Dokument ma'lumotlari

Narxi 18000UZS
Hajmi 2.8MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 15 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Sarvar Mingboyev

Ro'yxatga olish sanasi 25 Aprel 2025

0 Sotish

XVII-XIX asrlarda Koreya kurs ishi

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI …………………………………………. ………………… UNIVERSITETI …………… FAKULTETI …………….. – …………………………………yo’nalishi ……………………………………………………. ……………………………MAVZUSIDA KURS ISHI Bajardi:…………………….. Qabul qildi:…………………….. TOSHKENT-2025 MUNDARIJA 2 KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. XVII-XIX ASRLARDA KOREYANING SIYOSIY HOLATI. 1.1. Choson qirolligi hukmronligi va siyosiy tuzum……………...……………...5 1.2. Ichki siyosiy kurashlar va saroydagi fraksiyalar…………………………...12 1.3. Tashqi tahdidlar:Xitoy, Yaponiya va G’arb bilan munosabatlar…………..16 II BOB. IJTIMOIY-IQTISODIY JARAYONLAR VA ISLOHOT URUNISHLARI. 2.1. Aholi tarkibi va ijtimoiy tabaqalanish……………………………………...19 2.2. Savdo aloqalari va ichki bozor holati………………………………………23 2.3. So’nggi imperiya davrida olib borilgan islohotlar…………………………28 XULOSA…………………………………………………………………………34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 3 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi va ilmiy asoslanishi. 18–19-asrlardagi siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar nafaqat Koreya ichki tuzilmalarining zaiflashuvi, balki Yaponiya va Xitoyning kuchayib borayotgan bosimiga ham bog‘liq edi. Bugungi kunda Koreya Respublikasi mintaqaning yetakchi davlatlaridan biri sifatida tarixdagi bu og‘ir davrdan qanday saboq olganini chuqur o‘rganish dolzarbdir. Mavzuning dolzarbligi — Koreya jamiyatining inqirozli tarixiy davrini tahlil qilish orqali, davlat mustaqilligi, ichki boshqaruv barqarorligi va tashqi siyosatdagi pozitsiyalar qanday shakllanganini anglashdir. Ish ilmiy manbalar, tarixiy hujjatlar, xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar ishlari asosida olib borilgan. Kurs ishining obyekti va predmeti . Ushbu kurs ishining obyekti – Choson qirolligi davridagi Koreya davlati bo‘lsa, Predmeti – 18–19-asrlarda Koreya davlatida yuz bergan siyosiy inqirozlar, ijtimoiy tuzilma o‘zgarishlari va iqtisodiy jarayonlardir. Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Ishning maqsadi – 18–19-asrlardagi Koreya (Choson qirolligi) siyosiy holati, ichki siyosiy kurashlar, ijtimoiy-iqtisodiy muammolar va tashqi tahdidlarni tahlil qilish hamda ularning tarixiy oqibatlarini ochib berishdan iborat. Asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Choson qirolligining siyosiy tuzilmasini tahlil qilish va o’rganishdan iborat; Ichki siyosiy fraksiyalar o‘rtasidagi kurashni o‘rganish va tahlil qilish; Ijtimoiy tabaqalar va ularning jamiyatdagi rolini ko‘rsatish. Tashqi davlatlar bilan bo‘lgan munosabatlar va ularning ta’sirini yoritish. Kurs ishining amaliy va nazariy ahamiyati – Koreya tarixining kam yoritilgan, ammo muhim davrlaridan biri bo‘lgan 18–19-asrlar haqida chuqur tahlil berishidadir.Amaliy ahamiyati esa – Koreya tarixi bo‘yicha o‘tkaziladigan darslar, seminarlar va ilmiy tadqiqotlar uchun foydalanishga qo‘shimcha manba bo’lishdir. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi va tahlili . Ushbu kurs ishida quyidagi muhim manbalar va adabiyotlardan foydalanildi: Pak Chin Yong, “The History of Korea” – asarda Choson davrining siyosiy tarixiga doir muhim tahlillar keltirilgan; 4 Don Oberdorfer, “The Two Koreas” – Koreya tarixi va mintaqadagi siyosiy dinamikani yoritadi. Bundan tashqari Koreyaning ijtimoiy hayotini ham yoritadi. James Palais ning “Confucian Statecraft and Korean Institutions” asari konfutsiylik mafkurasi Koreya davlat boshqaruvida qanday rol o‘ynaganini tahlil qiladi. Bu asar orqali 18–19-asrlardagi siyosiy elitani tushunish, ularning qaror qabul qilish mexanizmlarini anglash mumkin va shu orqali boshqaruvini tahlil qilish mumkin. 18–19-asrlarda Koreya (Joseon sulolasi) bosib o‘tgan tarixiy yo‘lni tahlil qilishda muhim manbalardan biri bu Donald N. Clark ning “History of Korea” nomli asaridir. Muallif Joseon davrining oxirgi bosqichlarini, ya’ni g‘arb davlatlari bosimi, ichki islohotlar zaruriyati va Yaponiya tomonidan bosib olinishi arafasidagi murakkab vaziyatni aniq faktlar asosida ko‘rsatadi. Asar Koreya tarixini global kontekstda ko‘rishga yordam beradi. O‘zbek tilidagi tarixiy darsliklar, jumladan “Jahon tarixi” o‘quv qo‘llanmalari va “Sharq mamlakatlari tarixi” nomli adabiyotlar Koreya tarixining umumiy konteksti bo‘yicha ma’lumot beradi; 5 I BOB. XVII-XIX ASRLARDA KOREYANING SIYOSIY HOLATI. 1.1Choson qirolligi hukmronligi va siyosiy tuzum. Choson qirolligi (1392–1897) Koreya yarimorolidagi eng uzoq davom etgan sulolalardan biri bo‘lib, ayniqsa 18–19-asrlarda siyosiy jihatdan keskin o‘zgarishlarga yuz tutdi. Bu davr mamlakat uchun bir vaqtning o‘zida ichki siyosiy beqarorlik, tashqi bosim va modernizatsiyaga ehtiyoj kuchaygan davr bo‘ldi.Choson davlati konfutsiylik mafkurasiga asoslangan markazlashgan monarxiya edi. Qirol davlatning mutlaq rahbari bo‘lib, biroq u konfutsiylik qadriyatlari asosida hukmronlik qilishi lozim edi. Davlat boshqaruvi murakkab byurokratik tizim orqali amalga oshirilar, yuqori mansablar yangban deb atalgan zodagon sinf vakillari tomonidan egallanar edi. Ular Konfutsiy falsafasiga asoslangan “kvago” (imtihoon) tizimi orqali mansabga ko‘tarilardi.18-asrning ikkinchi yarmida qirol Yongjo (1724–1776) va uning o‘g‘li Jeongjo (1776–1800) tomonidan ayrim islohotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, bu islohotlar asosan yangban sinfining hokimiyatini mustahkamlashga xizmat qilgan. Jeongjo ilm-fanni va adolatli boshqaruvni rivojlantirishga uringan bo‘lsa-da, uning o‘limidan keyin siyosiy inqiroz chuqurlashdi.19-asr boshidan boshlab Choson qirolligi kuchli ichki siyosiy parokandalik va mahalliy aristokratiya — noron va soron kabi guruhlar o‘rtasidagi kurashlar bilan yuzlashdi. Bu guruhlar qirol oilasining qarindoshlari orqali hokimiyatni nazorat qilishga harakat qilishdi. Ayniqsa, “sedo jeongchi” (qarindoshlik orqali hukmronlik) deb atalgan tizimda qirollik kuchsizlanib, real hokimiyat regent (odatda qirol onasi yoki qaynotasi) qo‘liga o‘tdi. Natijada korrupsiya kuchaydi va markazlashgan boshqaruv zaiflashdi.Tashqi siyosatda esa Choson davlati o‘zini tashqi dunyodan yakkalab, “yopiq davlat” siyosatini yuritdi. Biroq 19-asr o‘rtalaridan boshlab G‘arb davlatlari va Yaponiya bilan to‘qnashuvlar kuchaydi. Xususan, 1860–70-yillarda Fransiya va AQSh bilan 6 bo‘lgan harbiy to‘qnashuvlar, shuningdek, xristian dini va g‘arbiy mafkuralarning kirib kelishi Choson ichida ijtimoiy noroziliklarga sabab bo‘ldi 1 . Bu noroziliklar 1862-yildagi xalq isyonlari va 1894-yildagi Tonghak qo‘zg‘oloni bilan avj oldi.Umuman olganda, 18–19-asrlar Choson qirolligi uchun siyosiy markazlashuvdan chekinish, aristokratik guruhlar o‘rtasidagi kurash, tashqi bosimlar va modernizatsiya zaruratining kuchayishi bilan tavsiflanadi. Ushbu davr Chosonning tarixiy inqirozi va nihoyat 1897-yilda Koreya imperiyasi e’lon qilinib, sulola tugashiga olib kelgan asosiy omillarni shakllantirgan davr bo‘ldi. Choson sulolasi markazlashgan monarxik tuzumga ega bo‘lgan davlat edi. Qirol davlat boshlig‘i sifatida barcha siyosiy, harbiy va diniy hokimiyat manbai bo‘lsa-da, uning vakolatlari konfutsiylik tamoyillari bilan cheklangan edi. Konfutsiylik mafkurasi butun siyosiy va ijtimoiy tizimning asosini tashkil etgan. Siyosiy boshqaruvda eng muhim rolni yangban sinfi – ya’ni zodagonlar egallagan bo‘lib, ular faqatgina imtihonlar (kwago) orqali mansabga chiqishlari mumkin bo‘lgan. Ular oliy ma’muriy, harbiy va ilmiy lavozimlarni egallab, siyosiy qarorlar qabul qilinishida asosiy qatlam sifatida qatnashganlar. Davlat boshqaruvi Uijongbu (Davlat kengashi) va Yukjo (olti vazirlik) orqali yuritilgan. Bu vazirliklar ichki ishlar, moliya, harbiy ishlar, sud-huquq, qishloq xo‘jaligi va tashqi ishlar bo‘yicha mutasaddi edi. Bundan tashqari, Saheonbu va Saganwon kabi nazorat organlari qirol va yuqori martabali amaldorlarni tanqid qilish huquqiga ega bo‘lgan va ularning faoliyati ustidan nazorat o‘rnatgan. Mahalliy boshqaruv viloyatlar (do), tumanlar (gun) va shaharchalar (hyeon) shaklida tashkil etilgan bo‘lib, ularni markazdan tayinlangan gubernatorlar boshqargan. Past darajadagi mulozimlar – hyangnilar mahalliy darajada katta ta’sirga ega bo‘lib, 18– 19-asrlarga kelib ular orasida korrupsiya keng tarqalgan. Siyosiy sahnada bir necha fraksiyalar – Noron, Soron, Nam’in va Pugin o‘zaro raqobatlashgan va hukumat 1 Kyung Moon Hwang “A History of Korea Palgrave Macmillan 2010 7 tarkibini o‘zgartirishda faol qatnashgan. Ushbu fraksiyalar qirolga yaqinlashish va siyosatga ta’sir o‘tkazish uchun kurash olib borishgan. Qirollar Yongjo va Chongjo bu fraksiyalar o‘rtasidagi ziddiyatni yumshatishga uringan, bu siyosat "Tango’yongchaek" deb atalgan. 19-asrga kelib qirollik zaiflashgan va Sedojongchi deb ataluvchi regentlik siyosati kuchaygan. Bu tizimda qirolning o‘rniga uning yaqin qarindoshlari, ko‘pincha qirolicha yoki ularning oilasi vakillari davlatni boshqargan. Ayniqsa Andong Kim klani katta siyosiy kuchga ega bo‘lib, ko‘plab mansablarni egallab olgan. Qirol siyosiy jihatdan yuqori lavozim egasi bo‘lsa-da, konfutsiylik talablari asosida adolatli, axloqiy va ma’naviy boshqaruv yuritishi kerak edi. Bunday siyosiy tuzumda hokimiyat markazlashgan bo‘lsa-da, kuchli nazorat mexanizmlari va ijtimoiy ierarxiya orqali muvozanat saqlanardi. Choson sulolasi o‘z davrida byurokratik tizimni mukammallashtirishga intilgan davlat bo‘lib, siyosiy barqarorlikni ta’minlash uchun meritokratiya , ya’ni bilim va fazilat asosida mansab taqsimlash tizimini joriy qilgan. Bu jarayon kvago imtihon tizimi orqali amalga oshirilgan bo‘lib, barcha yangbanlar o‘z lavozimiga faqatgina davlat imtihonlaridan o‘tib tayinlanishi shart edi. Biroq vaqt o‘tishi bilan bu tizim ham noboplashib, imtiyozli oilalar farzandlari imtiyozli ravishda lavozimlarga chiqadigan holatlar ko‘paydi. Choson siyosiy tizimi Konfutsiylikka asoslanganligi bois, axloqiy va ma’naviy boshqaruv g‘oyasi yetakchi o‘rinda bo‘lgan. Qirol o‘zini xalqning otasi deb hisoblagan va ularning farovonligi uchun mas’ul deb qaralgan. Biroq real hayotda bu idealga to‘liq rioya qilinmagan.Saroy ichida ko‘plab siyosiy intryugalar, fraksiyalararo kurashlar, hatto qirolga qarshi fitnalar ham bo‘lib turgan. Siyosiy barqarorlikni saqlab qolish maqsadida qirollar ba’zan o‘z qarindoshlarini surgun qilgan yoki siyosiy raqiblarni yo‘q qilgan. Ayniqsa 16–18- asrlarda yuz bergan “partiyaviy tozalashlar” (sahwa) tarixda mashhur bo‘lib, bir fraksiyaning boshqa fraksiyani to‘liq yo‘q qilishiga sabab bo‘lgan. 2 2 Kyung Moon Hwang “A History of Korea” Palgrave Macmillan 2010 8 Davlat boshqaruvi doirasida siyosiy nazorat va tanqid tizimi ham yaxshi yo‘lga qo‘yilgan edi. Masalan, sach’al (tarixchilar) va saheonbu orqali amaldorlar ustidan doimiy hisobotlar yuritilgan va qirol faoliyati ham yozib borilgan. Bu holat tarixiy manbalar, ayniqsa “Choson vangjo sillok” – ya’ni qirollik yilnomalarining puxtaligiga sabab bo‘lgan.Shuningdek, tashqi siyosatda Choson davlati “kichik Xitoy” g‘oyasini ilgari surgan va o‘zini Ming imperiyasi (keyin Qing) madaniy vorisi deb bilgan. Shu sababli u Xitoyga "tabaalik" (tribut) tizimi orqali yaqin bo‘lib, boshqa davlatlarga nisbatan esa yopiq siyosat yuritgan. Bu yopiqlik 19- asrda G‘arb va Yaponiyaning bosimi ostida yemirila boshlagan. Imjin urushi Koreya hududi xonavayron bo’lishigsa olib keldi: ko'plab shaharlar qishloqlar vayron bo’ldi, aholi soni sezilarli darajada kamaydi, lekin maydonlari qisqardi, hunarmandchilik ham inqirozga yuztutdi. Soliqlar tushumi armiyani saqlab turish uchun yetarli emasedi. Markaziy hokimiyatning zaiflashuvi natijasida yer egaligi yanayirik am aldorlar qo'liga o'tdi, bu holat ularga qarshi dehqonlarqo'zg'olonlariga sabab bo'1di. Shu bilan birga, partiyalam ing hokim iyat uchun o'zaro kurashlari ham avj oldi. Bulam ing barchasitashqi bosqin oldida Koreyani zaif qilib ko'rsatayotgan edi.XVI asr oxirida Manjuriyada Nurxachi boshchiligidagi chjurchjen nomli tarqoq ko'chm anchi qabilalar birlashgan. 1616 yili ularSo'nggi Sin davlati tuzilganligini e'lon qildi (m azkur davrdanboshlab chjurchjenlar manjurlar deb atala boshlagan), 1618 yildaesa yangi tashkil etilgan m am lakat Min imperiyasiga qarshi um shboshlaydi.Van Sonjo vafotidan keyin, 1608 yilda taxtga o'tirgan uning o'g'li Kvanxe-gun (uning ortida "Katta shimoliy partiya" turgan)betaraflik siyosatini olib borib, urushayotgan har ikki tomongachap berishga harakat qilgan. Minlar 1619 yil Koreyaga qarshiharbiy harakatlarini boshlaydi va ularga 13 ming askar yordamgakeladi. Shunga qaramasdan, ularga qarshilik ko'rsatm aslik haqidako'rsatm a berilib, m abodo manjurlar taslim bo'lsa, ularni asirgaolishni rejalashtirgan edi, lekin Fuche uchun bo'1gan jangda Min qo’shinlari tor-mor etilgan.. So’nggi Choson biroq, 1623 yil Kvanxe-gun "g'arb " tarafdorlari guruhi tomonidan o'z joyidan siljitildi, uning o'rniga taxtga van Injo 9 (1623-1649)ni o'tqazishdi. G 'arbliklarning tashqi siyosati Min tom onida edi.Manjurlar orqasida Min davlati kabi ittifoqchisi bo’lgan mamlakat hududiga qarshi urush boshlashga jazm eta olmaganlar. Shuning uchun 1627 yilning boshida ularning 30 minglik armiyasi Koreyaga bostirib kirdi. Van Injo saroy ahli bilan Kanxvado oroligayashirindi. Mamlakat bo'ylab harakatlanayotgan manjurlar xalqning qarshiligiga duch keldi. O’sha yilning bahorida mamlakatlar o'rtasida "do'stlik " bitim imzolandi va bitim ga ko'ra Koreya vassalga aylandi. Bu holat mamlakatda jiddiy noroziliklarga sababbo'ldi.1636 yil Nurxachining o'g'li Abaxay yangi Sin im periyasi tuzilganligini e'lon qildi va Koreyadan vassal sifatidagi tobelikni talab qildi. Mamlakatda "g'arbliklar"ning tashqi siyosatiga qarshi noroziliklar kuchaydi va van Injo ulardan ajralganliklarini e'lon qilib,manjurlar elchisini qabul qilishdan bosh tortdi. Shu yilning o'zidam anjurlarning 100 minglik qo'shini Koreyaga bostirib kirdi Seulegallanganidan so'ng ular van Injo yashiringan tog‘dagi Namxan qalasini qurshab olishdi. 1637 yilning boshida van taslim bo'ldi va Sinning vassalligini tan oldi.Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish Yaponlar bilan bo'lgan Imjin urushi va manjurlar bosqini Koreyani halokat yoqasiga olib keldi. Ishlab chiqarish va iqtisodiyotda inqiroz ro'y berdi. Foydalaniladigan yer maydonlari2/3 qismga qisqardi. Natijada hosil miqdori ham halokatli holatgakelib qoldi: xususan, 1670-1671 yillarda mamlakatda 1 mln.dan ziyodaholi ochlik natijasida qirilib ketdi. Yana bir ofat mamlakatga tarqalgan epidemiya (1699, 1708; 1718-yillarda) edi.Hokimiyatning zaifligi yerlarga o'zboshimchalik bilan egalik qilinishiga olib keldi. Yerga shaxsiy egalik qilish o'sib bordi Amaldorlarga in'om etilgan yerlar soliqlardan ozod qilindi. Mamlakatg'aznasini toMdirish maqsadida hukumat dvoryanlik unvonlari va quyi tabaqa lavozimlarini sota boshladi. Shu tufayli saroy amaldorligiga otkaziladigan imtihonlargacha amaldorlarning nomlari ma’lum bolib ulgurgandi. Ularni harbiy xizmatga ola boshlagan. To'lov evaziga nobilarga ozodlik va’da qilindi. Shu bilan birga konfutsiylikning tabaqalashuviga asoslangan jamiyat yemirila boshladi. Urushsiz davom etgan uzoq vaqt mobaynida iqtisodiyot, ishlab chiqarish va tovar-pul munosabatlari jonlandi. 10 Hukumat yana "Dehqonchilikni rag'batlantirish" siyosatiga qaytdi. 1608- yilda turli xildagi to'lovlarga yagona soliq tizimi joriyetildi. Soliqlar faqat yer egalaridan olina boshladi. Mazkur holat dastlab Kyongi viloyatida joriy etildi, ammo bundan manfaatdor bo'lmagan mansabdorlar va yer egalari norozilik bildira boshladi. Mamlakatda foydalaniladigan yer maydonlarining kengayishi sug'orish tizimining ham takomillashuviga olib keldi. An'anaviy madaniyatning bir bo'lagi sifatida mamlakatda jenshen yetishtirila boshlandi, shuningdek, Yaponiya va Xitoydan tamaki, qalampir,qovoq, pomidor va batat yetishtirish o'zlashtirildi. Paxta yetishtirishva bog'dorchilik rivojlana boshladi.Yersiz dehqonlar o'ziga xos "olovli maydon"ni tashkil qilib,tog'lardagi o'sim liklarni yoqib, daraxtlarni kesib, o'rmonlarni o'zlashtirish bilan shug'ullanishgan. Harbiy jihatdan qurollanishga alohida e'tibor berildi. Kamon va nayzalar o'qotar qurollar orasidan siqib chiqarila boshlandi. To'p va fugaslar, shuningdek, bir vaqtning o'zida 50 ta miltiq o'rnatilgan(10 ta m iltiqdan bir vaqtning o'zida o‘q uzilgan)xvachxa("olovliarava") - arava tayyorlana boshlandi. Buni o'sha davring birdaniga o'q uzadigan zamonaviy tizimi deyish mumkin edi. Shuningdek, "Toshbaqa-kema" va yengil kemalar yasala boshladi. 3 Yaponlarning bosqini natijasida bir qator bosmaxonalar vayron qilingan edi. Keyinchalik Yaponiyada kitob bosishning asosini tashkil etgan metalldan yasalgan harflar olib ketilgan bo‘lsa-da, XVII asrning o'rtalariga kelib bir qancha yuz minglab bosma belgilar ishlab chiqarildi. Natijada kitoblar Imjin urushidan oldingi davrdagidan ko'proq nashr etila boshlandi 4 .Metalldan foydalanish nafaqat qo'shin uchun, balki urushgacha taraqqiy etmagan iqtisodiyotda ham katta ahamiyatga ega bo'ldi. Xususan, kumush qazib olish rivojlandi. Qo'rg'oshin, oltin konlarini izlash, mis va temir qazib ochish ishlari yanada jadallashdi.Hukumat konchilik ishlariga e'tibor qarata boshladi. Kon ishi bilan shug'ullanish odamlarning dehqonchilikdan chekinish xavfinipaydo qildi. Shuning uchun XVIII asr o'rtalarida ko'plab konchi vaqazuvchilar o'zlarining topgan 3 И.Л. Синько – "Корея: история и культура" 4 К.Е. Левин – “Корея в эпоху династии Чосон (1392–1910)” 11 metallarini yashirishgan.Ishlab chiqarishning rivojianishi savdo-sotiq jonlanishiga olibkeldi. Shaharda yashovchilar (xususan, Seul va Kesonda) dehqonchilikdan savdo-sotiq bilan shug'ullanishga o'tdilar. Savdogarlar qatlami shakllandi. Bu holat mamlakat miqyosidagi savdo munosabatlariga keskin raqobat ruhini olib kirdi. Savdo aylanmasi yerlarga ham kirib keldi. Savdogarlar Xitoy va Yaponiya bilan faol savdo aloqalarini olib bora boshladilar Agar XVII asro'rtalarida savdoda asosiy rolni davlat o'ynagan bo'lsa, endilikda, uning o'rnini xususiy tadbirkorlar va noqonuniy savdo aloqalari egalladi.Savdo-sotiq munosabatlari o'sib borishi pul muomalasi rivojlanishiga turtki bo'ldi. Ommaviy ravishda pul zarb qilina boshladi. Ma'lum miqdordagi mablag' evaziga yollanib ishlovchilar paydo bo'ldi. Bu esa sudxo'rlikning kengayishiga olib keldi.Tovar-pul munosabatlari rivojlanishi hamda yirik yer egaligining o'sib borishi, dehqonlar va mayda ishlab chiqaruvchilarning ommaviy noroziligini keltirib chiqardi. Shuningdek, ular Manjuriyaning qator shaharlariga ko'chib ketib, u yerda yollanma mehnat bilan shug'ullana boshlashdi. 12 1.2. Ichki siyosiy kurashlar va saroydagi fraksiyalar Dehqonlar yerlarining egallanishi, shafqatsiz ekspluatatsiya, hosilsiz yillardagi ochlik tufayli XVII-XVIIIasrlarda dehqonlar isyonlari (1607, 1623, 1653, 1659, 1667, 1670, 1671, 1703, 1708, 1710, 1723, 1727, 1733, 1738, 1741, 1752, 17 2, 1800-yillarda) butun mamlakatni larzaga soldi. Siyosiy beqarorlik hokimiyat uchun partiyalarning o'zaro kurashlariga sabab bo‘ldi. Bu holat ayniqsa, mamlakatda hokimiyatga goh u goh bu partiyaning kelishini afzal ko’rgan van Sukchone (1674-1720) hukmronligi davrida birmuncha avj oldi. 1674 yili hukumat tepasidagi "g'arbiy partiya" "janubiy partiya" tomonidan ag'darib tashlandi. Shunday bo'lsa-da, 1680-yilda janubliklar o'rtasida kelishmovchiliklar va ajralishlar ro'y berib, hokimiyatni Son Si Ryol (1607-1689) boshliq g'arbliklar egalladi. O’z navbatida, 1683 yili g'arbliklar ham yakson etildi. 1689 yil yana hokimiyatga janubliklar keldi. Son Si Ryol va uning tarafdorlari qatl etildi.1694 yilda esa janubliklar yana g'arbliklar bilan almashdi va hokimiyatga goh "qariyalar", goh "yoshlar" boshchiligidagi hukumat keldi 5 . Shu sababli hokimiyatga yangi hukum atning kelishi aksariyat holatlarda g'alayonlar va turli qatllar bilan qarshi olingan. Van Yonjo (1724-1776 yy.) va Chonjo (1776-1800 yy.)larning o'z hukmronlik davrlarida partiyalararo kelishmovchiliklarni to'xtatishga qaratilgan harakatlari (bir-birlariga e'tiroz bildirish taqiqlangan, hokimiyatga vakillar turli partiya va viloyatlardan taklif etilgan, kelishmovchiliklarning tashkilotchilari shafqatsiz jazolangan vaboshqalar) natijasida, garchi mazkur holat butunlay barham topmagan bo'lsa-da, birmuncha pasaydiKoreya uchun yana bir siyosiy sinov - bu Yevropa dunyosi bilan tanishuv edi. 6 Xitoy orqali bir necha vaqt davomida elchilar, Koreya tashqarisida bo'lgan xristianlik vakolatxonalari, shuningdek, kema halokatidan jabr ko'rgan yevropalik dengizchilar (1628, 1653-yillar) va koreyslarning o'zlari mamlakatga Yevropa yutuqlarini olib kira boshladilar 7 . 5 Michael Breen "The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies" St. Martins Grifin 1999 6 Han Young-wook "The Fall of the Korean Empire" 7 13 Koreyslar Yevropa xaritasi bilan tanishib, kemalar qatnovi, Yevropaning to'p va miltiqlari, astronomiyaga oidkitoblarni, soatlar, kuzatish durbinlari, katolik mazhabiga oid yangi ma'lumotlarni o'rgandilar. Yashirin holda cherkovlar tashkil qilinib, unda oddiy aholiga barchaning Xudo oldida tengligi g'oyasi ilgari surila boshladi. Shuning uchun mamlakat konfutsiylik mamlakati deb e'lon qilinib, bu borada xorijJiklar bilan aloqalar olib borish taqiqlandi. 1785 yilda mamlakatga katolik diniga oid adabiyotlarni olib kirish taqiqlandi, 1788 yilda esa ular musodara qilinib, yoqib yuborila boshlandi. Koreys missionerlariga nisbatan qatl va badarg'a qilish kabi jazolar belgilandi. Islohotlar zaruriyati chjusianlikning hayotiy xolatiga oid munozaralariga sabab bo'ldi. "G'arblik" va "Janubliklar" uzoq vaqt davomida agar birinchi o'g'il emas, balki ikkinchi o'g'il bo'lsa va uning o'limi uchun uning onasi qancha vaqt davomida motam tutishi kerak, yoki agar oilada motam bo'lsa, amaldor elchi qabulida ishtirok etishdan bo'yin tovlashi mumkinmi degan masalalarda bahslar bo'ldi. 1800 yili van Chinjoning vafotidan keyin taxtga uning 11 yoshli o'g'li Sunjo (1800-1834) o'tiradi. Yana ikkita van (hukmdor) ham o'smirlik yoshida taxtga chiqqan bo'lib, van Xonjon (1834-1849) 8 yoshida, van Chxoljon (1849-1863) esa 17 yoshda bo'lgan. Mazkr hukmdorlarning barchasi andonlik Kimlar sulolasi ayollariga uylanganliklari bois, 60 yildan ortiqroq vaqt davomida amalda hokimiyat ularning xotinlarining qarindoshlariga tegishli bo'lgan. Bu davr mamlakatda poraxo'rlikning kuchayishi, iqtisodiyotning pasayishi, dehqonlar qo‘zg 'olonlari, xristianlik va umuman, hurfikrlikning ta'qib ostiga olinishi bilan xarakterlanadi.Bu davrda K oreyada siyosiy hayot cheklangan bo'lib, mamlakat agrar, asosan, natural xo'jalik va kustar (hunarmandchilik) ishlab chiqarishga asoslangan edi. Manufaktura va mashina-fabrikalar sanoati bo'lagman . Katta yer egalari soliqlardan ozod etilgan. XIXasr o 'rtalarid aular mamlakat yer fondining 47 foizidan ko'prog'iga egalik qilganlar. Hatto, bu davrda yerlarning bir qismi davlat ro'yxatiga ham kiritilmagan. Soliqlarni to'lash , asosan, o'ta qashshoqlikda yashovchi dehqonlarning zimasiga tushgan. Dehqonlarning bor-yo'g'i 10 foizigina 14 o'zlarining yerlariga ega bo'lganlar. Qolganlari yerlarni ijaraga olib ishlaganlar yoki pomeshchiklarning yeridan qullik sharoitida foyalanganlar. Asosiy soliqlarni to'lash va majburiyatlarni bajarish qashshoq dehqonlarning chekiga tushgan. XIX asrning birinchi yarmida 40 dan ortiq soliqlar bo'lgan. XIX asrning birinchi yarmida Koreya doimiy qiyinchiliklarni boshidan kechirgan. Suv toshqini (1814 va 1817-yillar), hosilsizlik va ocharchilik (1809, 1814, 1815, 1832-yillar), epidemiya (1815, 1821 -1822, 1833 yillarda) shular jumlasidandir. Natijada aholi soni kamaygan. Ocharchilik va qashshoqlik tufayli dehqonlar ijara yerlarini tashlab tog'larga qochib ketishadi. Ular tog'dagi changalzorlarni yoqib, uyerda kichik- kichik yer maydonlari ochishadi. XIX asr o'rtalarida Koreya yer fondining deyarli 1/3 qismi tashlandiq holga kelib qoladi. Ko'pchi]ik dehqonlar daydi hayot kechirib, natijada chegaradosh mamlakatlarga ko'chish ommaviy tus ola boshlaydi. Aynan bunday vaziyatda Xon Gyonne "adolat" o'rnatish uchun Pxyonan provinsiyasida yirik dehqonlar qo'zg'loni (1811 -1812 yy.) ( Xamgyon, Chejudo oroli (1813-y.) va Seulda (1813, 1815-yillarda) g'alayonlar bo’lib o'tgan. Ayniqsa, van Chxoljonning hukmronlik yillarida g'alayonlar butun mamlakatni qamrab oldi.1862-yili mamlakatda 20 dan ortiq uyezdlarni qamrab olgan yirik qo'zg'olonlar bo’lgan. Qo'zg'olonchilar amaldorlarning o'zboshimchaligi va zo'ravonligini tugatishni, shuningdek, soliqlarning kamaytirilishini talab qilib chiqqanlar. 1862 va 1863-yillarda qozg'olonchilar tomonidan Chxve che U (1824 -1865 )ning "tonxak" g'oyasi ilgari surildi. "Odam Osmonga teng", - deydi Chxve Che U. U mamlakat hokimiyatidan aholing har biri bilan yaxshi munosabatda bo’lishini, dehqonlarni qashshoqlikdan xalos qilishni, shuningek, amaldorlarning mansablari o’z manfaatini suiste'mol qilmasliklarini talab qilgan. Oxiratda hayot yo'q, shuning uchun ham odamlar o'z omadlarini dunyoviy hayotdan kutishga haqlilar.Tenglik haqidagi tonxak g'oyasi konfutsiylikning yuqori va quyi tabaqa haqidagi ta’limotini rad etgan. Tonxak ("sharqiy ") nomli yangi ta’limot soxak("g'arbiy ta’limot" yoxud katolik ta’limoti) ta’limotiga qarama-qarshi holda talqin etilgan. Chxve Che U o'z g'oyalarini musiqa 15 orqali ifodalagan bo’lib, uning qo‘shiqlari o 'z vaqtida dehqonlar o 'rtasida o'ziga xos chaqiriqqa aylangan. Siyosiy beqarorlik va “Inqiroz davri” 1800-yillarda Chosonning siyosiy tizimi barqaror bo‘lmagan, bu esa siyosiy beqarorlikka olib keldi. Qirol Yongjo (1724– 1776) davrida amalga oshirilgan ba’zi islohotlarga qaramay, 19-asr boshlarida siyosiy tizim o‘zgarishlarga muhtoj edi. Saroyda hokimiyat uchun kurashlar, bir necha siyosiy guruhlar o‘rtasidagi raqobat va siyosiy inqirozlar Chosonning ichki siyosatini buzgan. 8 Sedojongchi va regentlik davri (1864–1897) 19-asrning oxirida, Qirol Gojong yosh bo‘lgani sababli, uning o‘rniga regentlik siyosati (Sedojongchi) joriy qilindi. Bu davrda regentlar davlatni boshqarish huquqini qo‘lga kiritganlar. Asosan, qirolning onasi yoki uning qarindoshlari davlatni boshqarishga harakat qilgan. Bu davrda saroyda siyosiy ziddiyatlar va hokimiyat uchun kurashlar kuchaydi. Saroy inqirozi va xalq qo‘zg‘olonlari Siyosiy beqarorlikdan foydalanib, turli siyosiy guruhlar va fraksiyalar o‘rtasida doimiy kurashlar davom etdi. Saroydagi fitnalar va qo‘zg‘olonlar kuchaygan va bu holat saroydagi siyosiy barqarorlikni yanada susaytirdi. Bu davrda siyosiy fraksiyalar o‘rtasidagi kurashlar faqatgina hukumatga emas, balki xalqning holatiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Yaponiyaga qarshi siyosat va Chosonning zaiflashuvi Chosonning siyosiy tizimi a Yaponiya va Xitoy tomonidan bosimga duch keldi. Yaponiyaning Meiji inqilobi va Xitoyning Qing imperiyasi bilan aloqalari Chosonning siyosiy barqarorligiga ta’sir ko‘rsatdi. Yaponiyaning kuchli siyosiy bosimi Chosonning ichki siyosatida katta o‘zgarishlarga olib keldi. 19-asrda Koreya, Xitoy va Yaponiyaning o‘rtasida kuchli siyosiy aloqalar va kurashlar yuzaga keldi. Saroydagi siyosiy kurashlarning ta’siri Choson sulolasining siyosiy tizimida o‘zgarishlar ko‘p bo‘lgan, ayniqsa saroydagi kuchli fraksiyalararo kurashlar va raqobatlar sababli davlat boshqaruvi zaiflashdi. Bu siyosiy tizimning islohotlarga muhtojligini ko‘rsatdi va ko‘plab siyosiy guruhlar o‘z ta’sirlarini kuchaytirishga harakat qildi. Chosonning ichki siyosiy beqarorligi va mavjud siyosiy tizimdagi 8 Andre Schmid "Korea and the Politics of Imperialism, 1876-1910" Columbia University Press 2002 16 ziddiyatlar, so‘nggi yillarda mamlakatning tashqi siyosatida ham o‘zgarishlarga olib keldi. 1.3.Tashqi tahdidlar:Xitoy, Yaponiya va G’arb bilan munosabatlar Zaiflashgan va eskirgan izolyatsionizm tizimining tugatilishiga va xorijiy davlatlar va ular bilan birga kapitalistik munosabatlar tizimining kirib kelishiga sharoit yaratganligini ham alohida e'tirof etish maqsadga mufoviqdir. XIXasrning ikkinchi yarmida Koreya turli mamlakatlarning xomashyo bozoriga va arzon ishchi kuchiga ega o 'ziga xos maydonga aylandi. Vaqt-vaqti bilan inglizlar, ruslar, fransuzlar, amerikaliklar va yaponlar Koreya hududida paydo bo'la boshladi. Ularning harakatlari Koreya bilan munosabatlarni o'rnatish orqali mamlakatdagi ichki ziddiyatlardan foydalanib, Koreya hukumatini qaram qilishga qaratilgan edi. Bu davrda uch fransuz missioneri yashirin holda Koreya hududiga kirib kelganligi uchun 1839-yilda o'lim jazosiga hukm qilindi. 1846-yili Koreya hududida fransuzlarninguchta harbiy kemasi, 1847- yilda esa yana ikkita harbiy kemasi paydo bo'ldi. 19-asrda Cho n sulolasi o‘z tarixidagi eng og‘ir va hal qiluvchi davrni boshdan kechirdi. Bu davrda mamlakat bir vaqtning o‘zida ichki siyosiy beqarorlik, iqtisodiy zaiflik va kuchayib borayotgan tashqi bosimlar bilan yuzma-yuz keldi. Asosan Qing (Xitoy) imperiyasiga vazal maqomida bo‘lgan Choson Xitoyning himoyasiga suyanib yashab kelgan edi. Biroq Qing imperiyasi XIX asrda opium urushlari, ichki isyonlar (xususan, Taiping isyoni) va Yevropa mustamlakachilari bilan bo‘lgan to‘qnashuvlar sabab kuchli inqirozga yuz tutdi. Bu esa Choson uchun katta geosiyosiy bo‘shliq hosil qildi. Qing zaiflashar ekan, Koreya o‘zini tobora ko‘proq mustaqil tutishga harakat qildi, biroq bu orada boshqa yirik kuchlar, ayniqsa Yaponiya va G‘arb davlatlari Choson ustidan o‘z nazoratini o‘rnatishga urinayotgan edi. 1868-yilda Yaponiyada boshlangan Meiji islohotlari bu davlatni qisqa muddat ichida harbiy va iqtisodiy jihatdan kuchli imperiyaga aylantirdi. Yaponiya Chosonni Osiyodagi o‘z manfaatlari uchun muhim strategik hudud deb bildi. 1876- yilda Ganghwa oroli voqeasidan so‘ng Yaponiya Chosonni Ganghwa 17 shartnomasini imzolashga majbur qildi. Bu shartnoma Koreya tarixida birinchi bo‘lib uning “tashqi dunyoga ochilishi”ni belgiladi, lekin ayni vaqtda Yaponiya uchun katta ustunliklar yaratdi — diplomatik vakolatxonalar ochish, erkin savdo qilish, sud imtiyozlariga ega bo‘lish huquqlari shu jumlaga kiradi. Bu Yaponiyaning Koreya ustidan de facto ta’sirini belgilab berdi . Bu jarayonlarda G‘arb davlatlari ham Koreyaga qiziqish bildira boshladi 9 . Fransiya, Britaniya va AQSh kabi davlatlar Koreyani o‘z savdo va missiya faoliyatlari uchun ochishga harakat qildilar va bunga erishdilar. 1866-yilda Fransuz missionerlari Chosonda o‘ldirilganidan so‘ng Fransiya harbiy flot bilan Koreya qirg‘oqlariga bostirib kirdi. 1871-yilda AQSh floti ham shunga o‘xshash tarzda harbiy operatsiya o‘tkazdi(Sinmiyangyo), biroq har ikki harakat Koreya tomonidan rad etildi.Biroq,oxir-oqibat,1882-yilda AQSh bilan Choson o‘zaro tinchlik va do‘stlik shartnomasini imzoladi.Keyingi yillarda Rossiya, Germaniya, Britaniya va boshqa davlatlar bilan diplomatik munosabatlar imzoladi 10 . Yaponiya va Rossiya o‘rtasidagi raqobat 1890-yillarda Koreya ustidan nazorat uchun kurashga aylana boshladi. Yaponiya saroy ichidagi ba’zi islohotchi guruhlarni, Rossiya esa konservativ fraksiyalarni qo‘llab-quvvatladi. Bu esa ichki siyosiy kurashni yanada murakkablashtirdi. 1894–1895-yillardagi Xitoy–Yaponiya urushi Koreya uchun burilish nuqtasi bo‘ldi. Yaponiya urushda g‘alaba qozonib, Shimonoseki shartnomasiga muvofiq, Qing imperiyasini Koreya ustidan butun ta’siridan voz kechishga majbur qildi. Shu tariqa Koreya ilk bor “mustaqil davlat” deb e’lon qilindi, biroq amalda Yaponiyaning bevosita siyosiy va iqtisodiy ta’siriga tushdi. Bu davrda Koreya ichida zamonaviy islohotlar o‘tkazishga harakat qilindi. Gabo islohotlari (1894–1896) deb atalgan bu jarayonda davlat tuzilmasi, sud va 9 Michael Breen "The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies" St. Martins Grifin 1999 10 Adrian Buzo"The Making of Modern Korea" Routledge 2022 18 soliq tizimi, kiyinish madaniyati va harbiy tizimda katta o‘zgarishlar qilindi. Ammo bu islohotlar Yaponiyaga qaram bo‘lgan holda amalga oshirilgani sababli xalq va saroy ichidagi ayrim guruhlar tomonidan qarshilikka uchradi. Ayniqsa qirolicha Myonseong Yaponiyaga qarshi siyosat yuritdi va Rossiya bilan yaqinlashishga harakat qildi. Natijada, 1895-yilda Yaponiyaga sodiq kuchlar qirolichani saroyda o‘ldirdi. Bu voqea Yaponiya ta’sirining ekstremal bosqichga o‘tganini ko‘rsatdi. Qirol Gojong Rossiya elchixonasiga boshpana olib, saroydan vaqtincha chiqib ketdi (1896–1897), bu esa Koreyaning mustaqilligiga oid diplomatik masalalarni yanada murakkablashtirdi. 1897-yilda Qirol Gojong o‘zini imperator deb e’lon qilib, Koreya imperiyasini (Daehanjaeguk) tuzdi. Bu orqali u Xitoyning ta’siridan to‘liq voz kechganini e’lon qilmoqchi edi, lekin bu harakatlar real mustaqillik keltirmadi. 1904–1905-yillardagi Rossiya–Yaponiya urushi Yaponiya foydasiga hal bo‘ldi va bu urush natijasida Yaponiya Koreyada yagona dominant kuchga aylandi. 1905-yilda Eulsa shartnomasi orqali Koreya Yaponiya protektoratiga aylantirildi. Endilikda tashqi siyosat to‘liq Yaponiyaning nazoratiga o‘tdi. Nihoyat, 1910-yilda Yaponiya Koreyani rasmiy ravishda anneksiya qildi va Choson sulolasi tugatildi. 500 yillik tarixga ega bo‘lgan bu sulola g‘arb mustamlakachiligi, mintaqaviy imperiyalar kurashi va ichki siyosiy zaifliklar natijasida tarix sahnasidan chiqdi. 19 II BOB. IJTIMOIY-IQTISODIY JARAYONLAR VA ISLOHOT URUNISHLARI. 2.1. Aholi tarkibi va ijtimoiy tabaqalanish Choson sulolasi (1392–1910) davrida Koreya jamiyati qat’iy ijtimoiy tabaqalarga bo‘lingan bo‘lib, konfutsiylik tamoyillari asosida tuzilgan ierarxik tuzilma mavjud edi. Bu tizimda insonning tug‘ilishi, oilaviy kelib chiqishi, lavozimi va kasbi uning jamiyatdagi o‘rnini aniq belgilab berar edi. Jamiyat rasmiy ravishda “yangban” (zodagonlar), “chungin” (o‘rta tabaqa), “sangmin” (oddiy xalq) va “chonmin” (quyi tabaqa) kabi qatlamlarga bo‘lingan edi. Bu qatlamlar o‘rtasida ijtimoiy harakatlilik juda cheklangan bo‘lib, odatda odamlar tug‘ilgan tabaqasida umrini yakunlardi.“Yangban” tabaqasi — Choson jamiyatining eng yuqori qatlamini tashkil etgan zodagonlar sinfi bo‘lib, ular fuqarolik (munban) va harbiy (muban) amaldorlik lavozimlarini egallaganlar. Ular Konfutsiylik ilmlarida tahsil olgan, davlat imtihonlarida (kwagŏ) yuqori ball olgan va davlatni boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynagan. Yangbanlar nafaqat siyosiy, balki madaniy va iqtisodiy ustunlikka ham ega edilar. Ular ko‘plab yer-suvlarga egalik qilgan, o‘zlarining mulklarini ishlatishda sangmin tabaqasidagi dehqonlardan foydalanganlar. Shuningdek, ular o‘zlarini jamiyatning axloqiy yetakchilari deb bilganlar va o‘z ijtimoiy maqomlarini ma'naviy ustunlik orqali asoslashgan.“Chungin” — o‘rta tabaqa vakillari bo‘lib, ular yangbanlar bilan oddiy xalq o‘rtasida vositachi sifatida faoliyat yuritganlar. Ular asosan texnik mutaxassislar, tibbiyot xodimlari, tarjimonlar, muhandislar va statistik yozuvchilar bo‘lgan. Ularning jamiyatdagi mavqei nisbatan barqaror bo‘lib, ayrim hollarda davlat xizmatida ishlashlari mumkin edi. Biroq ular yangbanlar singari siyosiy kuchga ega emas edilar. Shunga qaramay, chunginlar savodxon va ilm-fanga moyil tabaqa bo‘lib, jamiyat taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. “Sangmin” — bu Choson jamiyatining eng keng qatlamini tashkil etgan oddiy xalq, ya’ni dehqonlar, hunarmandlar, baliqchilar va savdogarlar sinfi edi. Garchi ular past maqomga ega bo‘lishsa-da, aynan sangminlar davlatning iqtisodiy 20 poydevorini tashkil etganlar. Soliqlar, majburiy mehnat (corvée), harbiy xizmat va boshqa yuklamalar aynan ushbu qatlam zimmasiga tushgan. Dehqonlar yer ishlash orqali yangbanlar mulkini boshqarar, hunarmandlar esa o‘z mahsulotlari bilan bozorni ta’minlardi. Aksariyat sangminlar o‘z yerlariga ega bo‘lmagan, balki yangbanlar yoki davlat yerlarida ishlovchi ko‘chmas dehqonlar bo‘lgan. Shunga qaramay, ba’zi boy savdogarlar yoki ishlab chiqaruvchilar ijtimoiy nufuz orttirishga harakat qilgan, biroq bu harakatlar rasmiy ijtimoiy cheklovlarga to‘qnash kelgan 11 .“Chonmin” — jamiyatning eng quyi tabaqasini tashkil etganlar bo‘lib, ular ijtimoiy jihatdan kamsitilgan, ayrim hollarda esa shunchaki “nopok” deb qaralgan kasblarda ishlaganlar: bu qatlamga qassoblar, qabrkovchilar, jazoga mas’ul bo‘lganlar va qul bo‘lgan kishilar kirgan. Chonminlar insoniy huquqlardan deyarli mahrum bo‘lgan va nasl-nasab jihatidan ham ijtimoiy o‘sishga imkoniyatsiz edi. Ular o‘z oilalari bilan birga quldorlik holatida yashar, farzandlari ham o‘zlarining ijtimoiy maqomini meros qilib olardi. Bu qatlamda eng og‘ir ahvol “nobi” deb ataluvchi qullarga to‘g‘ri kelgan — ular davlat yoki xususiy shaxslarga tegishli bo‘lib, mulk sifatida qaralgan. Bundan tashqari, XIX asrda Choson jamiyatida ijtimoiy tuzilma asta-sekin eriy boshladi. Garchi rasmiy tabaqalanish saqlanib qolgan bo‘lsa-da, iqtisodiy o‘zgarishlar va tashqi bosimlar jamiyatdagi real ijtimoiy aloqalarni murakkablashtirdi. Ba’zi yangbanlar kambag‘allashdi, ba’zi sangminlar esa boyib, kuchli savdogar va yer egasiga aylandi. Bu holat ijtimoiy ierarxiyani zaiflashtirdi va yangban maqomini moliyaviy qudrat emas, balki urf-odat asosida saqlab qolishga majbur qildi 12 . Shu bilan birga, G‘arb va Yaponiya bilan bo‘lgan aloqalar sababli yangi bilim va kasblar jamiyatga kira boshladi, bu esa ijtimoiy mobilizatsiyaning boshlanishiga sabab bo‘ldi.Natijada, 19-asr oxiriga kelib, Choson jamiyati an’anaviy konfutsiylik asosidagi qat’iy ijtimoiy tuzilmasini saqlab turgan bo‘lsa-da, real holatda bu tuzilma kuchsizlana boshlagan edi. 11 Yu Hyung-sang "Korean History: Discovery of its Characteristics and Developments" Hollym International Corp 2004 12 Kim Kyong-Don "Confucianism and Modernization in East Asia" Palgrave Macmillan 2017 21 Ijtimoiy islohotlar, tashqi bosimlar va iqtisodiy ehtiyojlar odamlarni harakatlantirdi, yangi tabaqalar shakllandi, eski maqomlar esa o‘z obro‘sini yo‘qota boshladi. Ayniqsa, 1894-yildagi Gabo islohotlari natijasida ba’zi rasmiy tabaqaviy ajratmalar bekor qilindi, ammo bu islohotlar ancha cheklangan va rasmiy darajada amalga oshirilgan bo‘lib, jamiyat ongida bu bo‘linmalar hali uzoq vaqt saqlanib turdi. Choson davridagi ijtimoiy tizim konfutsiylik mafkurasiga chuqur asoslangan edi. Konfutsiylik nafaqat siyosiy tuzumni, balki insonlar orasidagi ijtimoiy munosabatlarni ham qat’iy tartibga solardi. Ushbu mafkura erkaklar ustunligini (patriarxal tizimni), kattalarga bo‘ysunishni va qat’iy ijtimoiy rollarni ta’minlardi. Aholi uchun davlat xizmatiga kirish asosiy orzu edi, lekin bu faqat yangban tabaqasiga tegishli oilalarda tug‘ilganlar uchun ochiq edi. Ular bolaligidan konfutsiylik falsafasi, she’riyat, tarix va klassik matnlarni o‘rganishga majbur edilar, chunki davlat xizmatiga kirish uchun kwagŏ — serqatlam, darajali imtihon tizimidan o‘tish talab qilinardi. Boshqa tabaqalarning, ayniqsa sangmin va chonminlar sinfining davlat xizmatida ishlash imkoniyati deyarli yo‘q edi.Ijtimoiy tabaqalanish jinsga ko‘ra ham ajratilgan edi. Ayollar, hatto yangban oilalarida tug‘ilganlar ham, jamiyatda ikkinchi darajali mavqega ega edilar. Ular asosan uy- ro‘zg‘or ishlari, bola tarbiyasi va erlariga sadoqat bilan xizmat qilish vazifasida bo‘lgan. Ularning ko‘pchiligi o‘qish-yozishni o‘rganmagan, faqatgina boy zodagon oilalardagi ba’zi ayollar savodli bo‘lishi mumkin edi. Past tabaqadagi ayollar esa qattiq mehnat bilan kun kechirgan — ular yerda ishlash, uy xizmatlari va hunarmandchilik bilan shug‘ullangan. Shuningdek, jamiyatda “gisaeng” deb atalgan san’atkor ayollar guruhi mavjud edi. Ular raqs, musiqa, she’r va adabiyot bilan shug‘ullangan va ko‘pincha saroy yoki zodagonlar yig‘inlarida xizmat qilganlar. Gisaenglar savodli va madaniyatli bo‘lishlariga qaramay, jamiyat ularni past tabaqa sifatida baholagan.Qul mehnati — Choson jamiyatining ajralmas qismi edi. “Nobi” deb atalgan qullar davlat va xususiy shaxslarga tegishli bo‘lib, ular mehnatga, ayrim hollarda esa xizmatga majburlangan. Davlat nobilari ko‘pincha 22 hukumat binolarida yoki qishloq xo‘jaligida ishlatilgan, xususiy nobilar esa uy xizmatkorlari, dehqonlar yoki shaxsiy xizmatkorlar sifatida foydalanilgan. Qullarning huquqlari yo‘q edi, ular erkin odam sifatida ko‘rilmas edi, nikoh va oilaviy hayot ham ularning egalarining roziligi bilan amalga oshardi. XIX XX asrlarda Chosonda nobilar soni kamaydi, chunki ayrim qullar ozod qilindi yoki iqtisodiy sharoitlar ularning xizmatiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirdi. Biroq, jamiyatda qullikka asoslangan mehnat tizimi uzoq davom etdi va bu tizim ijtimoiy qatlamlar orasidagi tafovutni chuqurlashtirdi.Savdogarlar va hunarmandlar — rasmiy ijtimoiy tizimda past maqomga ega bo‘lsalar-da, XVIII XIX asrlarda Koreyada savdo va ishlab chiqarishning kengayishi bilan ularning rolida sezilarli o‘sish kuzatildi. Ayniqsa yirik shaharlarda, masalan Seul (Han’yang), Pyeongyang va Kaesongda bozorlar, ustaxonalar va savdo yo‘llari rivojlanib, yangi iqtisodiy tabaqalar paydo bo‘ldi. Ba’zi savdogarlar katta boylik orttirishga muvaffaq bo‘lishdi, ular yangbanlar bilan nikoh orqali yoki yer xaridi orqali o‘z mavqeini oshirishga harakat qilishdi. Lekin rasmiy darajada bu tabaqa hali ham “foydali, lekin past” deb hisoblangan va davlat idoralarida lavozim egallash huquqiga ega emas edi. Bu holat real hayotda yangbanlar bilan boy savdogarlar o‘rtasida ziddiyatga sabab bo‘ldi, ayniqsa XX asrda iqtisodiy inqiroz kuchaygan paytlarda.Yana bir muhim ijtimoiy guruh — diniy jamoalardir. Buddaviylik Choson davrida rasmiy e’tibordan chetda qoldirilgan bo‘lsa-da, aholining ayrim qismida saqlanib qolgan. Konfutsiylik mafkurasi hukmron bo‘lgan davrda buddist rohiblar va ibodatxonalar cheklangan darajada faoliyat yuritgan. Shuningdek, XVIII asr oxiri va XIX asrda xristianlik — ayniqsa katoliklik — Koreyada asta-sekin tarqala boshladi. Bu yangi din yangbanlar orasida ham qabul qilindi, lekin u siyosiy va mafkuraviy xavf sifatida baholandi. Katoliklik jamiyatdagi tabaqaviy tafovutlarga qarshi turgan, qullikni inkor qilgan va konfutsiylik marosimlarini rad etgan. Natijada Choson hukumati tomonidan xristianlar ko‘p bor ta’qib qilindi va hatto ommaviy qatllar sodir etildi. Biroq, bu ta’qiblar xristianlikni butunlay yo‘q qilolmadi, aksincha, u ijtimoiy norozilik kuchaygan sari kuchayib bordi. 23 24 2.2.Savdo aloqalari va ichki bozor holati XVIII-XIX-asrlar oralig‘ida Koreya tarixida muhim iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar yuz berdi. Bu davr Choson sulolasi (1392–1897) hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi va aynan shu davrda savdo-sotiq va ichki bozor tizimi asta- sekin rivojlandi. Ilk bosqichlarda iqtisodiyot asosan qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga tayangan bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan savdo faoliyati kengaydi, bozorlar soni ortdi, hunarmandchilik rivojlandi va yangi iqtisodiy qatlamlar paydo bo‘la boshladi.Koreyaning savdo markazi sifatida Hanseong (hozirgi Seul) ajralib turardi. Bu shahar nafaqat siyosiy markaz, balki iqtisodiy va madaniy jihatdan ham katta ahamiyatga ega edi. Hanseongda turli tovarlar bilan savdo qiluvchi do‘konlar, bozoru rastalar faoliyat yuritgan. Shahar ichida dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar faol ishtirok etgan bo‘lib, ular orasida ijtimoiy tabaqalanish ham kuchayib bordi. Ayrim boy savdogarlar hukumatdan maxsus ruxsatnomalar (monopoliyalar) olib, butun mintaqani tovar bilan ta’minlab turgan. Monopoliya tizimi savdo faoliyatini muayyan darajada tartibga solgan bo‘lsa-da, u ba’zan iqtisodiy erkinlikni chekladi. Savdogarlar savdo qilish uchun ruxsat olishga majbur edilar va bu imkoniyat faqat muayyan qatlam vakillarigagina berilgan. Bu holat bozor ichida raqobatni susaytirgan va ayrim mahsulotlar narxining sun’iy oshishiga olib kelgan.Ginseng (koreys jensheni) Koreyaning asosiy eksport mahsuloti bo‘lib, uning eng asosiy xaridorlari Xitoy va Yaponiyada joylashgan edi. 18-asr davomida ginseng savdosi Koreya iqtisodiyotida muhim o‘rin tutgan, hatto davlat darajasida nazorat ostida olib borilgan. Biroq, asr o‘rtalariga kelib yovvoyi ginseng zaxiralari kamayib, sun’iy yetishtirish ishlari kuchaytirildi. Bu o‘zgarish ginsengning narxiga va eksport hajmiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Koreya pul birligi sifatida asosan kumushni ishlatgan, lekin 18-asr oxirlaridan boshlab kumush taqchilligi kuzatila boshladi. Yaponiyadan kumush importi kamaygani tufayli ichki pul aylanishi izdan chiqdi. Ko‘pchilik dehqonlar to‘lovlarni natural shaklda amalga oshirishga qaytdilar. Bu holat ichki bozordagi savdo faoliyatining pasayishiga, ayniqsa qishloq joylarda, sabab bo‘ldi.Choson 25 sulolasi tashqi savdoga ehtiyotkorlik bilan yondashgan. Davlat izolyatsion siyosat olib borib, tashqi aloqalarni cheklashga intilgan. Tashqi savdo asosan Xitoy (Ming va Qing sulolalari) va Yaponiya (Tokugava syogunati) bilan olib borilgan. Xitoy bilan diplomatik missiyalar orqali savdo qilishga ruxsat berilgan bo‘lsa, Yaponiyaga nisbatan juda qat’iy cheklovlar mavjud bo‘lgan. 13 Masalan, Yaponiyaga faqat Pusan shahridagi maxsus savdo post orqali cheklangan miqdorda mahsulot chiqarish mumkin edi. Bu savdo-sotiq asosan ginseng, ipak, tibbiy o‘simliklar va hunarmandchilik buyumlarini o‘z ichiga olgan. XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida Koreyada iqtisodiy tafakkur o‘zgarib borayotgan edi. Ayniqsa, Silxak (realistik bilimlar) deb ataluvchi ilmiy-intellektual harakat bu o‘zgarishlarda muhim bo’ldi. Ushbu harakat vakillari, jumladan Pak Chiwŏn, tashqi savdoni kengaytirish, dengiz orqali xalqaro savdoga chiqish va ichki iqtisodiyotni rag‘batlantirish tarafdori edilar. Ularning fikricha, iqtisodiy yuksalishga erishish uchun savdoni kengaytirish, bozor infratuzilmasini yaxshilash va hunarmandchilikni rivojlantirish zarur edi.Ichki bozorlar sonining ko‘payishi va muntazam savdo yarmarkalari tashkil etilishi orqali viloyatlararo iqtisodiy aloqalar ham mustahkamlandi. Har bir viloyatda o‘ziga xos mahsulot yetishtirilib, ular boshqa viloyatlarga sotilgan. Masalan, tog‘li hududlardan yog‘och va ginseng, daryo bo‘yidan baliq mahsulotlari, tekislikdan esa guruch, arpa, bug‘doy singari dehqonchilik mahsulotlari bozorga chiqarilgan.Koreyada bozor kunlari an’anaviy tarzda haftaning ma’lum kunlariga belgilab qo‘yilgan bo‘lib, har bir yirik shaharda haftada bir necha bor yirik bozorlarda savdo ishlari amalga oshirilgan. Savdogarlar uzoq yo‘l bosib, mahsulot olib kelar, dehqonlar esa ortiqcha hosilini shu bozorlarda sotgan. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy faoliyatni jonlantirgan, balki ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi aloqa va madaniy almashinuvga ham sabab 13 Andre Schmid "Korea and the Politics of Imperialism, 1876-1910" Columbia University Press 2002 26 bo‘lgan.Savdo faoliyati bilan shug‘ullanuvchi yangi ijtimoiy qatlamlar vujudga keldi. Avvallari faqat yer egalari (yangbanlar) hukmronlik qilgan bo‘lsa, endilikda savdogarlar, ishlab chiqaruvchilar va shaharlik hunarmandlar iqtisodiy jihatdan mustahkam o‘ringa ega bo‘la boshladilar. Bu esa ijtimoiy ierarxiyadagi o‘zgarishlarning boshlanishiga turtki bo‘ldi. Umuman olganda, XVIII–XIX- asrlarda Koreya iqtisodiyotida savdo va ichki bozor muhim o‘rin egallagan. Tashqi savdo qat’iy nazorat ostida olib borilgan bo‘lsa-da, ichki bozorlar orqali iqtisodiy hayot jonlangan, turli ijtimoiy qatlamlar faollashgan va Silxak harakati orqali iqtisodiy mustaqillik va taraqqiyot g‘oyalari ilgari surilgan. Bu jarayonlar Koreyaning keyingi modernizatsiya davriga tayyorgarlik sifatida baholanishi mumkin. Koreyada savdo va ichki bozor tizimining kengayishi, ayniqsa 18–19-asrlarda, jamiyatning ichki tuzilishiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatdi. Ilgari faqat yerga egalik qilgan yangbanlar jamiyatning bosh qatlamini tashkil etgan bo‘lsa, savdo va hunarmandchilik rivoji bilan yangi boy ijtimoiy qatlamlar vujudga keldi. Savdogarlar, hunarmandlar va shahar aholisi asta-sekin iqtisodiy kuchga ega bo‘la boshladi. Bu jarayon esa an’anaviy ijtimoiy tizimga bosim keltira boshlagan va yangbanlar hokimiyatining kuchsizlanishiga olib kelgan.Iqtisodiyotdagi bu o‘zgarishlar ayniqsa Silxak (amaliy bilim) harakati vakillari tomonidan nazariy jihatdan qo‘llab-quvvatlangan. Ular davlat iqtisodiy siyosatida pragmatik yondashuv bo‘lishi, bozorlarni erkinlashtirish, mahsulotlarni eksport qilishga ruxsat berish, hunarmandchilik va texnologiyalarni rivojlantirish zarurligini ta’kidlagan. Misol uchun, Silxak vakili Yu Hyeongwon (1622–1673) yer munosabatlarini isloh qilish, ijarachilar manfaatlarini himoya qilish tarafdori bo‘lgan. Bu g‘oyalar 19-asrda kengroq muhokama qilina boshladi.Shuningdek, Koreyada mahalliy yarmarkalar va yirik savdo markazlarining soni ortib bordi. Har bir hududda ma’lum kunlarda bo‘lib o‘tadigan “changsi” (bozor kunlari) aholining bir joyga to‘planib, tovar ayirboshlashiga xizmat qilardi. Bu bozorlarda nafaqat oziq-ovqat mahsulotlari, balki kiyim-kechak, asbob-uskunalar, dorivor o‘simliklar, 27 sopol va yog‘och buyumlar ham sotilgan. Bu tarmoq bo‘yicha savdogarlar uzoq masofalarga sayohat qilishgan, bu esa transport va logistik tizimning shakllanishiga turtki bergan.Transport vositalarining yaxshilanmaganligi sababli mahsulot tashish uchun ot-arava, kemalar, inson kuchi (yuk ko‘taruvchilar)dan foydalanilgan. Bu holat savdoning faqat ma’lum hududlarda rivojlanishiga sabab bo‘ldi, ammo bu ham o‘z navbatida mahalliy bozorlarning strategik ahamiyatini oshirdi. Ayrim daryo bo‘yidagi shaharlar (masalan, Kaesong yoki Pyongyang) mintaqaviy savdo markazlariga aylana boshladi.Shuningdek, savdo faoliyatining ortishi Koreya jamiyatida raqobat, bozor iqtisodiyoti elementlari, narx va sifatga oid tushunchalarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Ba’zi tarixiy manbalarda bu davrda narxlar bilan spekulyatsiya qilinishi, monopoliya egalari tomonidan narxlarning sun’iy ravishda oshirilishi, shuningdek, savdo faoliyatining qishloq aholisiga bosim sifatida o‘zini ko‘rsatgan holatlar qayd etilgan 14 .Tashqi savdo borasida shuni aytish kerakki, Koreya uzoq vaqt davomida “soch’eguk” (yopiq mamlakat) siyosatini yuritgan. Biroq, 19-asr o‘rtalariga kelib, tashqi bosimlar kuchaygani sababli bu siyosat o‘zgarishga majbur bo‘ldi. Jumladan, AQSh, Frantsiya, Rossiya va boshqa davlatlar Koreya bilan savdo qilishga harakat qildi. 1876-yilda Yaponiya bilan imzolangan Ganghwa shartnomasi orqali Koreya o‘z portlarini ochishga majbur bo‘ldi. Bu shartnoma bilan Inchon, Busan va Wonsan portlari xalqaro savdoga ochildi. Bu bosqichda chet el tovarlari ichki bozorlarni egallay boshladi va mahalliy ishlab chiqaruvchilarga kuchli raqobat keltirdi.Yangi chet el mahsulotlarining kirib kelishi Koreya iste’molchilari orasida yangi talablar paydo bo‘lishiga olib keldi. Qog‘oz, choy, mato, temir mahsulotlari, mashina qismlari kabi sanoat mahsulotlari Yaponiyadan va boshqa davlatlardan Koreyaga kirib kela boshladi. 14 Park Seung "The Theory of KoreanEconomic Development" Ilsinsa 1976 28 Bu esa bir tomondan sanoatni rivojlantirishga turtki bo‘lsa, boshqa tomondan mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun qiyin iqtisodiy sharoitlar yaratdi.Aynan mana shu davr – 19-asrning ikkinchi yarmi – Koreya iqtisodiyotining burilish nuqtasi bo‘ldi. Ichki savdo va bozorlar ilgari dehqonchilikka asoslangan iqtisodiyotdan bozor munosabatlariga o‘tish jarayonini boshladi. Bu jarayon, albatta, og‘riqli kechdi, chunki eski feodal tuzum savdoni erkin rivojlanishiga qarshilik ko‘rsatar edi. Yangi savdo munosabatlari esa yangicha tafakkur va siyosiy islohotlarni talab qilardi. 29 2.3.So’nggi imperiya davrida olib borilgan islohotlar XIX-asr oxiri va XX-asr boshlarida Koreya (Choson sulolasi) siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan keskin inqiroz holatiga keldi. Ichki beqarorlik, xalq noroziligi, tashqi kuchlarning kuchayib borayotgan bosimi va eski feodal tuzumning zaiflashuvi hukumatni islohotlar o‘tkazishga majbur etdi. Bu davr Koreya tarixida tub burilish nuqtasi hisoblanadi. Garchi bu islohotlar ba’zida chet el bosimi yoki favqulodda holatlar ta’sirida boshlangan bo‘lsa-da, ular Koreya jamiyatining modernizatsiyalashuviga zamin yaratdi. Quyida ushbu davrda amalga oshirilgan asosiy islohotlar, ularning maqsadi, mazmuni va tarixiy ahamiyati to‘liq bayon etiladi. 1876-yilda Yaponiya bilan Ganghwa shartnomasining imzolanishi Koreya uchun yangi bosqichni boshlab berdi. Bu shartnoma Koreyani o‘z portlarini ochishga, Yaponiyaga savdo imtiyozlari berishga majbur etdi. Shundan so‘ng boshqa davlatlar ham Koreya bilan o‘xshash “tengsiz” shartnomalar tuza boshladi. Masalan, AQSh bilan 1882-yilda, Buyuk Britaniya bilan 1883-yilda, Germaniya, Frantsiya va Rossiya bilan esa keyingi yillarda diplomatik va savdo munosabatlari yo‘lga qo‘yildi. Bu shartnomalar tufayli Koreya o‘zining tashqi siyosiy mustaqilligini asta-sekin yo‘qota boshladi.Tashqi bosim ortib borar ekan, ichki siyosatda ham islohotlar zarurligi ayon bo‘ldi. Yaponiyaning ta’siri ostida 1880- yillarda harbiy sohada islohotlar boshlandi. G‘arb qurollariga asoslangan yangi armiya – Pyolgigun (yangi armiya) tashkil etildi. Yaponiyada ta’lim olgan yosh ofitserlar qo‘mondonlikka tayinlandi. Bu islohotlar an’anaviy harbiy kuchlar bilan to‘qnashuvga sabab bo‘ldi va 1882-yilda Imo harbiy qo‘zg‘oloni yuz berdi. Natijada, yangi armiya islohoti to‘xtatildi, biroq hukumat modernizatsiya zarurligini anglay boshladi.Koreyada islohotlar tarixidagi eng muhim bosqich Gab’o islohotlari (1894–1896) hisoblanadi. Bu islohotlar 1894-yilgi Tonghak dehqonlar qo‘zg‘oloni va shundan so‘ng yuz bergan Yaponiya-Xitoy urushi fonida boshlandi. Yaponlar Koreya ichki siyosatiga faol aralashgan holda, yangi hukumat 30 tuzdi va chuqur ijtimoiy-siyosiy islohotlarni boshladi. Gab’o islohotlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda amalga oshirildi: ijtimoiy sinflar tizimi tugatildi, ya’ni yangban, sangmin, chonmin kabi an’anaviy tabaqalar bekor qilindi; qullik va quldorlik rasmiy ravishda tugatildi; yer solig‘i va byudjet tizimi isloh qilindi; mahalliy hokimiyat boshqaruvi zamonaviylashtirildi; adliya mustaqil sohaga aylantirildi; G‘arb uslubidagi yangi maktablar ochildi; kiyinish va rasmiy muomala qoidalari modernizatsiyalandi. Gab’o islohotlari qisqa muddatda olib borilgan bo‘lsa-da, u Koreya jamiyatining ming yillik ijtimoiy tuzilishini o‘zgartirishga uringan birinchi jiddiy harakat bo‘ldi. Ushbu islohotlar ko‘plab yangbanlar va konservativ kuchlar tomonidan norozilik bilan qabul qilindi, biroq xalqning pastki qatlamlari orasida ijobiy kutib olindi.Islohotlar natijasida qirol Kojong o‘z mavqeini mustahkamlash uchun yangi yo‘l izlay boshladi. 15 1897-yilda u o‘zini imperator deb e’lon qildi va Choson o‘rniga Koreya imperiyasi (Daehanjaeguk) tuzildi. Shu bilan Xitoy ustuvorligidan voz kechish va mustaqil davlat sifatida harakat qilish niyat qilindi. 1897–1905-yillarda olib borilgan Gun’guk islohotlari Koreyada modern davlat asoslarini yaratishga qaratilgan edi. Ma’muriy tizim qayta tashkil qilinib, yangi vazirliklar – ichki ishlar, tashqi ishlar, sanoat, qishloq xo‘jaligi, adliya, ta’lim bo‘yicha alohida idoralar tashkil etildi. 16 Yangi soliq tizimi joriy etilib, fiskal boshqaruv kuchaytirildi. Telegraf, pochta, temir yo‘l tarmoqlari qurilishi boshlandi. Ilk sanoat korxonalari (paxta fabrikasi, oyna zavodi, bosmaxona) ishga tushdi.Bundan tashqari, harbiy sohada ham sezilarli yangilanishlar bo‘ldi. Armiya g‘arbona uslubda qayta tuzildi, zamonaviy qurollar xarid qilindi, harbiy akademiyalar ochildi 17 . Yangi harbiy kiyimlar, G‘arb harbiy tartib-qoidalari joriy qilindi. Ta’lim sohasida G‘arb uslubidagi boshlang‘ich va o‘rta maktablar tashkil etildi. Qizlar uchun ham maktablar ochila boshladi. Bu Koreyada ayollar ta’limi 15 Bruce Cumings "Korea’s Place in the Sun: A Modern History" W. W. Norton Company 1997 16 Ki-Baik Lee"The Korean Empire (1897–1910): A Last Attempt at Modernization" – in Korean History: A New Perspective Harvard University Press 1984 17 Robert D. Neff "The Korean Empire and the West: Diplomacy and Modernization" Seoul National University Press 2009 31 tarixining boshlanishi bo‘ldi.Ijtimoiy-madaniy sohada esa matbuot, adabiyot va milliy ong uyg‘onishi kuzatildi. 1896-yilda "Tongnip Sinmun" (Mustaqillik gazetasi) tashkil etildi – bu ilk milliy gazeta bo‘lib, unda zamonaviy fikrlar, siyosiy islohotlar va xalqni uyg‘otish haqida maqolalar bosilgan. Ma’rifiy va milliy tashkilotlar – xususan, Tongnip Hyophwe (Mustaqillik jamiyati) vujudga keldi. Ular xalqni savodli qilish, Koreyaning mustaqilligini himoya qilish va milliy g‘ururni oshirish yo‘lida harakat qildilar.Biroq, 20-asr boshlariga kelib, Yaponiya ta’siri sezilarli darajada kuchaydi. 1904–1905-yillardagi Yaponiya-Rossiya urushidan keyin Yaponiya Koreya ustidan to‘liq nazorat o‘rnatdi. 1905-yilda Eulsa shartnomasi orqali Koreya Yaponiyaning protektoratiga aylantirildi va tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum bo‘ldi. Milliy kuchlar bunga qarshilik ko‘rsatgan bo‘lsa-da, Yaponiya bosimi ostida islohotlar to‘xtadi. 1910-yilda esa Koreya rasmiy ravishda Yaponiyaga qo‘shib olindi.Shunga qaramay, Choson sulolasining so‘nggi yillarida amalga oshirilgan islohotlar Koreya tarixida chuqur iz qoldirdi. Bu islohotlar orqali ming yillik feodal ijtimoiy tuzilma yemirildi, bozor iqtisodiyoti elementlari paydo bo‘ldi, milliy matbuot, modern ta’lim va yangi mafkura shakllana boshladi. Ayollar huquqlari, demokratik qadriyatlar va modern jamiyat g‘oyalari keng tarqala boshladi. Bu islohotlar keyinchalik mustaqillik harakatlariga (1919-yilgi 1-mart harakati va boshqa harakatlar) zamin yaratdi. 1897-yilning oktabr oyidan 1910-yil 29-avgust sanasigacha bo‘lgan davr Koreya tarixida “So‘nggi imperiya” davri sifatida ko‘rsatiladi. Albatta, ushbu qisqa tarixiy davr Koreya davlati va koreys xalqi tarixining muhim davrlaridan biri bo‘lib, Choson qirolligida sulola almashinuvi bilan izohlanadi. Mazkur sulola hokimiyat tepasiga kelishi bilan mamlakatni imperiya deb e’lon qilish barobarida uni “Buyuk Koreya imperiyasi” deb nomlaydi. Imperiya boshqaruvi davrida islohotlar amalga oshirilib, ulardan ko‘zlangan asosiy maqsad Koreyani g‘arblashtirish, mamlakatni zamonaviylashtirish, harbiy, iqtisodiyot, yer egaligi, ta’lim va boshqa barcha sohalarni rivojlantirishdan iborat bo‘ldi. 1905-yilda Yaponiyaning hukmronligining o‘rnatilishi, 1910-yilda esa Yaponiya mamlakat ustidan o‘zining 32 to‘liq nazoratini o‘rnatishi imperiyaning tugatilishi bilan yakunlanadi. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Uzoq Sharqning deyarli barcha davlatlarida juda jiddiy siyosiy o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Albatta mazkur o‘zgarishlarda G‘arb davlatlarining o‘rni katta bo‘lib, ularning barchasi Xitoyda ustun mavqega erishish va shu sabab Xitoyning chegara hududlarida mustahkam plasdarmga ega bo‘lish uchun kurashni faollashtirib yuborishgan edi Qudratli davlatlarning Koreyaga kirib kelishi va undagi ustunlik uchun kurashlari turli ko‘rinishlarda va usullarda olib borildi. Rossiya Koreya masalasida o‘zining tashqi siyotini qo‘shnichilik nuqtai nazaridan olib borib, ustunlik uchun kurashda Xitoyning imkoniyatlaridan foydalanishga harakat qilgan bo‘lsa, Buyuk Britaniya va AQSh boshqacha yo‘ldan borishadi. Ular Yaponiyaning qo‘li bilan o‘zlarining Uzoq Sharqdagi mavqeini mustahkamlash va ushlab turishni rejalashtirishdi.Rossiya o‘zining Koreyadagi missiyasini imkon qadar hukumatdagi o‘ziga hayrihoh bo‘lgan urushlar yordamida samarali amalga oshirish uchun ularni harbiy jihatdan qo‘llab quvvatlaydi. Ular Kyonbokkundagi qirol saroyini egallash va shu orqali qirolni yaponlar ta’siridan ozod qilishni rejalashtirishadi, ammo reja amalga oshmaydi. Rossiyaning vakili K. I. Veber Koreya hukumati vakillari bilan muzokaralar olib borib, qirol Kochjon Rossiyaning qo‘llashiga va shu orqali Yaponiyaning ta’siridan chiqib ketishni rejalashtiradi. Rossiyaning yordamida Kochjon darhol erkaklarning sochlarini olib yurishlari to‘g‘risidagi qarorni bekor qiladi. Undan tashqari qirol yaponparast hukumatning a’zolarini qo‘rqitib qo‘yish va o‘z tomoniga o‘tishlarini ta’minlash maqsadida ularning yetakchilarini qatl qilishga buyruq beradi. Hibsga olinganlar orasida Kim Xonchjip, Chon Byonxa, O Yunchjuna kabilar bo‘lib, ulardan tashqari yana ko‘plab yetakchilar Yaponiyaga qochib ketishga ulguradi. Kochjon Rossiyaning diplomatik qo‘llashi sabab mamlakatda Rossiyaning ustunligini ta’minlash uchun yangi qarorlar chiqara boshladi. Imperator Nikolay II ning 1896-yil 22-24-may kunlari bo‘lib o‘tgan toj kiydirish marosimida ham munosabatlar yaxshiligi sababli Koreyadan Min Yonxvan (1861-1905) boshchiligidagi diplomatik missiya ham ishtirok 33 etadi.Tantanali marosim yakuniga yetganidan keyin koreyalik delegatlar Sankt- Peterburgdagi muzokaralarda ishtirok etish uchun yana bir necha oy Rossiyada qolishadi. Ular beshta asosiy masalani muhokama qilishadi. 1) Koreyaga rus harbiy mutaxassislarini yuborish; 2) Koreya hukumati tarkibiga rus maslahatchilarini tayinlash; 3) qirolning shaxsiy gvardiyasini boshqarish; 4) Sibir telegraf tarmog‘ini Koreyaning shimolidagi telegraf tarmog‘i bilan birlashtirish va Koreyada yangi telegraf tarmoqlarini qurish; 5) Koreyaga Yaponiya oldidagi 3 million ien miqdoridagi qarzini qaytarish uchun zayom ajratish.Koreya uchun muzokaralar omadli yakun topgan deb hisoblangan. Sababi Rossiya tomoni faqatgina qirolning shaxsiy gvardiyasi masalasiga ijobiy javob qaytarilgan edi. Boshqa masalalar qisman ochiq qoladi va bu Rossiyaning Yaponiya bilan munosabatlarini yomonlashtirmaslik uchun edi. Shunday bo‘lsada, muzokaralar yakuniga yetganidan keyin darhol Bosh shtab polkovnik D. V.Putyat boshchiligidagi harbiy mutaxassislar guruxini Koreyaga elchilar tarkibida bo‘lgan Min Yonxvan bilan birga yuboradi 18 . Tez orada Koreya armiyasini isloh qilish rejasi tayyor bo‘ladi. 1897-yil Koreyaga Rossiya bojxona boshqarmasi vakili K. A. Alekseev yetib keladi va u tez orada Koreya Moliya vazirining bosh masalahatchisi etib tayinlanadi. 1897-yil dekabarda Rus-Koreys banki tashkil etiladi va u yangi hukumatning moliya sohasidagi siyosatini qo‘llab-quvvatlashi kerak edi. Umuman olganda Rossiya Koreyada ustun mavqega erishish uchun kurash olib boradi 19 . 1896-yil 14-may kuni Seulda va shu yilning 9 iyun kuni Moskvada Rossiya va Yaponiya o‘rtasida bir nechta muhim xujjatlar imzolanib, ularda Koreyada har ikkala mamlakatning teng imkoniyatlarga ega bo‘lishi ko‘rsatib o‘tilgan edi. Aslida bunga yana bir sabab qirol Kochjonning Rossiyaga nisbatan simpatiyasining yuqoriligida edi. Rossiyadan yuqori darajadagi diplomatik missiya kelganidan va muzokaralar o‘tkazilgandan keyin, qirol o‘zining maslahatchilari va hukumati vakillariga bir necha marta murojaat qiladi va ularda Koreyaning Rossiya, Yaponiya yoki boshqa 18 Robert D. Neff "The Korean Empire and the West: Diplomacy and Modernization" Seoul National University Press 2009 19 Bruce Cumings "Korea’s Place in the Sun: A Modern History" W. W. Norton Company 1997 34 biror bir G‘arb davlatlari bilan aloqalarini ustun mavqega ko‘tarish masalasi ko‘rib chiqiladi.Shu bilan birga Koreyada mamlakatni tashqi ta’sirlardan butunlay xoli qilish tarafdorlari ham bo‘lib, ularning yetakchisi AQSh bo‘lib turgan So Chjepxil (1866-1951) hisoblanib, 1884-yil Koreyada davlat to‘ntarishiga urinishdan keyin AQShga qochib ketib, AQShda Vashington universitetini tamomlab, o‘sha yerda Arstrong familiyali ayolga uylanadi, AQSh fuqaroligini qabul qiladi va Filip Djeyson ismini oladi.AQSh hukumati qandaydir yo‘llar bilan So Chjepxilni siyosiy va moliyaviy jihatdan qo‘llab turgan. Bu esa unga 1896-yil 7-aprelda Koreya tarixida birinchi marta koreys tilidagi — «Mustaqillik gazetasi» («Tonnip sinmun») ni tashkil etish imkonini beradi. Gazetaning oxirgi sahifasi ingliz tilida nashr etilib, «Independent» (inglizcha “mustqaqillik”) nomi bilan nomlangan. Ammo koreys tarixshunosligida mazkur gazeta Koreya hukumatining yordami bilan haftada uch marta nashr qilinganligi ko‘rsatib o‘tilgan. So Chjepxilning atrofiga o‘nlab koreys yoshlari to‘planadi. Ular ham Koreyadagi ko‘zga ko‘ringan oilalarning farzandlari bo‘lib, ular Koreyani islohotlar va o‘zgarishlar orqali ozod qilish mumkin deb hisoblaganlar. Koreyaning tarixiy adabiyotida So Chjepxilning AQShdan Koreyaga qaytishi bilan bog‘liq bir necha sanalar berilib, ularda: 1894-yil — islohotlar boshlanishi bilan, 1895-yil 26-dekabr va 1896-yil — siyosiy sahnadan qirolicha Min va uning tarafdorlari ketishi bilan.Koreyalik yana ko‘plab kishilar mamlakatdan tashqarida o‘zlarining faoliyatlarini olib borish bilan birga islohotlarning tarafdorlari edi. ulardan Yun Chxixo (1865-1946), 1881-yil hukumat delegatsiyasi bilan birga Yaponiyaga borgan, keyinroq AQShda ta’lim olib, AQShning Koreyadagi birinchi elchisi bo‘lgan X. Futaga tarjimon sifatida yordam bergan. U ham 1884 yilga davlat to‘ntarishida ishtirok etgan va AQShga ko‘chib ketgan. Li Sanchje (1850-1929), Koreyaning mustaqilligi uchun harakatning eng faol a’zolaridan biri. AQShda diplomatik missiya tarkibida faoliyat ko‘rsatgan. 1890-yillarning oxirlarida juda muhim davlat mansablarida faoliyat ko‘rsatgan.Ularning faoliyatlari sabab XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Koreyada juda murakkab siyosiy vaziyat yuzaga keldi. Jamiyat amalda bir necha 35 guruxga parchalanib ketdi. Hukumat tarkibida ham shunga o‘xshash xolatlarni ko‘rish mumkin edi.Koreyada Yaponiya va Rossiya manfaatlari to‘qnashar ekan qirol Kochjon Koreya tarixida alohida iz qoldirishga harakat qiladi. Bunda u Koreyani mamlakat tarixida birinchi marta imperiya deb e’lon qiladi. 36 XULOSA Koreya 18-19 asrlar davomida ichki va tashqi omillar ta’sirida katta siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlarga yuz tutdi. Feodal tizimning zaiflashuvi, xalqning ijtimoiy adolatsizlikka bo‘lgan noroziligi, va tashqi davlatlarning bosimi Koreya jamiyatining yangilanishiga olib keldi. 19-asrning o‘rtalarida Koreya tashqi siyosatda muhim o‘zgarishlarni boshdan kechirdi, ayniqsa Yaponiya va G‘arb davlatlarining Koreyaga bo‘lgan qiziqishi ortdi. 1876-yilda Yaponiya bilan imzolanadigan Ganghwa shartnomasi , Koreya uchun yangi davrni boshlab berdi, chunki bu shartnoma Koreyaning portlarini ochishga va tashqi dunyo bilan aloqalarni o‘rnatishga majbur etdi. Shu bilan birga, boshqa G‘arb davlatlari ham Koreya bilan diplomatik aloqalarni o‘rnatdi.Koreyada amalga oshirilgan islohotlar va yangilanishlar asosan tashqi bosim va ichki siyosiy o‘zgarishlar bilan uzviy bog‘liq bo‘ldi. Gab’o islohotlari (1894-1896) Koreya jamiyatini modernizatsiya qilish yo‘lida qadam tashlashga imkon berdi. Ushbu islohotlar orqali ijtimoiy tabaqalanishni bartaraf etishga, yangi soliq tizimini joriy etishga, feodal tizimning oxiriga yetkazilishiga qaratilgan tashabbuslar amalga oshirildi. Shuningdek, Koreya ta’lim tizimida o‘zgarishlar yuz berdi va G‘arb uslubidagi ta’lim muassasalari tashkillashtirildi. Biroq, islohotlarning amalga oshirilishi ko‘p jihatdan yaponlarning aralashuvi va tashqi bosimga bog‘liq edi, bu esa islohotlarning to‘liq amalga oshishiga to‘sqinlik qildi. Gun’guk islohotlari (1897-1905) Koreya imperiyasining tashkil topishi va mustaqillikni saqlashga intilish harakatlarini o‘z ichiga oldi. Bu davrda Koreya hukumatining maqsadi G‘arb davlatlarining bosimiga qarshi turish va milliy mustaqillikni saqlab qolish edi. Yangi vazirliklar, soliqlar, harbiy tizim va infratuzilma tizimlarida islohotlar amalga oshirildi. Biroq, islohotlar hali to‘liq muvaffaqiyatga erishmagan, chunki tashqi bosim, ayniqsa Yaponiya ta’siri ortib bormoqda edi.19-asrning oxirida Koreya imperiyasi qisqa muddatda rivojlanishga qadam qo‘ygani bilan, Yaponiya bilan bo‘lgan siyosiy kurash va mustaqillik uchun 37 olib borilgan kurashlar Koreyaning kelajakdagi taqdiriga katta ta’sir ko‘rsatdi. 1905-yilda Yaponiya Koreyani protektoratga aylantirib, 1910-yilda esa rasmiy ravishda qo‘shib oldi. Shu tariqa, Koreya mustaqillikdan ayrildi, lekin bu davrda amalga oshirilgan islohotlar Koreyaning kelgusi milliy uyg‘onishida, mustaqillik uchun kurashda muhim rol o‘ynadi.Shu bilan birga, 18-19 asrda amalga oshirilgan islohotlar Koreya jamiyatining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy strukturasini tubdan o‘zgartirishga yordam berdi. Feodalizmni tugatish, yangi ta’lim tizimi, harbiy va iqtisodiy modernizatsiya jarayonlari Koreya xalqi uchun yangi imkoniyatlarni yaratdi. Biroq, bu islohotlar to‘liq amalga oshmagan bo‘lsa-da, ular Koreya jamiyatining zamonaviylashuvi va kelgusi mustaqillik harakatlari uchun asos yaratdi.Koreya 18-19 asrlarda o‘zining tarixiy burilish nuqtalaridan o‘tdi. Bular Koreyaning tashqi siyosatidagi o‘zgarishlar, milliy mustaqillik va modernizatsiya jarayonidagi urinishlar bilan ajralib turadi. Shuningdek, bu davrda amalga oshirilgan islohotlar Koreya xalqining zamonaviy davlatni yaratishga bo‘lgan intilishining dastlabki bosqichlarini tashkil etdi. Shu sababli, 19-asrda amalga oshirilgan islohotlar Koreya tarixida eng muhim o‘zgarishlardan biri sifatida qoladi va ularning ta’siri keyingi avlodlarning mustaqillik va modernizatsiya yo‘lida amalga oshirgan harakatlarida o‘z aksini topdi. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. "Korea’s Place in the Sun: A Modern History" – Bruce Cumings 2. ’’Koreya tarixi’’ Valeriy Xan 3. "The Korean Empire (1897–1910): A Last Attempt at Modernization" – Ki- Baik Lee 4. "A History of Korea" – Kyung Moon Hwang 5. "Russia and Korea: 1884–1905" – by Peter I. Lyashchenko 6. "The Russian Imperialism in East Asia: Korea and Manchuria" – by W. G. Beasl 7. "Gojong's Reforms and the Decline of the Korean Empire" – article in Harvard Journal of Asiatic Studies 8. "The Korean Empire and the West: Diplomacy and Modernization" by Robert D. Neff 9. "The Modernization of Korea 1876–1910: The Rise and Fall of the Daehanjaeguk" by Yi Tae-Jin 39 ILOVALAR 40 41 42 43

Ushbu hujjat tarix fanidan tayyorlangan kurs ishi bõlib Koreyaning XVII XIX asrlardagi ahvolini yoritib beradi. Ish 34 betdan iborat bõlib kirish, 2 bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar rõyxatini õz ichiga oladi

Sotib olish