Xulq atvor geografiyasi - География - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	12.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Январь 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	География

Xulq atvor geografiyasi

Купить

MAVZU: XULQ ATVOR GEOGRAFIYASI 60530400 –Geografiya taʼlim yo‘nalishiSOTSIAL GEOGRAFIYA

REJA 1. Xulq – atvor geografiyasining o’rganish obyekti va predmeti 2. Inson ongining rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar 3. Geografik determinizm, possibilizm va envayronmentalizm 4. Inson xulq – atvori, urf – odatlari, yurish – turishi va ruhiy kechinmalarining hududiy tafovutlari

Xulq – atvor geografiyasining o’rganish obyekti va predmeti • Suqrotning – o’zingni angla , degan hikmatli so’zi ham har bir tarixiy davrda yangicha ahamiyat kasb etadi. Zero, insonda butun olam va jamiyatning mohiyati mujassamlashgan. • Ulug’ mutasavvuf Abdulxoliq G’ijduvoniy insonni «kichik olam» deb hisoblagan. • Yuqoridagi fikrlar kengroq mushohada qilinsa, ularning tub mohiyati insonning xulq-atvori, ruhiyati, yurish- turishi bilan ko’proq aloqador ekanligi ko’zga tashlanadi.

Inson – o’zida quydagi xususiyatlarni mujassamlashtir gan ongli mavjudotdir biologi k ijtimoi y ruhi y

Biologik xususiyatl arovqatlanish himoyalani sh o’zidan zurriyot qoldirishsharoitga moslashish

Sotsial xususiyatlar  til,  muomala,  bilim,  ong,  mahsulot ishlab chiqarish,  taqsimlash,  iste’mol qilish  boshqarish,  o’z-o’zini idora etish,  badiiy ijod,  axloq,  nutq,  tafakkur,  qadriyatlar

Ruhiy xususiyatlar ruhiy kechinmalar hayratlanish g’am-tashvish qayg’u iztirob chekish zavqlanish kayfiyat va boshqalar kiradi

Aynan, ana shu xususiyatlarga atrof-muhitning ta’siri va uning hududiy jihatlari xulq-atvor geografiyasi tomonidan o’rganiladi.

Inson ongining rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar • Jahon tibbiyotida o’chmas iz qoldirgan mashhur yunon olimi Gippokrat (mil.avv. 460-377-yy.) ham inson ruhiyatida tashqi muhit ta’sirini alohida uqtirib o’tgan. • Gippokrat har xil geografik sharoitlarda turlicha odamlar yashashlarini ko’rdi, ularning o’z tana tuzilishlari, yurish- turishi bilan farq qilishlarini aniqladi. • Olim bu haqda “Havolar, suvlar va joylar” nomli asarida shunday degan edi : “Odam organizmining tabiatini tashqi muhit belgilaydi. Jamiyat esa o’z qonun-qoidalari bilan odam tabiatini o’zgartirishi mumkin” . Bundan shuni e’tirof etish mumkinki, Gippokrat inson organizmiga ijtimoiy muhitning ta’sirini ham yaxshi anglagan.

• Beruniy o’zining “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida birinchi bo’lib odam rangi, qiyofasi, tabiati va axloqi turlicha bo’lishini ular yashaydigan tuproq, suv, havo va yerga ham bog’liqligini ta’kidlab, geografik aloqadorlik g’oyasini ilgari suradi. Beruniy fikricha, inson ichki va tashqi qiyofasi tabiat ta’sirining natijasidir. Shu bilan birga, uning ichki qiyofasi cheksiz sa’y-harakatlar oqibatida tubdan o’zgartirishi mumkin. Har bir kishi o’z xulq-atvorining sohibi ekanligi olim fikrlarida chuqur mushohada qilingan.

• Abu Ali ibn Sino issiq o’lkalar tabiati va ularning inson jismiga ta’siri haqidagi fikrlarni o’z asarlarida ham uchratish mumkin. Chunonchi, u issiq o’lkalarda odam tanasining qoramtirligi, sochlarining jingalakligi, havoda namlikning ko’p bug’lanishi natijasida keskin kamayib ketishi inson jismining tez qarishiga olib kelishini ta’kidlagan edi. Olim pastlikda joylashgan hududlar aholisining doimiy issiqlik va dimlikda yashashlari, bunday o’lkalarda sho’rxok va botqoqliklarning ko’pligi sababli suvlar tarkibi ham salbiy xususiyatlarga ega ekanligini batafsil yoritib bergan. Bunday hududlar aholisi ruhiyatida jizzakilik, jahldorlik birmuncha yuqoriligini ta’kidlab o’tadi.

• V.P.Semyonov-Tyanshanskiy Rossiya antropogeografiyasining eng yirik namoyondasi sifatida geografiya fani – ko’rish, tasavvur qilish, ko’rish xotirasi orqali egallanadigan fan, deb ta’riflaydi. Ko’pgina sohalardagi kabi geografiyada “intuitsiya” muhim o’rin egallaydi. Aynan, intuitsiya xuddi san’atdagi singari geografiya fanini aniqlikka yetaklaydi, deya ta’kidlaydi. Ushbu fikrlar esa xulq-atvor geografiyasining asosiy g’oyalaridan biridir.

 Xulq-atvor geografiyasi bilan bog’liq tadqiqotlar Rossiyada ilk marta 1940-1950-yillarda olib borilgan va bunda aholi migratsiyasi bilan bog’liq ilmiy ishlarda mazkur sohaga doir ma’lumotlarga zarurat tug’ildi.  Chunonchi, L.I.Mechnikov insoniyat tarixida turli tabiiy geografik omillar ta’sirini o’rganib, buyuk daryolar sivilizatsiyasi yoki daryo madaniyati kontsepsiyasni yaratdi.  E.F.Zyablovskiy o’z fikrlarida ko’proq xulq-atvor geografiyasi atamasi o’rnida urf-odat geografiyasi atamasini qo’llashni lozim deb bilgan.  E.G.Milyukov jinoyatchilik bilan bog’liq masalalar ham, aynan, xulq-atvor geografiyasi tomonidan o’rganilishi zarurligini uqtirib o’tgan.  B.B.Rodoman, V.L.Kaganskiy singari olimlar zehn va fe’l-atvor landshaft muhitiga, ayniqsa, madaniy landshaftlar bilan aloqadorlig

• XIX asrning oxirlarida Germaniyada F.Rattsel tomonidan antropogeografiyaga asos solindi. Olim g’oyasining negizida geografik determinizm, ya’ni inson, xalqlarning ruhi va jismiga tabiiy muhitning hal qiluvchi ta’sir etish g’oyasi yotgan edi. Mazkur g’oya asosida keyinchalik xulq-atvor geografiyasi shakllandi. F.Rattsel o’z qarashlarida muhitning ijtimoiy hayotimizga ta’sirini to’rt turga ajratadi va bunda tabiiy hamda psixologik ta’sirni alohida ta’kidlab o’tdi. • U.Kirk o’z qarashlarida “axloqiy muhit” tushunchasini izohlab o’tadi. Muayyan hududlarda yashayotgan insonlarning madaniyatlilik darajasi ularning nigohlarida nomoyon bo’ladi. Xuddi shunday jinoyatchilar qilmishlari ham ularning ko’z qarashlarida, nigohlarida o’z aksini topishi olim tomonidan e’tirof etilgan.

 Xulq-atvor geografiyasi borasidagi tadqiqotlarda makon bilan bog’liq ramziy jihatlarga alohida e’tibor qaratiladi. Bunda: a) joyning (muhit) muhim ramziy belgilari sifatida: qorli, yomg’irli, shamolli, tumanli, shovqini va boshqa jihatlari muhim o’rin egallaydi; b) joy tavsifi mohiyatiga ko’ra: muqaddas joylar, moda markazlari, musiqa madaniyatining markazlari va h.k.  Aytish o’rinliki, xulq-atvor geografiyasi – iqtisodiy va ijtimoiy geografiya borasidagi tadqiqotlarning noan’anaviy jihatlarini o’zida jamlaydi. Unda hududlar (makon, manzil) quyidagicha talqin etiladi: a) Sotsial makon – insonni o’rab turgan tabiiy va madaniy muhit bilan munosabatlarini (anglash va xulq-atvor) namoyish qilish xususiyatidan shakllanadigan makon. Insonlar istiqomat qiladigan hudud – sotsium, jamoa ehtiyoj

• Xulq-atvor geografiyasidagi insonlar yashash tarzi, yurish-turishi shakllanadigan makonlar, ya’ni hududlar bir necha turlarga ajratiladi: • - asosiy makon – insonning o’z shaxsiy ehtiyojlarini amalga oshiruvchi, hayotiy faollik darajasi yuqori bo’ladigan, xavfsizlik vazifasini o’tovchi hudud; • - ikkilamchi makon – sotsial hududlar (guruhlar). Bunda bir xil o’xshash hodisalar ko’zga tashlanadi, hayotiy faollik darajasi ancha past, xulq-atvorida ochiq munosabatlar ko’zga tashlanadi; • - jamoaviy makon – sotsial huquq va me’yorlar amal qiladigan, yurish- turishda chegaradan chiqmaydigan, istalgan kishi foydalanadigan, vaqtinchalik hudud.01 02 21 01 37 1B21 1A182F22 01 37 1B24 28 01 37 19 1A1816

Geografik determinizm, possibilizm va envayronmentalizm • Xulq-atvor geografiyasidagi muhim tushunchalardan biri – bixeviorizm tushunchasi bo’lib, u inson xulq- atvorining xilma-xil jihatlarini o’rganuvchi ilmiy qarashlar majmuidir Shuningdek, u kishilarning tabiiy va sotsial muhitga moslashuvi, ularning aqli va qilmishlariga bunday muhitning ta’sirini o’rganadi. Muhit bilan bixeviorizm birgalikda xulq-atvor geografiyasi mazmun- mohiyatini tashkil qiladi. Inson xulq-atvori va dunyoqarashining shakllanishida tabiat kuchlariga asosiy e’tibor beruvchi g’oyalar

Tabiiy sharoit bilan inson xarakterini bog’liqligi haqidagi g’oya mualliflari • K.Ritter, F.Ratsel, • G.Bokl, E.Reklyu, • Sh.Monteskye, • L.Mechnikov, Lao Szi, • Konfutsiy, Demokrit , • Gippokrat, Platon, • Aristotel, • Farobiy, Beruniy, Ibn • Sino , Jan Boden Determinizm • Videl de la-Blash, • Emanuel Marton, • Albert Demanjon Possibilizm • Ellen, • Cherchill Sempl, • Elsvord Xentington, Envayronmentaliz m

 Ijtimoiy falsafaga doir fikrlar rivojida o’ziga xos ahamiyatga ega ta’limotlardan biri geografik determinizm (lotincha, ta’sir etmoq)dir. Ushbu yo’nalish vakillari jamiyatni tahlil qilishda tabiiy muhitning ustivorligiga tayanadilar.  L.Mechnikov o’zining «Sivizilitsiya va buyuk tarixiy daryolar» nomli mashxur kitobida insoniyat tarixini uch turdagi sivilizatsiyaning almashinuvining natijasi, deb isbotlagan: a) daryolar sivilizatsiyasi (Nil, Gang, Ind, Yanszi, Xuanxe, Frot, Dajlta kabi) b) dengiz sivilizatsiyasi (avvalambor, O’rta yer dengizi) sivilizatsiyasi; c) okeanlar (global) sivilizatsiyasi.

Geografik possibilizm • Shuningdek, insonning shakllanishiga ta’biat kuchlarining aloqadorligi haqidagi g’oya – geografik possibilizm (inglizcha, “ possible ” – imkoniyat) bo’lib, u geografik muhit inson faoliyatini cheklaydigan va o’zgartiradigan, ammo tarixiy va boshqa sharoitlarning ahamiyatini (geografik determinizmdan farqli ravishda) aniqlaydigan tushuncha. Ya’ni bunda ham tabiiy sharoitning ahamiyatiga urg’u beriladi, lekin boshqa omillar ham, mos ravishda, tahlil etiladi. M., Videl de la-Blash inson dunyoqarashining shakllanishiga oilaviy muhit va jamiyat ham asosiy o’rin tutishini ta’kidlagan holda, F.Ratsel dan farqli o’laroq, ong taraqqiyotida faqat tabiiy sharoitni yoqlamagan va h.k.

Envayronmentalim • Shuningdek, xulq-atvor shakllanishini baholaydigan geografik g’oyalardan biri envayronmentalim (inglizcha “environment” – atrof-muhit, tabiat) – ijtimoiy ekologik harakat, XX asrda Yevropa davtlatlarida tarqalgan. Envayronmentalizm yoki invayronmentalizm atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan yo’nalish bo’lib, insonlar atrof muhit ta’sirida rivojlanadi, deb baholashadi. Determinizm va possiblizmdan farqli o’laroq, bunda inson atrof-muhitning holatiga qarab shakllanadi, deya e’tirof etiladi. Ya’ni atrof-muhit toza, havosi musaffo va tabiatga chiqindi chiqarilmaydigan joydagi aholining fikrlashi ham unga bog’liq bo’ladi. Atrof-muhit ifloslangan, toza bo’lmagan va gigiyenik nosog’lom hududdagi aholining onggi past bo’lishi keltiriladi.01 10 1D 0F1C 01 01 01 18 29 18 18

Inson xulq – atvori, urf – odatlari, yurish – turishi va ruhiy kechinmalarining hududiy tafovutlari • Xulq-atvorning shakllanishida qadimiy urf-odat va an’analarning o’rni ham beqiyosdir. Masalan, Yaponiyada imkoniyati bo’la turib harakat qilmaslik va mas’uliyatsizlik davlat uchun xiyonat, deb qaraladi va ajdodlar ruhiga xurmatsizlik sifatida baholanadi. Shu bois, yapon millati o’zining mehnatsevarligi, uyushqoqligi, kasbga bo’lgan sadoqat, vatanga bo’lgan muhabbati tufayli o’z davlatini bugungi kunda ilmiy- texnikalashgan, Osiyoning eng taraqqiy etgan postindustrial mamlakatiga aylantira oldi. Huddi shunday aqidalar asosida qat’iy tartib-intizom orqali rivojlangan Xitoy, Koreya Respublikasi kabi mamlakatlarni ham keltirish mumkin. Zero, ular sanoat asosida taraqqiy etayotgan bo’lsa-da, ah

• Aksincha, Afrika va ko’plab Lotin Amerikasi mamlakatlarida aholining rivojlanishga intilishi sust ekanligi sababli resurs salohiyati yetarli bo’lsa-da, (Arastuning “Siyosat” asaridagi tabiiy sharoit omiliga mos holda) rivojlanishdan ortda qolmoqda. • Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan, O’zbekiston da ham qadimdan xulq-atvor va oilaviy munosabatlar juda muhim hisoblanadi . “Avesto” da yurtga muhabbat va oilaga sadoqat oliy darajaga ko’tarilgan. Hozirgi kunda ham mamlakatimizda aholining savodxonligi, dunyoqarashi va fikrlashini jahon talablariga mos ravishda, yuqori darajalarga olib chiqish uchun qaratilayotgan imkoniyatlar natijasi o’laroq, aholining ijtimoiy fikrlashi oshib, jahon bo’yicha tinchlik hukm surayotgan oldingi o’rinlardagi mamlakatga aylandi va h.k.

• Xulq ( xulq-atvor) — axloqshunoslik tushunchalaridan biri. Insonning fe’l-atvori bilan bog’liq axloqiy hodisa bo’lib, kishi fe’lining axloqiylik doirasida namoyon bo’lishi tushuniladi. Insonning axloqiylik doirasidagi xatti-harakatlaridan tashqari odob va axloqni o’z ichiga oladi. • Xulq-atvor geografiyasi – insonning ruhiy xususiyatlari, xarakteri va shu kabi holatlarga atrof-muhitning ta’siri hamda uning hududiy jihatlarini o’rganadigan ijtimoiy geografiyaning bir qismi hisoblanadi.

ETIBORINGIZ UCHUN TASHAKKUR

Купить