Xozirgi zamonda uzbekiston jamiyatining siyosiy ongi va mentaliteti - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	64.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Xozirgi zamonda uzbekiston jamiyatining siyosiy ongi va mentaliteti

Купить

X OZIRGI ZA MONDA UZBEKISTON J A MIY A TIN IN G SIY OSIY ON GI VA
MEN TA LITETI
Reja
1. Jamiyatda siyosiy ongning roli va uni yuksaltirish muammolari
2. O‘zbekiston jamiyatidagi siyosiy mentalitetning xususiyatlari
3. Siyosiy qarashlar-siyosiy ongni baholash omili

1. J amiy at da siy osiy ongning roli v a uni y uk salt irish
muammolari
Jamiyat, ijtimoiy guruxlar na aloxida fukarolarning xyotida
siyosiy madaniyat va ongning roli masalasi «siyosiy madaniyat
nazariyasi» fani oldida turgan asosiy muammolardan biridir. Siyosiy
ong ijtimoiy ongning barcha shakllari orasida aloxdaa urin tutadi.
Chunki unda ijtimoiy tabakalar va guruxlarning iktisodiy manfaatlari
uzining mujassam xaldagi aksini topadi. U xokimiyat uchun kurashga
va ijtimoiy xayotning barcha soxalariga jiddiy ta’sir kursatadi. Jami -
yatda siyosiy ong yetakchi urin tutadi, u iktisodiy bazisga yakin bulib,
sub’ektlarning moddiy va siyosiy manfaatlarini ifoda etadi. Ma’lumki,
iktisod siyosatga nisbatai birlamchidir, ammo siyosat xam iktisodga,
uning vazifalarini faol xal kilishga ta’sir kursata oladi. Zero, siyosat
iktisodning mujassam ifodasidir. Shuning uchun xam si yosiy ong
ijtimoiy ongtizimida aloxida mavxega ega.
Siyosiy ong ijtimoiy xayotda birlashtiruvchi axamiyatga ega,
chunki u ijtimoiy ongning kolgan barcha shakllariga singib ketgan.
Tabiiyki, bu juda mas’uliyatli mavksdir, zotan siyosiy onggaxamchetdan
din, xukuk yoki fan ta’sir kursatishi mumkin, ammo aksariyat xollarda
siyosiy ongning yetakchilik ta’siri saklanib koladi.
Siyosiy ong jamiyat xayotining muxim soxasi sifatida tabakalar,
davlat va siyosatning paydo bulishi, ya’ni jamiyatning siyosiy tizimi
vujudga kelishi bilan bir vaktda shakllanadi. Unda ijtimoiy tabakalar va
guruxlarning uzaro munosabatlari, davlat xokimiyati tizimida ularning
urni va axamiyati, shuning dek millatlar va davlatlar urtasidagi

munosabatlar uz ifodasini topadi. Jamiyatning iktisodiy munosabatla ri
yukorida zikr etilgan alokalar birligining negizi xisoblanadi.
Siyosiy ong jamiyatda bashorat kilish, baxolash, tartibga solish va
bilish funksiyalarini bajaradi. U barcha ijtimoiy tabakalarning davlat va
xukumatga munosabatlari soxasini, turli sub’ektlar urtasidagi uzaro
alokalar soxasini kamrab oladi. Vokelikka berilgan siyosiy baxo
baxolash sub’ektining ushbu jamiyatdagi mavkeiga boglikdir. Siyosiy
manfaatlar davlat xokimiyati uchun kurashda tuknashadi. Shunday
paytda davlat xokimiyatinikg tuzilishi siyosiy tafakkurning asosiy
muammosiga aylanadi. Davlat uchun siyosiy kurash parlament
munozaralari va iktisodiy talablar kuyish, ijtimoiy muammolarni
muxokama kilish, davlat tuntarishlari xamda ijtimoiy inkiloblar kabi xar
xil shakllarda yuz berishi mumkin.
Siyosiy manfaatlar ob’ektiv bulib, pirovard natijada xar bir
insonga taalluklidir. Jamiyat xayoti ijtimoiy ziddiyatlarni uz ichiga olgan
xamda ijtimoiy faol birlashmalar va ijtimoiy tuknashuvlarning negizini
tashkil etadigan siyosiy manfaatlardan iborat. Kurash jarayonida
siyosiy munozaralar soxasiga ijtimoiy ongning din, fan, falsafa, xukuk
san’at kabi shakllari xam tortiladi. Shunday kilib, jamiyatning ijtimoiy-
iktisodiy xayotigina emas, balki ma’naviy xayoti Xam siyosiy
manfaatlarga boglikdir.
Siyosiy ongning kuyidagi darajalari farklanadi:
— oddiy - amaliy;
— goyaviy- nazariy.
Oddiy -amaliy siy osiy ong odamlarning xayot faoliyatida,

ularning tajribasi asosida uzuzidan vujudga keladi. Emotsional va
ratsional jixatlar, tajriba va an’analar, kayfiyat va stereotiplar bunda
chambarchas birikib ketadi. Mazkur ong bekarordir, chunki u muayyan
turmush sharoitlariga, emokiyalarga va uzgaruvchi tajribaga
boglikbuladi. Shu bilan bir vaktda, u kup jixatdan statikdir, zero
stereotiplar tafakkurning moslashuvchanligiga xalakit beradi. Bunday
ongda kelgusini bashorat kilishkobiliyati va nazariy umumlashtirishlar
mavjuD emas. Oddiy ong ob’ektiv iktisodiy vokelikka bevosita boglik
bulganligi tufayli, unda tabaka nazariy siyosiy mafkurasining negizi
mavjud. Oddiy ong fakat yanglish karashlar va xomxayollardan iborat
deb uylamaslik kerak Oddiy ong stixiyali ravishda vujudga kelishiga
karamay, unda karashlarning realligi, soklom fikr va xalk
donishmandligining vakt sinovidan utgan aksiomalari kadrlanadi.
Ayni vaktda, oddiy ong ziddiyatlidir. Bir tomondan, unda soglom fikr
mavjud bulsa, ikxinchi tomondan, uning xulosalari doim xam adolatli
bulavermaydi, chunki uning imkoniyatlari muayyan darajada
cheklangan.
Jamiyatning barcha a’zolari oddiy ongning soxiblari,
ifodachilaridirlar. Oddiy siyosiy ong ommaning siyosiy kayfiyatlarida
aks etib, keng kamrovga egadir. Jamiyat psixologiyasi — oddiy siyosiy
ongni ifodalash usuli. U extiyojlar, manfaatlar, kadriyatlar, an’analar,
urfodatlar, emokiyalar, xis-tuygular, kayfiyat, tankid kilish, ta’sir
kursatish singari kismlarni uz ichiga oladi. Oddiy siyosiy ong kundalik
amaliy xayotda sinovdan utadi. Unda sub’ektlarning davlat
xokimiyatiga munosabati uz aksini topgan. Shuning dek u sub’ektlar

ikti sodiy va ijtimoiy turmushining darajasi bilan boglik
Uzbekiston fukarolarining oddiy siyosiy ongi yukorida sanab
utilgan asosiy xususiyatlarni uziga singdirgan. Ammo bu urin uzbek
xalkining tarixiy ildizlari va mentalitetini xam e’tiborga olish kerak.
Zotan u muloxazasizlikni yoktirmaydi, shuning uchun xam unda
stixiyalilikning foizi (stixiyali karorlar kabul kilish, xulosalar chikarish,
bekarorlik keltirib chikarish va shu kabilar nazarda tutilmokda) juda
kam. Bundan tai щ ari, soglom fikrlash, kattalar maslaxdgiga kulok
solish uzbek xalkiga xos xususiyatdir. Azaldan jamiyatimizda kattalar
fikriga xamisha xurmat bilan karab kelingan. Bizda uz maslaxatlari
bilan yul kursatadigan donishmand kariyalarni xurmat bilan «oksokol»
deyishlari bejiz emas. Kadimda kupgina xonlar, beklar do nishmand
kariyalarni uzlariga vazir, maslaxdtchi kilib tayinlaganlar. Xozir xam
bizda kupchilik biror karor kabul kilishdan oldin kattalar bilan
maslaxatlashadi, otaonalar, yoshi uluglar fikriga kulok soladi.
Oddiy siyosiy ong shu bilan kadrliki, u xayotni yaxlit tushunadi va
ijodiy kayta ishlash natijasida nazariy siyosiy ong uchun asos bulib
xizmatkiladi.
Goy aviy -nazariy siy osiy ong (mafkura) siyosiy vokelikni tulik va
teran aks ettirishi, karashlarni bashorat kilish va tizimga solishga
kodirligi bilan axsralib tur ad i. Uning vazifasi iktisodiy va siyosiy
amaliyotgatayanib, okilona siyosiy dastur ishlab chikishdan iborat. Si -
yosiy mafkura — siyosiy vokelikni muayyan ijtimoiy gurux, tabaka, sinf,
millatning manfaat va extiyojlari nuktai nazaridan idrok etishga oid
goyalar, tasavvurlar, karashlar, nazariy fikr (xulosalar) ning

umumlashtirilgan tizimidir.
Siyosiy mafkura kuyidagi funksiyalarni bajaradi:
— ommaviy siyosiy ongga ta’sir utkazish va uning siyosiy
xayotda muljal olishi uchun zarur bulgan mezon pa andozalar tizimini
shakllantirish;
— ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar va gurueutarning manfaatlarini
e’tiborga olib, ularning xarakatdasturlari asoslarini shakllantirish;
— mafkurada taklif etilayotgan siyosiy yulning mazmuni aks
ettiruvchi ijobiy obrazni shakllantirish;
— fukarolar keng ommasining siyosiy xulk-atvorini asoslab (mo -
tivatsiya kilib) berish.
Mafkura ijtimoiy ongga faol ta’sir kursatishga xarakat kiladi.
Ijtimoiy tabaka yoki guruxnimg muayyan siyosiy karashlari va
manfaatlari nazariy siyosiy ongda (jamiyatning xozirgi faoliyatiga
vauni istikbolda rivojlantirishga yunaltirilgan ancha izchil va asosli
nazariyada) ifodalanishi kerak
Joxil mafkura jamiyat tarakkiyotini tuxtatib kuyishi mumkin
bulgani singari, tarakkiyparvar mafkura jamiyatning ijtimoiy va
iktisodiy tarakkiyotini jadallaigtirishi mumkin. Bunda mafkuraning
jamiyatdagi axamiyatiga ortikcha baxo bermaslik kerak ya’ni siyosiy
mafkura iktisoddan oldinda borishi mumkin emas.
Uzbekiston sharoitida siyosiy mafkura jamiyatda
shakllanayotgan mil liy istiklol mafkurasining muxim tarkibiy kismi
xisoblanadi. Si yosiy mafkura davlat markaziy idoralari, siyosiy
partiyalar, nufuzli ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar tomolidan yoki ular

ishtirokida shakllantiriladi. Milliy istiklol mafkurasi turli siyosiy partiya
va ijtimoiy guruxlar mafkurasidan ustun turadigan ijtimoiy
xodisalardir. Bu mafkura biron-bir dunyokarashni mutlakdashtirmaydi
yoki mavjud siyosiy xokimiyatni mustaxkamlash maksadida uni siyosiy
kurolga aylantirilmaydi. Milliy istiklol mafkurasi, mazmunmoxiyatiga
kura, Uzbekistonning ijtimoiy-siyosiy tarakkiyotiga xizmat kiladi.
Barcha siyosiy partiyalar, gurux va katlamlar butun xalkimizning
kuyidagi umumiy manfaatlarini ifodalaydi:
— mamlakatning mustakilligi, x ududiy yaxlitligi, sarxdklar
daxlsizligi;
— yurt tinchligi, davlatning xarbiy, iktisodiy, goyaviy, ekologik
informatsion taxdidlardan muxrfaza etilishi;
— mamlakatda fukarolararo va millatlararo totuvlik ijtimoiy
Barqarorlik muxitini ta’minlash;
— xar bir oila va butun xalkning farovonligi;
— jamiyatda adolat ustuvorligi, demokratiya, uzini uzi boshkarish
prinsiplarining amal kilishi.
Milliy istiklol mafkurasi kuyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
— mustakil dunyokarash va erkin tafakkurni shakllantirish;
— xur fikrli, mutelik va jur’atsizlikdan xoli bulgan, uz bilimi va
kuchiga ishonib yashaydigan insonni tarbiyalash;
— odamlarimiz, ayniksa, yoshlarimizning irodasini bakuvvat
kilish, iymon e’tikodini mustaxkamlashga xizmat kiladigan ma’na viy
muxit yaratish;
— vatandoshlarimiz tafakkurida uzlikni anglash, tarixiy xotiraga

sadokat, mukaddas kadriyatlarimizni asrab avaylash, vatanparvarlik
tuygusini kamol toptirish;
— xal љ imizga xos bulgan iymon e’tikod, insof diyonat, saxovat,
xalollik mexr okibat, sharmu xayo kabi fazilatlarni yanada yuksaltirish;
— mamlakatimizning kup millatli xalki ongi va kalbida
«Uzbekiston — yagona Vatan» degan tushunchani shakllantirish va
rivojlantirish 1
.
Mafkurani jamiyatning barcha a’zolari emas, balki uz xayotini
siyosiy ijodga bagishlagan va jamiyat xayotining konunlarini tushunib
yetish bilan shugullanuvchi mutaxassislar (mafkurachilar) ishlab
chika di. Bunda nazariy siyosiy ongni ishlab chikishga mualliflarning
shax siy xislatlarixamkatta ta’sir kursatishini kayd etib utish kerak.
Siyosiy mafkura umuman ijtimoiy ongga katta ta’sir kursatishi
mumkin, chunki u fakat karashlar tizimigina bulmay, balki davlat
kuchiga, targibot tizimiga xam egadir. Bunda u fan, xukuk, san’at, din,
barcha ommaviy axborot vositalari (televidenie, radio, gazeta va
jurnallar, Internet)dan foydalanadi. Ammo demokratiya va oshkoralik
taraniy etgan xozirgi zamon sharoitida xukmron mafkuraning cheksiz
va nazoratsiz ta’siri kamayadi.
Nazariy siyosiy ong siyosatni aks ettirish usuli bulib, kuyidagi
elementlarni uz ichiga oladi:
1) siyosiy xayot xakddagi ilmiy bilimlar tizimi, ya’ni siyosiy
nazariyalar;
2) real siyosiy amaliyotga asoslangan siyosiy rivojlanish
konsepsiyalari;

3) yangi siyosiy nazariyalarning negizi bulgan siyosiy koyalar;
4) muayyan siyosiy dasturlar.
Nazariy siyosiy ong, garchi bu aloka murakkab va ziddiyatli
xususiyatga ega bulsada, ijtimoiy borlikda tayanadi. Ong ijtimoiy amali -
yotga ta’sir kursatadi, uni rivojlantiradi va siyosiy karashlarning
tugriligini sinovdan utkazadi. Siyosiy amaliyot mafkura asosliligining
mezonidir. Siyosiy ong siyosiy amaliyotda erishilgan mavkeni
mustaxkamlaydi vatakomillashtiradi. Jamiyatga siyosiy amaliyot
ta’sirining samaradorligi nazariy siyosiy ong rivojlanish darajasining
kursatkichi xisoblanadi.
Respublikada «Ijtimoiy fikr» jamgarmasi xamda b o i щ a mustakil
ekspertlar va guruxlar utkazgan kup sonli tadkikotlarning natijalari
fukarolar va umuman jamiyat ongining xususiyatiga doir ancha
kengtarkalgan bir kator stereotiplarni inkor etadi:
-fukarolar ongi va kadriyatlarning paternalistik xususiyati bilan
bozor xujaligi goyalari urtasida fark mavjudligi;
-ijtimoiy tabakalanish muammolariga tekischilik prinsipi aso sida
yondashuvning xali xam saklanib kolayotganligi;
- milliy uziga xoslikni ifodalovchi kadriyatlarning e’tibordan
chstda kolayottanligi, ba’zi axlokiy kusurlarning xali tulik bartaraf
etilmaganligi.
Xozirgi kunda jamiyatda kadriyatlarning ikki asosiy tipi mavjud:
tenglashtiruvchi xususiyatga ega bulgan karashlarga asoslangan
kadriyatlar va negizida teng imkoniyatlar jamiyatiga xos xususiyatlar va
shu goyalarga moskadriyatlar. Umuman olganda, birinchi tipga

mansub kadriyatlar ikkinchi tip kadriyatlariga Karaganda ancha kam
tarkalgan. Kupchilik fukarolar shaxsiy xayot kadriyatlarini va uz
kobiliyatlarini ruyobga chikarish imkoniyatini birinchi uringa kuyadilar.
Xozirgi kunda Uzbekistoida ijtimoiy xayot jadal rivojlanmokda.
Uzbekiston Respublikasi Prezidsntining raxbarligida xukumat amalga
oshirayotgan siesiy, iktisodiy va ijtimoiy isloxotlarni axoliga
tushuntirish uchun keng kulamdagi tarshbot ishlari olib borilmokda.
Shuning uchun xam nazariy siesiy ong oddiy siesiy ongdan oldinda
bulishga yoki, xech bulmasa, undan ortda kolmaslikka xarakat kilishi
muximdir. Zotan, shakllanib bulgan oldiy siesiy ong yunalishini
uzgartirish katta mexnat talab etadi. Binobarin, mafkurachilar va
ommaviy axborot vositalari odamlarning ommavii ongini tugri yulga
solishi, u yoki bu siesiy jarayonlarni, xukumat tomonidan kabul
kilinayotgan ichki va tashki siesiy karorlarni, tashki siyosatdagi u yoki
bu masalaga nisbatan Uzbekistonning pozitsiyasini tugri yoritishi kerak
chunki siesiy faoliyatda xalkning kullab-kuvvatlashi asosiy omildir.
Aynan xalk ishonchi va kllabkuvvatlashi davlat siyosati
muvaffaxiyatining, siesiy mafkura samaradorligining muxim
garovidir.
2. Uzbek ist on jamiy at idagi siy osiy meit alit et ning
xususiy at lari
Xozirgi kunda siesiy mentalitetning xar xil ta’riflari mavjud.
Mana, ularning ayrimlari:
siesiy mentalitet — ma’lum ijtimoiy tabakaga xos tasavvurlar,

fikrlash tarzi va e’tikodlar majmui;
siesiy mentalitet — xam aloxida ijtimoiy tabaka xam uning
sub’ektlari darajasida mavjud vokelikning faol idrok etilishini nazarda
tutadigan karashlar majmui;
siesiy mentalitet — xokimiyat munosabatlari jamoa ongida aks
etishining uziga xos maxsuli.
Siesiy mentalitet siesiy ongga yakin turadi. N. P. Polivaevaning
fikricha, «siyosiy ong — fakat ilmiy-nazariy bilimlar emas, kundalik
xayotni anglab yetish jarayonida shakllangan tasavvurlar xamdir» 1
.
Siesiy mentalitet tajriba va kuidalik xayot bilan bevosita boglik
bulib, kuyidagilarni uz ichiga oladi:
1) siesiy vokelik xakidagi tasavvurlar;
2) ongli va ong ta’sirisiz shakllangan siesiy karashlar. Ular
xokimiyat, siesiy partiyalar va ularning peshkadamlari xarakatlarining
maksad va vositalariga nisbatan odamlarning e’tikodlari bilan boglik
Bunday e’tikodlarga asoslanib odamlar siesiy yulni kullab-kuvvatlash
yoki betaraf kshshsh, saylovda ishtirok etish yoki ishtirok etmaslik
ma’lum partiya yoki nomzodni kullab-kuvvatlash xakida karorga
keladilar.
Siyosiy karashlarning kuyidagi turlarini ajratish mumkin:
— mafkuraviy (ma’lum karashlar tizimiga yunaltirilgan);
— partiyaviy (siyosach maydonmdagi ma’lum pozitsiyaga
yunaltirilgan);
— shaxsiy (ma’lum siyosiy xulk-atvor namunalarini uzida
1
Поливаева Н. П. Политическое сознание россиян в 90е годи: состояние и некоторие
тенденции развития // Вестник Моск унта. Сер. 12. Политические науки. — 1997. №5.

mujassamlantirgan peshkadam raxbarlarga yunaltirilgan);
3) siyosiy vaziyatga aloxdoa yusinda munosabat bildirishga
stixiyali moyillik.
Uzbekistonda xar xil ijtimoiy tabakalar uz siyosiy mentalitetiga
ega. Ammo jamiyatimizning katta kismiga kundalik darajada xos
bulgan ba’zi bir asosiy tasavvurlar, kadriyatlar va karashlar xam
mavjud.
Uzbekiston jamiyatining siyosiy mentalitetida davlat xokimiyatining
obrazi yetakchilik kiladi. Agar Garbda xokimiyatning asosiy metaforasi
«bitim» bulsa va jamiyat ma’lum shartlarda xokimiyatga bitimda
kelishilgan funksiyalarni bajarishni topshirsa, Uzbekiston davlat
xokimiyatining asosiy metaforasi «oila»dir. Xalk xokimiyatga ma’lum
funksiyalarni bajarishdan xam kura kuprok uz takdirini ishonib
topshiradi. Bu munosabat davlat xokimiyati tomonidan xomiylikning
«nazorat», «gamxurlik» va «yul yurik kursatish» singari elementlarini uz
ichiga oladi. Mana shu negizda paternalizm Uzbekiston jamiyatining
siyosiy mentalitetida asosiy kadriyat sifatida shakllandi.
Davlatning xomiyligiga «ne’mat» deb va xokimiyatning jamiyat
(xalk) oldidagi majburiyati deb karaladi. Shu bilan bir vaktda, pa -
ternalizm jamiyatda bokimandalik kayfiyatlarini uygotib va axolini
passiv kutishga urgatib, xususiy shaxslarning erkin gayratini
susaytiradi. Bu bizga sobik sovet tuzumidan utgan salbiy meroslardan
biridir. Bizning mentalitetimiz — avvalambor, yakkaboshchilik
asosidagi kuchli, adolatli va ma’naviy xokimiyatga davlat
xokimiyatining ideali deb karash. Xokimiyatning bu «obrazi» xamisha

jamoaviy demokra tizm bilan uygunlashuvchi mu’tadil idealga
yunaltirilgan. Shuning uchun xam siyosiy mentalitetda nufuzli
odamga nisbatan ikki xil mu nosabat vujudga kelgan. Bir tomondan,
nufuzli odamga kattikishonilsa va undan «mu’jiza» kutilsa, uni
xurmatlashga xamisha tayyor turilsa, ikkinchi tomondan, nufuzli odam
uzi «umum ishi»ga, milliy davlat goyasiga xizmat kilishi kerak degan
karash xukm suradi.
Davlat xokimiyatnang nufuzli e’tirofi, unga kuch va xukmronlik
timsoli deb karash Uzbekiston jamiyatining siyosiy mentalitetiga xosdir.
Davlat xokimyatini bunday ideallashtirish etatizmni — garbiy ma’noda
emas, balki sharkiy ma’noda — vujudga keltiradi. Etatizm davlatga
gayritabiiy xossalarga ega tuzilma deb karashga, uni xayotiy
vokelikning asosi va negizi deb idrok etishga asoslanadi.
Uzbekiston siyosiy mentalitetida davlat katta oilaga tenglashtiriladi.
Umumxalk birdamligini ma’naviy kardoshlik debt ushunish va ayrim
xukuk normalarini manaviy kadriyatlar bilan almashtirishga intilish
shundan kelib chikadi. Bu nuktai nazardan, davlat va shaxs
munosabatlari Uzbekistoida, aytaylik Garb mamlakatlaridan farkli
ularok, fukarolar va davlat xokimiyatining uzaro bitimidan xam kura
kuprok davlatning xal kiluvchi mavkei va fukarolarning uni kullab-
kuvvatlashi bilan boglik.
Uzbekiston siyosiy mentalshpetida davlat xokimiyati konunga
tenglashtiriladi. Davlatning konun bilan aynanlashtirilishi, bir
tomondan, xukukiy nigilizmga yul kuysa, ikkinchi tomondan,
fukarolarning tartibni sakutashga moyilligini kuchaytiradi. Bu urinda

biz ma’lum «ziddiyat»ga tuknash kelamiz: bir tomondan, xukukiy davlat
tamoyillarining uzuzidan etirosr etilishi kuzatilsa, ikkinchi to mondan,
fukarolarning konunlarga itoatkorligini ta’minlashda murakkabliklar
kuzatiladi.
Fukarolarning konun va davlatga munosabati, ijtimoiy adolat
xamda uz shaxsiy xukuk va erkinliyucharini tushunishi mana shundan
dalolat beradi. Utkazilgan tadkikotlarga Karaganda, axolining uchdan
ikki kismi umumiy koidalar zarurligini tushungan xolda, «basharti bu
konunlarga xokimiyat organlarining vakillari xam rioya kilsa, xatto
eskirgan konunlarga rioya kilishga xam tayyordir»; fukarolarning
yarmidan ortit «konunga rpoya kilishkilmaslik muxim emas, muximi —
bu adolatdan bulsa, bas», degan fikrga kushiladi. Axolining yarmiga
yakdshi «konun ustuvor bulishi kerak» deb xisoblaydi.
Bu malumotlar fukarolarning bir kismi davlatchilikning xukukiy
emas, balki paternalistik shakliga yashirincha moyilligini kursatadi.
Uzbekiston fukarolarining yarmidan kupi fukorolik xukukiy
ongiga, kariyb uchdan bir kismi — etatistik xukukiy ongga, beshdan bir
kismi — «yuridik» xukukiy ongga ega deb xulosa kilish mumkin.
Xukukiy ong, aslida, jamiyatda mavjud xukukka berilgan baxo bulib,
u amaldagi xukukka tankidiy munosabatni aks ettiradi xamda xukuk
soxasiga, undagi uzgarishlarga nisbatan ma’lum umidlar va istaklarii
ifoda etadi, nimani konuniy va nimani gayrikonuniy deb xisoblash
mumkinligini aniklaydi. Bu, shuning dek ijtimoiy ong xolatining yangi
boskichi xamdir.
Fukarolik xukukiy ongiga xukukiy nigilizm tasirida xukukiy dav lat

prinsiplarini rasmiy tan olish xosdir, Xukukiy nigilizm, birinchidan,
xukukiy ongning ma’lum salbiy ta’rifi bulib, u xukuksh mensimaslik va
unga itoat etmaslik munosabatida buladi. Ikkinchidan, xukukiy nigilizm
va uning antipodi bulmish konuniylik fakat jamiyatning ma’naviy xayot,
xukukiy ong soxasigina emas, balki jamiyatdagi real axvolga berilgan
ta’rif xamdir. Xukukiy nigilizmning sabablari xar xil: u yoki bu
konunlarga nisbatan asosli karshiliklardan tortib umuman xukukni
keraksiz ijtimoiy institut sifatida kabul kilmaslikkacha. Xukukiy
nigilizmga va xukukiy ongdagi boshka tubanliklarga murakkab ijtimoiy
xalisa bulgan siyosiy va xukukiy madaniyat karshilik kursatadi.
Mustakillik yillarida Uzbekistonda axolining siyosiy faolligi,
siyosiy va xukukiy ongi xamda tegishli madaniyati darajasini
yuksaltirishga yunaltirilgan sa’yxarakatlar amalga oshirildi va bu
borada sobitkdkamlik namoyish etilmokda. Respublika Prezidenti
Islom Karimov 1997 yil 20 mayda xukukni muxofaza kiluvchi idoralar
raxbarlari, yuridik oliy ukuv yurtlarining rektorlari va ommaviy
axborot vositalarining vakillari bilan uchrashuv utkazib, axolini siyosiy
va xukukiy jixatdan faollashtirish, madaniyatni kutarish ma salasini
urtaga kuydi. Shundan kslib chikib, Prezident 1997 yil 25 iyunda
«xukukiy tarbiyani yaxshilash, xukukshunos kadrlar tayyorlash tizimini
takomillashtirish va axolining xukukiy madaniyatini oshirish tugrisida»
farmon chikardi. Bu dolzarb masala yuzasidan L997 yil 29 avgustda
Uzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi «Jamiyatda xukukiy madaniyatni
yuksaltirish milliy dasturi» ni kabul kildi. Mazkur dasturiy xujjatlarni
xayotga joriy etishga karatilgan xukumat karorlari kabul kilinishi

jamiyat xayotida siyosiy va XUKUKIY madaniyatni yukori darajaga
kutarishga xizmat kildi.
Etatistik xukukiy ongli shaxslarda paternalizmga intilish, na fakat
xayotiy muxim masalalarni, balki shaxsiy muammolarni xal kilishda xam
davlatdan yordam kutishga moyillik kuchli buladi. Ular uz takdirlari
uchun mas’uliyatni xamisha davlat zimmasiga yuklaydilar. Etatistik
xukukiy ong xukuk xkidagi an’anaviy tasavvurga asoslanadi. Bu
tasavvurga kura, xukuk davlat irodasining maxsuli, davlat
xokimiyatining kursatmasidir. Bunday xukukiy ongni davlat ijro etish
majburiy bulgan kursatma sifatida chikargan xar kanday konun e’tirof
etadi.
«Yuridik» xukukiy ong fakat mavjud xukuk tizimi doirasidagi
konun ijodkorligi faoliyatini tan oladi. Shuning uchun xam u xukukiy
va noxukukiy konunlarni tafovut etadi. «Yuridik» xukukiy ongli
shaxslarga uz muammolarini xat kilishda eng avvalo uz kuchiga
tayanish, uz takdirini kishi uzi xal kilishi kerak degan e’tikod, ijtimoiy
tabaKalanishga xotirjam munosabat va xar xil tabaxalarga, umuman
olganda, ijobiy munosabat xosdir. Ijtimoiy adolatni ular «imkoniyatlar
tengligi» deb talkin kiladilar. Bu nuktai nazardan, ularning xukukiy ongi
Garbdagi xukukiy ongga yakin. Ular orasida demokratlar, radikal bozor
isloxotlarining tarafdorlari kupchilikni tashkil etadi.
Uzbekiston jamiyatining siyosiy mentalitetida mustaxkam tartib
asosiy kadriyat xisoblanadi. Bu kupchilik fukarolar nimani kanday kilish
kerakligi xakida muayyan kursatmalar mavjud bulgan mu’tadil
sharoitlarda uzlarini kulay xis kilishlari bilan boglik «Konun bilan

takiklanmagan xamma narsaga ruxsat etiladi» degan noanik vaziyatga
jamiyat xali tayyor emas, shu bois unga «tartibsizlik» deb karaydi. Bu
Xamma narsada «tartib» urnatgan, fukarolik jamiyati institutlari inkor
etib kelgan mustabid shurolar tuzumining natijasidir. Shuning uchun
xam fukarolarda fukarolik madaniyati, fukarolik faolligi va ommaviy
madaniyat sifatlari shakllanishi uchun muayyan vakt kerak
Uzbekiston siyosiy mentalitetida «tartib» deganda, xanuz kanday
yashash kerakligi xakidagi ijtimoiy kursatmalar tushunilishi yukorida
kursatilgan xolatlar bilan izoxlanadi. Ijtimoiy kursatmalar yoki normalar
xar kanday jamiyatda buladi, ammo sobik Ittifokda ular yalpi va
universal xususiyatga ega edi. Bu kursatmalarga siyosiy
ma’noxamyuklanardi: u yoki bu xayotiy faoliyat usuliga yuriknomalar,
standartlar, konunlar va boshkalar «yukoridan» ruxsat etilishi kerak
edi. Ijtimoiy-siyosiy kursatmachar inson xayotining barcha soxalariga
taallukli edi. Kursatmalar kancha kup, ularning amal kilish doirasi
kancha keng bulsa, ular xar bir kishini kancha kup cheklasa, unda
tanlash erkinligi kancha kam bulsa — jamiyatda tartib shuncha kup
buladi, degan karash xukm surardi. Shuning uchun xam Uzbekiston
siyosiy menta litetida ijtimoiy tartib vazifasi barcha ijtimoiy
munosabatlarni «tartibga keltirish»dan iborat bulgan davlat bilan uzviy
boEpanadi. Davlatxar xil konunlar va yuriknomalarni kancha kup
chikarsa, karorlar Kabul kilsa, ular shaxs va jamiyat xayotining barcha
tomonlarini kancha mufassal tartibga solsa, fukarolarga tartib shuncha
kattik va ishonchli bulib tuyuladi. Ammo bu sifatlar xammaga emas,
balki fukarolarning ma’lum kismigagina xos.

Kupchilik fukarolar xozirgi kunda faol fukarolik pozitsiyalarini
egallaganlar yoki egallashga xarakat kilmokdalar. Davlatning fuka rolik
jamiyati bilan nisbati, bajaradigan ijtimoiy vazifasi va funksiyalari
kulami, davlatning jamiyatning ijtimoiy xizmatkori bulishdek asosiy
makomi tobora teran anglab yetilmokda. Fukarolik jamiyati va ijtimoiy
fikr davlat xokimiyati ustidan keng kamrovli nazorat urnatilishini
ta’minlovchi mexanizmlarni vujudga keltirish borasida faol ish olib
borilmokda. Shuni anik tasavvur etish lozimki, fukaro lik jamiyati va
XUKUKIY davlat ertaga barpo etilib koladigan vokeliklar emas. Bu
demokratik isloxotlar vositasida sabot va sobitkadamlik bilan vujudga
keltiriladigan.ijtimoiy makondir. Buning uchun muay yan vakt va tarixiy
davrning zarurligi tabiiy konuniyatdir.
3. Siy osiy k arashlar — siy osiy ongni baxolash omili
Siyosiy karashlar shaxs afzal kurgan narsalarni u uzlashtirgan
kadriyatlar tizimi nuktai nazaridan asoslaydi. Shaxsning ruxiy va
kadriyatlarga asoslangan ichki e’tikodi okdlona karashlar orkali uzaro
bokla nadi, ularning barchasi birgalikda shaxsning siyosatga
munosabatidagi xar xil tomonlarni tashkil etadi. Umuman, siyosatga
extirosli munosabatsiz siyosiy e’tikodlarning shakllanishi mumkin
emas, chunki odamlar siyosatga nima uchun befarkekanliklari xakdda
uylamaydilar. Okdlona munosabatsiz odamlar uz siyosiy xarakatlarini
tugri rejalashtirib, muvaffakiyatga erisha olmaydilar. Kadriyatlarga
asoslangan munosabatlarsiz ularning xayoti uchun eng muxim narsa
nukai nazarxshan kdpingan ishning axamiyatini aniklash mumkin

emas. A. G. Zdravomislov va V. A. Yadovning fikricha, «kadriyatlarga
asoslangan karashlar shaxs tuzilishining muxim elemektidir, ularda
shaxsning individual rivojlanishi jarayonidatuplangan butu>1 xayotiy
tajriba uzining ixcham ifodasini topadi. Bu shaxstuzilishining shunday
bir elementiki, u ongning uzagini tashkil etadi, bu uzak atrofida
shaxsning barcha fikrlari va sezgilari jamlanadi xamda kupgina xastiy
masalalar xal kilinadi» 2
.
Siyosiy karashlar odamlar siyosiy ongining bosh elementlari
bulib, ularning siyosiy faoliyatga tayyorligini shakllantiradi. Ilmiy
adabiyotda odatdaijtimoiy karashlarning affektiv (emotsional),
kognitiv (bilishga asoslangan) va konativ (xulk-atvorga asoslangan)
element lari tafovut etiladi. Ilgari taklif kidingan ijtimoiy karashlar
konsepsiyasiga asosan, xulk-atvor jixati ularning tasniflanishi
doirasidan tashkariga chixariladi, zotan karashlarga xarakatning uzida
doim xam amalga oshavermaydigan munosabat deb baxolanadi. Xulk-
atvor akti kupgina karashlarning mumkin bulgan, ammo majburiy
xisoblanmagan kismidir. Karashlar va odamlarning real xulk-atvori
њ rtasidagi bu tafovut ijtimoiy sharoitning ziddiyatli ta’siri bilangina
emas, shaxsning xayoti davomida uzgarib boradigan karashlar
tizimining ziddiyatli xususiyati bilan xam izoxlanadi.
Uzbekiston fukarolarining siyosiy karashlarini tegi shli tarzda
idrok etish va anglab yetish uchun turli mamlakatlar axolisining
siyosiy xarashlarini kurib chikamiz. S. Lipseta aloxida davlat
institutlariga nisbatan amerikaliklarning ishoncheizligi kuchayib
borayotganiga karamay, ularning mutlak kupchiligi umuman AKSh
2
Здравомислов А. Г., Ядов В . Л. Отношение к груду и кенностние ориентации лич ности. М., 1965. С. 199- 169

siyosiy tizimining imkoniyatlarini ancha ijobiy baxolashini kyd etadi.
Masalan, 1994 yilda surovdan utkazilganlarning 72 % «Amerika
fukarolari sifatida ular xamisha uz muammolarini xal kilish yullarini
topa olishlari va uzlari istagan narsaga erishishlari mumkinligi»ni
kursatgan, 67 % «uzmoddiy axvoli ma’lum darajada yoki jiddiy
yaxshilanishi»ga umid kilgan 3
.
Bu ma’lumotlar Amerika fukarolarining kupchiligi uz davlatlari
ular uchun makbul tuzilishga ega deb xisoblashlarini kursatadi, zotan,
aloxida amaldorlar na, umuman, ma’muriyatning mukarrar
kamchiliklariga karamay, u fukarolarning shaxsiy farovonligi uchun
shart-sharoitlar yaratadi. Davlat fukarolarning shaxsiy xayoti
muammolarini xal kilishga yordam berayotganiga ular uzlarining
kundalik tajribasida ishonch xosil kiladilar. Bu xol milliy F ypyp va
yuktimoiy umidvorlik tuygularini keltirib chikaradi.
Barqaror karashlar negizida odamlarning siyosiy identifikatsiyasi
amalga oshadi, ularda davlatga, partiyalarga va ularning liderlariga
munosabat shakllanadi. Identifikatsiya odamlarni bir vaktning uzida
tabakalashtiradi va birlashtiradi. Masalan, AKSh fukarolari demokratlar
va respublikachilar partiyalarining tarafdorlariga deyarli teng
bulinadi. Saylovlarning natijalari shundan dalolat beradi. Uz
navbatida, ikkala partiyaning tarafdorlari orasida sobit va ikkilanuvchi
tarafdorlar mavjud.
Ikkilanuvchi tarafdorlar demokratlar yoki respublikachilarga bu
partiyalarning kaysi biri, ularning fikricha, muayyan ijtimoiyikxt sodiy
va siyosiy vaziyat sharoitlarida ularning manfaatlarini yaxshirok ifoda
3
Сравнительная социология. Избранние переводи. М., 1995. С. 170.

etishiga karab ovoz berishlari mumkin 4
.
Xush, saylovchilarning bir partiya tarafdorligidan boshka partiya
tarafdorligiga utishi kaysi omillar bilan boglik? Kupgina
sotsiologlarning fikricha, bunday partiyalararo ikkilanishlarning
negizi da ma
; mlakat xayotining asosiy masalalari yuzasidan
saylovchilar pozitsiyasining partiyalar pozitsiyasiga moskelishi (yoki
yakinligi) yotadi. Mamlakatda ijtimoiy-iktisodiy va siyosiy vaziyat
uzgarishi bilan saylovchilarning pozitsiyalarixamuzgaradi, ammo
partiyalar uz pozitsiyalarini xar doim xam tezda kayta kurib chika
olmaydilar, chunki ular uzlarining liberal yoki konservator, sul yoki ung
karashlar tarafdori sifatidagi obrusini sak/ning a majburdirlar.
Universal parti yalar davriga kelib bu klassik mavkelar ma’lum darajada
buzildi va endilikda xar bir partiya dasturida xar xil mafkuralarning
akidalarini kurish mumkin, ammo uz siyosiy mavkei doirasida tegishli
siyo siy kureni ishlab chikish uchun ular asosan ma’lum e’tikod va
karashlar tizimiga tayanishlariga tugri kelmokda.
Partiya uz siyosati va strategiyasining noanikligi natijasida
nafakat ikkilanuvchilarni, balki uzining kat’iy tarafdorlarini xam
yukotadi. Xatto universal partiyalar xammamlakat axolisi muxokama
kilayotgan masalalar yuzasidan bir xil bayonotlar berishlariga keladi.
Ammo bu bayonotlar boshka partiyalarning bayonotlaridan nima
bilandir fark kilishi kerak aks xolda saylovchiga kaysi nomzod uchun
ovoz berish axamiyatsiz bulib koladi.
U yoki bu partiyani tanlash shunchaki extirom e’tibor yoki
antipatiyaning emas, balki puxta uylab chikarilgan xulosaning
4
Ranney A , Governing . An Introduction to Political Science. Englewood Clirs , 1990. P . 205.

natijasidir. Shuning uchun xam partiyalar saylovchilarga tushunarli
siyosiy xarakat dasturlarini ishlab chikishlari, ularda muayyan
mamlakat rivojlanishining ma’lum boskichida uning saylovchilari
uchun eng muxim kadriyatlarni ximoya kilish strategiyasini anikbayon
etishlari kerak
Amerikalik sotsiologlar 60-yillarning urtalaridan boshlab
saylovchilar demokratik partiya va rsspublikachilar partiyasi xamda
nomzodlarning pozitsiyalari urtasida jiddiy fark mavjudligini anglab
kelayotganlari, bu farklar saylovchilarning ovoz berishida muxim urin
tutayotganini xayd etganlar. Xarris xizmati utkazgan kup
yilliktadkikotlar AKSh axolisi mafkuraviy karashlarining tuzilishini
aniklash imkoniniberdi. Kuyida Xarris xizmati 1968—1985 yillarda
utkaz gan umummilliy surovlarning natijalari (200 ta surov buyicha
urtacha kursatkichlar) keltirilgan. «Siz uz siyosiy karashlaringizni
kanday ta’riflaysiz?» degan savolga kuyidagi javoblar olingan (foizda):
Sul.............................................. 2
Liberal........................................ 19
Sentristik.................................40
Konservativ.................................36
Ung............................................... I 5
Bu ma’lumotlar surovdan utkazilganlarning katta kismi uz
karashlariga «sentristik» deb ta’rif berishini kursatadi. 1968—1985
yillarda respondeitlar orasida koiserpatorlar liberallarga Karaganda
kuprok bulgan. Bu ma’lumotlar sailovchilarning demokratik va
5
Манба: Баталов Э. В. Политическая культура современного американского общества. М.,
1990. С. 146.

respublikachilar partiyalari urtasidagi ikkilanishlarining goyaviy
negizini tushunib yetishga yordam beradi. Tugri, AKSh axolisining
1968—1986 yillardagi mafkuraviy va partiyaviy karashlari uzaro
moskelmagan: respublikachilar (konservatorlar) partiyasining
tarafdorlari konser vativ siyosiy karashlar tarafdorlariga Karaganda
kam bulgan, demokra tik (liberal) partiya tarafdorlari esa liberal siyosiy
karashlarning tarafdorlaridan kup bulgan. Bu nomuvofiklikni ikkala
partiyaning saylovchilari orasida «partiyalar orasida tanlovchilar»
taxminan 50 % ni tashkil etgani bilan izoxlash mumkin.
Yevropa Ittifoki mamlakatlarida kuplab siyosiy partiyalar faoliyat
kursatadi, ammo saylovchilar ovozlarining asosiy kismi odatda
konservatorlar, liberallar va sotsialdsmokratlar urtasida taksimlanadi.
Siyosiy tanlash imkoniyati AKShdagidan katta ekanligiga karamay,
saylovchilarning kariyb 40 % ma’lum partiyalarning izchil tarafdorlari
xisoblanmaydi, balki «partiyalar orasidatanlash»ni ma’ kuya kuradi. Bu
odamlarning siyosiy ongi doirasida ziddiyatlarni keltirib chikdoadi, ular
karama-karshi siyosiy kurslarni ilgari suruvchi partiyalarni navbatma-
navbat tanlashga majbur buladilar. Frankiyalik siyosatshunoslar
utkazgan tadkikotlar bunday ikkiyoklamalikning sabablarini ma’lum
darajada aniklash imkonini beradi. Jadvalda «Kim kuyidagi
kdpriyatlarni ximoya kilishga kodir?» degan savolga berilgan
javoblarning natijalari keltirilgan.
Siyosiy partiyalar kiyofasi Frankiya axolisi tasavvurida (1981 — 1986
yillarda utkazilgan milliy surovlar, foiz xisobida 6
6
Рабочий класс и современний мир. 1990. № 6. С. 70.

Kadriy at 1981 y . 1986 y .
Sullar Unglar Teng
dara jada Sullar Ungla
r Teng
dara -
jada
Tenglik 43 12 30 36 16 37
Ijtimoiy adolat 46 13 26 41 18 30
Tulik bandlik 43 12 26 22 29 32
41 17 25 27 29 30
Siyosiy xayotda 34 15 31 26 16 39
Erkinliklar 26 30 28 29 27 34
Mulk 14 48 21 11 54 21
Ushbu ma’lumotlar taxili Fransiya axolisi sullar va unglar
«erkinlik», «tulik bandlik», «turmush darajasi» singari kadriyatlarni
ximoya kilishga «teng darajada» kodir deb xisoblashini kursatadi.
Sullarning an’anaviy kadriyati bulgan «tenglik» buyicha ularni unglar
xamda unglar bilan sullar teng darajada ximoya kilishga kodir deb
xisoblaydigan respondentlar salmogi ortgani kuzatiladi. Fakat mulkni
ximoya kilish xamon unglar bilan boklanadiki, bu tabiiy bir щgщir,
zotan sullar xokimiyat tepasiga kelganidan keyin xususiy
korxonalarning ma’lum sonini natsionalizatsiya kiladilar, unglar esa
davlat korxonalarining ma’lum sonini xususiylashtiradilar. Kolgan
kadriyatlar buyicha fransuz saylovchilarining tasavvurlarida ikkala
tipga mansub partiyalarning faoliyat tarzi asta sekin yakinlashib
borayotgani kurinadi.
Bunday vaziyat GFRda xam kuzatilmokda. Nemis olimi Darendorf
mazkur mamlakatning asosiy partiyalari: Germaniya Sotsialdemokratik

partiyasi, Xristian-demokratlar ittifoki Xristian sotsialistlar ittifoki va
Erkin demokratik partiyalarga tatbixan, «sul» va «ung» tushunchalari
xozirgi kunda ancha nisbiy bulib kolganini kayd etadi. Bu
partiyalarning xar birida unglar va sullar deb tasniflash mumkin
bulgan guruxlar mavjud. Darendorf Garbiy Yevropa mamlakatlari keng
axoli katlamlarining karashlarida jiddiy uzgarishlar sodir bulganini xsh
kayd etadi 7
. Axolining karashlari uzgarishi negizida yangi xulk-atvor
stereotipi vujudga keldiki, uning mazmuni siyosiy plyuralizmdan, bir
partiyadan ikkinchi partiyaga, liberal yoki sotsialdemokratik siyosiy
kureni kullab-kuvvatlashdan konservativ kureni kullab-kuvvatlashga
erkin utishdan iborat.
Shunga uxshash manzara Bukj Britaniyada xam kuzatiladi. Bu
yerda xam saylovchilar bir masala yuzasidan biron-bir partiyani yoklab
va boshka masala yuzasidan uning pozitsiyasini rad etib, «partiyalar
orasida tanlay bokshamokdalar» 8
.
Ommaviy siyosiy ong uz tabiatiga kura xar xildir. Unda
odamlarning siyosiy xayotdagi xodisalarga munosabatini, siyosiy
institutlar vaularning liderlari faoliyatidan, siyosatda uz ishtirokidan va
uning natijalaridan odamlarning konikkanligi yoki konikmaganligini
ifoda etuvchi bir-biriga zid kayfiyatlar xukm suradi. Xokimiyatning bir
xil karorlari jamiyatda xar xil mavkega ega bulgan axdpi tabakalarining
karamaxarshi munosabatini: yoklash va koralash, kullab-kuvvatlash va
norozilikni keltirib chikarishi mumkin. Bunday munosabat asosan
muayyan mamlakatda mavjud ijtimoiy tabak&larning uziga xos
7
Актуальние проблеми современной зарубежной политической науки. Вип. 1. М., 1990. С. 18.
8
Уша жойда. — 966.

manfaatlari va kadriyatlari bilan belgilanadi.
Uzbekistonda umuman siyosiy tizimga xamda aloxida siyosiy
institutlar, ularning yetakchilari va karashlariga Barqaror munosabat
endigina shakllanib bormokda. Bunda Uzbekiston axolisining siesiy
karashlari zidkiyatli xususiyatga ega ekanligini e’tiborga olish kerak Bu,
avvalambor, davlat xokimiyatiga nisbatan munosabatgataallukli.
Uzbekiston fukarolari orasida «xar bir inson munosib turmush
darajasini uzi, uz mexnati bilan ta’minlashi kerak» va «fukarolarning
munosib turmush darajasini davlatta’minlashi kerak» ds!"nn karama-
karshi karashlarxukm suradi. Birinchi fikr liberal karashlarga, ikkinchisi
— konservativ (shurocha) karashlarga moskeladi. Bu xol jamiyatda„eski
shuro tuzumining akidalari ta’siri xamon saklanib kelayotganligi bilan
izoxlanadi.
Uzbekiston axolisida mafkuraviy karashlarning Barqaror tuzilmasi
xozircha shakllanib ulgurgani yuk. Kupgina sotsiologik tadkikotlar va
surovlar axoli uz siesiy karashlarini, ya’ni «konservatorlar», «liberallar»,
«sentristlar», «sullar» yoki «unglar»ga mansubligini nafakat anikdab
olmaganligi, balki bu okimlar va karashlar urtasidagi farklarni
bilmasligini xam kursatadi. Bu axolining siesiy saviyasi va siesiy
madaniyati xali yuksak emasligidan dalolat beradi.
Shunday kilib, siesiy karashlarning nazariy va amaliy jixatlari
bilan boglik asosiy xulosalarni kuyidagicha muxtasar ta’riflash mumkin:
— siesiy ong ikki darajada, ya’ni mafkura va ommaviy psixologiya
darajasida mavjud buladi;
— liberal, konservativ, sul va ung xamda sotsialdemokratik

mafkuralar ma’lum kadriyatlar majmuini asoslab beradi;
— xar bir mamlakatda asosiy siesiy mafkuralarning uziga xos
variantlari mavjud;
— turli mamlakatlar, shu jumladan Uzbekiston axolisining
omma viy siesiy ongila xar xil siesiy mafkuralarga nisbatan nafakat bir
xil, balki aralash karashlar mavjud;
— siesiy karashlar — odamlarning davlatga, partiyalarga,
ularning liderlari va karashlariga munosabati ommaviy siesiy
psixologiyaning eng muxim tuzilmalaridir;
— karashlarni uzlashtirish fukarolar va umuman axolining siesiy
moyilliklarini shakllantiradi;
— ma’lum mafkuralarga tarafdorlik odatda ma’lum partiyalar va
liderlarga tarafdorlik bilan boglik, ammo tarafdorlikning bu turlari
uzaro moskelmasligi xam mumkinki, axolining siesiy savodi va siesiy
madaniyati pastligi, shunilgdek davlat organlari, partiyalar va, eng
muximi, ommaviy axborot vositalari faol targibot ishlari olib
bormayotgani tufayli bu xol ni kuzatish mumkin;
— Garb demokratik mamlakatlarida xar xil mafkuralar
elementlarining uygunligiga asoslangan «mu’tadil» karashlarga ega
odamlar sal MO F H katta bulib,

Adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T: 2003
2. Karimov I. A. Po puti sozidaniya. Ot regionalnoy bezopasnosti k bezopas nosti
globalnoy. V ы stuplenie na spesialnom torjestvennom zasedanii General noy
Assamblei po sluchayu pyatidesyatoy godov щ ini Organizatsii Ob’edinennix
Natsiy, NyuYork 24 okt.1995 g. T.4. T., 1996.
3. O‘zbekiston Res. Hukumatining karorlar tuplami. — T., 1997. №5.
4. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi mukaddasdir. T.Z. - T., 1996.
5. Karimov I.A Biz kelajagimizni uz kulimiz bilan kuramiz. - T., 1999.
6. Karimov I.A. O’zbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, Barqarorlik
shartlari va tarakkiyot kafolatlari. T., 1997.
7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi. 1999. — №5. —
110modda.
8. Kobilov Sh. Prezident Islom Karimovning «O’zbekiston XX I asr busagasida :
xavfsizlikka taxdid, Barqarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarini
urganish buyicha ukuv-kurgazmali kullanma / Mas’ul muxarrir U. Tadjixanov.
— T., 1999.
9. Karimov I.A. Biz tanlagan yul — demokratik tarakkiyot na ma’rifiy dunyo
bilan xamkorlik yuli. T. 11. — T., 2003.
Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, — T., 1997

Xozirgi zamonda uzbekiston jamiyatining siyosiy ongi va mentaliteti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish