekin ularning
shar biri mustaqil sholat va jarayon shisoblanmaydi. Chunki ular muayyan faoliyat
davomida, xosh bilish, xosh mnemik xolat bo’lishidan qat'iy nazar va o’sha
faoliyat tuzilishi, moxiyati va mazmuni bilan belgilanadi. Shuning uchun inson
tomonidan muayyan bir materialni esda olib qolish, esda saqlash, eaga tushirish
uning individual (yakkashol) tajriba ko’lami, bilim saviyasi va aql-zakovati
darajasiga boqliq. Chunki esda olib qolingan narsa va xodisalarni keyinchalik
qo’llash uchun esga tushirish taqazo etiladi; bu mnemik faoliyatni talab qiladi.
O’zlashtirilgan materiallarning ushbu faoliyat doirasidan chiqib ketishi esa
uning unitilishiga olib keladi. Materialni esda saqlash uchun shaxs faoliyatida
qanday aks etishiga boqliqdir.
Ana shuning uchun shar xil sholatlarda odamning bilish faoliyati, xulq-atvori
shayotiy tajribasi va madaniy malakasi bilan belgilanadi. Lekin qarama-qarshi
nuqtai nazarlar sham mavjud; ular o’zaro mezonlari shamda sharxlari bilan
tafovutlanadilar.
Shunday qilib xotira shaxs rushiy faoliyatining eng muxim tarkibiy
qismlaridan biri bo’lib shisoblanadi. Shuni aloshida ta'kidlash kerakki, xotiraning
bosh roli o’tmishda yuz bergan narsa va xodisalarni aks ettirish bilan cheklanib
qolmasdan, balki sham shoxirga, sham kelgusida amalga oshirish rejalashtirilgan
voqelikning ro’yobga chiqishini ta'minlaydi. Tabiatda va jamiyatda nomoyon
bo’ladigan shar qanday toifadagi rushiy xodisa o’zining tarkibiga kiruvchi shar bir
qismni muayyan tartibda o’zaro boqlangan tarzda saqlash qolinishini talab etadi.
Turli ko’rinishga ega bo’lgan "boqlanish"ga imkoniyat yoki shart-sharoit vujudga
kelmasa, u sholda rivojlanish tog’risida so’z sham bo’lishi mumkin emas, chunki,
3

I. M. Sechenov iborasi bilan aytganda, kishi "chaqaloqlik xolatida"mangu qolib
ketgan bo’lur eda.
Psixologik ilmiy adabiyotlarda ko’p marotaba ta'kidlanishiga binoan, xotira
barcha rushiy jarayonlarning eng mushim tasnifi bo’dlishi bilan bir qatorda, inson
shaxsining birligi va yaxlitligi, biologik va ijtimoiylik nisbatini ta'minlab turadi.
Ularning o’ziga xos xususiyatlari, xossalari, mexanizmlari tog’risida muayyan
tartibda ma'lumot berish imkoniyatiga ega.
Xotira psixologiya fanining chuqur tadqiq qilingan jarayonlaridan biri bo’lib
shisoblansa-da, lekin fan va texnikaning taraqqiyoti ko’p jixatdan xotira
muammolarining o’rganilishiga boqliqdir. Shuning uchun uning qonuniyatlarini
ochish, "aqlli" va "sun'iy intellekt"li mashinalar maxsuldorligini oshirish, sifat
darajasini ko’tarish uchun xizmat qiladi. Shozirgi davrda olib borilayotgan ilmiy-
tekshirish ishlari esda olib qolish, esga tushirish mexanizmlari va kognitivistik
nazariyalarga baqishlangan. Lekin jashon psixologiya fanida assosianizm,
geshtaltizm, bixeviorizm, freydizm kabi ko’plab yo’nalishlar mavjud bo’lishiga
qaramasdan, bugun xotiraning yagona va tugallangan nazariyasi ishlab
chiqilmagan. Ilmiy-nazariy xususiyatlarga ega bo’lgan, faraz tarzdagi nazariyalar
va qarashlarning xaddan tashqari ko’pligi kibernetika, tajriba va genetik biologiya,
biokimyo, fiziologiya, tibbiyot nuqtai nazaridan yondashganligi bilan tasniflanadi.
Bu narsaning barchasi xotirani o’rganishning psixologik, neyrofiziologik va
biokimyoviy bosqichlari mavjudligidan dalolat beradi.
Xotirani o’rganishning xar uchchala darajasi ichidan uning psixologik
darajasi tadqiq qilinishi o’zining boy materiallari bilan boshqalaridan sezilarli
ustunlikka ega bo’lib, psixologiya fanida xilma xil yo’nalishlar va nazariyalar
ishlab chiqilganligi shamda original (mustaqil ravishda, boshqalarga
o’xshamaydigan) innovasion (yangi, dolzarb) qoyalar ilgari surilganligi ma'lumdir.
Bu nazariyalar negizida (moshiyatida) xotira jarayonlarining shakllanishiga sub'ekt
(inson)ning faolligi qanday ashamiyatga egaligi va bunday faollikning mexanizmi
(yuzaga kelishi) qanday ro’yobga chiqishi tog’risidagi muammolarni tasniflash va
basholash yotadi.
4

Xotiraga oid atamalar va ularning sharshi.
1. Mnema (yunoncha mnema-xotira) mnema; xotiraning o’ziga xos
moddiy asoslarini belgilash uchun ishlatiladigan atama, I. P. Pavlov ta'limotiga
ko’ra, xotiraning moddiy asosi bosh miya qobiqida shosil bo’lgan muvvaqqat asab
boqlanishlaridir. Shuningdek, boqlanishlarning shosil bo’lishi, ularning
mustashkamlanishi va keyinchalik jonlanishi yoki faollashuvidir.
2. Mnemometr-mnemometr; xotira soshasidagi tajribaviy ilmiy
tekshishishlarda esda qoldirilishi zarur bo’lgan so’z, sharf, son shamda tasvirlarni
qat'iy ma'lum vaqt oraligida avtomatik ravishda ko’rsatish uchun qo’llaniladigan
mexanik yoki elektr apparati.
3. Mnemonika-mnemonika; esda qoldirishni yengillashtirish maqsadida
sun'iy ravishda maxsus chizmalari, shartli belgilar tariqasida qo’llaniladigan
usullar yiqindisi. Mnemomika ko’proq assosiativ (o’xshashlik, yondoshlik va
qarama-qarshilik) qonunlariga asoslangan bo’lib, faqat o’zaro boqlangan ma'lumot
va materiallarni esda qoldirish uchun qo’llaniladigan yordamchi usullar yiqindisi.
4. Amneziya (yunon. a-inkor yuklama, mnema-xotira amneziya; xotira
faoliyatining qisman buzilishi yoki to’liq yo’qolishidan iborat rushiy nuqson.
Amneziya ( xotira nuqsoni) sholatida kishi ba'zan shatto o’z ismi sharifini
unutib qo’yishi sham mumkin. Amneziya sholati turli kasallikdir (mas. meningit)
yoki bosh miya qobiqining zararlanishi natijasida sodir bo’ladi.
5. Assosiasyai (lat. associstio-birlashish, qo’shilish) birlashish, uyushish
ongimizdagi avvalgi turmush tajribalari bilan belgilanadigan tasavvurlar
boqlanishi, shu boqlanishlar tufayli ongimizda paydo bo’ladigan muayyan
tasavvurlar o’xshashlik, yondoshlik va qarama-qarshilik belgilariga ko’ra, shunga
boqliq bo’lgan boshqa tasavvurlarni shosil qiladi. Masalan, "besh karra besh"
degan iborani idrok qilganimizda, bosh miya qobiqida shunday bir vazifalar
boqlanish shosil bo’ladiki, natijada biz "yigirma besh" degan miqdorni eslaymiz.
Rushiy uyushmalar tashqi ta'surotlar tufayli shosil bo’lib, voqelikdagi narsa va
shodisalarning yaqqol boqlanishlarini aks ettiradi. Inson rushiy shayotida ularning
ashamiyati katta; bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirish o’sha uyushmalarga
5

asoslanadi. Ularning fiziologik asoslari bosh miya yarim sharlari qobiqidagi
muvaqqat asab boqlanishlaridir.
6. Reminstensiya (lat. remininiscen sal-pal eslash) reministensiya; zarur
paytda esga tushmagan yoki avval unitilgan deb shisoblangan materiallarning
keyinchalik esga tushishidan iborat xotira jarayoni; vaqtinchalik unitish.
Renimistensiyaning sababi asab tizimining charchashi, zasharlanish yoki shaxsning
kuchli xayajonlanishi va xakazolardan kelib chiqishi mumkin.
7. Eydetizm (yunon. eidos obraz) eydetizm; avval idrok qilingan narsa
va shodisalarning obrazlarini (timsollarini, tasvirlarini) ongda aniq, to’liq va yorqin
sholda uzoq vaqt saqlab qola olish qobiliyatida ifodalaydigan rushiy shodisa.
Narsalarning tasvirlaridan deyarli farq qilmaydigan tasavvur sifatida.
8. Paramneziya (yunon. para oldida, yonida, mnesis eslash)-
paramneziya; sodir bo’layotgan voqelikning qachonlardir boshdan kechirilgandek
bo’lib tuyulishidan iborat xotira kasalligi; yolqon esdaliklar yoki xotiraning aks
etishi (illyuziyasi).
9. Proaktiv tormozlanish (lat. pro olqa, activus faol); avvalgi faoliyatning
undan keyingi materiallarni esda qoldirish yoki esga tushirishga salbiy ta'sir
ko’rsatishdan iborat xotira qonuni. Proaktiv tormozlanishning fiziologik asosi asab
jarayonlari ya'ni qo’zqalish va tormozlanish o’rtasidagi induksion (lat. inductin-
keltirib chiqaruvchi) munosabatdir.
10. Retroaktiv tormozlanish (lat. retro qaytadan, orqaga, activusfaol,
sharakatchan); muayyan materialni esla qoldirish yoki esga tushirish jarayoniga
undan keyingi faoliyatning salbiy ta'siri. Retroaktiv tormozlanish oldingi faoliyatga
o’xshash materiallardan birontasini esda qoldirish yoki esga tushirishda ayniqsa
yaqqol ko’rinib, uning fiziologik sababi asab jarayonlarining salbiy induksiyasidir
(keltirib chiqaruvchisidir).
11. Induksiya (lat. inductio-keltirib chiqarish)-induksiya; juz'iy, xususiy,
yakka shollardan umumiylikka o’tish jarayonidir. Asab jarayonlarining
induksiyasi-oliy asab faoliyatining qo’zqalish va tormozlanish jarayonlari
6

o’rtasidagi o’zaro munosabat; markaziy asab tizimida qo’zqalish paydo bo’lsa, u
boshqa markazlarda tormozlanishni keltirib chiqaradi yoki aksincha.
12. Retrograd amneziya (lat. retrogradis orqaga ketuvchi, a-inkor yuklamasi,
mnema-xotira); Ilgari yuz bergan voqea va xodisalarni esda saqlashdan iborat
shozir sodir bo’lgan voqea va shodisalarni unitishdan iborat xotiraning kasallanishi
yoki shikastlanishi (nuqsoni). Xotiraning tiklanishi esa unitish jarayoniga teskari
ravishda ro’y beradi; keyinchalik unitilgan oldin, oldin unitilganlar, keyin esga
tushuriladi.
13. Reproduksiya (lat. re- qaytatdan, pradicjo esga tushirish)-
reproduksiya; ongda mavjud narsalarni qayta tiklash yoki esga tushirishdan iborat
xotira jarayoni.
14. Retenziya (lat. -retecio tutib turish)-retensiya; xotiraning idrok
qilingan narsa va xodisalarni saqlab qolish vazifasi (funksiyasi).
15. Letargiya (yunon. letargia-unitish, esdan chiqarish); soatlab, bir necha
kunlab, shatto, ba'zan oylab davom etadigan rushiy kasallikdagi uyqu.
Letargiya sholatida insonning nafas olishi, tomir urishi deyarli bilinmaydi,
tana qismlari sharakatsiz, faoliyatsiz, sust bo’lib qoladi.
16. Obraz xotirasi - yavvol mazmunni, ya'ni narsa va xodisalarning aniq
obrazlarini, ularning yorqin xususiyati va boqlanishlarini esda qoldirish,
mustashkamlash, shamda esga tushurishdan iborat xotira turi. Obraz xotirasi
analizatorlarning (tashqi va ichki mushitdan keladigan taasurotlarni qabul qilib,
fiziologik jarayon shisoblangan qo’zqalishni rushiy jarayonga aylantiruvchi asab
mexanizmlari tizimi) nomiga ko’ra qo’rquv, eshituv, ter sezgisi kabi turlaga
bo’linadi. Obraz xotirasining aloshida bir turi editizm shisoblanidi.
Masalan, biz ilgari o’zimiz ko’rgan qo’shiqchining obrazini, u ijro etgan
kuyning va ashulani, unnig ashulla paytidagi ifodali sharakatlarini va turli
qo’zqatuvchilarni shosil qilgan boshqa taasurotlarni esimizda saqlaymiz.
17. Sharakat xotirasi-turli sharakatlarni, ularning bajarililish tartibi,
tezligi, sur'ati, izchilligi va boshqa sifatlarini esda qoldirish, mustashkamlash
7

shamda esga tushurishdan iborat turi. Sharakatni esga tushirish shu sharakatni
bevosita bajarish yoki tasavvur qilish orqali sodir bo’ladi.
Sharakat xotirasi meshnat, o’quv, maishiy xizmat ishlari, sport va boshqa
turdagi malakalarning tarkib topishi shamda bajarilishida mushim ashamiyatga
egadir. O’z gavdasining shatta-sharakatlarini esda saqlab qolish inson shayotida
mushim ashamiyat kasb etadi, bunday eslab qolishning asosida sharakat shakli,
tezligi, izchilligi, ularning ritmi va shokazolar tog’risdagi muskul sharakat
tasavvurlari yotadi.
18. Mantiq xotirasi-ma'lum qoyalar, fikrlar, shamda ular o’rtasidagi
mantiqiy boqlanishlarni esda qoldirish, mustashkamlash va zarur paytlarda esga
tushirishdan iborat bo’lgan xotira turi. Masalan, falsafiy mushoxadalar,
qonuniyatlar va shu kabilarning esda qoldirish, mustashkamlash va qayota tiklash
jarayonlaridir. So’zlar (verbal) orqali ifodalangan fikrlar so’z mantiq xotirasi
yordamida esda olib qolinadi.
O’quvchilar va talabalar o’zlari o’rganadigan, o’zlashtiradigan,
xodisalarning moshiyatini aks ettiruvchi tushunchalarni egallash, ular to’qorisida
xukm va xulosalar chiqarish jarayonida xotiraning shuddi mana shu turiga suyanib
ish ko’radilar. Badiiy va ilmiy adabiyotlar matnlarini esda olib qolish va esga
tushirish asosida mazkur xotira turi yotadi. Bunday fikrlar xuddi kitobdagidek
so’zma-so’z shaklda sham, shuningdek fikrning so’z ifodasi aniq saqlanmagan
sholda esda olib qolish va esga tushurilishi mumkin.
19. Shis-tuyqu (emosional) xotirasi-voqelikdagi narsa va xodisalardan,
o’z-o’zimiga bo’lgan munosabatlarimizdan kelib chiqadigan yoqimli shamda
yoqimsiz kechinmalarni esda qoldirish va esga tushurishdan iborat xotira turi. Xis-
tuyqu yoki shissiy xotira-odamlarning ilgari o’z boshidan kechirgan xis-tuyqularni
shissiy sholatlarini esda olib qolishdir. Chunonchi, qachonlardir, biron ulkan va
murakkab ishni amalga oshirgan paytingizda yoki musobaqa qolibi bo’lganingizda
va shu kabi boshqa sholatlarda sizda jo’sh urgan quvonch yoxud iftifor shissi
oradan ancha vaqt o’tgandan keyin sham xotirada tiklanish mumkin. Imtixon
paytida qoniqarsiz javob qaytargan yoki notog’ri nojo’ya xatti-xarakat tufayli
8

qattiq shijolat chekib, uyalgan bo’lsangiz, siz uni vaqt esdan chiqarmasligingiz
mumkin.
20. Mexanik (grek, ongga yo’naltirilmagan) xotira-muayyan materialni
uning mazmuni, moshiyati, ichki mantiqiy boqlanishlariga tushunmagan sholda,
faqat mushim bo’lmagan tashqi belgilariga asoslanib esda qoldirish,
mustashkamlash va esga tushurishdan iborat xotira turi.
21. Musiqa xotirasi-avval idrok qilingan musiqa obrazlarini esda
qoldirish, mustashkamlash va keyinchalik ularni qayta esga tushirishdan iborat
xotira turi.
22. Kasbiy xotira- bevosita o’z kasbiga doir narsa va shodisalarni, fikr,
muloshaza, shissiyot, sharakatlarni esda qoldirish, mustashkamlash va esga
tushirishdan iborat shotira turi. Masalan o’qituvchi talaba shamda
o’quvchilarningpsixik xususiyatlarini, o’z faniga oid qoida va qonuniyatlarini;
davlat avtomobil nazorati xodimlari ko’proq avtomashinalarning raqamlari va
tuslarini; sportchi o’z soxasiga taalluqli xatti-sharakatlar, musobaqalar ko’rigini,
shamkasabalarini esda qoldirish va esda qoldirish va esga tushirishga moyildirlar.
23. Fenomenal (gr. -noyob) xotira-idrok qilingan narsa va shodisalarni,
ularning boglanishi munosabatlarini favqulodda tez shamda aniq esda qoldirish va
esga tushirishga qaratilgan nodir qobiliyati.
24 . Eshitish xotirasi-tovush qo’zgatuvchilarini sezish, idrok qilish
natijasida shosil bo’lgan eshitish obrazlarini esda qoldirish, mustashkamlash va
esga tushirishdan iborat xotira turi. Eshitish xotirasi asosan ko’zi ojiz kishilarga va
musiqachilarda kuchli rivojlangan bo’ladi.
25. Esda qoldirish-idrok qilingan materiallarni, narsa va xodisalarni
ongimizda qoldirishdan iborat xotira jarayoni.
26. Ixtiyorsiz esda qoldirish-idrok qilingan narsa va shodisalarni, ularning
ayrim belgilari va xususiyatlarini, ular shaqidagi fikr shamda tushunchalarni
oldindan aniq maqsad qo’ymagan sholda esda qoldirishdan iborat xotira jarayoni.
I. P. Pavlovning fikricha, ixtiyorsiz esda qoldirish bosh miya yarim sharlari
9

qobiqining ma'lum darajada tormozlangan uchastkalari orqali ro’y beradi. Shuning
sham ixtiyorsiz esda qoldirilgan narsalarni biz keyin payqab qolamiz.
27. Ixtiyoriy esda qoldirish-idrok materialini maqsadga muvofiq, uning
mushimligini anglangan sholda, irodaviy va asabiy kuch sarflab esda qoldirishdan
iborat xotira jarayoni.
28. Ma'nosiga tushunmay (mexanik) esda qoldirish-muayyan materialni
uning mazmuniga, moshiyatiga tushunmasdan, quruq yodlash asosida esda
qoldirish.
Unday esda qoldirishning asosiy sharti materialning ko’p marta
takrorlanishidir. Bunday esda qoldirish ko’pincha boqcha yoshidagi va kichik
maktab yoshidagi bolalarga xosdir.
29. Mantiqiy esda qoldirish-materialning ma'nosiga tushunib, uning aloshida
qismlari o’rtasida mantiqiy boqlanishlar shosil qilgan sholda esda qoldirishdan
iborat xotira jarayoni. Mantiqiy esda qoldirish esda qoldirishning eng tejamli
shamda mashsuldor turidir.
30. Esda qoldirish tezligi-shaxsning muayyan materialni idrok qilish bilan
esda qoldirish o’rtasidagi vaqt birligi bilan belgilanadigan yakkashol (individual)
xotira xususiyati. Esda qoldirish tezligi shaxsning qiziqishiga, qobiliyatiga va
iste'dodiga, bilim darajasiga, yoshiga va boshqa uning yakkashol, betakror
xususiyatlariga boqliq.
31. Tezkor (operativ. lat. operativ-tezkor) xotira inson tomonidan bevosita
amalga oshiriladigan ko’z sharakatlari, aqliy sharakatlar uchun xizmat qiluvchi
xotira jarayonidan iboratdir. Masalan, mamavzutik amalni bajarishga kirishar
ekanmiz biz uni bo’laklarga ajratib bajarishga kirishamiz; oraliq natijalarini
esimizda saqlab turamiz: faoliyatimiz nishoyasiga yaqinlashgan sari ayrim
materiallar esdan chiqa boshlaydi. Bunday sholatni matnni o’qishda, uni ko’chirib
yozishda, murakkabroq aqliy meshnatni amalga oshirishda kuzatish mumkin.
Mazkur ko’z tez ilqovchi birliklarning(bo’laklarning) shajmi yoki bu faoliyatni
muvaffaqiyatli yakunlanishi uchun ta'sir qiladi.
10

Xotiraning ko’z tez ilqovchi birliklarining vujudga kelishida mana shu
qismlarning ashamiyati kattadir.
32. qisqa muddatli xotira-bir marta, shuningdek, qisqa vaqt oraliqida idrok
qilish shamda shu kezdayoq qayta tiklashdan iborat bo’lib, qisqa muddatli esda
olib qolish bilan tavsiflanadi. Axboratning saqlanishi 30 sekundgacha bo’lishi
mumkin.
33. Uzoq muddatli xotira- ko’p martalab takrorlash va qayta tiklashlar orqali
uzoq vaqt, muddat esda olib qolishga mo’ljallangan xotira turi.
2. Xotiraning fiziologik va neyrofiziologik asoslari.
Inson xotirasining qonuniyatlarini o’rganish psixologiya fanining markaziy
masalalaridan biri bo’lib shisoblanadi. Ma'lumki, insonning shar qanday
kechinmasi, shatto xatti-sharakatlari uzoq muddat ongda saqlanib, ma'lum bir
sharoitda qayta namoyon bo’luvchi izlar qoldiradi. Shuning uchun xotira deganda,
insonga tabiat, jamiyat, koinot tog’risida ma'lumot, xabar, axborat va taassurot
to’plash imkonini baradigan shamda ilgarigi tajriba izlarining esda olib qolinishi,
esda saqlanishi, qayta esga tushirilishi, eslashi, tanishi tushuniladi.
Bunga boqliq ravishda psixologiya fani oldida xotira jarayonlarini o’rganish
iblan aloqador bo’lgan qator murakkab muammolar, masalalar tadqiq qilish
vazifasi turibdi. Bular quyidagalardan iboratdir: izlar qanday esda olib qolinadi,
esda olib qolishning fiziologik mexanizmlari qanday, esda olib qolishga qanday
ob'ektiv (tashqi), sub'ektiv (ichki), tabiiy-biologik va ijtimoiy psixologik sharoitlar
ta'sir qiladi va ularning chegaralari qanday kabilar.
O’tgan asrning 70-80 yillaridan boshlab xotirani tadqiq qilishda tajriba,
tekshiruv, sinov usullaridan foydalanila boshlangan. O’tgan asrning 80-yillarida
nemis rushshunosi German Ebbingauz "sof" xotira qonunlarini o’rganish imkonini
beruvchi, boshqacha so’z bilan aytganda, tafakkurga boqliq bo’lmagan sholda
izlarning esda olib qolinish jarayonini tadqiqot etishning yangi uslubini taklif
qilgan.
11

Ma'nosiz bo’qinlarni yod olishdan iborat bo’lgan bu uslub Ebbingauzga
materialni esda olib qolishning egri chiziqiga oid qonunni kashf qilishga, uning
asosiy qoidalarini bayon etishga va ana shularning asosida izlarni xotirada
saqlanish muddatini shamda asta-sekin so’nish sholatini tekshirishga imkoniyat
yaratgan.
XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida amerikalik rushshunos Eduard
Torndaykning tekshirishlari paydo bo’ladi. U birinchilardan bo’lib tekshirish
predmeti sifatida shayvonlarda ko’nikmalarni paydo bo’lish jarayonini tanlagan
edi.
Asrimizning birinchi o’n yilligida xotirani tekshirish yangicha ilmiy talqinga
ega bo’ldi, uning moddiy asosi tog’risidagi muammolarga moshiyat jishatidan
mutlaqo boshqacha yondashish ro’yobga chiqdi.
Xuddi shu davr xotira psixologiyasida keskin burilish nuqtasini vujudga
keltirdi. Akademik I. P. Pavlov shartli reflekslarni o’rganishning ilmiy metodini
taklif etdi. Bu narsa, o’z navbatida, bosh miya katta yarim sharlari yangi
boqlanishlar paydo bo’lishiga va mustashkamlanishining asosiy fiziologik
mexanizmlarini tekshirish imkoniyatini tuqdirdi. Ana shunday qilib, ushbu
boqlanishlar paydo bo’lishiga va saqlab qolishiga yordam beradigan shart-
sharoitlar, shuningdek, boqlanishlarning saqlanishiga ta'sir qiluvchi sholatlar,
omillar va mexanizmlar tasvirlab berildi. I. P. Palov oliy asab faoliyati ta'limoti va
uning asosiy qonunlari xotraning fiziologik mexanizmlariga oid bilimlarning
asosiy manbaiga aylanib qoldi.
Bolalarda xotiraning yuksak (yuqori) shakllarini birinchi marta tadrijiy
ravishda tadqiqot qilish taniqli rushshunos L. S. Vigotskiyga nasib etgan (1896-
1934). L. S. Vigotskiy 20-yillarning oxirilariga maxsus tekshirishlarning predmeti
qilib, xotiraning yuksak shakllarining rivojlanish muammosini tanlagan va u o’z
shogirdlariga L. N. Leontev (1903-1979) va L. V. Zankov bilan birgalikda
xotiraning yuksak shakllari rushiy faoliyatning murakkab shakli ekanligini, kelib
chiqish jishatidan ijtimoiyligini ko’rsatadi. Shuning bilan birga u murakkab,
12

moshiyatiga ko’ra, esda olib qolishning asosiy bosqichlari rivojlanishini dalillab
beodi.
Rushshunoslardan A. A. Smirnov, P. I. Zinchenkolar sham xotira bo’yicha
ilmiy-tekshirish ishlarini olib bordilar, uning yangi qonunlari va mexanizmlarini
ochdilar, esda olib qolishning faoliyat maqsadiga boqliqligini yoritdilar, murakkab
materialni esda olib qolishning oqilona usullarini ko’rsatib berishga muvofiq
bo’ldilar. Ularning tadqiqotlari tog’risida boshqa bobda batafsil to’xtalib o’tamiz,
shuning uchun shozir umumiy tasnif bilan cheklanamiz, xolos.
Xotirani psixologik tekshirishlarda qanchalik yuksak muvaffaqiyatlarga
erishgandan qat'i nazar izlarning saqlab qolish jarayoni uning sholatlari va
shodisalar tabiati noma'lumligicha qolavergan. Bu fan tarmoqida uzilishlar bir
necha davr shukm surib yeklgan. Mazkur sholatning turli shaklda talqin qilish
mumkin, lekin shech mashal uni saqlash tog’risida muloshaza yuritib bo’lmaydi.
Ushbu muammo faqatgina oxirigi o’ttiz yil ichida izlarning saqlanishi uchun
zarur bo’lgan miya qismlarini ajratib ko’rsatuvchi va esda olib qolishning va
unutishning asosida yotuvchi mexanizmlarni ko’rsatib beruvchi tekshirishlar
o’tkazila boshlandi. quyida ana shu masalalar tog’risida muloshaza yuritiladi
shamda ilmiy-amaliy jishatlari yuzasidan dalillar keltiradi.
3. Xotiraning fiziologik asoslari
1. Asab tizimida izlarning saqlanishi qo’zqatuvchi ta'siri ostida shosil
qilingan izlarning uzoq muddat saqlanish shodisasining shayvonot olamini
taraqqiyoti jarayonida namoyon bo’lish xususiyati tadqiqotchilar tomonidan
tekshirilgan va muayyan darajada ma'lumotlar to’plash imkoniyatiga ega
bo’lganlar.
Tajribada aniqlanishicha, poliplarning (meduzaga o’xshash jonivorlar) asab
tizimiga bir marotaba elektr toki bilan ta'sir qilish orqali qo’zqatishni vujudga
keltirish bir necha soat davomida saqlanib qoluvchi ritmik elektr impulslarini
shosil qiladi. Hayvonot olami yrik namoyondalarining markaziy asab tizimini
tadqiqot qilish davomida xuddi shunga o’xshash shodisa qqilingan. Masalan, bir
13

marotaba birdaniga elektr lampochkasini yoqish bilan qo’zqatish shosil qilish uy
quyoning yuqori ikki do’ngligida uzoq muddat qayd qilish mumkin bo’lgan ritmik
elektr razryadlarini shosil qiladi.
Tadqiqotchilarning ko’rsatishicha, ko’p vaqt bir xil signalni takrorlab turish
natijasida insonning unga moslashishi, ya'ni orientir refleksning so’nishiga
befarqlikka olib boradi (E. N. Boyko, Ye. N. Sokolov va boshqalar). Rushshunos
Ye. N. Sokolovning fikricha, bunday odatlanish, ko’nikish shodisasini aloshida
olingan neyronning ko’p marotaba ta'sir etgan qo’zqatuvchiga berayotgan javobini
tekshirish davomida kuzatish mumkin. Shuni aloshida ta'kidlab o’tish kerakki,
kuzatuvchining xarakteri yoki intensivligini biroz o’zgartirish jarayoni orientir
refleksini qayta vujudga keltiradi.
E. N. Sokolov olib borgan tekshirishlari shuni ko’rsatdiki, ilgari surgan
orientir refleksining qayta tiklanishi faqatgina qo’zqatuvchining xarakterini
o’zgartirilgan zashoti emas, bilki ma'lum vaqt o’tgandan so’ng sham ko’zatish
mumkin. Agar teshiruvchilarda aloshida bir qo’zqatuvchiga nisbatan moslashish
paydo qildirilgan, salgina qo’zqatuvchining jadalligini, ta'sir etish vaqti yoki
xarakteri o’zgartirilsa, u sholda orientir refleksining vegetativ yoki
elektrofiziologik simtomlari qayta tiklanadi. Bu orientir refleksining qayta
tiklanishi uning so’ngganidan uzoq muddat o’tgandan keyin sham kuzatiladi.
Nerv tizimsi ilgarigi kuzatuvchilarning izlarini aniq saqlay olish qobiliyatiga
ega. buning to’laroq dalillash maqsadida misollarga murojaat qilamiz.
Ma'lumki, agar bir xil xususiyatga ega bo’lgan signal qanchalik ko’p
uchrasa, sinaluvchi unga shunchalik tez moslashadi, xuddi shu tariqa tezkorlikda
(reaksiyaning latent vaqti juda qisqa bo’lishiga qaramay) javob qaytaradi.
Turli metodikalar bilan atroflicha tekshirishlar shuni ko’rsatadiki, bu qonun
eng oddiy sharoitlarda sham saqlanib qolar ekan.
Keyingi davrdagi tekshirishlarning ko’rsatishicha, insonning nerv tizimsi
aloshida signal izlarini o’ta aniqlik bilan uzoq muddat saqlash imkoniyatiga egadir,
bunga Ye. N. Sokolov tajribalari yaqqol misol bo’la oladi.
14

Sinaluvchilarga bir marotaba ma'lum bir balandligi 500 gs va jadalligi 20 db
bo’lgan eshitish signali berilgan, unga javob tariqasida qo’lning qisishi kerak
bo’lgan. Ular faqat shu signalga javob berib, boshqa signalga qo’l xarakatlari
qilmasliklari zarur edi. Tajribaning navbatdagi bosqichida sinaluvchilarga shu
balandlikdagi, lekin intensivligi 5 db dan 30 db gacha bo’lgan turli tovushlar
berilgan. Bunda bir davrning o’zida elektroensefalogramma, elektromiogramma,
terigalvanik reaksiyalar qayd qilib borilgan.
Ushbu tajriba oradan ikki, turt va yigirma besh kun o’tgandan so’ng
qaytatdan takrorlangan, lekin bir marotaba berilgan etalon qayta takror namoyon
bo’lmagan.
Tajriba natijalarining ko’rsatishiga qaraganda, bir marotaba ko’rsatilgan
etalon sinaluvchilarda uzoq vaqt davomida saqlanib qolgan va undan so’ng sham
ular etalonga mos signallarga aniq elektrofiziologik va sharakat reaksiyalarini
bildirganlar.
Keltirilgan tajriba natijalari shuni ko’rsatdiki, inson miyasi bir marta berilgan
qo’zqatuvchining izini o’zoq vaqt aniq saqlashi mumkindir. Shunisi ajablanarliki,
izlarning aniqligi vaqt o’tishi bilan yo’qolmaydi, balki u borgan sari kuchayib
boradi.
2. Izlarning "konsolidasiyalanish" jarayoni. Yuqorida biz inson miyasiga
ta'sir qilgan qo’zqovchilarning izi esda olib qolinishini ko’rib o’tgan edik.
Navbatdagi vazifa izlarning mustaxkamlanish jarayoni qanday kechadi, degan
savolga javob berishdan iboratdir. Izlar tezda mustashkamlanadimi yoki ma'lum
vaqt talab qiladimi, degan muammolar tuqilishi tabiiy sholdir.
Bu savollarni o’rganish ko’pgina tadqiqotchilarning predmeti bo’lib xizmat
qilgan. Ko’pgina psixologlar kuzatishlariga qaraganda, insonning bosh miyasi
jaroshatlanganda, jaroshatgacha bo’lgan qisqa vaqt ichida va jaroshatdan keyin
ma'lum vaqt oraliqida ta'sir qilgan qo’zqovchilarning izi saqlanmaydi. Bosh suyagi
oqir jaroshatlanib, odam xushidan ketganda, shikastlangangacha qanday xodisa
ro’y berganligini va undan so’ng ro’y bergan shodisani sira eslay olmaydi. Bu shol
enteregrad, retrograd va anteroretrograd amneziyasi degan nom olgan. Bu sholat
15

shuni ko’rsatadiki, nerv tizimsiga ro’y bergan kuchli shok (rushiy oqir
favqulotdagi xastalanish (miya ma'lum muddatga unga yetib kelgan
qo’zqatuvchilaning izlarini saqlashga qobiliyatsiz qilib qo’yadi.
Anterograd, retrograd va anteroretrograd amneziya miya izlarini esda olib
qolishga qobiliyatsiz bo’lib qolgan vaqt oraliqini o’lchash imkonini berdi.
Masalan, 78-km da shalokatga (avriyaga) uchragan motisiklchi 64-km dan
boshlab ko’rgan barcha narsalarni esdan chiqaradi. U soatiga 60 km tezlik bilan
ketayotganligi sababli shalokatdan 10-15 minut oldin ro’y bergan taassurotlarning
izlarini mustashkam saqlab qola olmagan. Demak izlarning xotirada
mustashkamlanishi yoki psixologiyada aytiladiganidek, "konsalidasiya"lanish
uchun 10-15 minut kifoya qilarekan, xolos.
Shunga o’xshash omillar asosida maxsus tajribalar o’tkazilib, bunda
sinaluvchilarga sun'iy kuchsiz shok beriladit va qanday muddat oraliqi xotiradan
tushib qolishi kuzatiladi.
Psixolog Fedor Dmitrievich Gorbovning tajribalari bunga yaqqol misol bo’la
oladi: unda sinaluvchilar belgilar (4, 1, -8, 5) o’tib turadi. Sinaluvchilar berilgan
sonni ilgari natijaga qo’shib yoki undan ayirib, arifmetik operatsiyalarni
bajarishlari zarur edi.
Albatta, misollarni yechish davomida sinaluvchi xotirasida ilgarigi
natijalarni saqlash kerak edi. Favqulotda "birdaniga" sinaluvchiga keskin yoruqlik
chaqnashi ko’rinishida "shok" beriladi.
Tajribalarning ko’rsatishicha, bunday shollarda tekshiriluvchilar shozirgina
olingan natijani eslaridan chiqarib qo’yib, shisobni oxirgisidan emas, balki
oldingisidan davom ettirdilar. Tajribalr shuni ko’rsatdiki, kuchsizgina shok
ungacha bo’lgan izlarni o’chirar va izlarning "konsalidasiya"lanishi uchun zarur
bo’lgan sharoitga to’sqinlik qilar ekan.
Yuqoridagi kuzatishlar shunday fikrlar olib keldiki, izlarning
mustashkamlanishi uchun muayyan vaqt talab qilinadi va ushbu faktni tekshirish
uchun psixologiyada qator tadqiqotlar o’tkazila boshlandi.
16

Ko’pgina mualliflar amerikaliklar (tomonidan tadqiqotlar quyidagicha
amalga oshirilgan. Shayvonlar ko’nikma shosidl qilinayotganidan biroz vaqt
o’tgan, shayvonga elektr toki beriladi. Agar shok ko’nikma shosil qilinganidan 10-
15 minutdan keyin berilsa, u sholda mazkur ko’nikma yo’qoladi: 10-15 minutdan
keyin berilsa, u xolda mazkur ko’nikma yo’qoladi: agar ko’nikma shosil
qilnganidan keyin 45-60 minut ichida berilsa, ko’nikma saqlanadi. Shu sababdan
izlarning mustashkamlanishi vaqti uchun 10-15 minut ajratilishi kifoya qiladi.
Jashon psixologlari olib borgan keyingi tajribalar shuni ko’rsatdiki, shokdan so’ng
shosil qilinadigan ko’nikmaga sham shok sal'biy ta'sir ko’rsatishi mumkin.
De'mak, shok izlarining "konsalidasiya"lanishigacha ta'sir qilib qolmasdan, balki
miyani shunday xolatga olib qo’yar ekanki, bunda ko’nikma shosil bo’lishi
reallikdan uzoqlashadi.
Shozirgi davirda shu narsa ma'lum bo’ladiki, yuqoridagi samara (effekt)
faqat elektor toki yordamidagina emas, balki farmakologik elementlar ta'siri ostida
qam kuzatilar ekan. Masalan, barbituralar bosh miya po’stloqini tormozlanish
sholatiga olib keladi; metrazol po’stloqdak kuchli qo’zqalishni yuzaga keltiradi.
To’plangan ma'lumotlarga qaraganda, odamda ko’nikma shosil qilinib, bir minut
o’tgandan so’ng barbituratlarni qabul qilish ko’nikma izining yo’qolishiga olib
kelar ekan; aynan shu dozadari barbituratli ko’nikma shosil qilingandan so’ng 30
minut o’tgach qabul qilinsa, ko’nikmaning buzilishiga olib kelishi mumkin.
Shunga o’xshash natijalar metrazol bilan o’tkazilgan tajribalarda sham kuzatilgan;
ko’nikma shosil qilingandan so’ng 10 sekund o’tgach, metrazol qabul qilinishi
izlarning qo’pol ravishda buzilishiga olib keladi, 10 minut keyin qabul qilinsa, u
sholda izlarning kuchsiz saqlanishi namoyon bo’ladi, 20 minut o’tganda esa
ko’nikma butunlay saqlangan.
Biroq miyaning qo’zqalishiga ta'sir qiluvchi turli moddalar izlarning
saqlanishiga turlicha "chuqurlikdagi" ta'sir qiladilar. Ba'zilari 3-4 kun oldin shosil
qilingan ko’nikmalarni yo’qotsa, boshqalri izlarning shosil bo’lishigina ta'sir
qiladi.
17

Ma'lum bo’lishicha, izlarning "zonsolidansiya" lanishini tezlashtiruvchi
moddalar sham ma'lumdir. Bunday preparatlarning biri-otrixnindir. Bundan
in'eksiya qilinsa, konsolidasiyani tezlashtirish bilan birga, unga salbiy ta'sir
ko’rsatuvchi moddalarga nisbatan "yashovchanroq" qilib qo’yadi.
Yuqorida ta'kidlab o’tilgan tajribalardan ko’rinib turibdiki, izlarning
mustashkamlanishi ma'lum vaqt talab qiladi va ushbu jarayonda turli kuch bilan
ta'sir qiluvchi sholatlar shukm suradi. Lekin shayvonlarning individual fikrlari
mavjud bo’lib, izlarning konsolidasiyasi turli shayvonlarda turlicha tezlikda ro’y
beradi. Amerikalik psixolog Mak Gouning ko’rsatishicha, ko’nikma tez shosil
bo’ladigan kalamushlarga, ko’nikma shosil qilinadigan 45 sek. o’tgandan keyin
shok berilsa, izlar yo’qoladi, 30 minutdan keyin shok berilsa, u sholda izlar
saqlanadi; ko’pincha ko’nikma asta-sekin shosil bo’luvchi kalamushlarda
(individual-tipologik xususiyatlarga ko’ra) 45 sekunddan 30 minutdan keyin
berilgan shok izlarni bir xilda yo’qotadi. Bu shuni ko’rsatadiki, kalamushlarning
"tez" gurushlarida izlar 15-20 minut ichida konsolidasiya bo’lishga ulgiradi (uzoq
vaqtgacha) va ular "sekin" gurushlarida esa izlar konsolidasiya bo’lishiga
ulgurmaydi shamda uzoq vaqtgacha yaxshi mustashkamlana olmaydi.
Inson tomonidan muayyan izlarni o’zlashtirish degan gap izlarning
mustashkamlanganligi emas shali, chunki ularning mustashkamlanishi uchun
ma'lum vaqt zarurdir. Bu vaqt ko’pgina omillarga boqliq bo’lib, jumladan, bular
qatoriga individual xususiyatlar va ularni imkonini kiritish mumkin.
3. Xotiraning fizik va neyron iz qolish nazariyalari Fizik iz qolish
nazariyasida neyronlardan nerv impulslarining o’tishi o’zidan keyin fizik iz
qoldiradi deb taxmin qilinadi. Bu nazariya tarafdorlarining fikriga qaraganda,
izlarning fizik aks etish sinapolarda yuzaga keladigan elektirik va mexanik
o’zgarishlarda o’z aksini topadi.
Izlarning neyrofiziologik asoslari tog’risida fikr yuritilganda Lorente,
Makselein kabi olimlarning revererlashtirish shodisasini (reverberlashtirish-
aylansa aks ettirish demakdir) tatbiq qilinganlarini aytib o’tish maqsadga
muvafiqdir.
18

Ularning ko’rsatishlaricha, nerv shujayralaridan chiqqan aksonlar boshqa
shujayralaridagi dendritlar bilan qo’shilishi natijasida reverberlashtirish shodisasi
vujudga keladi.
Protoinlar shosil bo’lishi bilan boqliq bo’lgan sholatlar biokimyoviy
reaksiyalar deyiladi. Bu shodisani jashon psixologlari uzoq muddatli xotiraning
psixofiziologik mexanizmi deb ataydilar. Mak Konnel (AqSh) yomqir
chuvalchanglarida tajriba o’tkazilgan. U shartli reflekslarni shosil qilish boshqa
reaksiyalaridan farqli o’laroq, biokimyoviy reaksiyalarda (yoruqdan qochishni
mashq qilish) ikki-uch marta kamayib ketishini ko’rsatgan.
Yuqorida bayon qilingan tatqiqotlarning ko’rsatishicha, xotira sababiy
boqlanish, ya'ni determinator sholati natijasida vujudga keladi.
4. Xotira turlari Psixikaning eng mushim xususyatlaridan biri-boqliq
tog’risidagi tashqi taassurotlarning, insonning individual-tipologik
xususiyatlarining aks ettirilishi individning yurish-turishida, xatti-sharakatlarida,
fe'l-atvorida keyinchalik uzluksiz ravishda foydalanishdan iboratdir. Inson xatti-
sharakatlarining asta-sekin murakkablashuvi, yangicha mazmun va shakl kasb
etishi, sifatiy o’zgarishlarining yuz berishi, shaxsiy tajribaning kengayishi, ortishi
bilan ro’y beradi. Tashqi olamning, borliqning, turmush tarzining bosh miya katta
yarim sharlarining po’st qobiqida shosil bo’ladigan obrazlari, tasvirlari, xossalari
tubdan yo’qolib ketmaydi. Voqelikning va tashqi olamning timsollari, tizimlari
o’zaro tizimlari o’zaro turli yo’sinda, tarzda boqlanib mustashkamlanadi, tartibga
keladi, gurushga birlashadi, shayot va faoliyatning talablariga mos ravishda esda
olib qolinadi; esda saqlanadi, muayyan izlarning jonlanishi natijasida ularning
barchasi tiklanadi.
Xotira insonning shayoti va faoliyatining barcha soshalarida qatnashishi
tufayli uning namoyon bo’lish shakllari, xolatlari, shart-sharoitlari, omillari sham
xilma-xil ko’rinishga egadirlar. Odatda xotiraning turlariga va ularni muayyan
turlarga ajratishda eng mushim asos qilib, uning xarakteristikasini esda olib qolish,
esda saqlash, qayta esga tushirish, tanish singari jarayonlarni amalga oshiruvchi
19

faoliyatning xususiyatlariga boqliqligi olinadi. Umumiy psixologiyada xotira 5 ta
mushim mezonga (bizningcha) muvofiq ravishda turlarga, ko’rinishlarga ajratiladi:
I Rushiy faoliyatning faolligiga ko’ra xotira quyidagi turlarga bo’linadi:
a) sharakat yoki motor sharakat xotirasi;
b) obrazli xotira;
v) shis-tuyqu yoki shissiyot xotirasi;
g) so’z-mantiq xotira.
II Rushiy faoliyatning maqsadiga binoan;
a) ixtiyorsiz, b)ixtiyoriy, v) mexanik.
III Rushiy faoliyatning davomiyligiga ko’ra:
a) qisqa muddatli xotira;
b) uzoq muddatli;
v) operativ (tezkor) xotira.
IV Rushiy faoliyat qo’zqatuvchisining sifatiga ko’ra:
a) musiqiy, b) eshitish xotirasi.
V Rushiy faoliyatning inson yo’nalishiga qarab:
a) fenomenal, b) kasbiy.
Xarakat xotirasi. Inson faoliyatining shar bir turiga rushiy faolikning u yoki
bu ko’rinishlari ustunlik qilishi kuzatiladi: masalan, sharakat, shissiyot, idrok, aql-
zakovat kabi rushiy faoliyatning ko’rinishlari mavjuddir. Ana shu rushiy faollik
turlarining shar biri tegishli sharakatlarda va ularning mashsulotlarida o’z ifodasini
topib, sharakatlarda, shissiy kechinmalarda, tuyqularda, obrazlarda, timsollarda
fikr va muloshazalarda aks etadi.
Bularning barchasiga xizmat qiluvchi xotiraning o’ziga xos turlariga
nisbatan psixologiya fanida ilmiy tushunchalar tariqasida nom berilgan: sharakat,
shissiyot, obrazli va so’z-mantiq xotira.
20

Turli sharakatlar va ularni bajarilishi tartibi, tezligi, sur'ati, izchilligi va
boshqalarni esda qoldirish, mustashkamlash, esda tushirishdan iborat xotira turi
sharakat xotirasi deb ataladi.
Xotiraning boshqa turlariga qaraganda, sharakat xotirasi ba'zi odamlarda
aniq, ravshan ustunlik qilayotganligi uchrab turadi. Psixologiya fanida klassik
(mumtoz) misolga aylanib qolgan ushbu sholatni keltirib o’tish maqsadga
muvofiqdir; bir musiqa ishqibozi musiqiy asarni xotirasida mutloqo qayta tiklay
olmas ekan, lekin u yaqindagini eshitgan operani faqat pantamima tarzidagina
qayta tiklash imkoniyatiga ega bo’lgan. Turmushda shunday odamlar uchraydiki,
ular o’zlariga sharakat xotirasining birligini umuman payqamaydilar. Mazkur
xotira turining qoyat katta ashamiyati shundan iboratki, u yurish. yozish, ifodali
sharakat malakalari bilan bir qatorda shar xil amaliy meshnat malakalari tarkib
topishining asosini tashkil qiladi.
Agarda insonda sharakat xotirasi bo’lmaganda edi, u bironta sharakatni
amalga oshirish uchun o’sha sharakatning aynan o’zini shar galda "boshdan
boshlar", o’rganar edi. Figurali uchish, langar bilan sakrash, gimnastika,
chopishdagi xatti-shakatlar, badiiy gimnastika bilan shuqullanish sharakt xotirasini
taqozo etadi. Jismoniy chaqqonlik, meshnatdagi mashorat, "oltin qo’llar", ziyrak
ko’zlar, egiluvchanlik va qo’zqatuvchanlikka ega bo’lish yuksak, barqaror sharakat
xotirasi mavjudligining alomati bo’lib shisoblanadi.
Xis-tuyqu yoki shissiy xotira. Bu xotira shis-tuyqular, rushiy kechinmalar,
shissiyotlar bizning eshtiyojlarimiz va qiziqishlarimiz qanday
qondirilayotganliginidan, atrofimizdagi narsa va shodisalarning xususiyatiga
nisbatan munosabatlarimiz qay tarzda amalga oshirilayotganligidan doimo xabar
berib turish imkoniyatiga ega. Shuning uchun shar bir kishining shayoti va
faoliyatida shissiy xotira turi juda katta ashamiyat kasb etadi.
Voqelikdagi narsa va shodisalardan o’z-o’zimizga bo’lgan
munosabatlarimizdan kelib chiqadigan yoqimli hamda yoqimsiz kechinmalarni
esda qoldirish, esda tushirishdan iborat xotira turi shissiy xotira deb ataladi. Ular
biz rushiyatimizda kechirgan, ma'naviyatimizga ta'sir qiluvchi, xotiramizda
21

saqlanib qolgan shis-tuyqu, eshtiros, alam, armon kabilar jonlanishga sharakaga
undovchi yoki o’tmishda salbiy kechinmalarga ega bo’lgan sharakatlardan saqlab
turuvchi signal tarzida namoyon bo’ladi. O’zga kishilarning rushiy sholatiga
shamdard (empatiya) bo’lish, bevosita voqelik moshiyatiga oshnolik, kitob, san'at,
kino, teatr qashramonlari bilan birgalikda qayqurish singari inosn tuyqulari shissiy
yoki shis-tuyqu xotirasiga asoslanadi.
Shissiy xotira o’zining vujudga kelish xususiyati, tezligi, dinamikasi,
davomiyligi bilan xotiraning boshqa turlaridan ma'lum ma'noda ajralib turadi. Shar
qaysi odamga o’z turmush tajribasidan ma'lumki, ko’pincha qachonlardir o’qigan
kitoblardan, tomosho qilgan kinofillmlardan spektalllardan faqat "taassurotlar"
boqlanishlari zanjirini yechishning dastlabki tuguni sifatida namoyon bo’ladi.
Shuning uchun shissiy (xotira ijtimoiy ashamiyat kasb etib, umumiylik) aloshida
olingan odamlar kayfiyatlari bir-birlariga o’xshashligi iliq rushiy mushitni vujudga
keltirish yoki noxush kechinmalar to’lqinini barpo etish eshtimoli tog’risida
muloshaza yuritilayotganligi ayon bo’lsa kerak) alomati ostida ijtimoiy, gurushiy,
jamoaviy barqaror yoki beqaror kayfiyatni vujudga keltiradi. Ommaviy kayfiyat
(shodlik, qam-qussa, bezovtalanish kabilar) xuddi shu tarzdagi eshtiros, affekt,
stress, shikoyat singari kechinmalarni keltirib chiqaradi shamda ularni xotirada
saqlanishga yordam beradi, zaruriyat tuqilganda jonlanishga o’z ta'sirini o’tkazadi.
Obrazli xotira. Obrazli xotira tasavvurlar va turmush manzaralari, shuning
bilan birga, tovushlar, ta'mlar, raneglar, shakllar bilan boqliq bo’lgan xotira turidir.
Obraz xotirasi deb, yaqqol mazmunni, binobarin narsa va shodisalarning aniq
obrazlarini, ularning xususiyatlari va boqlanishlarini esda qoldirish, ongda
mustashkamlash shamda zaruriyat tuqilganda esga tushurishdan iborat xotira turiga
aytiladi.
Psixologiya fanida obrazxli xotiraning bir nechta turlari ajratib ko’rsatiladi,
biz ularning ayrimlariga tavsif beramiz.
Izchil obrazlar. Sensor xotiraning eng sodda ko’rinishi yoki shakli izchil
obrazlardan iboratdir. Izchil obrazlarning nomoyon bo’lish shodisasi
quyidagilardan tuzilgandir: agar sub'ekt (shaxs)ga bir necha daqiqa oddiy
22

qo’zqatuvchi yuborilsa, jumladan, 10-15 sek. yorqin qizil kvadratga qarab turish
taklif etilsa, so’ng tekshiriluvchi oldidan kvadrat olib qo’yilsa, u qizil kvadrat
o’rnida xuddi shunday geometrik shakl izini ko’rishda davom etadi, asosan, bu
shakl ko’k-yashil rangda tovlanadi. Mazkur iz o’sha zashoti, ba'zan bir necha
sekunddan keyin paydo bo’lib, 15 sekunddan to 45-60 sekundgacha o’sha ob'ektda
saqlanib turadi, shundan so’ng u asta-sekin oqara boshlaydi; natijada o’zining aniq
konturini yo’qotadi, keyinchalik mutloqo yo’qolib ketadi, gosho butunlay
yo’qolish uchun qaytatdan paydo bo’lishi mumkin. Odamlarning idvidual-
tipologik xususiyatlariga qarab, izchil obrazlarning aniqligi va davomiyligi turlicha
bo’lishi ko’zga tashlanadi.
O’zining kelib chiqishi, kuchliligi jishatdan izchil obrazlar salbiy va ijobiy
turlarga bo’linadi. Agar izchil ravishda odam qizil rangga qarab turib, so’ngra
nigoshini oq qoqozga ko’chirsa, u sholda ob'ektda ko’k-yashil rang paydo
bo’lganday tubladi. Izchil obrazlarning ushbu turi salbiy izchil obrazlar deb ataladi.
Bu sholatni yana bir misol orqali tushuntirilsa, quyidagi ketma-ketlik xodisasi
nomoyon bo’ladi. Qoron п 'i xonada ko’z oldida bir narsa, masalan qo’l
yaqinlashtirilsa, so’ngra qisqa muddatli (0, 5 sek) elektr chiroqi yoqilsa, bu sholda
chiroq o’chgandan keyin odam bir necha daqiqa davomida narsalarning aniq
obrazlarini ko’rishda davom etadi. Mazkur obraz o’z rangida bir qancha muddat
saqlanib, so’ng ko’zdan yo’qoladi.
Izchio obrazlar xotira jarayonining sodda izlariga misol bo’la oladi. Ushba
rushiy sholatni ong bilan boshqarib bo’lmaydi, chunonchi xoshishlarga qarab
uzaytirish, ixtiyoriy ravishda qayta tiklash mumkin emas. Binobarin, izchil
obrazlar ushba xotiraning murakkabroq turlaridan ana shu jishati bilan farq qiladi.
Izchil obrazlarni eshitish, teri orqali sezishda kuzatish mumkin, lekin bu
vaziyatda izchil obrazlar kuchliroq nomoyon bo’lishi va qisqa muddat davom
etishi kuzatiladi.
Eydetik obrazlar. Umumiy psixologiyada izchil obrazlardan eydetik
obrazlarni farqlash an'ana tusiga kirgan ("eydos"-yunoncha "obraz" degan ma'noni
anglatadi). Xotiraning bu turi, ya'ni eydetik obrazlar o’z vaqtida nemis psixologiya
23

maktabining nomoyondalari aka-uka Yenishlar tomonidan ta'riflab berilgan. Ba'zi
odamlarda, ayniqsa, bolalik va o’smirlik, o’spirinlik yosh davrlarida kuzatilgan
narsa yoki suratlar ko’z o’ngidan olib qo’yilsa sham surat siymosi uzoq vaqt
saqlanish xususiyatiga ega.
Mazkur narsa va jismlarning aniq obrazlari, tasvirlarini kuzatish mumkin. Bu
xodisa jashon psixologiya fanida tajribada tekshirilib ko’rilgan.
Tajribada tekshiriluvchiga 3-4 minuti davomida rasm ko’rsatilgan va tasvir
olib qo’yilgandan so’ng, uning tarkibiy qismlari, tuzilishi shaqida qatnashchilarga
savollar berilgan. Bu jarayonda ayrim tekshiriluvchilar bironta savolgna javob bera
olmagan bo’lsalar, aniq eydetik obrazga ega bo’lgan ishtirokchilar esa rasmni
ko’rishda davom etayotganday shar bir savolga aniq javob berishga erishganlar.
Tajribalarning ko’rsatishiga qaraganda, eydetik obrazlar uzoq vaqt inson
ongida saqlanishi mumkin. Mabodo ularning izlari yo’qolib ketgan bo’lsa sham,
lekin shech qanday qiyinchiliksiz uning siymosi qayta tiklanish mumkin.
Sobiq sho’ro psixologiyasi fanida eydetik obrazlarning namoyon bo’lishi
xodisasi (yorqin eydetik xotiraga ega bo’lgan kishining psixologik xususiyatlari)
A. R. Luriya tomonidan ko’p yillar davomida o’rganilgan. Eydetik xotiraning
individual-tipologik xususiyatlari chuqur ta'riflab berilgan. Eydetik obrazlar
sharakatchanlik xususiyatiga ega bo’lib, subektning oldiga qo’yilgan vazifa va
uning tasavvurlari ta'siri ostida o’zgartirishi mumkin.
Aka-uka Yenishlar tomonidan o’tkazilgan oddiy tajribada eydetik xotiraga
ega bo’lgan tekshiruvchiga olma va undan sal uzoqroqda joylashgan irmoq
tasvirlangan rasm ko’rsatilgan. Rasm o’rtadan bo’lib qo’yilgandan keyin
tekshiruvchidan olmani olish istagi kuchayib borayotganligi so’ralgan. Muayyan
yo’l-yo’riq berilgandan keyin tekshiriluvchi mana bunday sholatni tasvirlab beradi:
irmoq olmaga yaqinlashib, uni iladi va ixtiyorsiz ravishda qatnashchi tomon
tortadi. Xullas, eypetik obraz sharakatchan bo’lib, sub'ektning rushiy ko’rsatmasi
ta'siri ostida sifat va miqdor o’zgarishga yuz tutadi. Eydetik obrazlar, ilmiy
tekshirishlarning ko’rsatishicha, bolalik va o’spirinlik yosh davrlarida muayyan
muddat shukm suradi va vaqtning o’tishi bilan uning izlari asta-sekin so’na boradi.
24

Psixofarmokologik tadqiqotlarning ko’rsatishicha, eydetik obrazlarni
kuchaytiruvchi kaliy ionlari va shuningdek, uni kuchsizlantiruvchi kalsiy ionlari
moddalari mavjuddir. Ilmiy izlanishlarda olingan miqdoriy materiallar eydetik
obrazlar paydo bo’lishining psixologik ildizlarini chuqurroq ochishga xizmat
qiladi.
Tasavvur obrazlari. Tasavvur obrazlari xotiraning yanada murakabroq turi
bo’lib xisoblanadi va ularning xususiyatlari shaqida tasavvurga egamiz.
Inson daraxt, meva, gul tog’risida tasavvurga ega ekanligi shuni ko’rsatadiki,
uning ilgarigi tajribalari sub'ektning ongida shu obrazlarning izlarini qoldirgan.
Ilmiy tushunchalar talqin qilinganida tasavvur obrazlari eydetik obrazlarga juda
yaqindek tuyuladi. Lekin eydetik obrazlar shaqidagi psixologik tashlil shuni
ko’rsatadiki, tasavvur obrazlari unga qaraganda ancha boy bo’lib, o’ziga xos
xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Tasavvur obrazlarining eydetik obrazlaridan ajratuvchi farq-tasavvur
obrazlarining polimodallik xususiyatidir. Buning asosiy moshiyati tasavvur
obrazlari ko’rish, eshitish, teri orqali sezish izlarining tarkibiy qismlarini
birlashtiradi. Masalan, meva tog’risidagi tasavvur obrazi uning tashqi ko’rinishi
(shakli, rangi), mazasi, oqirligi, vaznini o’zaro birlashtirib aks ettiradi.
Tasavvur obrazlarining eydetik obrazlaridan asosiy farqi shunday iboratki, u
o’z tarkibiga narsa shaqidagi tasavvurlarni aqliy jishatdan qayta ishlashni kiritadi
va jismlarning asosiy xususiyatlarini ajratib, ma'lum bir kategoriyaga birlashtiradi.
Inson gul obrazini faqatgina esga tushirmaydi, balki uni muayyan bir so’z yoki
tushuncha bilan ataydi, xususiyatlarini ajratib ko’rsatadi, aniq bir kategoriya
moshiyatiga kiritadi.
Demak, tasavvur obrazlarida odamning xotirasi idrok qilingan narsaning
izini sust ravishda saqlabgina qorlmay, balki bir qator tasavvurlar bilan boyitadi,
narsa mazmuni va moshiyatini tashlil qilib, u shaqidagi o’z bilimlari, tushunchalari
kabilarni tajriba bilan boqlovchi ijodiy sermashsul faoliyatni amalga oshiradi.
Bularning barchasi irodaviy sifatlar, aqliy zo’riqish, asabiy taraglashuv natijasida
ro’yobga chiqadi.
25

Xullas, tasavvur obrazlari xotiraning murakkab faoliyat mashsuli
shisoblanib, ular izchil yoki eydetik obrazlarga nischbatan murakkab psixologik
shodisadir. Tasavvur obrazlari xotira izlarining murakab turi bo’lib, uning aqliy
jarayon bilan yaqinligi inson bilish faoliyatining mushim tarkibiy qismidan biri
ekanligidan dalolat beradi.
So’z-mantiq xotirasi. So’z-mantiq xotirasi mazmuni fikr va muloshazalar,
aniq shukm shamda xulosa chiqarishlar tashkil etadi. Insonda fikr va muloshaza
turli xil shakllar yordamida ifodalanganligi tufayli, ularni ifodalash faqat
o’zlashtirilayotgan materiallarning asosiy ma'nosini izoshlash, talqin qilib berish
yoki ularni so’zma-so’z ifodalanilishini aynan aytib berishga qaratilgan bo’lishi
mumkin. agar ma'lumot, axborot, xabar, material ma'no jishatdan qayta
ishlanmasa, u sholda materialni so’z-so’z o’zlashtirish mantiqiy o’rganish
bo’lmasdan, balki, aksincha, mexanik esda olib qolishga aylanib qoladi.
So’z-mantiq xotiraning vujudga kelishida birinchi signal bilan bir qatorda
ikkinchi signallar tizimi asosiyat kasb etadi. Chunki so’z mantiq xotirasi faqat
insonga xos bo’lgan zotiranig maxsus turi shisoblanib, bu xotira turi o’zining
sodda shakllari bilan shayvonlarga sham taaluqli bo’lgan xarakter xis-tuyqu va
obrazli xotiralardan sham sifat, sham miqdor, jishatidan keskin farq qiladi. Ana shu
boisdan so’z mantiq xotirasi bir tomondan xotiraning boshqa turlari taraqqiyotga
asoslanadi, ikkinchidan, ulraga nisbatan yetakchilik qiladi. shu bilan birga boshqa
barcha turlarning rivojlanishi so’z-mantiq xotiraning takkomillashuviga uzviy
boqliqdir. So’z-mantiq xotiraning o’sishi qolgan xotira turlarining
barqarorlashuvini belgilaydi.
26

Xulosa
Xotira - qayta qurish qobiliyatiga ega bo'lgan ob'ektlar mavjudligi sababli,
o'tmishdagi voqealar ob'ektlarining mol-mulki ma'lum bir harakati bo'yicha qayta
qurish (yo'naltirish, tuzilish, fizik-kimyo xususiyatlari va boshqalar). uzoq vaqt
davomida qayta qurish sabab bo'lgan omil bo'lmagan taqdirda, uzoq vaqt davomida
yangi ahvol. Xotiralarni boshqarish yangi ma'lumotlarni yodlab, eskilarni unutib
olib boriladi. Xotira aqliy faoliyatning asosidir. Busiz, fikrlash, ong, ongli va ongli
harakatlarning asoslarini tushunish mumkin emas. Xotira mavzuning o'tmishini
hozirgi va kelajagi bilan bog'laydi, rivojlanish va mashg'ulotlarning asosiy omili va
shaxsiy motivatsiyaning omillari muhim ahamiyatga ega. Inson faoliyatidagi
xotiralarning rolini tahlil qilish, xotira tufayli, shaxs avvalgi bilim va ko'nikmalarni
yo'qotmasdan ma'lumot to'plashi mumkin. Xotira uzoq vaqt davomida vaqt va
kelajakda xatti-harakatni bashorat qilish uchun vaqt va ma'lum darajada maqsadli
xatti-harakatlarning doimiy tendentsiyalarini saqlab qolishga imkon beradi.
Shuning uchun, odamni yaxshiroq tushunish uchun, bizning xotiramiz haqida iloji
boricha ko'proq bilish kerak. Xotirasiz, odamning normal ishlashi, na jamiyat.
Uning xotirasi tufayli uni obodonlashtirish, bir kishi hayvonot qirolligidan chiqib,
hozir uning balandligiga etib bordi. Shunday qilib, ushbu hujjatda biz inson
faoliyatida eskirgan xotira va uning turlarini samarali ishlatish imkoniyatining
sharti bilan ko'rsatdik .
27

Foydalanilgan adabiyotlar
1 4. Boymurodov N. Amaliy psixologiya. Yangi asr avlodi, 2008.
15. Klimov E.A. Obщaya psixologiya. M., Piter, 2001
16.Klimov E.A. Psixologiya. M., Piter, 2000
17. K rayg G ., Bokum D . Psixologiya razvitiya. SPb.: Piter, 2006.
18. Maxsudova M.A. Muloqot psixologiyasi. T., 2006
19. Nishanova Z. Psixik taraqqiyot diagnostikasi. T., TDPU, 2004
20. Nish a nova Z.T., Tulyaganova SH.T., Ubaydullaev A.X. «O’smirlik davrida
qo’rquv holatining namoyon bo’lishi».T.TDPU, 2009.
21 . Fridman L.M. Psixologiya vospitaniya. Kniga dlya vsex, kto lyubit detey. M.
TTS «Sfera»,1999.
22. SHelixova N.I Texnika pedagogicheskogo obщeniya. Pod obщ. red.
Ginzburga M.R.-M; Izd-vo «Institut prakticheskoy psixologii», 1998.
23 . G’ oziev E. Psixologiya fani XXI asrda. T.: Universitet, 2002.
24 . G’oziev E. Umumiy psixologiya. 1-kitob. T.: Universitet, 2002.
25 . G’oziev E. Psixologiya metodologiyasi. T.: Universitet, 2002.
www.bilimdon.uz ,
www.pedagog.uz ,
www.ziyonet. .uz
28

Xotiraning psixofiziologik nazariyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish