Y. e. bertels asarlarining o‘zbek tiliga tarjimalari (professor i.k.mirzayev tarjimalari asosida

Y. E. BERTELS ASARLARINING O‘ZBEK TILIGA TARJIMALARI
(PROFESSOR I.K.MIRZAYEV TARJIMALARI ASOSIDA)
MUNDARIJA BET
DISSERTATSIYANING UMUMIY TAVSIFI…………………. 6
I BOB BERTELS   –   NAVOIYSHUNOS   OLIM
…………………………. 13
1.1 Y.E.   Bertelsning   Alisher   Navoiy   hayoti   va   ijodi   haqidagi
tadqiqotlari…………………………………………………………..
13
1.2 Y.E. Bertelsning  “Navoiy” monografiyasi…………………………
22
II BOB Y.E.BERTELS   ASARLARINING   O‘ZBEK   TILIGA
TARJIMALARI…………………………………………………... 46
2.1 Y.E.   Bertels   monografiyalariing   o‘zbek   tiliga   tarjimalari…..
………. 46
2.2 I.K. Mirzayev – Y.E.Bertels asarlarining tarjimoni ……………….. 54
III BOB ILMIY   ASARLAR   TARJIMASIDA   TARJIMONNING   SO‘Z
QO‘LLASH MAHORATI………………………………………... 60
3.1 Ilmiy asarlar tarjimasida o‘ziga xoslik va asliyatning saqlanishi...… 60
3.2 Tarjimonning so‘z qo‘llash mahorati masalasi……………….…….. 69
XULOSA…………………………………………………………... 76
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………… 80
1 KIRISH
Magistrlik dissertatsiyasi  mavzusining asoslanishi  va uning dolzarbligi.
Inson deb atalmish xilqat makoni - Yer sayyorasini qamrab olgan globallashuv va
axborot   maydonining   raqamlashuvi   jarayonlari,   ular   orqali   kirib   kelayotgan
"olomon   madaniyati"ning   yoyiluvi   millatlarning   xos   xususiyatlarini   tobora
yemirmoqda.   Xalqning   o‘zligini   belgilash   (identifikatsiyasi)da   ming   yillar
davomida   sinovdan   va   tajribadan   o‘tgan   milliy   qadriyatlar,   ajdodlardan   qolgan
o‘lmas   yozma   meros   bu   tahdidlarga   qarshi   asosiy   himoya   to‘sig‘iga   aylanishi
tabiiy. O‘z teran ildizlaridan oziqlanmaydigan va o‘zga qadriyatlar domiga tushgan
har   qanday   millat   kelajagi   xavf     ostida   qolishi   shubhasiz.   Shu   jihatdan,   o‘zbek
xalqining   ming   yilliklar   bilan   bo‘ylashadigan   yozma   yodgorliklari,   bebaho
qadriyatlarining   borligi,   ayniqsa,   ular   ichida   bemisl   shaxs   -hazrat   Alisher
Navoiyning   biz   avlodlarga   qoldirgan   boqiy   merosi   millat   ma'naviyatini   o‘zlikka
qaytaradigan,   unga   ma'naviy   ozuqa   berib   turadigan   o‘q   tomirdir,   desak,
yanglishgan   bo‘lmaymiz.   Bu   meros   kishilikka  olam   va   odamga  bog‘liq  hodisalar
mohiyatini   anglash,   insonning   hayotda   yashashdan   maqsadi,   odamiylik   mohiyati
haqida   jiddiy   o‘ylash   imkonini   beradi.     Bugungi   voqyeliklar   Alisher   Navoiy
asarlarining millat  ma'naviy  yuksalishidagi   o‘rni  va  qadri  ortib borayotganligidan
dalolat   bermoqda.   Ayni   ana   shu   pallada   o‘zbek   navoiyshunosligi   bosib   o‘tgan
tarixiy   taraqqiyot   yo‘lini   chuqur   tahlil   etgan   holda,   sohaning   kelajak   yuksalish
yo‘lini   ham   belgilab   olish   o‘ta   muhim.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning   "Diniy-ma'rifiy   soha   faoliyatini   tubdan   takomillashtirish
chora-tadbirlari   to‘g‘risida"gi   Farmonida   "Ulug‘   ajdodlarimiz   tomonidan
yaratilgan   va   bugungi   kunda   butun   ma'rifatli   dunyoni   hayratga   solib   kelayotgan
ilmiy   meros   faqat   bir   millat   yoki   xalqning   emas,   balki   butun   insoniyatning
ma'naviy   mulki   bo‘lib,   bu   bebaho   boylik   yangi   va   yangi   avlodlar   uchun
2 donishmandlik va bilim manbai, eng muhimi, yangi kashfiyotlar uchun mustahkam
zamin bo‘lib xizmat qilishi shubhasizdir" - deyiladi 1
.  
Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan   diniy va dunyoviy ilm ahlining jahon
ilm-fani   va   ma'naviy   taraqqiyotiga   qo‘shgan   bemisl   hissasi   ma'lum   va   mashhur.
Ammo   yana   bir   haqiqatni   ham   ta'kidlab   o‘tish   lozimki,   ajdodlarimiz   yaratgan
badiiy adabiyot  namunalari ham  o‘z bag‘rida ne-ne sirlarni  yashirib kelmoqda va
umumbashariy   ijtimoiy-ma'naviy   taraqqiyotda   ularning   o‘rni   va   ahamiyati   hanuz
yetarli   ochib   berilgan   deb   aytish   qiyin.   Jumladan,   ulug‘   alloma   va   mutafakkir
shoirimiz Alisher  Navoiyning ilmiy va badiiy ijodiga murojaat  qiladigan bo‘lsak,
bugun, ya'ni XXI asr boshlanishida ijtimoiy-ma'naviy voqye'likda   insoniyat duch
kelayotgan qator og‘riqli muammolar yechimiga mukammal javoblarni  ayni ushbu
XV asrda, ya'ni  davrimizdan 500 yil  ilgari yaratilgan barhayot  merosdan qidirsak
aslo yanglishmaymiz.
Sharqning,   ayniqsa,   islom   dunyosi   ma'naviyatining   bir   e'tiborga   molik
xususiyati   bor.   Buyerda   keyingi   avlod   o‘tgan   avlod   erishgan   qadriyatlarni   inkor
qilish yo‘lidan bormaydi, balki uni e'tirof etib qabul qilib oladida, yanada boyitish,
rivojlantirish yo‘lidan boradi.
Jahon   fani   rivojida   Markaziy   Osiyo   mutafakkirlaridan   Abu   Nasr   Forobiy,
Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino,  Alisher Navoiy va ko‘plab bobokalonlarimizning
durdona   asarlari   milliy-ma'naviy   qadriyatlarimiz   bo‘lib,   ularning   beqiyos   ilmiy-
ma'rifiy kashfiyotlarisiz fan   bir muncha achinarli holga tushib qolgan bo‘lar  edi.
Bu fikrni tarix ham isbotlaydi. 
Davlatimiz o‘z istiqlol davrini, ozod va imkoniyatlarga to‘la davrni boshdan
kechirayotgan bir davrda Sharq tafakkurida biz uchun ming yillik tarix davomida
shakllangan   falsafaning   o‘rni   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   Hozirgi   davrdagi   tub
islohotlar   har   bir   kishidan   bilim,   salohiyat,   samarali   mehnat,   yuqori   malaka,
yuksak   onglilik,   ijodkorlik,   jamiyat   oldida   mas'uliyatni   his   etishni   talab   qiladi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta'kidlaganidek, “... gap, eng avvalo, yoshlar va
aholi o‘rtasida mamlakatimizning boy tarixini, uning betakror madaniyati va milliy
1
  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Diniy-ma'rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasi Farmoni. Toshkent shahri. 2018-yil 16-aprel.
3 qadriyatlarini keng targ‘ib qilish, jahon ilm-fani va adabiyoti yutuqlarini yetkazish
uchun   zarur   muhit   va   shart-sharoit   yaratish   haqida   bormoqda”   Yaratilgan   shart-
sharoitlardan   unumli   foydalanib,   ajdodlarimiz   barpo   etgan   qimmatli   madaniy   va
ma'naviy manbalarni o‘rganib tahlil etish, bugungi kunda bizning vazifamizdar. Bu
muhim vazifalarni amalga oshirish, ma'naviy boy, barkamol shaxsni shakllantirish
eng ezgu maqsadlarimizdan biridir 2
. 
Tadqiqot   obyekti   va   predmeti.   Alisher   Navoiy   shaxsiyati   va   adabiy
me'rosi, Y.E. Bertelsning adabiy faoliyati va uning navoiyshunoslikda tutgan o‘rni,
Bertelsning   Navoiy   ilmiy   me'rosiga   doir   bildirgan   fikr-mulohazalari   va
I.K.Mirzayev   tomonidan   tarjima   qilingan   Bertels   asarlarining   o‘ziga   xos   jihatlari
tadqiqotimizning   obyekti   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Tadqiqotning   pretmeti   esa   Y.E.
Bertelsning I.K. Mirzayev tomonidan tarjima qilingan asarlari hisoblanadi.
Tadqiqot   maqsadi   va   vazifalari.   Tadqiqot   maqsadi   Y.E.   Bertelsning   I.K.
Mirzayev   tomonidan   tarjima   qilingan   asarlarini   tahlil   qilgan   holda   Bertelsning
Navoiyshunoslikda   tutgan   o‘rniga   ilmiy   baho   berish,   shu   bilan   birga   I.K.
Mirzayevning   Bertels   asarlarining   tarjima   qilishdagi   mahoratini   baholashdan
iboratdir.
Tadqiqot vazifalari  quyidagilardan iborat:
- Y.E.Bertelsning   Alisher   Navoiy   hayoti   va   ijodi   haqidagi   tadqiqotlarini
yoritish;
- Y.E.Bertelsning  “Navoiy” monografiyasini tahlil etish;
- Y.E.Bertels   monografiyalariing   o‘zbek   tiliga   tarjimalari   to‘g‘risida
ma'lumotlar   berish   va   ularni   orginal   nusxalari   bilan   solishtirgan   holda
o‘zaro qiyosiy tadqiq qilish;
- I.K.Mirzayevning Y.E.Bertels asarlarining tarjimoni sifatidagi mahoratini
ko‘rsatib berish.
Tadqiqotning   ilmiy   yangiligi.   Ishning   ilmiy   yangiligi   quyidagilardan
iborat:
2
  Harakatlar   strategiyasi   asosida   jadal   taraqqiyot   va   yangilanish   sari.   /   Nashrga   tayyorlovchilar:   Bekmurodov   M.,
Qurbonboyev Q., Tangriyev L. - T.: G‘ofur G‘ulom. 2017. - B. 26.
4 - Y.E.Bertelsning   Alisher   Navoiy   hayoti   va   ijodi   haqidagi   tadqiqotlarini
yoritildi;
- Y.E.Bertelsning  “Navoiy” monografiyasi tahlil etildi;
- Y.E.Bertels   monografiyalarining   o‘zbek   tiliga   tarjimalari   to‘g‘risida
ma'lumotlar   berildi   va   ularni   orginal   nusxalari   bilan   solishtirgan   holda
o‘zaro qiyosiy tadqiq qilindi;
- I.K.Mirzayevning   Y.E.Bertels   asarlarining   tarjimoni   sifatidagi   mahorati
ko‘rsatib berildi.
Tadqiqot   mavzusi   bo‘yicha   adabiyotlar   sharhi.   Tadqiqot   mavzusi
bo‘yicha adabiyotlar sharxi: Alisher Navoiy hayoti va ijodiga e'tibor uning yigitlik
chog‘idan boshlangan desak xato bo‘lmaydi. Uning muxlislari tashabbusi bilan ilk
devoniga tartib berilganda shoir 24-25 yoshlarda edi 3
. 1471 yilda esa Xurosondan,
Boyqaro   saltanatidan   ancha   olisda   Oq   qo‘yunlilar   saltanati   hududidagi   Sheroz
shahrida Navoiy she'rlaridan yana bir devon tuzildi 4
. 1481 yilda Turkiyada sulton
Boyazid   II   iltimosiga   ko‘ra   usmonli   turk   shoiri   Ahmad   posho   Navoiyning   33
g‘azaliga   tatabbu   bog‘ladi 5
.   Uning   “Majolis   un-nafois”   tazkirasi   birnecha   qayta
fors tiliga tarjima qilindi 6
.  Shunday qilib, Navoiyning shuhrati  tiriklik paytidayoq
Xuroson   va   Movarounnahr   chegaralaridan   tashqari   keng   yoyilgan   edi.   Shoirning
piri   murshidi   Abdurahmon   Jomiy   va   bir   umrlik   do‘sti,   Xuroson   hukmdori   sulton
Husayn   Boyqaroning Navoiy dahosiga bergan oliy daraja ta'riflari bejiz emasdi 7
.  
Keyingi 500 yil mobaynida she'riyat mulkining sultoniga e'tibor yildan-yilga
faqat   oshib   va   kengayib   bordi.   Demak,   hyech   bir   mubolag‘asiz   navoiyshunoslik
tarixi yarim ming yildan o‘tib ikkinchi yarim ming yillikka kirib borayotganligini
bemalol tan olish mumkin. Aniq raqam keltiriladigan bo‘lsa, bu tarix o‘zining 550
yilligidan 560 yilligiga qarab ketmoqda,  desak durust bo‘ladi. 
3
  Alisher   Navoiy.   Ilk   devon.   1466   yilda   ko‘chirilgan   qo‘lyozmaning   faksimil   nashri   /   Nashrga   tayyorlovchi
filologiya fanlari doktori, prof. Hamid Sulaymon.  - T.:  “Fan”. 1968. - B.5.  
4
  Bu   devon   haqida   birinchi   marta   iqtidorli   navoiyshunos,   filologiya   fanlari   doktori   A.Erkinov   “O‘zbekiston
adabiyoti va san'ati” gazetasida e'lon qilingan suhbatida xabar berdi. 2015 yilda Yaponiyada “Oqqo‘yunli muxlislar
devoni” faksimilesi  A.Erkinovning ingliz, o‘zbek va rus tillaridagi muqaddimasi bilan 300 nusxada nashr etildi.  
5
  Adhambek Alimbekov. Turk adabiyoti tarixi (XIII - XVIII asrlar).  - T.: “TDSHI”. 2005. -  B. 63-64.
6
  Alisher   Navoiy.   Majolis   un-nafois.   Ilmiy-tanqidiy   tekst.   Tayyorlovchi:   Suyuma     G‘aniyeva   /   Mas'ul   muharir:
Vohid Zohidov.-  T.: O‘zR FA nashriyoti, 1961. - B. 13-14. Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. Ilmiy-tanqidiy tekst.
Tayyorlovchi: Suyuma  G‘aniyeva / Mas'ul muharir: Vohid Zohidov.-  T.: O‘zR FA nashriyoti, 1961. - B. 13-14.  
7
  Jomiy va Navoiy. T.: 1989. -B. 12-42. Husayn Boyqaro. Devon. Risola. - T.: 1968. -B. 159-165.
5 Albatta,   Alisher   Navoiy   ijodini   tadqiq   qilishning   eng   barakali   rivojlangan
davri o‘tgan asrga to‘g‘ri keladi. Bu davrda XIX asr olimi M.Nikitskiy an'anasini
davom   ettirgan   rus   olimlari   V.V.Bartold   va   Y.E.Bertels,     navoiyshunoslik   ilmini
yangi   bosqichga   ko‘tardilar.   Bu   borada   taniqli   o‘zbek   olimlari   Fitrat,   Vadud
Mahmud,     Oybek,   Maqsud   Shayxzoda,   Sadriddin   Ayniy,   Olim   Sharafiddinov,
Hodi   Zarif,   Porso   Shamsiyev,   Sodiq   Mirzayev,   Abdurahmon   Sa'diy,   To‘xtasin
Jalolov, Vohid Abdullayev, Qutbiddin Muhiddinov, Vohid Zohidov, Izzat Sulton,
Hamid   Sulaymon,   Abduqodir   Hayitmetov,   Abdurashid   Abdug‘afurov,   Aziz
Qayumov,   Alibek   Rustamov,   Suyuma   G‘aniyeva,   Botirxon   Valixo‘jayev,   Ergash
Fozilov,   Natan   Mallayev,   Botirxon   Akram,   Sodir   Erkinov,   Yoqubjon   Ishoqov,
Ergashali   Shodiyev,   Rahim   Vohidov,   Malik   Murodov,   Qavomiddin   Munirov   va
boshqa   ustozlarning   xizmatlari     beqiyos 8
.   O‘zbekiston   qahramoni   Suyuma
G‘aniyeva   va   professor   Abduqodir   Hayitmetovlar   butun   umrlarini   Navoiy   ijodini
o‘rganishga   bag‘ishlagan   bo‘lsalar,      akademik   Aziz   Qayumovning   10  jildlik  (12
kitob)   “Asarlar”ining   4   jildi   (5   kitob)   Navoiyga   atalgan.   Keyingi   avloddan
professorlar   M.   Hakimov,   E.   Umarov,   Botirbek   va   Saidbek   Hasanovlar,   M.
Muhiddinov,   M.   Oripov,   B.Bafoyev,   I.   Haqqulov,   fan   nomzodlari   Yo.   Ishoqov,
T.Ahmedov,   Sh.Eshonxo‘jayev,   L.Halilov,   Sh.Sharipov,   Yu.Tursunov,   va
boshqalar ham bu yo‘lda ozmuncha zahmat chekmadilar 9
.      
  Bu davrda Navoiy asarlari  qo‘lyozmalarini jahon kitob xazinalaridan izlab
topish,   ularni   tavsif   va   tahlil   qilib   qator   asarlar   tanqidiy   matnini   yaratish,   ularni
nashr qilib keng kitobxonlar ommasiga yetkazish, ularning mazmuniy mundarijasi
va badiiy qudratini tahlil qilish bo‘yicha nihoyatda savobli va ulkan ishlar amalga
8
 Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi.-T.: 1993. -B. 345;  Valixo‘jayev B. Mumtoz siymolar.  I jild. -T.:
2002.-B.   234;   Faniyeva   S.   Alisher   Navoiyning   prozaik   asarlari.   -   T.:   “O‘zbekiston”.   1981.   -B.   220;   Faniyeva   S.
Navoiyning   ijod   olami.   T.:   2001.   -B.   214;   T.Jalolov.   “Xamsa”   talqinlari.T.:   1968.   “O‘zbekiston”.   1981.   -B.   244;
N.Mallayev.   A.Navoiy   va   xalq   ijodiyoti.T.:   1974.   “O‘zbekiston”.   1981.   230;   N.Komilov.Tasavvuf.   T.:
“Ma'naviyat”. 1996. -B. 233; Inog‘omova D. Natal Mallayev ijodida “Xamsa” tasnifi. Til va adabiyot ta'limi. 2009
yil  2-son. -B. 45;  Inog‘omova  D. Natal  Mallayev ijodida “Xamsa”  tasnifi. Til  va adabiyot  ta'limi. 2009. 2-son. 4-
B.5; Hayitov Sh. Kaykovus va1 Alisher Navoiy talqinida qalb tarbiyasi. . Til va adabiyot ta'limi. 2005. 2-son. -B.84;
Muxammadjon Maxmud. Navoiy lirikasidagi yor talqini va tahlili.  Til va adabiyot ta'limi. 2003 yil 6-son. -B. 83.
9
  Hayitov Sh. Jomiy va Navoiy ezgulik haqida. Til va adabiyot ta'limi. 2003 yil 5-son. -B. 50; Toshmurodova Q.,
Kamolova N. Alisher Navoiyning “Mahbubulqulub” asari va iqtisodiy tarbiya. Til va adabiyot ta'limi. 2005. 1 -son.
-B.11;   Tohir   Rashid   Xo‘ja.   Navoiyni   anglash   yo‘lida.   Til   va   adabiyot   ta'limi.   2002.   5-son.   -B.15.   Ma'rupova   M.
Alisher   Navoiy   asarlarining   til   xususiyatlari.   Til   va   adabiyot   ta'limi.   2012.   3-son,   -B.   42;   Ibrohim   Haqqul.   Gar
quyosh vaslin tilarsen. Til va adabiyot ta'limi.  2013. 2- son . - B . 39.
6 oshirildi.   Navoiy   asarlarining   tili   o‘rganilib,   qator   lug‘atlar   bosilib   chiqdi.
Ijodkorlarimiz buyuk shoir haqida she'rlar, dostonlar yozdilar, Oybekning shuhratli
“Navoiy” romani yaratildi. Bugun o‘zbek xalqi orasida Navoiyni tanimagan, uning
ijodiy   merosidan   ozmi-ko‘p   xabardor   bo‘lmagan   biror   odam   qolmagan   desak,
mubolag‘a bo‘lmas. Olimlarimiz, shoir va yozuvchilarimiz o‘z ishlariga nihoyatda
halol va sidqidildan munosabatda bo‘lganlariga shak-shubha yo‘q. Ammo XX asr
navoiyshunosligining   ancha-muncha   noqisliklari   ham   bo‘lganligi   bugungi   kunda
hyech   kimga   sir   emas.   Shuningdek   Y.E.   Bertelsning   Navoiy   ijodi   borasidagi
izlanishlari   yuqoridagi   barcha   tadqiqotlarning   gultoji   hisoblanadi.   Ayniqsa   olim
tomonidan   Navoiy   shaxsiyati   va   ijodi   haqida   aytilgan   “Navoiy   ijodi   muzey
ko‘rgazmasi   ham,   tarixning   parchasi   ham   emas.   U   yashamoqda   va   yashayveradi.
Biz   uni   o‘rganayapmiz,   ammo   juda   kam   o‘rganyapmiz.   O‘zining   ulug‘   farzandi
xotirasini  ko‘z qorachig‘iday asrab-avaylash   va  uning  asarlarini  tinmay  o‘qish  va
o‘rganish o‘zbek xalqining shon-sharaf ishidir” so‘zlari Bertelsning Navoiy ijodiga
va   u   orqali   o‘zbek   xalqiga   qanchalik   yuksak   hurmat   va   e'zoz   bilan   qaraganiga
yaqqol dalil bo‘la oladi.
Tadqiqotning   asosiy   masalalari   va   farazlari:   Ilmiy   ishning   asosiy
masalasi   va   farazlari   shundaki,   Y.E.   Bertelsning   Navoiy   fenomenini   o‘rganishda
tutgan   o‘rni   nihoyatda   katta   bo‘lib,   uning   asarlari   O‘zbekiston   ziyolilari   uchun
hozir   birdek   ahamiyatli   bo‘lib   kelmoqda.   Shu   nuqtayi   nazardan   ham   Y.E.
Bertelsning   o‘zbek   tiliga   tarjima   qilingan   asarlarini   tadqiq   qilish,   ularni   orginal
nusxalar   bilan   o‘zaro   qiyosiy   tahlillash,   o‘zbek   Navoiyshunosligi   uchun   ilmiy
jihatdan   foydali   hisoblanadi.   Biz   ana   shu   ehtiyojni   nazarda   tutgan   holda   Bertels
asarlarini   tadqiq   qilib,   O‘zbek   Navoiyshunosligi   olimning   asarlarida   nima
natijalarni   olganligini,   shuningdek   Bertels   asarlarining   tarjimoni   bo‘lmish
professor  I.K. Mirzayev bu borada qanday ilmiy yutuqlarga erishganligini  yoritib
bermoqchimiz.
Tadqiqotda   qo‘llanilgan   metodikaning   tavsifi.   Tadqiqotda   tarixiylik,
mantiqiylik,   obyektivlik,   tizimlilik,   tahliliy-qiyosiy   ilimiy   bilish,   analiz,   sintez
usullaridan foydalanildi.
7 Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati.   Tadqiqot natijala rining ilmiy
ahamiyati   mazkur   natijalarning   adabiyotshunoslik ,   adabiy   aloqalar   yo‘nalishida
amalga   oshiriladigan   yangi   tadqiqotlar   uchun   ilmiy   manba   bo‘la   olishi   bilan
belgilanadi. 
Tadqiqot   natijalaridan   oliy   ta’limda   “O‘zbek   adabiyoti   tarixi”,   “Qiyosiy
adabiyotshunoslik ” ,   “Tarjimashunoslik”     kabi   kurslarni   o‘qitish   hamda   shu
fanlarga doir darslik va o‘quv qo‘llanmalarini tayyorlashda foydalanish mumkin.
Ish tuzilmasining tavsifi:   Magistrlik dissertatsiyasi 85 sahifani tashkil etib,
ishning umumiy tavsifi, uch bob, xulosa, “Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati”dan
iborat.
8 I BOB. BERTELS – NAVOIYSHUNOS OLIM
1.1. Y.E. Bertelsning Alisher Navoiy hayoti va ijodi haqidagi
tadqiqotlari
Navoiy   ijodi   muzey   ko‘rgazmasi   ham,   tarixning   parchasi   ham   emas.   U
yashamoqda   va   yashayveradi.   Biz   uni   o‘rganayapmiz,   ammo   juda   kam
o‘rganyapmiz.   O‘zining   ulug‘   farzandi   xotirasini   ko‘z   qorachig‘iday   asrab-
avaylash   va   uning   asarlarini   tinmay   o‘qish   va   o‘rganish   o‘zbek   xalqining   shon-
sharaf ishidir.
Y.E.Bertels
Til   egalarining   jamiyatning   iqtisodiy,   siyosiy,   ma'naviy   hayotida   muhim
o‘rin   tutgan   buyuk   shaxslar   haqidagi   tasavvurlari,   qarashlari   va   ularga   bo‘lgan
munosabatini   o‘rganishda   assotsiativ   tajriba   metodining   imkoniyatlari   yuqoridir.
Hazrat Alisher  Navoiyni  o‘rganish uning xayotlik paytidak boshlangan  bo‘lsa-da,
navoiyshunoslik   aloxida   fan   sifatida   XX   asrning   20-40-yillarida   tarkib   topdi.   Bu
xayrli ishla akad. Y.E.Bertelsning xizmatlari benihoya katta.
Yevgeniy   Eduardovich   Bertels   (1890.   12.12.,   Sankt-Peterburg   -   1956,
07.10.,   Moskva)   -   atoqli   sharqshunos   olim,   forsiy   na   turkiy   adabiyot   tarixi
bo‘yicha tengi yuk mutaxassis, sufizm va tasavvuf adabiyoti, Firdavsiy, Nizomiy,
Fuzuliy,  Jomiy hayoti va ijodining ulkan tadqiqotchisi hisoblanadi. Yaqin va O‘rta
Shark   xalklari   madaniyati   tarixiga   doir   shoh   asarlar   muallifidir.   U   dastlab   Sankt-
Peterburg   davlat   konservatoriyasini,   keyin   shu   shahardagi   davlat   universitetining
xukukshunoslik   va   sharqshunoslik   fakultetlarini   (eron   filologiyasi   kafedrasi
bo‘yicha)   tugatgan.   Y.E.Bertels   filologiya   fanlari   doktori.   Leningrad   davlat
universiteti professori, SSSR FA (1939). Eron FA, Turkmaniston FA Damashqdagi
9 Arab FA muxbir a'zosi etib saylangan, 1948 yilda «Nizomiy» monografiyasi uchun
2-darajali Davlat mukofotiga sazovor bo‘lgan 10
.
Bertels   Y.E.   1942-46   yillarda   Toshkentda,   O‘zbeki   Til   va   adabiyot
institutida   ilmiy   xodim.   Urta   Osiv   universiteti   (hozirgi   O‘zMU)da   professor
lavozimlari lagan. 1946 yilda Moskvaga ko‘chib ketgan va o‘sha yerda 7 oktabrda
vafot etgan 11
.
Yevgeniy   Eduardovich   Bertelsning   ilmiy   faoliyatiga   vaqtida   yuksak   baho
berilgan.   Masalan,   E.Rustamovning   «b   sostavitelya»   sarlavhali   maqolasida   jahon
sharqshunosligini   eronshunoslikka   doir   qimmatli   tadkikotlar   bilan   boyitgan
Y.E.Bertels turkiy xalqlar adabiyoti va madaniyati sohasida xam ulkan ilmiy meros
qoldirgani, uning o‘zbek mumtoz adabiyoti asoschisi Alisher Navoiy va uning piri
Abduraxmon   Jomiy   ijodiga   bag‘ishlangan   monografiya,   makola   hamda   takrilari
yuksak   ilmiy   saviyada   yozilgani   va   xamon   navoiyshunoslar   uchun   ijod   maktabi
bo‘lib qolayotgani ishonchli, xolis va izchil bayon qilingan. 
Y.E.Bertelsning Alisher Navoiy bilan tanishishi o‘ta g‘ayrioddiy tarzda sodir
bo‘lgan:   XX   asrning   20-yillarida   Eronda   Fariduddin   Attorning   «Mantiqut-tayr»
dostoni   chop   etilgan   paytlarda   sobiq   Ittifoq   Fanlar   akademiyasi   Osiyo   muzeyi
qo‘lyozmalarini   tavsiflayotgan  Y.E.Bertelsning   qo‘liga   Eski   o‘zbek   she'riyatining
yangi   qo‘lyozmasi   tushib   koladi.   Bu   qo‘lyozma   Alisher   Navoiyning   «Lisonut-
tayr»   dostoni   bulib   chikadi.   U   bu   doston   xakida   sharqshunoslar   nima   yozgan
bo‘lsa, xammasini o‘kiydi va doston Fariduddin Attorning dostoni tarjimasi ekan,
degan xulosaga ham keladi. Bu haqda Y.E.Bertels shunday yozadi: “Men XV asr
she'riy   tarjima   texnikasi   bilan   qiziqib   qoldim   va   Attor   va   Navoiy   dostonlarini
sinchiklab,   bobma-bob   kancha   ko‘p   o‘qisam,   u   turkiy   mutoyibasi   buni   tarjimon
deyishgan   aniqlash   vazifasini   bobma-bob   qiyoslay   boshladim.   Navoiy   dostonini
o‘qisam, u o‘zining insonparvarligi, mayin, ilik, sof mutoyibasi bilan meni shuncha
maftun etardi. Ularni o‘qimasdan, faqat sarlavhalariga asoslanib, Navoiy asarlarini
10
  Грамматика   персидского   языка.   –   Л.,   1920;   Избранные   труды:   І   том.   История   персидско-таджикской
литературы.   -   М.,   1960,   Избранные   труды:   2   том.   Низами   и   Фузули.   -   М.,   1963;   3   том.   Избранные   труды.
Суфизм и суфийская литература. – М., 1965; 4 том. Избранные труды. Навои и Джами. - М., 1965.
11
  Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов - жерт политического террора в советский
период (1917-1991). - С.-Пб.: Петербургское востоковедение, 2003.
10 o‘qimasdan,   fakat   imon   deyishgani   ayon   bo‘ldi.   Men   o‘z   oldimga   xakikatni
vazifasini qo‘ydim va buni o‘zimning “Navoiy va Attor” makolamda, menimcha,
juda muvaffaqiyatli uddaladim” 12
.
Alisher   Navoiy   «Xamsa»sini   chetga   sotilib   ketishdan   asrab   olgan   ham
Y.E.Bertelsdir. Uning Alisher  Navoiy ustida olib borgan tadqiqotlari O‘zbekiston
ilmiy doiralari e'tiboriga tushadi va u 1930 yilda ma'ruza o‘kish uchun Samarkand
(O‘zbekistonning   sobiq   poytaxti)   ga   taklif   etiladi.   Ma'ruza   tugashi   bilan   uni
Narkomprocc   (Xalq   ta'limi   vazirligiga   chakirishadi   va   undan   chet   elga   sotishga
mo‘ljallangan   qo‘lyozmalarni   ko‘rib   chiqishni   so‘rashadi.   Ittifoko,   uning   ko‘zi
juda  titilib  ketgan   kattakon   jildga  tushadi.   “Ochsam,   -   deb  so‘zini   davom   ettiradi
Y.E.Bertels,   -   juda   qorayib   ketgan   yoki   maxsus   kora   rangga   bo‘yalgan   qog‘oz;
xunuk,   ammo   XV   asrning   behad   shoshib   bitilgan   dastxati:   Navoiyning   mashhur
besh   dostoni   jamuljam.   Bu   dostonlarning   keyingi   qo‘lyozmalarini   bozorga   solish
mumkindir,  ammo bundayini   -  hech qachon.  Kattakon  uyumdan  yigirmaga  yaqin
qo‘lyozmani   tanlab  oldim.  Keyin  ularni   Ilmiy-tekshirish  instituti  rahbariyati   sotib
oldi.   Institut   barham   topgach,   ular   Toshkent   Davlat   kutubxonasiga   topshirildi
(hozir   bu   qo‘lyozmalarning   hammasi   O‘zFA   Sharqshunoslik   institutida
saqlanmoqda)” 13
.
Urush  yillari  Y.E.Bertels  Toshkentda  Tarix,  til   va adabiyot  institutida  yana
o‘sha, sotilishdan o‘zi  asrab qolgan qo‘lyozma ustida ishlaydi  va uzoq izlanishlar
natijasida   qo‘lyozmani   Alisher   Navoiyning   o‘zi   aytib   turib   yozdirgan,   degan
xulosaga keladi. 
Sh.E.Bertels nafakat Alisher Navoiy kashf etdi, shuningdek, birinchi bo‘lib,
Temuriylar   davri   o‘zbek   adabiyotsha   buyuk   vakillari   Sakkokiy,   Atoiy,   Lutfiy,
Sulton   Husayn   xala   Umas   misraar   bitdi,   bu   davr   o‘zbek   she'rixi   texnikasi
mohiyatini   ochib   berdi.   Shuningdek,   u   jaxon   arkshunoslina   birinchi   bo‘lib   tuyuk
xakida   xam   ma'lumot   berdi.   Uning   turki   xalar   og‘zaki   jodiyotiga   borib   taqanini
12
 Bertels Y.E. Navoiy va Attor. Rus tilidan Ibodulla Mirzayev tarkimasi. - T., 2005.
13
 Bertels Y.E. Ko‘rsatilgan asar, 450-6.  Бертельс Е.Э. Избранные трумы. Наван и Джами. - С.21.
11 anik   misalar   bilan   asoslab   berdi,   musammat,   muxammas,   musaddas   kabi   pottik
janrlarni imiy muomalaga olib kirdi.
Yevgeniy   Eduardovich   Bertels   Alisher   Navoiyning   piri   va   ustozi
Abdurahmon   Jomiy   xakida   ham   birinchilardan   bulib   maqola   yezdi   va   uning   pok
nomini   tikladi.   Bu   xakda   ushunday   yozadi:   “Jomiyni,   xozirgacha   ta'kidlanib
kelinayotgandek, fakat takliduy, mumtoz shoirlarning yomoni, deb atash adolatdan
emas.   Uning   ijodini   davr   nuktai   nazaridan   o‘rganish   Jomiyni   tojik   mumtoz
adabiyotini   mukarrar   o‘limdan   asrab   qolishga,   uni   issikxona   sharoitida   zavq-
shavqsiz   yashashga   mahkum   etgan   tor   doiradan   olib   chikishga   jon-jahdi   bilan
harakat qilgan o‘ziga xos islohotchi sifatida e'tirof etish lozim, degan xulosaga olib
keladi” 14
.
Yevgeniy Eduardovich Bertels o‘zbek va tojik xalklarining azaliy va abadiy
do‘stligini   Alisher   Navoiy   va   Abduraxmon   Jomiyning   uzaro   samimiy
munosabatlari orqali anik dalillar bilan ko‘rsatib beradi.  Qiyoslang: “1492 yilning
noyabr   oyna   78   yoshli   Jomii   shamollab   yotib   qoladi.   Uning   ahvoli   keskin
yomonlasha   boshlaydi.   Navoiy   har   kuni   O‘zining   keksa   ustozidan   xabar   olib
turadi.   Bir   kuni   u   juda   behalovat   bo‘lib,   uni   bedor   o‘tkazadi.   Otni   egarlashni
buyuradi na Jomiyning uyiga karab ketadi. Bu ularning so‘nggi uchrashuvi edi: 8
noyabr   kuni   bemorning   ahvoli   yanada   yomonlashadi,   hushini   yo‘qotadi   va   tezda
vafot etadi.
Unga butun Hirot aza tutadi. Dafn marosimi tashkilotchisi xam, ta'ziya kabul
kiluvchi xam Navoiyning o‘zi bo‘ladi. 
Dafn marosimi Sulton Husayn Boyqaro, uning yaqinlari va katta amaldorlar
ishtirokida   o‘tadi.   Mayyitni   qabristonga   temuriy   shaxzodalar   ko‘tarib   borishadi.
Sulton   ham,   Navoiy   ham   Hirot   a'yonlari,   sayyid   va   olimlari   uchun   kattakon
Xudoyi   qilishadn.   Navoiy   va   uning   yaqinlari   Jomiyga   yil   bo‘yi   aza   tutadilar.   Bir
yildan   keyin   Navoiy   Hirot   aholisining   keng   qatlamlari   uchun   dabdabali   yil   oshi
beradi” 15
.
14
  Бертельс Е.Э. Древнейшая рукопись «Пяти поом» Алишера Навон ЕЭ.Бертельс. Избранные труды. Навои
и Джами. - М.: Наука, 1965. - С.45 .
15
  Bertels   Y . E .  Jomiy .  Rus tilidan Ibodulla Mirzayev tarjimasi. – S.: SamDU, 2010. - B. 99-100.
12 V.   Y.E.Bertels   jahon   sharqshunosligida   birinchi   bo‘lib   Amir   Xusrav,
Nizomiy Ganjaviy. Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy «Xamsa»larini qiyoslab
o‘rgandi,   ularning   yutuq   hamda   kamchiliklarini   inkor   etib   bo‘lmaydigan   dalillar
bilan   asoslab   berdi   va   “Iskandar   haqida   doston   va   uning   sharqdagi   asosiy
versiyalari» nomli kattakon monografiya ham yozdi” 16
.
Ushbu   satrlar   muallifi   Y.E.Bertelsning   “Navai   i   Djami”   monografiyasini
tarjima   qilish   jarayonida   bobokalon   shoirimizning   beshala   dostonini   ham   qayta-
qayta o‘qishiga to‘gri keldi va u, ittifoqo, quyidagi dalillarga duch keldi:
Chu otlandi Doroyi davlatpanoh,
Iskandarga o‘tru tuzatti sipoh.
Sipoh dema, daryoyi xunxor de,
Falak bahri andin namudor de.
Safe tuzdi tuzmakka oyini harb
Ki, bir qambali-sharq edi, biri garb
Yasoleki bu tul ila ko‘rg‘uzub,
Budur turfakim, yeti dabkur tuzub.
Borong‘or anga xayli Mashriq xamin,
Samarqanddin toki sarhaddi Chin.
Yana yuz ming o‘zbek mo‘g‘il birla zam.
Yuz ellik ming ul sori qalmoq ham.
Bo‘lub borchasi olti yuz ming kishi,
Boriga hunar kin ila razm ishi.
Ya'ni:   “Davlatpanoh   Doro   otlanib,   qo‘shinini   Iskandarga   qarshi   tayyorladi.
Uni qo‘shin emas, «qonxo‘r daryo» de, falak dengizini esa, undan bir namuna de.
Shoh  qo‘shinini   urushga   tayyorlash   uchun   shunday   saf   tuzdiki,   bir   boshi   sharqda
bo‘lsa,   bir   boshi   g‘arbda   edi.   Bunaqa   chek-chegarasi   yo‘q   katta   safdan   yettita
tuzildi.   Qo‘shinning   borong‘ori   (o‘ng   qanoti)   Samarqanddan   to   Xitoygacha
bo‘lgan   sharq   mamlakatlari   xalklaridan   iborat   bo‘lib,   buning   ichida   yuz   ming
16
 Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 1-tom. Saddi Iskandariy. - T., 1993. - B.170.
13 o‘zbek   bilan   mo‘g‘il   va   yuz   ellik   ming   qalmok   bor   va   hammasi   olti   yuz   ming
kishidan iborat urush va jang qahramonlaridan tashkil topgan edi” 17
.
Alisher Navoiyning madrasa, shifoxona, ko‘prik, hammomlar kurgani, bog‘-
rog‘lar   yaratgani   haqida   ko‘p   yozilgan.   Ammo   uning   mol-mulki   haqida   deyarli
gapirilmaydi. Yevgeniy Eduardovich Bertels bu bo‘shliqni to‘ldiradi va, jumladan,
shunday  dalillar  keltiradi:  har  yili   madrasa   mudarrislariga 1200  oltin tanga  va  24
kop don; a'lo va yaxshi o‘qiydigan olti talabaga 24 oltin tanga va 5 kop don, O‘rta
baholarda   o‘qiydigan   sakkiz   talabaga   16   oltin   tanga   va   4   kop   don,   juda   sust
o‘qiydigan   sakkiz   talabaga   12   oltin   tanga   va   3   kop   don;   olti   korining   kiroati
«zo‘riga» 500 oltin tanga, 15 kop don; jome maschit  imomiga 500 oltin tanga va
10 kop don: xonaqoh oshpaziga 250 otin tanga 5 kop don; mutavvaliga 3000 oltin
tanga va 30 kop don (uning uchdan bir qismi xizmatchilarga) taqsimlangan 18
 va b.
Bu mablag‘lar Alisher Navoiyning yerlari (300 jerib 19
) bog‘-rog‘lari, do‘konlaridan
tushib turgan.
Y.E.Bertels   o‘z   fikrini   isbotlash   uchun   “Majolisun-nafois”ni   fors   tiliga
tarjima qilgan Faxri Xoratiyning quyidagi so‘zlarini keltiradi: “Har kuni amirning
xazinasiga i 75 ming dinor” tushib turgan, uning 15 mingi xarajat qilingan».
Y.E.Bertelsning   navoiyshunoslikka   doir   xizmatlari   o‘zbek   olimlari
tomonidan ham  e'tirof  etilgan. Masalan,  professor  N. Komilov bu haqda shunday
yozadi:   “Rus   olimlaridan   Y.E.Bertels   xizmatini   alohida   ta'kidlamoqchimiz.   U
birinchilardan bo‘lib, Navoiy hayoti  va ijodiga bag‘ishlangan  monografiya  yozib,
Moskvada   chop   ettirdi   (shunday   monografik   tadqiqotni   o‘zbek   tilida   Oqil
Sharofiddinov   va   tojik   tilida   Sadriddin   Ayniy   yozgan   edilar).   Y.E.Bertels   Hirot
adabiy muhiti, Jomiy va Navoiy do‘stligi, Navoiy asarlarining mazmunini xolisona
yoritgan. Bundan tashqari, u «Navoiy va Attor» nomli ishida «Mantik ut-tayr» va
«Lison   ut-tayr»   asarlarining   batafsil   ilmiy   taxlilini   berdi,   Navoiy   asarlarining
originalligini isbotlashga erishdi” 20
.
17
 Alisher Navoiy. Saddi Iskandariy. Nashrga tayyorlovchi Inoyat Mahsumov. - T., 1978. - B. 68-69.
18
  Y.E.   Bertelsning   «Navoiy»   monografiyasi   «Shuhrat   cho‘kkisida»   fasliga   qarang   tex   chia,   "I   jerib   99   gektarga
teng. Tarjimon eslatmasi.
19
 Y.Bertelsning «Navoiy» monografiyasi «Shuhrat cho‘qqisida» fasliga qarang.
20
 Komilov N. Tafakkur karvonlari. -T.: Sharq, 2011. - B.202.
14 Y.E.Bertels   Alisher   Navoiyni   xar   kanday   tirish   va   zamonaviylashtirishdan,
uning hayoti va noxolis hamda bireklama talkin kilishlardan katta ximoya kildi, bu
borada hyech kimni, xatto ustozlar ayamadi. Masalan, u bir joyda V.G.Bartoldning
Navoiy yozganlari  asossiz,  chunki  u Navoiyni  ukimagan 21
  desa,  bo joyda Alisher
Navoiyning   ishqiy   g‘azallarini   voke   lirikaning   guzal   namunalari   sifatida
ko‘rsatishga uringa Abduraxmon Sa'diyni keskin tanqid qiladi: “Navoiynin ishqiy
kechinmalari   (lirikada)   voqyeaband   (realistik.   35-bet)   degan   fikrga   aslo   qo‘shila
olmayman.   Muallif   ushbu   o‘rinda   bu   misralarni   tasavvufiy   majoz   tarzida
izoxlamaslik kerak. demoqchi ekanini tushunaman. Bu to‘g‘ri. Ammo Navoiyning
ishqiy lirikasida «realizm» yo‘k va bo‘lishi ham mumkin emas. Agar bu fikr ustida
chuqur   mulohaza   yuritadigan   bo‘lsak,   u   holda   bunday   deyish   Navoiyga   nisbatan
behurmatlikdir. deyishimizga to‘g‘ri keladi.
Ikkinchi   qism   Navoiy   ijodida   tarakkiyparvar   unsurlar   talqiniga
bag‘ishlangan.   Bu   yerda   ham   asosiy   fikrlar   e'tiroz   uyg‘otmaydi.   Ammo   xususiy
e'tirozlar   juda   ko‘p.   Navoiyning   dunyoqarashi   xalq   qo‘zg‘olonlari   ta'sirida
shakllangan   deyish   mumkinmi?   U   holda   undan   katta   amaldor   emas,   balki
inkilobchi   paydo   bo‘ladi.   Bu,   shubhasiz,   bo‘rttirish   va   zamonaviylashtirishdan
boshqa narsa emas” 22
.
Shuningdek,   Yevgeniy   Eduardovich   A.A.Hikmat   o‘zining   1943   yilda
Texronda   chop   etilgan   kitobi   uchun,   hech   bo‘lmasa,   V.V.Bartoldning   turk   tiliga
tarjima qilingan asarini emas, balki M.Belenning fransuz tilida juda sayoz yozilgan
monografiyasini asos qilib olganidan nihoyatda hayratlanadi.
Modomiki,   til   millatning   ruhi   (Islom   Karimov),   jamiyat   a'zolarini
birlashtiruvchi kuch ekan, uning biror soxasini, hatto, poetik nutkni ham «diskurs
olami»ga   (Ch.S.Pirs)   murojaat   etmasdan   tushunishning   sira   iloji   yo‘q.   Chunki
so‘zlar   tartibi,   Sh.   Bodler   yezganidek,   ularning   ma'nosini   uzil-kesil   belgilaydi.
R.O.Yakobson,   L.V.Shcherba,   A.A.Potebnya,   I.G.Gerder,   R.O.Yakubinskiy,
21
  Qarang : Бертельс Е.Э. Избранные труды. Навои и Джами. - М. 165. - С. 67-68. Унинг бу хакдаги сўзларини
аслиятда келтирамизвор чества Навои В.В.Бартольд почти не касался (как мы видели выше   касался (как мы
видели   выше,   он   давал   ему   явно   неверную   оценку),   но   это   объясняется   в   значительной   степени   те   что
изучением его творений В.В.Бартольд в сущности никогда не за І мался» ( O ‘ sha   joyda , 67-68- betlar ).
22
  Бертелье Е.Э. Навои и Джами, 455- bet .
15 B.M.Eyxenbaum,   V.M.Jirmunskiy,   M.Birvish,   M.Blumfild.   Yu.Lotman,
A.A.Richards.   I.I.Kovtunova,   V.P.Grigoryev,   L.V.Zubova   va   boshkalarning
tadqiqotlari   fikrimizning   beistisno   dalilidir.   Binobarin,   til   bilan   adabiyotni,
tilshunoslik bilan adabiyotshunoslikni birlashtirib, filologiyaning yaxlitligini qayta
tiklash oldimizda turgan eng dolzarb vazifalardan sanaladi. Chunki tilshunoslik va
adabiyotshunoslik egizak fanlardir 23
. 
Buning   uchun,   bizningcha,   ishni,   eng   avvalo,   til   va   adabiyot   fanlari
o‘qitishni   matnning   lingvopoetik   (tilshunoslik,   she'rshunoslik   (afsuski,   bu   fan
bizda   o‘qitilmaydi)   va   adabiyotshunoslik   nuqtai   nazaridan)   taxlili   doirasiga
ko‘chirishdan boshlash kerak.
Amiri   kabir,   ilmu   adab,   ma'naviyat   va   ma'rifat   homiysi,   she'riyat   quyoshi,
so‘z gavharini teruvchi ijodkor (A.Jomiy). betimsol tarixiy shaxs (Axliy Sheroziy)
Alisher   Navoiy   hayoti   va   ijodi   haqida   Z.Bobur,   A.Jomiy,   Xondamir.   Atoulloh
Husayniy,   Husayn   Voiz   Koshifiy.   Zayniddin   Vosifiy,   Axliy   Sheroziy,   Badriddin
Hiloliy   kabi   zamondosh   adiblar:   I.N.Berezin,   M.Nikitskiy,   V.V.Bartold.
N.I.Ilminskiy,   V.V.Velyaminov-Zernov,   N.I.Konrad,   V.M.Jirmunskiy,
A.A.Semyonov:   S.Ye.Malov,   A.K.Borovkov,   A.N.Boldirev,   S.N.Ivanov,
D.M.Nasilov   kabi   rus   sharqshunos   va   turkiyshunoslari:   Oybek,   Ayniy,   Mirzoyev
(Tojikiston,   Qayumov,   S.G‘aniyeva,   Qudratullayev,   adabiyotshunoslarning
N.Komilov,   tilshunoslarning   ham   hizmatlari   katta   ekanini   ta'kidlash     joiz.
Binobarin,   A.Mirzoyev   H.Sulaymon,   A.Hikmat   (Eron),   PSHamsiyev,
A.Hayitmetov,   V.Abdullayev,   A.Kayumor   I.Haqqulov,   B.Valixo‘jayev,
H.Boltaboyev,   XK   M.Muxiddinov,   D.Salohiy   va   boshqa   adabiyotshu
X.Doniyorov,   A.Rustamov,   B.Bafoyev,   X.Dadaboyev,   no   A.Nurmonov,
E.Umarov,   Ye.Isoqov   kabi   tilshunoslar   xizmatlari   katta   ekanligini   ta'kidlash   joiz.
Binobari   sher   Navoiy   o‘rganilayapti,   Y.E.Bertels   so‘zlari   bilan   bilan   aytganda,
23
  Иванов Вi. Вс.Поэтика Романа Якобсона /Роман Якобсон. Работы по поэтики. - М.: Прогресс, 1987. - С.
5-22;   Роман   Якобсон.   Poetika   masalalari.   Rus   tilidan   Ibodulla   Mirzayev   tarjimasi.   –   T.:   “O‘zbekiston   Milliy
ensiklopediyasi”   davlat   ilmiy   nashriyoti,   2005;   Мирзаев   И.К.   Проблемы   лингвопоэтической   интерпретации
стихотворного   текста.   На   материале   современной   узбекской   поэзии.   Дисс.доктора   филол.   наук.   -   Т.:
Институт языкознания, 1997. Lingvopoetikaning boshqa filologik fanlarga munosabati haqida qarang: Григорьев
В.П. Поэтика слова. – М.: Наука, 1976.
16 kam   o‘rganilayapti,   adabiyotshunoslik   yoki   tilshuno   nuqtai   nazaridan
o‘rganilayapti.
Ma'lumki,   jahon   navoiyshunosligi   o‘ziga   xos   tizi   sifatida   allaqachon
shakllangan.   Binobarin,   uning   kelgusi   taraqqiyoti   shu   tizim   uzvlarining   o‘zaro
ijodiy hamkorligiga bevosita  bog‘liq. Bu  hamkorlikning birlamchi  va eng muhim
shakli  esa tarjimadir. Boshqacha  aytganda, Alisher  Navoiy hayoti va ijodi haqida
chet ellarda nima yozilgan bo‘lsa, uni o‘zbek tiliga tarjima qilish zarur. Zero, ular
ham   milliy   qadriyatlarimizning   tarkibiy   qismlari   hisoblanadi.   Bu   jarayonni
tezlashtirish,   hazrat   Navoiy   hayoti   va   ijodini   o‘rganish   hamda   o‘qitish   sifat   va
samaradorligini   yanada   ko‘tarish   ishlari,   bizningcha,   Samarqandda   «Xalqaro
Alisher Navoiy jamg‘armasi»ni ta'sis etish masalasini kun tartibiga olib chiqadi.
Alisher   Navoiy   hayoti   va   ijodi   o‘zining   haqiqiy   e'tirofini   bizning   ona
Vatanimizda   topdi.   Yurtboshimizning   quyidagi   so‘zlari   ana   shu   haqiqatning
mutlaq   isbotidir:   “Agar   bu   ulug‘   zotni   avliyo   desak,   u   avliyolarning   avliyosi,
mutafakkir   desak,   mutafakkirlarning   mutafakkiri,   shoir   desak,   shoirlarning
sultonidir” 24
.
24
  Islom Karimov. “Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch” - Toshkent: Ma'naviyat, 2008.- B.47.
17 1.2. Y.E. Bertelsning  “Navoiy” monografiyasi
Navoiy   qo‘lyozmalari   ustida   hozirgacha   yaratilgan   ilmiy   ishlar   asosan   ikki
yunalishda   olib   borilmoqda.   Bulardan   birinchisi   mamlakatimiz   va   chet   el
manbashunoslari nashr qildirgan sharq; qulyozmalari kataloglarida dunyoning turli
kutubxonalarida   saqlanayotgan   Na voiy   qo‘lyozmalari   tavsifini   berishdan   iborat
bulsa,   ikkinchisi   Na voiy   merosining   tekstologii   tadqiqoti   ustida   ish   olib   borgan
olimlar   o‘z   ishlari   uchun   asos   qilib   olgan   qulyozma   manbalarning   kuchirilish
tarixi,   ko‘chiruvchisi,   qulyozmadagi   asarlarning   mukammalligi,   ayniqsa,   matnda
yul   quyilgan   xato   va   kamchiliklarni   tekshirish   va   asarning   dastlabki   muallif
yaratgan   variantini   tiklashdir.   Endilikda   Navoiy   qulyozmalarining   o‘zini,   tarixiy
yodgorlik   sifatida,   kitobat   usuli   va   qoidalarini   urganish,   sharq   kitobatida   qabul
qilingan   qonun-qoidalar   asosida   Navoiy   qulyozmalari   tasnifini   berish   shoir
qulyozma   merosini   o‘rganuvchi   manbashunoslarning   muhim   vazifalaridan   biri
bo‘lishi kerak. 
Yevgeniy   Yeduardovich   Bertels   (13   (25)   dekabr,   1890,   Sankt-Peterburg   -
1957.   7.   oktabr,   Moskva)   -   sovet   sharqshunosi   (yeronshunos   va   turkolog),
Leningrad   davlat   universiteti   professori,   SSSR   Fanlar   akademiyasi   muxbir   a'zosi
(1939), Yeron Fanlar Akademiyasining muxbir a'zosi (1944), Turkmaniston Fanlar
Akademiyasi (1951), Damashqdagi Arab Fanlar Akademiyasi (1955). Ulug‘ Vatan
urushidan   keyin   u   Moskvada   yashagan.   “Adabiy   yensiklopediya”   va   “Islom
yensiklopediyasi”ning   birinchi   nashri   mualliflaridan   biri.   Zodagon   oilada
tug‘ilgan. 1914 yilda Petrograd universitetining huquq fakultetini, 1920 yilda yesa
Sharq   tillari   fakultetini   (Yeron   filologiyasi   bo‘limi)   tamomlagan.   SSSR   Fanlar
akademiyasi  Osiyo muzeyida (keyinchalik Sharqshunoslik institutining Leningrad
filiali) ishlagan, 1928 yildan Leningrad davlat universiteti professori.
18 Bertels   uch   marta   Petrogradda   -   Leningradda,   har   safar   -   qisqa   muddatga
hibsga   olingan:   1922   yil   oktyabrda,   1925   yilda   -   "fransuz   josusi",   1941   yilda   -
"nemis" sifatida.
Ikkinchi hibsga olingandan so‘ng, u OGPU bilan hamkorlik qilishga majbur
bo‘ldi, hamkasblariga qarshi qoralashlar yozdi, bu repressiyalar uchun asos bo‘ldi. 
1947-yilda   Nizomiy   Ganjaviyning   “Sharafnoma”   va   “Iqbolnoma”   she'rlari
matnining   tanqidiy   nashrini   amalga   oshirdi.   U   Firdavsiyning   “Shohnoma”sining
tanqidiy nashrini tayyorlash bo‘yicha jamoaviy tekstologik ishlarga ham rahbarlik
qilgan.
Bertels 1948 yilda “Navoiy” asarini yaratgan bo‘lib, ushbu asarda Navoiyni
o‘rganish   tarixi,  Navoiyning  bolaligi,  o‘spirinlik  yillari,  faoliyatining  boshlanishi,
lirik chekinish, Abdurahmon Jomiy va uning Navoiy bilan do‘stligi, “Beshlik”ning
yaratilishi,   Navoiyning   oxirgi   so‘zi   va   vafoti,   voqyea-hodisalarning   xronologik
ro‘yxati, Bertelsning Navoiy va Jomiy ijodiga bag‘ishlangan ammo ushbu kitobga
kiritilmagan ishlari xususida yozilgan bo‘lib, muallif mohirlik bilan Navoiy hayoti
va ijodi, asarlarini tasvirlagan. 
Navoiy yashagan davrda ham Xuroson va O‘rta Osiyoda adab til fors tili edi.
Ammo   bu   an'ana   himoyachilari   faqat   fo   tilida   to‘laqonli   badiiy   asarlar   yaratish
mumkin   deyish   qanchalik   harakat   qilmasinlar,   Navoiy   ijodi   shunday   bi   dalil
bo‘ldiki, u bilan hisoblanmaslikning sira-sira iloj yo‘q edi. Fors adabiyotining har
qanday   bilimdoni   uning   asa   larini   o‘qishni   nafaqat   istadi,   shuningdek,   ular   bilan
tanishishni   o‘zlari   uchun   zarur   deb   hisobladi.   Biroq   bu   yo‘lda   juda   katta
qiyinchiliklar paydo bo‘ldi.
Navoiyning asarlaridan bilamizki, o‘sha davrda eski o‘zbek tilida ijod qilgan
shoirlar   nafaqat   fors   tilida   so‘zlasha   olganlar,   balki   bu   tilda   ham   go‘zal   satrlar
bitganlar.   Kelib   chiqishi   eronlik   bo‘lgan   shaxslar   eski   o‘zbek   tilini   bilmaganlar,
nari   borsa,   unda   faqat   maishiy   mavzularda   so‘zlasha   olganlar.   Navoiyning
gaplaridan   ayon   bo‘ladiki,   masalan,   eski   o‘zbek   tilini   bilgan   Jomiy   ham   uni
mukammal   egallamagan   va   shu   bois   Navoiy   she'riyatining   ayrim   o‘rinlarini
tushunmagan.
19 Shuning   uchun   bunday   o‘quvchilarga,   eng   avvalo,   Navoiy   asarlari   lug‘ati
kerak edi. Shunday lug‘atlardan biri «Badoyi' ullug‘at» («Nodir so‘zlar zahirasi»)
nomi bilan, ehtimol, Navoiy hayotining so‘nggi yillarida yaratilgan.
Bunday lug‘atlar turkiy tilli o‘quvchilar uchun ham kerak edi. Shu bois 1868
yilda   V.V.Velyaminov-Zernov   tomonidan   nashr   qilingan   lug‘at   XVI   asrda
Istambulda tuzilgan bo‘lsa ajab emas.  O‘sha davrning atoqli  fors tarixchisi  Mirza
Mehdixon   lug‘atdan   tashqari,   grammatika   ham   yaratgan   barcha   qoidalar
Havoiydan   olingan   iqtiboslar   bilan   asoslangan.   Bunday   xarakterdagi   ishlar
Sharqda XIX asrda ham yuzaga kelib turgan.
Yevropaning   Navoiy   bilan   tanishishi   juda   murakkab   kechgan.   1557   yilda
Venetsiyada   italyan   tilida   quyidagi   nom   bilan   behad   g‘alati   kitob   chop   etiladi:
«Peregriaggio di tre giovani figlivoli del Re di Serendippo. per di M. Christoforo
Armeno della Persiana nell'Italiana Lingua trapportato («Sarandip shohi uch yosh
o‘g‘lining   janob   Xristofor   Armaniy   tomonidan   fors   tilidan   italyan   tiliga   o‘tirgan
sayohati»).
Bu   kitob,   aftidan   yevropaliklarda   katta   qiziqish   uyg‘otgan,   negaki,   1584
yildayoq uning ikkinchi nashri e'lon qilingan. U 1611, 1622 va 1628 yillarda ham
chop etilgan. Shu matn nemischa tarjima uchun ham asos qilib olingan: "Erste theil
Neuwer   kurtzweiliger   Nistorie,   in   welchem   Giaffers,   des   Königs   zu   Serendippe,
dreyer   Söhnen   ReiB   gantz   artlich   und   lieblich   beschriben:Jetz   neuwlich   aus
Italiänisher in Teutsche Spraach gebracht, durch Johann Wetzel, Burgern zu Basel.
Getruckt   zu   Basel,   im   jar   (sic!)   1583".   («Qiziqarli   hikoyalarning   birinchi   qismi.
Unda   Sarandip   shohi   Ja'farning   uch   o‘g‘li   sayohati   juda   ravon   va   ajoyib
tasvirlangan. Iogann Vetsel tomonidan tarjima qilindi va 1583 yilda Bazilda chop
etildi»).
Nemischa   matn   1599   yilda   qayta   bosilgan   va   Leypsigda   1630   va   1723
yillarda yana nashr qilingan. Bu kitob 1719 yilda fransuz tiliga, 1766 yilda golland
tiliga   o‘girilgan.   Shunday   qilib,   209   yil   ichida   kitob   o‘n   bir   marta   chop   etilgan.
XVI asrda to‘rt marta, XVII asrda to‘rt marta, XVIII asrda uch marta. Agar o‘sha
paytlarda   Yevropada   bosma   kitoblarning   nisbatan   juda   kam   bo‘lganligi   nisbatga
20 olinsa qayta nashr va tarjimalarning bu miqdori kitobning katta muvaffaqiyatidan
dalolat beradi.
Kitobning   muallifi   kim   bo‘lganligini   aniqlashning   iloji   bo‘lmadi.   So‘z
boshidan   uning   tabrizlik   armani   ekanligi   anglashiladi.   Bu   holat   muayyan
ahamiyatga ega, chunki Ozarbayjonda hozir ham «fors» tili deganda biz bilgan fors
tilini emas, balki Ozarbayjon tilini tushunadilar. Fors tili esa «forsiy» deb ataladi.
Binobarin,   Lingua   rer ѕ tana   kalimasi   bu   hudud   uchun   Xristofor   kilgan   tarjima
asliyat tili haqidagi muammoni hal qilmaydi. Asar ikki qismga bo‘linadi. Birinchi
qismda   Sarandip   (Seylonning   avvalgi   nomi) 25
  shohiqanday   qilib   uch   o‘g‘il
tarbiyalagani   haqida   hikoya   qilinadi.   O‘g‘illar   voyaga   yetishgach,   hayotiy   tajriba
orttirmoqlari   uchun   ota   ularni   sayohatga   jo‘natishga   qaror   qiladi.   Shu   tariqa   ular
Eronga kelib qoladilar. Bir kuni yigitlar yo‘lda tuyasini yo‘qotgan bir kishiga duch
keladilar.   «Tuyani   ko‘rmadilaringmi»,   degan   savolga   shahzodalar:   «Tuyang
cho‘loq   emasmidi,   bir   tomoniga   asal,   ikkinchi   tomoniga   moy   ortilmaganmidi   va
ustida homilador ayol o‘tirmaganmidi» deya savolga savol bilan javob berishadi. 
Tuya   sohibi   bunday   aniq   ma'lumotni   faqat   uni   ko‘rgan   kishigina   berishi
mumkin   degan   xulosaga   keladi.   Ammo   yigitlar   uni   ko‘rmaganliklarini   aytadilar.
Shunda u shahzodalarni tuyani o‘g‘irlaganlikda ayblaydi va qozining huzuriga olib
keladi. Shu  tarzda  ular  Baxrom  Go‘rning  xuzuriga  kelib  qoladilar   va tuya  haqida
aytganlarining   sababini   so‘zlab   beradilar.   Baxrom   shahzodalarning   zakovatiga
qoyil   qoladi   va   ularni   saroyga   taklif   qiladi.   Yigitlar   u   yerda   ham   tuya   haqida
bilganlarini gapirib beradilar.
Sharqda   juda   mashhur   bo‘lgan   bu   ertakning   bir   necha   varianti   bo‘lgan.   U,
shuningdek, Volterning «Zadig» asarida ham keltirilgan 26
.
Ertak   deyarli   so‘zma-so‘z   Mark   Tvenning   «Tom   Soyer   -   xorijda»   nomli
kitobida   takrorlanadi.   Kitobning   ikkinchi   qismi   Baxrom   Go‘rning   o‘zi   haqida.
Shahzodalar   tufayli   u   o‘zining   vaziridan   qutuladi.   Bahrom   yigitlarni   xizmatga
oladi.   Ayni   shu   paytda   u   o‘zining   sevimli   kanizi   Diloromni   haydab   yuborgan,
25
 Hozirgi Shri Lanka. – Tarjimon eskartmasi.
26
  Voltaire. Oeuvres complètes, vol. VIII. -Paris, 1836, p. 332 sq. 10 Benfey. Ein alter christlich - persischer Roman,
S. 257 sq.
21 ammo   bundan   nadomat   chekib,   kasal   bo‘lib   qolgan   edi.   Tabiblar   uni   davolay
olmaydilar.   Shahzodalarning   maslahati   bilan   Baxrom   uchun   yetti   qasr   quriladi.
Biroq   bu   ham   unga   yordam   bermaydi.   Bahrom   uyqusizlikdan   azob   chekadi,
shuning   uchun   u   kechqurunlari   yo‘lovchilarni   tuni   bilan   ertak   aytishlari   uchun
huzuriga   chaqiradi.   Oltita   ertak   aytiladi,   yettinchi   yo‘lovchining   ertagi   bechopa
Diloromning   azob-uqubatlari   haqida   bo‘ladi.   Shu   yo‘l   bilan   Baxrom   uni   topib
oladi   va   yana   baxtli   hayot   kechira   boshlaydi.   Bu   kitobga   maxsus   tadqiqot
bag‘ishlagan   Benfey   uning   ikkinchi   qismi   Nizomiyning   «Haft   paykar»   nomli
mashhur dostonidir degan xulosaga keladi. Ammo hikoyalar mavzusining mahorat
bilan yaxlit  holatga keltirilgani  «Nizomiyning sharqona  shaklsizligi»ga  go‘zal  bir
tarzda   tuzatish   kiritadi.   Bu   xususiyat,   deydi   u.   «verrath...   occidetalische
Composition ѕ kunst» 27
. 
(«kompozitsiya   yaratishning   g‘arbona   usuli»)   ekanligini   ko‘rsatadi.   Benfey
ikkinchi   taxminni   ham   olg‘a  supaa   .  «ein   persisches   Original,   welches   dilse   sage
soviel   besser   behandelt   als   Nizami...»   («Bu   afsonadan   so‘zlovchi   forscha   asliyat
Nizomiynikidan shu  qadar   maroqliki...»). Benfey  asliyatni  topolmagan.  Biroq biz
uchun   uni   topish   qiyin   bo‘lmadi.   Xristofor   kitobining   birinchi   qismi   manbai,
shubhasiz, Almir Xusravning «Hasht behisht» («Sakkiz jannat») dostonidir, chunki
uning bir hikoyati shu qismga juda mos.
Ikkinchi   qismga   kelsak,   Baxrom   va   Dilorom   tarixining   bunday   talqini
Navoiyning   faqat   “Yetti   sayyora”   dostonida   uchraydi.   Binobarin,   Xristoforning
kitobni yozishda ikki manbadan foydalangani muayyanlashadi. Bu doston bilan u
shoir vafotidan keyin qariyb yuz yil o‘tgach tanishadi. Buning hayratlanadigan joyi
yo‘q.   Navoiy   dostonlari   katta   qiziqish   bilan   o‘qilgan.   Ularning   qo‘lyozmalari
shoirning   hayotligidayoq   Ozarbayjon   va   Turkiyada   keng   tarqalgan   va   asrlar
davomida o‘quvchilar etiborini o‘ziga qaratib kelgan.
Sitsishvilining   «Yetti   go‘zal»   nomli   dostoni   ham   mohiyatan   Nizomiyga
emas,   balki   prof.   Kekelidze   ta'kidlaganidek   va   B.T.Rudenko   yaqqol
isbotlaganidek,   Navoiyga   borib   taqaladi.   Xristofor   talqinidagi   Navoiy   dostoni
27
  Ibid, S. 267.
22 yevropalik   o‘quvchini   o‘ziga   maftun   qilgan   shekilli,   uni   Yevropaning   besh
mamlakatida   qayta-qayta   o‘qiganlar.   Tarjimon   Navoiyning   ismini   ko‘rsatmaydi.
O‘quvchilar   esa   Sharqning   qaysi   shoiri   asari   bilan   tanishayotganliklarini
bilmaganlar. u Yevropada qo‘ldan tushirilmaydigan kitobga aylanadi. Benfeyning
Xristofor   bilan   Nizomiy   o‘rtasidagi   tafovutni   yevropalik   san'atkorning
kompozitsiya yaratish mahorati bilan izohlashga harakat qilgani g‘alati, u, ehtimol,
mukammal   san'atning   Yevropadan   boshqa   joyda   bo‘lishi   mumkinligini   tasavvur
ham qilmagan ko‘rinadi. Biroq mazkur holatda o‘sha «yevropalik» Navoiy ou
Navoiy   ijodini   o‘rganish   juda   kech   boshlandi.   1841   yilda   Katrmer
(Quatremere) «Muhokamat ul-lug‘atayn» va «Tarixi mulki ajam» matnlarini e'lon
qilgan.   Navoiyning   ayrim   matnlarini   I.N.Berezin   (1818   -   1896)   nashrga
tayyorlagan.   U   «Turetskaya   xrestomatiya»ga   ham   kiritilgan.   Unda,   shuningdek,
Navoiy   qalamiga   mansub   bo‘lmagan   matnlar,   jumladan,   Majlisiyning
«Sayfulmuluk» 28
  dostonidan   parchalar   berilgan.   Navoiyga   bag‘ishlangan   birinchi
original   tadqiqot   m.Nikitskiyning   magistrlik   dissertatsiyasi   hisoblanadi.   Uncha
katta   hajmli   bo‘lmagan   bu   ish   o‘sha   davr   nuqtai   nazaridan   tadqiqotning   asosiy
masalalarini yetarli darajada to‘liq tavsiflaydi va Navoiyning adib va davlat arbobi
sifatidagi ahamiyatini ta'kidlaydi.
Bu ishga bog‘liq bo‘lmagan holda fransuz sharqshunosi M.Belin Navoiyning
hayoti   va   ijodi   haqida   maxsus   maqola   yozgan.   V.V.   Bartold   mazkur   maqola
xususida   so‘z   yuritib,   tarixiy   arboo   haqidagi   monografiyadan   ko‘ra   ko‘proq
madhiyani   eslatadi   deydi   va   uning   bu   jihatini   60-yillar   fransuz   ritorikasi”   uchun
xarakterli   xususiyat   sifatida   izohlaydi.   Ushbu   monografiyada,   garchi   u   birlamchi
manbalar   asosida   yozilgan   bo‘lsa-da   ko‘plab   anglashilmovchiliklar   ko‘zga
tashlanadi.   Shunga   qaramay,   u   bizning   kunlarimizda   ham   e'tibordan   xoli   emas.
1920   yildayoq   E.J.   Broun   uni   «tahsinga   loyiq   risola»   («admirable   moographie»
deya baholaydi va Navoiyning «juda osoyishta» (Singulary peaceful) hayoti haqida
gapiradi 29
.
28
  Belin.   Notice   biogrphique.   1Q   «Mir-Ali-Shir»   nomli   to‘plam,   101-bet.   "Ritorika   -   notiqlik   san'ati   nazariyasi.   -
Tarjimon eskartmasi.
29
 Browne. A. History of Persian literature, pp. 439-506.
23 Bundan   ham   hayratlanarli   tomoni   shundaki,   Belinning   bu   risolasi
A.A.Hikmatning   1943   yilda   Tehronda   chop   etilgan   kitobi   uchun   asosiy
manbalardan biri qilib olingan. 
Bertelsning   “Navoiy”   asarida   Navoiyning   bolaligi   xususida   ko‘plab
ma'lumotlar   keltirilgan   bo‘lib,   unga   ko‘ra,   Nizomiddin   Alisher   hijriy   844   yilning
ramazon   oyi   17   kuni   (1441   yilning   10   fevralida)   Hirotda   tug‘ilgan.   Uning
xonadoni, yuqorida ko‘rganimizdek, Hirotning bo‘lg‘usi hukmdori Sulton Husayn
ota-onalari   bilan   yaqin   aloqada   bo‘lgan.   Shu   sababli   bolalar   tez-tez   uchrashib,
muloqotda   bo‘lib   yurish   imkoniyatiga   ega   bo‘lishgan.   Usha   paytda   Sulton
Husaynning   oilasi   aslzodalar   xonadoniga   mansub   bo‘lganligiga   qaramasdan,
Hirotda jismoniy shaxs sifatida umrguzaronlik qilgan.
Biz   Alisherning   otasi   G‘iyosiddin   Kichkinaning   fe'l-atvori   haqida   hyech
narsa bilmaymiz. Ammo oilada adabiyotga ayniqsa she'riyatga qiziqish juda katta
bo‘lgan deb o‘ylash mumkin. Alisherning amakisi Abusaid ham Kobuliy taxallusi
bilan she'rlar yozgan.
Abdusaidning   ukasi   Muhammad   Ali   ham   musiqada,   xattotlikda   namoyon
etgan   san'ti   tufayli   mashhur   bo‘lgan   va   g‘aribiy   taxallusi   bilan   she'rlar   bitgan.
Alisherning amakivachchasi Said Haydar ham Sabuhiy taxallusi bilan ijod qilgan.
Xullas, Navoiy go‘daklik paytlaridayoq she'r tinglagan va eshitganlarining ko‘pini
xotirasida saqlab qolgan.
U   o‘zining   «Majolis   un-nafois»   asarida   Qosim   Anvoriy   g‘azallaridan
birining   matla'sini   keltirib,   shunday   deydi:   «Bu   faqir   yod   olgan   birinchi   she'rim
budir.   Ushanda   men,   chamasi,   uch-to‘rt   yoshlarda   edim».   Otasining   do‘stlari
(mehmonlari)   undan   o‘sha   she'rni   aytib   berishni   so‘radilar   va   hayratdan   yoqa
ushlab qoladilar» 30
.
––––––––––––––––––––––––––––––––––––
30
 Navoiy. Majolis un-nafois, 7-b.
24 Ya'ni: Rindemu oshiqemu ja h ons o‘ zu joma chok,
Bo davlati  g‘ ami tu z-fikri ja h on chi bok. 
Be bok meravad dili mo dar ra h i fano, 
Chun shav q   g‘ olibast chi andesha az  h alok. 
Jon masti  h ayratastki  h usnest dilfreb 31
.  
Sulton   Husayn   Abusaid   zindonidan   qutulib,   ikkinchi   marta   Abulqosim
Bobur   huzuriga   kelganda,   o‘n   besh   yoshli   Alisher   ham   uning   xizmatiga   kiradi.
1456 yilning boshida Bobur Hirotdan Mashhadga boradi. Unga Sulton Husayn va
Alisher   hamrohik   qiladi.   Abulqosim   Bobur   1457   yilning   22   martida   o‘sha   yerda
vafot   etadi.   Shundan   keyin   Sulton   Husayn,   yuqorida   ko‘rganimizdek,   Marvga
jo‘nab ketadi. Alisher unga hamrohlik qilmaydi. «Qalam kishisi», davlat amaldori
31
  Matn   Toshkentda   O‘zSSR   FA   Beruniy   nomidagi   Sharqshunoslik   institutida   Zayniddin   ibn   Abdulloh   Irokiy
tomonidan 856/1452- yilda, ya'ni muallif vafotidan taxminan yigirma yil keyin ko‘chirilgan va 1286-raqamli ajoyib
qo‘lyozma asosida berildi. Qarang :  Qosimiy .  Devon ,  p . 121  b .
25 bo‘lishga   tayyorlanib   yurgan   Alisherga   Sulton   Husaynning   harbiy   mojarolari
yoqishi dargumon edi.
Do‘stlar   ajralishadilar.   Alisher   Mashhadda   qoladi   va   bor   kuchini
madrasalardan birida bilim olishga sarflaydi.
Ilmga chanqoq o‘smir uchun Mashhadda qolishda ma'no bor edi. Boburning
o‘limidan   keyin   biz   yuqorida   tilga   olgan   g‘alayonlar   boshlanib   ketadi.   Hirot
notinch   Mashhad   esa,   garchi   qo‘shinlar   bir   necha   marta   unga   juda   yaqinlashib
kelgan bo‘lsa-da, harbiy harakatlardan chetda edi.
Imom   Rizoning   mozori   yonida,   aftidan,   Alisher   foydalangan   kattakon
kutubxona   bo‘lgan.   Bu   davrda   u   bir   necha   mashhur   shoirlar   bilan   tanishishga
musharraf ham bo‘ladi.
Qurbon   hayiti   bayram   qilinadigan   kunlarning   birida   Alisher   o‘z   hujrasida
bemor   yotardi.   Mashhadga   kelgan   bir   guruh   ziyoratchilar   madrasani   aylanib
yurishib, nigohlari bir xujraga tushadi. Devorga chiroyli husnixat bilan yozilgan bir
bayt yozib qo‘yilgan. Ziyoratchilar uning ma'nosi  ustida bahs yurita boshlaydilar.
Ular   orasidagi   bir   kelishgan   shayx   ko‘pchilikning   gapiga   qo‘shilmaydi   va   bu
borada  o‘z fikrini  ma'lum  qiladi. Kimdir  bemor  yotgan  yigitning ham  biror  narsa
demoqchi bo‘layotganini shayxga aytadi. Shayx bemorning bosh tomonida o‘tirib
oladi   va   bahsni   davom   ettiradi.   Alisherning   isbot-dalillarini   tinglagan   shayx   o‘z
fikridan   qaytadi   va   uning   tahlili   asosli   ekanligini   ta'kidlab,   yigitning   kimligini
so‘rab-surishtira   boshlaydi.   Alisher   faqat   shundagina   qarshisida   o‘zining   Hofiz
g‘azallariga   bitgan   muxammaslari   bilan   tanilgan   xurosonlik   mashhur   hozirjavob
shayx   Kamol   Turbatiy   turganini   biladi.   Alisher   u   bilan   tanishishni   ko‘pdan   orzu
qilib   yurardi.   Ma'lum   bo‘lishicha,   Kamol   ham   yosh   shoir   haqida   eshitgan   va   uni
ko‘rmoqchi bo‘lib yurgan ekan. 
Bertelsning   “Navoiy”   asarida   Navoiy   faoliyatining   boshlanishi   hamda   lirik
sher'lari xususida alohida to‘xtalib o‘tilgan. 
Sulton   Husayn   Navoiy   o‘zining   ishonchini,   orzu-istaklarini   oqlashi
mumkinligiga   tezda   qanoat   hosil   qiladi.   Masalan,   1469   yilning   iyun   oyida
Navoiyning   aralashuvi   bilan   Hirotda   katta   isyonning   oldi   olindi.   Sulton   Husayn
26 Hirotda   o‘tkaziladigan   shialarning   juma   namozida   o‘n   ikki   imomning   nomini
xutbaga   qo‘shib   o‘qish   haqida   buyruq   beradi.   Hirotda   ikkala   mazhab   ham   amal
qilar   edi.   Lekin   sunniylar,   aftidan,   ko‘pchilikni   tashkil   qilgan   bo‘lsa   kerak.
Shunday   bo‘lsa   da,   sunniylar   shialarga   nisbatan   ancha   bag‘rikenglik   bilan
munosabatda   bo‘lishar,   biroq   shialar,   ko‘pincha,   ashaddiy   fanatizm   namoyon
qilishar va turli yo‘llar bilan sunniylarning diniy tuyg‘ularini haqoratlashga harakat
qilishardi.
1469- yilning 22- iyunida shialar voizi minbarda turib, yig‘ilganlarda kuchli
nafrat   uyg‘otgan   va'z   aytadi.   Sunniylar   vakillari   shikoyat   bilan   Sulton   huzuriga
jo‘naydilar   va   unga   masjid   yo‘lida   duch   keladilar.   U   xos   kishilarni   jo‘natadi   va
voiz   sharmandalarcha   masjiddan   quviladi.   Shu   tariqa   Sulton   Husayn   sunniy
mazhab an'analarini buzmoqchi emasligini amalda isbotlaydi 32
. Bobur Navoiyning
Sulton   Husaynga   o‘tkazgan   ta'siri   natijasida   kattakon   qirg‘inbarotning   oldi
olinganligi haqida yozadi 33
.
XV   asrning   yuksak   ma'rifatparvar   kishilari   bu   kelishmovchiliklarga   har
tomonlama   barham   berishga   va,   asosan,   fanatizmni   yumshatishga   harakat
qilganlar. 
Yuqorida   ko‘rganimizdek,   Navoiyning   Sulton   Husayn   devonida   egallagan
birinchi   rasmiy   lavozimi   nisbatan   oddi   muhrdor   lavozimi   bo‘lgan.   Uning   saroy
ayonlari doirasida mavqyeiyi nafaqat egallab turgan vazifasi, balki uning sulton ga
yaqinligi   bilan   ham   belgilangan.   Navoiy   deyarli   butun   umri   davomida   yuqori
davlat   vazifalariga   intilmagan   va   ko‘pincha   rasmiy   mansablardan   bosh   tortishga
harakat   qilgan.   Masalan,   y,   hatto,   shu   lavozimdan   ham   tezda   aslzoda   amir
Nizomiddin   Suhayliy   yoki   Amir   Shayxim   (uni   Hirotda   shunday   deyishgan)
foydasiga voz kechgan. Nizomiddin Suhayliy Abusaid davrida mulozim vazifasida
ishlagan va shu lavozimni yana yigirma yil davomida Sulton Husayn davrida ham
saqlab qolgan kishi edi. U fors tilida ham, o‘zining ona tilida ham she'rlar bitgan.
Hozirgacha   topilmagan   «Layli   va   Majnun»   dostonini   ham   ona   tilida   yozgan.
32
  Бартольд В.В. Мир-Али-Шир и политическая жизнь.
33
  The Babar - áma, fol. 164
27 Yaxshigina shoir sifatida mashhur bo‘lishi barobarida shoir va adiblarga homiylik
qilgan   adavlat   kishi   edi.   Hirotlik   voiz   Husayn   Koshifiyning   «Kalila   va   Dimna»
dostonining   nafis   ishlanmasi   bo‘lgan   va   Sharqda   keng   ommalashgan   «Anvori
Suhayliy» kitobini unga bag‘ishlagan.
Har   holda   Sulton   Husayn   Navoiyning   davlat   ishlari   bilan   bog‘liq   faoliyati
qanday ahamiyat kasb etishi mumkinligini juda yaxshi tushungan va shu bois uni
oddiy   fuqaro   sifatida   ko‘rishni   istamagan.   1472   yilning   fevralidayoq   Navoiyga
amir yoki bek unvoni berilgan; u tez orada rasmiy qog‘ozlarda faqat Muzaffarbek
barlos (Sulton Husayn taxt uchun kurashib yurgan paytlarda unga katta xizmatlar
ko‘rsatgandan keyin barcha bek va amirlardan oldin imzo chekish huquqi berilgan
vazir   darajasiga   ko‘tarilgan.   Bu   huquq   bizga   Xondamir   yozib   qoldirgan   bir
shoyoni diqqat mojaroga sabab bo‘lgan: «Bir kuni amirning (ya'ni Navoiy - Ye.B.)
amir Sayyid Hasan Ardasher bilan birga bayram liboslarini kiyib, muhr bosishlari
kerakligi   haqida   qaror   qilindi.   Hamma   farmoni   oliyga   binoan   to‘g‘ri   qarorlar
sohibi - amir o‘z muxrini boshqa amirlardan oldin qo‘yadi deb o‘ylaydi. 
Biroq   belgilangan   kuni   amirga   muxr   bosish   uchun   yorliq   keltirilganda,
ushunday deydi:
-   Yerliqni   Sayyid   Hasanga   bering.   Birinchi   bo‘lib   u   kishi   muhr   bosishlari
kerak.
Amir Sayyid Hasan bundan xijolat tortadi va yorliqni yana amirga yo‘llaydi.
Shunda amir qog‘ozni qo‘lga oladi va g‘oyat shikastanafaslik bilan muhrni hyech
kimga   imkon   qoldirmagan   holda   eng   past   joyga   bosdi.   Amir   Sayyid   Hasan
sarosimaga   tushdi,   qolganlar   bunday   tavozeni   ko‘rib,   hayrat   ummoniga
cho‘kdilar».
Navoiyga xos bu kamtarlik uni hyech qachon tark etmagan. Yuqori lavozim
va   sultonning   o‘ziga   nisbatan   aloxida   marhamatiga   qaramasdan,   Navoiy   boshqa
beklardan farqli o‘laroq, kibrhavoga berilmagan va takabburlik qilmagan. U doimo
huzuriga   kelgan   har   qanday   kishiga,   xoh   u   o‘zining   yangi   asari   bilan
tanishtirmoqchi   bo‘lgan   shoir   musavvir   yoki   undan   mansabini   chidab   bo‘lmas
28 darajada suiiste'mol qiladigan ma'murlardan panoh izlab kelgan dexqon yoki kosio
oo‘ І masin, hammaga birdek iltifot ko‘rsatgan.
To‘g‘ri,   uning   to‘satdan   g‘azablanishiga   va   o‘z   yaqinlariga   zaxrini
sochishiga   to‘g‘ri   kelgan   paytlar   ham   bo‘lgan.   Ammo   buni   u   juda   og‘ir   qabul
qilgan   va   imkon   boricha,   yumshatishga   harakat   qilgan.   Uning   yaqin   do‘stlaridan
biri - Sohibdoroning aytishicha, kunlardan bir kun Navoiyning uyida hirotlik shoir
va   zukko   odamlarining   kichik   bir   guruhi   to‘plangan.   Odatdagidek,   qizg‘in
suhbatdan   keyin   taom   tortilgan.   Suhbat   paytida   Navoiy   ustozlaridan   biri   -
Fasihiddin Ibrohim betob bo‘lib qolgani, uning holidan xabar ololmaganini eslaydi
va   Soxibdoroni   yoniga   chakirib,   undan   Fasihiddinni   ko‘rib   kelishni   va   bunday
xatoga   yo‘l   qo‘ygani   tufayli   o‘zi   uchun   kechirim   so‘rashni   iltimos   qiladi.
Sohibdoro   ketadi.   Shu   payt   taom   tortiladi.   Taomdan   keyin   mehmonlarning
xayoliga,   ehtimol,   Navoiy   charchagan,   shu   bois   dam   olishi   kerakdir   degan   fikr
keladi.   Ular   bir-birlariga   qarab   olishib,   o‘rinlaridan   turadilar.   Navoiy   aynan   shu
kuni   miriqib   dam   olmoqchi   va   dunyo   tashvishlarini   biroz   bo‘lsa-da,   unutmoqchi
bo‘lgan   edi.   Mehmonlar   tarqalishgandan   keyin   Navoiy   zarda   bilan   xitob   qiladi:
«Nima   bu!   Alisherning   uyi   yemakxona,   o‘zi   yemakxona   sohibimi?   Keladilar,
paqqos tushiradilar va jo‘nab qoladilar!» 34
. 
Ushbu ma'lumotlar  orqali Navoiyning Sulton Husayn  Boyqaro bilan o‘zaro
do‘stona munosabatlarining bolalikdanoq yaxshi bo‘lganligini ko‘rish mumkin.
Bertelsning   “Navoiy”   asarida   Abdurahmon   Jomiy   va   uning   Navoiy   bilan
do‘stligi   xususidagi   qimmatli   ma'lumotlarni   ham   uchratish   mumkin.   Mavlono
Abdurahmon   Jomiy   1414   yilning   7   noyabrida   tug‘ilgan.   Uning   otasi   va   bobosi
Isfaxon   dahalaridan   birida   qozi   lavozimida   ishlagan,   biroq   mustaqil   va   dadil
fikrliligi uchun yerli hokimiyatning g‘azabiga uchrab, Xurosonning Jom viloyatiga
qarashli   Xarjiriga   ko‘chib   kelishga   majbur   bo‘ladi.   Jomiy   shu   yerda   dunyoga
kelgan.   Ota-onalari   Hirotga   ko‘chib   kelganda,   Jomiy   hali   go‘dak   edi.   U   deyarli
butun umrini Hirotda o‘tkazdi.
34
 Xondamir. Makarim ul-axlok, 205-bet. 
29 Jomiy   yoshlik   paytidayoq   favqulodda   iste'dod   sohibi   ekanligini   namoyon
qiladi.   U   oliy   ma'lumotni   Hirotda   va   qisman,   Samarqandda   oladi.   Ulug‘bek
madrasasida u yashagan hujrani hamon sayyohlarga ko‘rsatishadi. Biz yuqorida bu
ikki   shaharda   ko‘plab   mashhur   olimlar   yashaganligini   ko‘rdik.   Bu   holat   ma'lum
emasligini   ta'kidlashni   istardim   xolos.   Shubhasiz,   bek   Navoiyni   juda   yomon
ko‘rgan   bo‘lishi   mumkin,   ammo   hikoyaning   o‘zi   bu   odamning   haqiqatan   ham
vahshiy   va   qonxo‘r   bo‘lganligini   aniq   aytib   turibdi.   Jomiy   bu   samarqandlik
olimlardan birortasini ham o‘zining haqiqiy ustozi deya olmasligini ta'kidlaydi. Bu
paytga kelib, madrasa ta'limi, ko‘pincha mayda-chuyda, ikkinchi darajali tafsilotlar
bilan chegaralanib qolgan, asosiy masalalar chetda qolib ketgan edi.
Arab   grammatikasi,   poetikasi   va   boshqa   fanlarni   o‘qitishda   kitobning
o‘zidan emas, balki unga yozilgan sharhlardan, aniqrog‘i, sharhlar glossalari* 35
  va
hatto, glossalar glossalaridan foydalanganlar. 
Jomiyning   ukasi,   ajoyib   tabib   va   mashhur   musiqashunos   Mavlono
Shamsiddin   Muhammad   akasining   qarashlariga   asoslanib,   davrning   ko‘plab
olimlari   darsi   boshdan-oyoq   quruq   so‘zlardan   iborat,   yozuv   quroli   bo‘lgan   kishi
ilmiy asar yozishga haqliman deb o‘ylashi haqida yozadi.
Jomiy   o‘spirinlik   davridan   boshlaboq   o‘zini   erkin   tutishi   va   g‘ururi   bilan
ajralib turardi. Usha davrda shunday odat  bor edi:  biror hurmatli olim madrasaga
borish   uchun   uydan   chiqqanda,   uning   oti   yoki   xachirini   shogirdlar   to‘dasi   o‘rab
olar va orqasidan yayov ketishar edi. Olimning mashhurligi uni madrasaga kuzatib
boradigan   shogirdlar   soni   bilan   belgilanar   va   mashhurlikka   da'vogar   ko‘plab
mudarrislar   shogirdlaridan   bu   an'anani   so‘zsiz   bajarishni   talab   qilishardi.
Shuningdek, talabalarning ustozlari uylariga borib turishlari va har xil yumushlarni
bajarishlari   ham   odat   tusini   olgan   edi:   ular   suv   keltirishar,   hovli   supirishar,   o‘tin
yorishar, devor va tomlarni suvashar edilar. Tabiiyki, bu odat o‘zboshimchalikning
chuqur ildiz otishiga keng imkoniyatlar yaratar va natijada talabalar ilmiy yutuqlari
uchun emas, balki qora ishlarni bajarishdagi harakat va yaltoqiliklari uchun yaxshi
baholar olishar, ular oladigan nafaqa (stipendiya) hajmi baho oilan belgilanar edi.
35
  Болдырев Н.А. Алишер Навои, стр. 131 .
30 Bunday   holatda,   ayniqsa   qashshoq   va   moddiy   yordamga   muhtoj   talabalar   qiyin
ahvolda   qolgan   bo‘lganlari   tushunarli.   Ularning   ta'lim   jarayoni,   ko‘pincha,
farroshlik   va   hovli   supurish   bilan   o‘tar,   uning   ma'ruzalarga   qatnashish   uchun
vaqtlari yetmay qolardi.
Bularning   barchasi   shunchaki   oddiy   ishlar   sanalib,   e'tirozlarga   sabab
bo‘lmasdi. Yesh Jomiy bu kabi odatlar bilan chiqisha olmasdi, chunki ularni o‘ziga
nisbatan haqorat deb bilardi va ustozlarining noroziliklariga qaramay, biror marta
ham   tantanali   kuzatishlarda   ishtirok   etmagan   hamda   mudarrislar   uyiga   salomga
bormagan.
Bu   holat   Jomiyning   keyingi   taqdiriga   ta'sir   etmasdan   qolmadi.   Yetarli
ma'lumot   olgan   shoir   o‘z   qobiliyatini   davlat   xizmatida   sinab   ko‘rmoqchi   bo‘ladi.
Buning uchun to‘ralardan biri uni rasmiy ravishda qabul qilishi kerak edi, chunki
lavozimga tayinlash uning xohishiga bog‘liq edi. Jomiy belgilangan paytda keladi,
ammo   guraning   e'tiboriga   tushish   uchun   ko‘p   kutishga   to‘g‘ri   kelishiga   ishonch
hosil   qiladi.   Natijada   yosh   yigit   quruq   rasmiyatchilar   devoniga   shu   qadar   nafrat
tuyadiki,   hatto,   o‘zini   tutib   turolmay,   xizmat   lavozimidan   voz   kechishga   qaror
qiladi.
Bu davrda rasmiy ruhoniylar va saroy ahli bilan aloqa bog‘lamasdan, ilmiy
masalalar bilan shug‘ullanish, asosan, darvishlar doirasidagina mumkin edi. Jomiy
ham   ular   tomonga   yuz   tutadi   va   hirotlik   mashhur   shayx   Sa'diddin   Koshg‘ariy
rahbarlik qilayotgan naqshbandiya tariqatiga kiradi.
Mazkur   shayxning   hayoti   va   ta'limotlari   haqida   juda   kam   narsa   bilamiz.
Faqat shu narsa ma'lumki, u fanlarni to‘liq o‘zlashtirgan va keyin o‘zida darvishlik
hayotiga moyillik borligini sezib, shayx Nizomiddin Xomush huzuriga kelgan. Bir
muncha   vaqt   o‘tgandan   keyin   pir   uni   shayx   Zayniddin   Xavofiyga   jo‘natgan.
Sa'diddin   deyarli   butun   umrini   Hirotda   o‘tkazadi   va   undan   vaqtincha   o‘limi
oldidan, Makkaga   qilgan haj   safari  paytida  ajraladi. U  1456 yilning  13 may  kuni
Hirotda vafot etgan. Uning bu shahardagi sag‘anasi hozirgacha saklanib qolgan 36
. 
36
 Jomiy. Nafahat ul-uns, 385-bet.
31 Bertelsning   “Navoiy”   asarida   shuningdek,   «Beshlik»ning   yaratilishi
xususida   to‘txatilib   o‘tilgan   bo‘lib,   unda   keltirilishicha,   Jomiy   bilan   yaqinlashish
Navoiy uchun davlat ishlaridan voz kechish degani emasdi. Ehtimol, Jomiy uning
bu   sohadagi   faoliyatini   rag‘batlantirgan   bo‘lsa   ajab   emas.   Chunki   qo‘lida   katta
hokimiyat   bo‘lgan   Navoiy   har   qanday   zo‘ravonlikni   tagtomiri   bilan   yo‘qotish   va
undan   jabr   ko‘rganlarga   yordam   berish   zarurligi   haqidagi   g‘oyalarni   amalga
oshirish   imkoniyatiga   ega   edi.   Navoiy   davlat   hayotida   muhim   rol   o‘ynaganini
quyidagi   faktdan   ham   bilsa   bo‘ladi:   1479   yil   oktyabr   oyida   Sulton   Husayn
xizmatida bo‘lgan Abu Bakr Abdusaid o‘g‘li Sultonga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradi.
Natijada   Husaynning   qo‘zg‘olon   ko‘targan   Astrobodga   yurish   qilishiga   to‘g‘ri
keladi. Jurjon daryosi atrofida Sulton qo‘shini Abu Bakrni qo‘lga tushiradi va qatl
etadi. Ushanda poytaxtga ko‘z-quloq bo‘lib turish Navoiyga topshirilgan edi.
1481-82 yilda Navoiyning ukasi, uning ulkan kutubxonasi mudiri Darveshali
amir unvoni bilan siylanadi. Shunga asoslanib, Navoiy 1482 yildan e'tiboran davlat
ishlari   bilan   bog‘liq   faoliyatini   birmuncha   susaytirgan   bo‘lsa   kerak   deyish
mumkin.   Chunki   uning   mashhur   besh   dostonni   o‘z   ichiga   olgan   va   «Xamsa»
(«Beshlik»)   nomi   bilan   atalgan   eng   ulkan   nazmiy   asarining   yaratilishi   1483   -   85
yillarga   to‘g‘ri   keladi.   Bu   shoir   iste'dodi   to‘liq   yetilgan   davr   edi.   Davlat   ishlari
bilan mashg‘ul bo‘lgan (1469 yildan) yillarda u juda katta hayotiy tajriba to‘pladi,
xalqqa   ko‘p   foyda   keltirishga   ulgurdi   va,   shu   bilan   birga,   saroydagi   g‘alamislar
bilan   kurashish   og‘ir   hamda   nihoyatda   chigal   ish   ekanligiga   ham   ishonch   hosil
qildi. Dostonlar bevosita uning saroyga xush kelmay qolgan va Astrobodga hokim
etib jo‘natilgan yillardan oldinroq yaratilgan. Aftidan, bu davrda muhit ancha og‘ir
bo‘lgan va Navoiy o‘z kechinmalarini bu dostonlarda aks ettirgan.
U   «Xamsa»   yaratish   g‘oyasi   xayoliga   qanday   kelib   qolganligi   haqida
o‘zining   birinchi   dostonida   gapiradi.   Biz   yuqorida   Hirotda   ikki   «Xamsa»ga
(Nizomiy va Xusrav «Xamsa»lariga) qiziqish katta bo‘lganligini va o‘sha davrning
ko‘plab shoirlari ularga naziralar yozishga harakat qilganliklarini ko‘rgan edik.
32 Bir   kuni   Navoiy   ustozi   Jomiyning   xuzuriga   keladi   va   gap   o‘z-o‘zidan   shu
ikki   shoir   asarlariga   kelib   taqaladi.   Jomiy   ularning   «Xamsa»lari   haqida   batafsil
so‘zlab beradi, bu dostonlar birinchi qismlarining ahamiyatini alohida ta'kidlaydi.
Ya'ni: O‘tti hu alqissa bir oy, ikki oy,
Bir kun o‘lub, baxtu xirad rahnamoy.
Xizmatin ettimki, tamanno edi,
Ilgida ko‘rdum necha ajzo edi.
Kulgu bila qildi ishorat manga,
«Tuhfa» bila berdi bashorat manga.
Kim olibon boshtin ayog‘ig‘a boq,
Qit nazar avroqig‘a boshtin-ayoq.
Olig‘a jon naqdini sochtim ravon,
Oldimu o‘ptum, dog‘i ochtim ravon.
Boshtin-ayoq gavhari shahvor edi,
Qaysi guhar, «Tuhfat ul-ahror»edi.
Boshqacha aytganda Navoiy bu gapning bekorga aytilmagani va Jomiy ham
shu   ishga   qo‘l   urib,   yangi   «Beshlik»   yozishga   kirishganiga   ishonch   hosil   qiladi.
«Tuhfat   ul-ahror»   -   uning   birinchi   qismi   nomi   (keyinchalik   Jomiy   dostonlar
tartibini o‘zgartirgan).
Buyuk shoir, so‘z mulkining sultoni Alisher Navoiyning so‘nggi kunlari va
hayotidagi voqyealar rivoji xususida Bertles o‘z asarida “Fojia”, “So‘nggi yillari”,
“Oxirgi so‘zlari” bo‘limlarida to‘xtalib o‘tgan. 
33 Navoiy o‘zining «Beshligi ustida ishlayotgan paytda uning dushmanlari ham
qo‘l qovushtirib turmadilar. Har kuni Sulton Husaynga u davlat ishlariga qaramay
qo‘ygan,   ahvolni   tuzatishi   mumkin   bo‘lgan   yagona   arbob   faqat   Majididdin
Muhammad bo‘lishi mumkin deya shama qilaverganlar.
Ammo   Majididdin   davlat   ishlaridan   Navoiyning   ko‘rsatmasi   bilan
chetlashtirilgani   bois   uning   o‘zini   bir   yoqli   qilmasdan   turib,   uni   yana   taklif
qilishning   iloji   yo‘q   edi.   Niyati   buzuq   saroy   a'yonlarining   har   tomonlama   siquvi
kundan-kunga   ortar   va   keskin   tus   olar,   mayxo‘rlikka   mukkasidan   ketgan   Sulton
esa   yanada   irodasizlanib   borardi.   Ehtimol,   Navoiyning   Sultonni   davlat   ishlariga
qiziqtirish   harakatlari,   uning   saroy   xodimlariga   nisbatan   tanqidiy   munosabati
Sultonning   g‘ashiga   tekkan   va   shu   bois   vaqti-vaqti   bilan   unda   bunday
maslahatchidan   qutulish   istagi   paydo   bo‘lardi.   Navoiyning   vijdon   ovozi   uning
uchun edi, biroq ba'zan shu ovozni bo‘g‘io tashlagisi ham kelgan bo‘lsa ajab emas.
1487   yilning   boshida   ro‘y   bergan   fojia,   Zahiriddin   Boburning   so‘zlariga
qaraganda,   shunday   sodir   bo‘lgan 37
.   Bir   kuni   Sulton   Husaynga   ma'lum   miqdorda
pul   kerak   bo‘lib   qoladi.   Devon   xodimlari   unga   xazinada   pul   yo‘qligini   va   hozir
shuncha   mablag‘ni   topishning   iloji   yo‘qligini   aytishadi.   Shu   yerda   o‘tirgan
Majididdin bir  ijayib qo‘yadi. Sulton bu haqda nima deysan  degan ma'noda unga
qaraydi.   Sobiq   vazir   o‘zini   yakka   holda   qabul   qilishini   so‘raydi   va   agar   tegishli
vakolatlar   berilsa   kerakli   mablag‘ni   topa   olishini   aytadi:   uning   rejalari   amalga
oshirilsa, xazina ham to‘ladi, fuqaro ham huzurhalovatda yashaydi.
Sulton   Navoiyni   o‘zidan   uzoqlashtirishga   qaror   qiladi   va   uni   o‘zi   dastlab
taxtga o‘tirgan Astrobod shahriga hokim etib tayinlaydi.
Xondamir   bu   voqyeani   boshqacha   hikoya   qiladi.   Sulton   vazirdarga   ikki
tuman aqcha topishni buyurganda. Majiddiddin «taxtning etagida» turgan bo‘ladi 38
.
Ertasi   kuniyoq   u   katta   vakolatlarni   qo‘lga   kiritadi:   Majididdin   Sulton
nomidan   muxr   bosishi,   barcha   ariza   va   shikoyat   larni   ko‘rib   chiqishi,   uning
37
  Бартольд В.В. Мир-Али-Шир и политическая жизнь, стр. 142.
38
 V.V.Bartoldning hisob-kitoblariga qaraganda 10 ming oltin pul atrofidagi mablag‘.
34 ijozatisiz hech kimdan arizalar olinmasligi kerak edi. U «Sulton va podshohlikning
ishonchli kishisi» unvonini oladi.
Bir   qarashda   Navoiyning   Astrobodga   hokim   etib   tayinlanishi   podshohning
g‘azabiga   uchragan   ma'nosini   anglatmaydi.   O‘zFA   muxbir   a'zosi
A.A.Semenovning   yozishicha 39
,   Astrobod   mamlakatga   katta   foyda   keltirar,   shu
bois   uni   boshqarish,   odatda,   chegaraning   yakinligi,   dushmanlar   bilan   tez   aloqaga
kirishish   imkoniyati   -   bularning   barchasi   u   yerga   hokim   tayinlashda   juda
ehtiyotkorlik bilan ish ko‘rishni talab qilardi. Sulton Husayn Navoiyni hokim etib
tayinlash bilan, garchi bundan keyin uni Hirotda qoldirib bo‘lmaydi deb hisoblasa
ham, o‘zining unga to‘liq ishonishini ta'kidlamoqchi bo‘ladi.
Ammo Navoiy uchun Astrobodga jo‘nash og‘ir zarba edi. Ko‘plab do‘stlari
uning   izidan   kelishgan   bo‘lsa-da,   baribir   u   o‘zini   qurshab   olgan   muhitdan,
Hirotday gullab-yashnatgan shaxridan, keksayib qolgan do‘sti Jomiy bilan bevosita
muloqot   qilish   imkoniyatlaridan   mahrum   bo‘layotgan   edi.   Garchi   o‘z   holiga
tashlab   qo‘yilgan   va   ochko‘z   amaldorlarning   vahshiylarcha   faoliyati   natijasida
xarorazorga   aylanib   qolgan   Astrobodda   ham   ishlar   yetarli,   garchi   u   yerda   ham
Navoiy   huzurida   olimlar,   musavvirlar   va   shoirlar   to‘planishib   turgan   bo‘lsa-da,
Hirotdan uzoq yashash uning uchun azob edi.
Quyidagi   voqyea   xarakterli.   Bir   kuni   astrobodlik   amaldorlar   bilan   kechgan
suhbat   asnosida   u   ob-havoning   keskin   tebranib   turishiga   e'tibor   qiladi.
Utirganlardan   biri:   «Shahrimizda   bir   kunda,   odatda,   yilning   to‘rt   faslini   kuzatish
mumkin», - deydi.
«Ha, - nafasini rostlaydi Navoiy - ehtimol, aynan shuning uchun mening bu
shaharda o‘tkazgan har bir kunim yilga tatir».
Majididdin Hirotni o‘z qo‘liga oladi. Uning faoliyati xarakterini ochib berish
oson   ish   emas.   Ayrim   manbalarda   ta'kidlanishicha,   u   ahvolni   jiddiy   o‘nglagan.
Va'da   qilingan   ikki   ming   tuman   xazinaga   kelib   tushgan.   Nufuzli   kishilar   uchun
noz-ne'matlari   bilan   mashhur   bo‘lib   ketgan   bazmlar   uyushtirib   turilgan.   Bunday
ulkan   xarajatlarni   suiiste'molchiliklar   va   aholini   shafqatsiz   talashlarsiz   qoplash,
39
 1944- yilda O‘rta Osiyo davlat universitetida o‘qilgan ma'ruza. 
35 tabiiyki,   amrimaholdir.   Dushmanlari   uchun   Majididdin   turli-tuman   fitnalar
uyushtirar   edi.   Kelgusi   taqdirning   nima   bo‘lishidan   qo‘rqib,   vazir   Afzaliddin
boqimondani undirish uchun Astrobodga ruxsat oladi va Navoiyning yonida qolib
ketadi.
Astrobodga   kelib   turgan   xabarlar   Navoiyni   bezovta   qilardi.   u   Sultonga
maktub   yozib,   mamlakatni   boshqarish   bo‘yicha   katta   tadbirlar   rejasini   bayon
qiladi.   Javob   olavermagach,   1489   yilda   o‘ziga   o‘rinbosar   qilib   amirlardan   birini
qoldiradi, Sultonning qabuliga kirishga muyassar  bo‘ladi va undan egallab turgan
vazifasidan ozod etishini, Hirotda qolishga ruxsat berishini so‘raydi. Ammo o‘zini
barcha   tashvishlaridan   xalos   etgan   hamda   mayxo‘rlik   va   ov   bilan   bog‘liq   katta
xarajatlarni   ko‘tarib   turgan   Majididdinning   faoliyatidan   juda   mamnun   Sulton
Navoiyni   yana   Astrobodga   qaytaradi.   Ko‘p   o‘tmay,   Navoiy   o‘zining
amakivachchasi   Haydarni   Sultondan   ruxsat   olishga   yana   bir   marta   urinib   ko‘rish
uchun Hirotga jo‘natadi.
Haydar   Sulton   Husaynning   huzuriga   kelib,   unga   yaqin   kishilar   go‘yo
Navoiyning   bakovuli   (oshpazlar   boshlig‘i)ni   shoirni   zaharlashga   ko‘ndirganini
aytadi. Bunday oshkora adovatni ko‘rgan Navoiy Sultonga qarshi isyon ko‘tarishga
majbur bo‘layotganini ham qo‘shib qo‘yadi. 
Xullas,   Hirotga   qaytish   Navoiyga   unchalik   quvonch   keltirmadi.   Qonli
voqyealar unga o‘zlariga yoqmaydigan kishini yo‘qotish uchun har qanday tuhmat
va   xoinlikdan   toymaydigan   hatto,   Sultonga   ham   xiyonat   kilishdan   toymaydigan
ochko‘z   va   manfaatparast   beklar   kurshab   olgan   muhitda   xalq   xizmatiga
kamarbasta bo‘lishga harakat qilish qanday oqibatlarga olib kelishini ko‘rsatdi.
U   o‘zining   «Xamsa»sida   g‘oyat   ishonarli   tarzda   bayon   qilgan   do‘stona
maslahatlari   Sulton   qulog‘iga   yetib   bormaganiga   va   hyech   qachon   yetib
bormasligiga   qanoat   hosil   qildi.   Hukmdor   bilan   to‘ng‘ich   o‘til   o‘rtasidagi   nifoq
ahvolning   yaxshilanishiga   umid   bog‘lash   sarob   ekanligini   ko‘rsatdi.   Shuning
uchun, garchi u ahyonahyon beriladigan topshiriqlardan bosh tortmagan bo‘lsa-da,
o‘z xoxishi bilan davlat ishlariga qo‘l urmagani aniq
36 U   o‘z   vaqtini   eng   yaqin   do‘stlari   va   eng   avvalo,   Jomiy   bilan   muloqotga
hamda   adabiy   va   ilmiy   ishga   ajratdi.   Navoiy   1488   yildan   to   1501   yilgacha
to‘qqizta   katta-kichik   asar   va   to‘rtta   lirik   devonning   so‘nggi   taxririni   amalga
oshirdi.   Hirotga   qaytib   kelganidan   so‘ng   ko‘p   o‘tmay,   «Tarixi   muluki   Ajam»
(«Eron   shohlari   tarixi»)» 40
  nomli   uncha   katta   bo‘lmagan   asarini   yozdi.   Bu   kitob,
aftidan,  pedagogik  maqsadlarni   ko‘zlagan.  U  yerdagi  birinchi  hukmdor-afsonaviy
Kayumarsdan   tortib,   Eron   yilnomalarida   eslatiladigan   barcha   shohlar   haqidagi
ma'lumotlarni juda muxtasar va izchil bayon qiladi. 
Uning   asosiy   qismi   mashhur   «Shohnoma»ning   qisqacha   bayonini   eslatadi.
Agar   Eron   va   Markaziy   Osiyoning   mumtoz   she'riyati   bu   qadimgi   afsonalardan
ishora   sifatida   foydalanganligi   inobatga   olinsa,   ular   bilan   juda   kam   miqdorda
bo‘lsa-da,   tanishmasdan   turib   uni   tushunishning   deyarli   imkoni   yo‘q.   Navoiy
o‘zining   bu   asari   bilan   o‘quvchining   qo‘liga   kam   kuch   sarflab,   barcha   kerakli
ma'lumotlarni olish imkonini beradigan qo‘llanma tutqazdi. Kitobning eski o‘zbek
tilida   yozilgani   alohida   ahamiyat   kasb   etadi,   chunki   u   fors   tilini   yaxshi
bilmaydigan kitobxonlarni mavzu bilan yaqindan tanishtirdi.
Navoiyning   «Tarixi   anbiyo»   nomli   asari   ham   shunday   maqsadda   yozilgan.
Unda   Qur'ondagi   ayrim   tafsilotlarga   va   musulmon   mualliflar   tomonidan   tez-tez
tilga olinadigan faylasuflarga doir eng zarur elementar ma'umotlar beriladi. Biz bu
ikki   kitob   Navoiyning   dostonlarini   o‘qishda   ham   juda   Qimmatli   qo‘llanma
vazifasini bajaradi deb o‘ylaymiz.
1500 yil kirdi. Hirotda sharoit hamon o‘sha-o‘sha: goh u yerda goh bu yerda
shahzodalarning   allaqachon   zaiflashib   qolgan   yurtni   yanada   tanazzulga   tortgan
qo‘zg‘olonlari   bo‘lib   turadi.   G‘arbdan   temuriylarning   dahshatli   dushmani   -
temuriylar va ularning yuvindixo‘rlarini yer yuzidan supurib tashlash vazifasi  o‘z
zimmasida bo‘lgan Shayboniyxon yo‘lga tushgandi.
Shu payt hamon yolg‘izlikda hayot kechirayotgan va ahyon-ahyonda muhim
topshiriqlar   olib   turgan   Navoiy   o‘zining   so‘nggi   kitobi   -   «Mahbub   ul-qulub»
(«Qalblar sevgilisi») asarini yozishga kirishadi.
40
 Bu asar matni 1841- yilda taniqli sharqshunos Katrmor tomonidan Parijda chop etilgan.
37 Mohiyatan   u   Sa'diy   tomonidan   «Guliston»da   ilk   marta   qalamga   olingan,
Jomiyning   «Bahoriston»ida   rivojlantirilgan   mavzuni   davom   ettiradi.   Kuchli
didaktik   yo‘nalishda   yozilgan   ou   asar   shoirning   uzoq   umri   davomida   to‘plagan
tajribasini o‘zida mujassam etgan bo‘lishi va davrga baho berishi kerak edi.
Kitob   maroq   bilan   o‘qiladi.   Unda   biz   Navoiyning   so‘nggi   so‘zlariga   duch
kelamiz.   Asar   yozishga   o‘zini   qiynagan   o‘ylar   bilan   kirishdi.   Biz   uning   oxirgi
yillari   og‘ir   kechganini,   qanday   qorong‘i   hislar   uni   qiynaganini   bilamiz.
Shuningdek, biz ushbu kitob muqaddimasida gapirilgan qadrdon Vatanni butunlay
tashlab ketmoqchi bo‘lganidan ham xabardormiz.
Uning   o‘z   oldiga   qo‘ygan   vazifasi   -   nasrda   juda   muxtasar   tarzda   kishilik
jamiyatining tuzilishi, kishilararo muloqot asoslari haqidagi masalaga doir fikrlarni
bayon   qilishdan   iborat   bo‘lgan.   Asar   matni   vaznga   solingan,   qofiya   bilan   ko‘p
ziynatlangan.
Kitob uch qismga bo‘linadi. Birinchi qism - turli ijtimoiy guruh va kasblar,
ularning   afzallik   tomonlari   va   kamchiliklari   tavsifidan   iborat.   Navoiy   odil
sultonlar,   shoxlar,   nomunosib   noyiblar;   zolim,   johil   va   fosiq   podshohlar   vazirlar.
diyonatsiz sadrlar (mansabdorlar), bahodirlik lofini urgan ochko‘z maqtanchoqlar,
yasovullar   guruhi,   lashkarlar   va   harbiy   yurishdagi   qora   cherik,   shayxulislom,
qozilar,   qonunshunos   muftilar,   mudarrislar,   tabiblar,   shoirlar,   kotiblar,   mutrib   va
mug‘anniylar,   qissaxonlar,   nasihatgo‘y   va   va'zxonlar,   munajjimlar,   savdogarlar,
bozor   kosiblari,   mirshablar,   zindoniylar   va   qorovullar,   dehqonlar,   bezori   va
razillar,   g‘arib   va   bechoralar,   shilkim   gadoylar,   qushchi   va   ovchilar,   riyokor
shayxlar,   uylanish   va  xotinlar   haqida   gapiradi.  Bularning   barchasi   nasrni   nazmga
yaqinlashtiruvchi lo‘nda, qisqa, obrazli, ta'sirchan tilda yozilgan. 
Shu   yodgorliklardan   birida   Navoiyning   hayoti   bilan   bog‘liq   juda   qiziq
masala   ko‘tarilgan.   Bizgacha   yetib   kelgan   materiallar   asosida   fikr   yuritadigan
bo‘lsak, Navoiyning nafaqat harami bo‘lgan, balki, u, umuman, uylanmagan va bir
umr   bo‘ydoq   yashagan.   Bu   o‘sha   davr   odatlariga   ko‘ra,   mutlaqo   g‘ayritabiiy   va
favqulodda   hodisa   edi.   Agar   kimdir   o‘sha   zamonda   bo‘ydoq   qolgan   bo‘lsa,   bu
38 nikoh qilish va qalin to‘lash uchun lozim moddiy mablag‘ning yo‘qligi tufayligina
bo‘lgan.
Bu   holatni   uning   tasavvufga   moyilligi   bilan   asoslashga,   hatto,   urinmaslik
ham   kerak.   Garchi   Muhammadga   nisbat   beriladigan   la   rohbaniyata   fi-l-islam
(«islomda rohiblik yo‘q») degan gap soxta bo‘lib, u hijriy pasr (ya'ni mil. IX asrda
yuzaga   kelgan   bo‘lsa-da,   juda   keng   tarqalgan.   Hatto,   tasavvuf   shayxlari   ham,
ko‘pincha, oilaviy hayotdan bosh tortmaganlar*ya. Shuning uchun bu ham mazkur
holatga sabab bo‘lolmaydi.
Navoiyning o‘zi esa favqulodda kamtarligi tufayli asarlarida shaxsiy hayoti
haqida   hyech   narsa   demaydi.   Uning   butun   ishqiy   lirikasini   shaxsiy   kechinmalar
ifodasi  sifatida talqin qilish esa,  albatta, mumkin emas.  Aks holda, Navoiy  butun
hayoti davomida haddan tashqari ehtirosga berilgan bo‘lgan degan fikrga kelingan
bo‘ladi.   Agar   shunga   o‘xshagan   narsa   bo‘lganda   edi,   shubhasiz,   bu
zamondoshlarda qandaydir iz qoldirgan bo‘lardi.
Navoiyning ishqiy fojiasi haqidagi yagona va ma'lum darajada aniq ishorani
biz   «Farhod   va   Shirin»   dostonining   muqaddima   qismida   uchratamiz.   Unda   shoir
o‘zi haqida shunday deydi:
39 Bo‘lub zulmi o‘tidin xasta jonim,
Qarorib dudi birla xonumonim.
Birov yo‘q, kofiri qotilnihode,
Parivash, devzulme, xurzode.
Ko‘zining kufridin yuz jong‘a ofat,
Tuman ming kishvari monga ofat.
40 Sipohi zulm ila chun keltirib zo‘r,
Jahon mulkiga sotib g‘orati g‘o‘r.
Ko‘zi solg‘och ko‘ngul kunjiga oshub, 
Bo‘lub kipriklari sabru xiradrub.
Tushub olam aro saveosi haryon,
Jahon mulkida vovaylosi haryon.
Farang ahlida zulmining fig‘oni,
Xitou Chinda javri qo‘zg‘aloni,
Shafaqaun may sori chun qo‘l uzotib,
Chu axsumlab kuyosh joyin ushotib.
Kelib ul bo‘lg‘och el kattiga moyit,
Ajat tiyesh kafan aylab hamoyit.
Chu bog‘lab bodpo mavloniga bet,
Falak avroqin etib har taraf yel.
Junundin akkush, bal durdkash ham,
Pari ruxsora, bal devonavash ham.
Meni mahzunni ishqi barq raftor,
Uz ofat o‘tiga aylab griftor.
Falak zulm aylabon men mubtaloga Ki,
aylab mubtalo andoq balog‘a.
Ichimni dard etib mahzun aningdek Ki,
mahzun bo‘lmag‘ay Majnun aningdek….
41 II BOB. Y.E. BERTELS ASARLARINING O‘ZBEK TILIGA
TARJIMALARI
2.1. Y.E.Bertels monografiyalariing o‘zbek tiliga tarjimalari
“Tasavvuf she'riyatini o‘rganish jarayonida, so‘fiy shoirlar foydalanadigan
timsollar (obrazlar) uncha ko‘p bo‘lmaganini bilib olish qiyin emas. Bu timsollar
qisqa   iboralar   (formulalar)dan   tashkil   topgan   bo‘lib,   bir   necha   turlardan
iboratdir.”
Y. E. Bertels
Adabiy-madaniy   hayotimizning   ko‘pgina   sohalarida   bo‘lgani   kabi,   jahonda
ro‘y   berayotgan   global   ijtimoiy-siyosiy   jarayonlar   natijasida   ko‘plab   yangi
mustaqil   davlatlarning   vujudga   kelishi   va   sotsialistik   ijtimoiy   tuzilmaning   yo‘q
bo‘lib  ketishi   aniq tadqiqotchilarning asarlariga  yangicha  nuqtai  nazardan  qarash.
istiqbol   -   zamonaviy   adabiyot   fanining   dolzarb   muammolaridan   biri.   Xususan,
Ozarbayjonda   adabiy   tanqidning   shakllanishiga   ulkan   hissa   qo‘shgan   xorijiy
olimlarning   taniqli   asarlarini   milliy   istiqlol   davrining   ilmiy   tafakkuri   nuqtai
nazaridan   qaytadan   baholashga   ehtiyoj   katta.   Ozarbayjon   faniga   ulkan   hissa
qo‘shgan sharqshunos olimlardan biri rus olimi, SSSR FA muxbir a'zosi Yevgeniy
Eduardovich Bertelsdir.
Y.E.   Bertelsning   boy   ilmiy   merosi   to‘rt   jildda   to‘plangan,   sharhlangan   va
SSSR   Fanlar   akademiyasi   Tarix   fanlari   byurosining   “Muxbir   a'zosi   xotirasini
abadiylashtirish   to‘g‘risida”gi   qaroriga   muvofiq   “Tanlangan   asarlar”   nomi   bilan
nashr etilgan. Ushbu nashrdan oldin Bertelsning asarlari Leningrad (hozirgi Sankt-
Peterburg)   va   Moskvada,   sobiq   ittifoq   respublikalari   poytaxtlarida,   shuningdek,
chet   elda   -   nemis,   fors   va   boshqa   tillarda   turli   davriy   nashrlarda   yoki   kitoblarda
nashr etilgan.
Y.E.   Bertelsning   boy   ilmiy   merosi   SSSR   Fanlar   akademiyasi   Tarix   fanlari
byurosining “A'zo muxbir xotirasini abadiylashtirish to‘g‘risida”gi qaroriga asosan
to‘rt   jildda   to‘planib,   ularga   sharh   va   “Tanlangan   asarlar”   nomi   bilan   nashr
42 etilgan."   Bertelsning   asarlari   bu   nashrga   qadar   sobiq   ittifoq   respublikalari
poytaxtlari Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskvada, shuningdek, xorijda
turli davriy nashrlarda yoki kitoblarda - nemis, fors va boshqa tillarda chop etilgan.
Akademik   N.I.   Konrad,   Tojikiston   Fanlar   akademiyasi   akademigi   A.M.
Mirzoyev   akademiya   muxbir   a'zosi   I.S.Braginski,   filologiya   fanlari   doktori
A.N.Boldirev, filologiya fanlari nomzodlari Q.Y. Aliyev, A.Y. Bertels kabi taniqli
sharqshunos   olimlar   kiritilgan.   Bu   xodimlar,   shuningdek,   Y.E.Bertels   asarlarini
to‘pladi,   sharhladi   va   nashr   etdi,   shuningdek,   ilmiy   faoliyatining   asosiy
yo‘nalishlarini belgilab berdi.
Masalan, A.N.Boldyrev Y.E. Bertels o‘z fanlarini fors-tojik adabiyoti tarixi,
Nizomiy ijodi, tasavvuf (tasavvuf), Navoiy va uning zamondoshlari (Hirot adabiy
doirasi), Eron va turk filologiyasining umumiy masalalariga bag‘ishlagan. 
Boldirev to‘g‘ri ta'kidlaganidek, Y.E. Bertels rus va sovet  eronshunosligida
so‘fiyshunoslikka   asos   soldi,   bu   uning   ilm-fan   oldidagi   xizmatlaridan   biri   bo‘lib,
hali o‘zining alohida va munosib e'tirofini olmagan” (110, 9-b.).
“Nizomiy   mavzusini   Bertels   ilmiy   faoliyatidagi   markaziy   mavzu   deb   atash
mumkin”,   -   deya   qo‘shimcha   qildi   tadqiqotchi.   Boldirev   «Nizomiy   mavzusi»dan
tashqari   Bertels   ilmiy   merosining   yana   bir   qancha   yetakchi   yo‘nalishlarini
belgilaydi: 
1) tojik adabiy tili; 
2) Afg‘on tillari va madaniyatlarini o‘rganish; 
3) Firdovsiy hayoti va ijodini o‘rganish; 
4) Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganish; 
5) Abdurahmon Jomiy hayoti va ijodini o‘rganish.
Y.E.   Bertels   sharqshunoslikka   1920-yillarda   kelgan.   O‘shanda   Petrogradda
yuqori saviyadagi sharqshunoslik maktabi tashkil etilgan va uning ko‘plab a'zolari
30-yillarda surgun qilingan yoki otib tashlangan edi. Yevgeniy Eduardovich 1925
va 1941 yillarda hibsga olingan bo‘lsa-da, uning hamkasblari B.A. Vasilevin, P.I.
Vorobyovun,  D.P.  Jukov,   Q.  Ilvesin,  Mori  Minoro,  N.A.  Nevskinin,   V.S.  Puxov,
M.İ.
43 Tubyanskinin, V.Y. U mo‘'jizaviy tarzda Chikirisov va boshqalarning taqdiri
takrorlanishidan qutulib qoldi, bu dahshatli o‘lim bilan yakunlandi. Y.E. Bertelsga
nisbatan   josuslikda   ayblanayotganiga   kelsak,   ehtimol   NKVD   allomaning   asl   asl
kelib   chiqishi   va   musulmon   tasavvufiga,   ayniqsa,   o‘rta   asr   so‘fiylari   she'riyatiga
qiziqishidan xavotirda bo‘lgandir.
Yevgeniy   Eduardovich   1890   yilda   Sankt-Peterburgda   zodagonlar   oilasida
tug‘ilgan. U dastlab huquq va musiqa fanlarini o‘rgangan. Biroq, Bertelsning Eron
va turk madaniyatiga bo‘lgan chuqur qiziqishi uni sharq tillari - fors, turk, arab va
sanskrit   tillarini   o‘rganishga   undadi.   1918-yildayoq   “Snoopy”   jurnalida   Bertels
sanskrit   tilidan   tarjima   qilingan   buddist   rivoyatlarini   nashr   etgan.   1922   yilda
Sa'diyning “Gulustan”i Yevgeniy Eduardovich tomonidan tarjima qilinib, Berlinda
nashr etilgan. 
1918-1920   yillarda   Bertels   Sharq   tillari   fakultetining   to‘liq   kursini
tamomlab,   magistratura   imtihonlarini   topshirish   uchun   Petrograd   universitetida
hibsga   olingan.     O‘shanda   u   Fanlar   akademiyasining   Osiyo   muzeyi   -   hozirgi
Sharqshunoslik   institutiga   o‘qishga   kirib,   umrining   oxirigacha   37   yil   shu   yerda
ishladi. 1918-1920 yillarda Bertels M. Gorkiy asos solgan “Vsemirnaya literatura”
nashriyotida  tarjimon  bo‘lib  ishlagan,   so‘ngra   1921-1938   yillarda   Petrograd   Jonli
Sharq   tillari   institutida   (keyinchalik   Leningrad   jonli   Sharq   tillari   instituti)   fors
tilidan   dars   bergan.   tillar).   qila   boshladi.   1928-yilda   Bertels   Rossiyadagi   eng
qadimiy   sharqshunoslik   markazlaridan   biri   bo‘lgan   LDUning   Sharq   fakultetida
[Sankt-Peterburg   universitetining   Sharq   fakulteti,   1855-yil   27-avgustda   (8-
sentyabr) imperator farmoni bilan ochildi.
Keyinchalik   N.I.   Konrad,   S.F.   Oldenburg,   I.Y.Krachkovski,   N.Y.   Marr   va
boshqa   ko‘zga   ko‘ringan   olimlar   shu   yerda   dars   bergan   va   o‘z   ta'lim   berishini
boshlagan,   uning   pedagogik   faoliyati   eronshunoslik   va   turkologiya   bilan   bog‘liq
edi.
Aytish joizki, XX asrning birinchi yarmida rus ziyolilarida Eron, Ozarbayjon
va turk madaniyatiga qiziqish katta edi. Rus madaniyati Hindistondan Vizantiyaga,
44 “nafis va yorug‘ Sharq”ga burilib, zardushtiylik va musulmonlar ruhiy an'analarini
o‘zida mujassam etgan “eski Eron”ga katta e'tibor berdi.
Masalan,   mashhur   rus   shoiri   Y.Terapiano   hayotidagi   eng   muhim
voqealardan   biri   uning   1913-yilda   Eronga   tashrifi   va   zardushtiylar   bilan
uchrashishidir.   Bu   uchrashuvlarning   adabiy   yakuni   Terapianoning   “Mazdakilik”i
bo‘ldi.
Sadi   Sheroziy   20-asrning   birinchi   yarmida   rus   ziyolilarining   sajdasiga
aylangan   o‘rta   asr   fors   shoirlaridan   biri   edi.   1920-yillarda   asarlari   tarjimasi   bilan
Y.E.   Bertels   ham   shug‘ullanar   edi.   Fors   adabiyoti   osmonida   “Yetti   yulduz”   ham
muhokama   qilingan.   Bu   burj   yetti   yulduzdan   iborat:   tarixiy-qahramonlik
dostonining   vakili   sifatida   Firdovsiy,   epik-romantik   ijodkor   sifatida   Nizomiy,
zaburchi   sifatida   Anvariy,   tasavvuf   shoiri   sifatida   Jaloliddin   Rumiy,   axloqshunos
sifatida   Sadi,   ishq   lirikasi   sifatida   Hofiz,   barcha   she'riy   janr   va   yo‘nalishlarni
o‘zida mujassam etgan asardir. 
923-1928-yillarda   Bertels   XII-XIII   asr   boshlarida   yashab   ijod   qilgan
mashhur   so‘fiy   shoir   Farididdin   Attorga   bag‘ishlangan   besh   maqoladan   iborat
tadqiqotini nashr ettiradi. Ushbu to‘plamga “Navoiy va Attor” nomli tarixiy-adabiy
tadqiqot kiritilgan bo‘lib, unda Attorga nisbat berilgan “Darzinoma” she'ri chuqur
va   batafsil   tahlil   qilingan.   (87,   21-bet)   Aslida   bu   maqolalar   X-XV   asrlar   klassik
fors adabiyoti tarixini yaratish rejalaridan biri, xolos. 
Hamkasblari   Yevgeniy   Eduardovichni   uzoq   yillar   fors   she'riyatidan   saboq
berib,   yillar   davomida   ko‘plab   shogirdlariga   ushbu   she'riyat   mazmunini
o‘rgatganidan ko‘ngli to‘qligini ta'kidlaydilar.
Bertels   avvaliga   faqat   o‘rta   asrlar   fors   adabiyotining   matnshunosligi   bilan
shug‘ullangan   bo‘lsa,   istisnosiz,   1925   yildan   1926   yilgacha   u   konseptual
tadqiqotlar bilan shug‘ullana boshladi. Bu tadqiqot zamirida so‘fiy poyetik timsoli,
fors   lirikasi   va   didaktik   adabiyoti   taraqqiyotining   asosiy   yo‘nalishlari   yotardi.
1926-yilda Bertelsning so‘fiylik poyetik timsoli sohasidagi eng muhim asarlaridan
biri bo‘lgan “Fors so‘fiylarining she'riy terminologiyasi  haqida eslatmalar”i  nashr
etildi. 
45 Bertels   ushbu   tadqiqotida   so‘fiy   she'riyatining   timsollarini   “So‘z
iyerogliflari”,   “Asarlar”   deb   ataydi   va   ular   so‘fiy   shoirlar   o‘z   matnlarida   nazarda
tutgan narsalarga to‘g‘ri kelishini ko‘rsatadi.Iqning falsafiy ma'nolari, to‘g‘rirog‘i,
qandaydir   ma'naviyat   ifodasini   qorong‘i   qilib   qo‘yadi.   haqiqatlar.   Shuning   uchun
olim o‘z oldiga tadqiqot vazifasini qo‘ydi: obrazlar pardasini ko‘tarib, ular ortidagi
tushunchalardan   biri   -   “so‘fiy   falsafasining   shartli   texnik   atamalari
(terminologiyasi)”ni ochib berish. 
Bu   bayonotda   Bertels   qo‘lyozmasi   Osiyo   muzeyida   saqlanayotgan   anonim
Mirati-Ushak   lug‘ati   asosida   yaratilgan.   Keyinchalik   olim   Osiyo   qo‘lyozmalari
muzeyiga yana bir qancha lug‘atlarni jalb qilib, so‘fiylik she'riy terminologiyasini
o‘rganishga qaror qiladi.
Bertels yevropalik va rus olimlarining xulosalariga tayangan holda Firdavsiy
hayoti   va   ijodining   shaxsiy   konsepsiyasini   ishlab   chiqdi,   “Shohnoma”ning
majoziy-ramziy   turkumiga   original   talqinni   taklif   qildi.   Olim   “Firdavsiy   davri”,
shoir   hayoti   shakllangan   madaniy-adabiy   muhitni   o‘rganish   bilan   shug‘ullangan.
Bertels   Somoniylar   davri   Buxoroni   fors   eposini   yaratish   uchun   qulay   zamin
sifatida qiziqtirgan. Albatta, bu qiziqish Buxorodagi fors she'riyatining musulmon
tasavvufiga   aloqadorligini   ham   o‘z   ichiga   olgan.   Bu   manfaatlarning   barchasi
natijasida 1935 y Yevgeniy Eduardovich Leningradda “Buxoroda fors she'riyati, X
asr” monografiyasini nashr ettirdi.
Bertels buyuk o‘zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyga bag‘ishlangan
monografiyasida  ham  o‘zining kontekstual  usulidan foydalangan. "Navoiy.  Ijodiy
biografiya   tajribasi"   monografiyasida   Xuroson   va   O‘rta   Osiyo   adabiy   hayoti
chuqur   va   batafsil   yoritilgan.   Bundan   tashqari,   Bertels   monografiyaga   15-asr
she'riy texnikasiga bag‘ishlangan bob qo‘shdi. 
Yevgeniy Eduardovich ilmiy faoliyatining muhim mavzularidan biri o‘zbek
adabiyoti   tarixi,   poyetikasi   va   estetikasini   o‘rganishdir.   Bertels   «Tanlangan
asarlar»ning to‘rtinchi jildiga kiritilgan «Navoiy» monografiyasi bilan birga o‘zbek
adabiyoti   tarixiga   oid   yana   bir   mufassal   asarini   ham   nashr   ettirdi.   Olim   o‘zbek
adabiyotining murakkab shakllanish jarayonini chuqur va original tarzda sharhladi,
46 uning   tojik   adabiyoti   bilan   bog‘liqligi   haqida   gapirdi,   turkiy   adabiyotdagi   vazn
masalalarini,   bu   adabiyotlarning   obrazli-ramz   tizimining   xususiyatlarini,   ularning
asosiy estetik-axloqiy xususiyatlarini o‘rgandi. 
Aynan   Bertels   1941   yilda   SSSR   Fanlar   akademiyasi   Prezidiumiga   Alisher
Navoiy to‘plamining akademik  nashrini  tayyorlash  tamoyillari  to‘g‘risida  maktub
yo‘llagan,   so‘ngra   Navoiy   asarlarini   rus   tiliga   tarjima   qilishga   rahbarlik   qilgan.
Navoiy   ijodi   bilan   ilk   bor   1928-yilda   tanishgan   Y.E.   Bertels   1930   yildayoq
Samarqandda  bu buyuk shoir  ijodi  haqida maxsus  ma'ruzalar  o‘qigan. 1938-yilda
O‘zbekiston   SSR   Xalq   Komissarlari   Soveti   huzuridagi   Navoiy   yubiley
qo‘mitasining majlisi bo‘lib o‘tdi. Aytish joizki, o‘sha paytda yubiley komissiyasi
a'zosi Bertels yubileyni nishonlash, Navoiy asarlarini rus tiliga tarjima qilish bilan
shug‘ullangan edi.
Y.E.   Bertels   ijodidagi   asosiy   ilmiy   yutuq   fors-tojik   adabiyotining   buyuk
tarixini   yozish   edi.   Biroq   olim   ishning   faqat   birinchi   va   ikkinchi   qismlarini
yakunlay   oldi.   Uning   eronshunoslik,   so‘fiylik   va   so‘fiy   adabiyotiga   oid   asarlari,
tojik   adabiyoti   poyetikasi   va   estetikasining   asosiy   masalalariga   bag‘ishlangan
maqolalari olti jildning dastlabki uch jildini tashkil etadi. Q.Y. Aliyevning fikricha,
Bertels   tanlagan   asarlarining   beshinchi   jildiga   kiritilgan   “Mashhur   tabib   Unsuri”
monografiyasi,   ayniqsa,   o‘rta   asrlardagi   asarlarining   tadqiqot   metodologiyasi
nuqtai nazaridan katta ilmiy ahamiyatga ega.
Olimning   o‘g‘li   Andrey   Yevgenevich   Yevgeniy   Eduardovichning
eronshunoslik   sohasidagi   izlanishlarining   davomchisi,   “IX-XV   asrlar   Eron
san'atida   badiiy   obraz”   (Moskva:   1997)   monografiyasi   muallifi   edi.   Ushbu
monografiyaning   markaziy   timsoli   Eron   va   Ozarbayjon   mifologiyasidagi   sehrli
qush Simurg‘ timsoli hisoblanadi.
Shuni unutmaslik kerakki, Y.E. Bertels nafaqat adabiyot tarixi, balki nazariy
jihatdan  ham   ko‘zga  ko‘ringan   tadqiqotchi   edi.  Bertels   ilmiy   faoliyatida   o‘rta   asr
Sharqiy Osiyo adabiyotining poyetik muammolari muhim o‘rin tutadi.
Yevgeniy   Eduardovichning   ilmiy   merosida   o‘rta   asrlar   poyetikasiga   oid
risolalarga oid maxsus asarlar yoki adabiyot nazariyasining alohida muammolariga
47 oid   tadqiqotlar   bo‘lmasa-da,   olim   o‘zining   deyarli   barcha   fundamental   asarlarida
bu  masalalarga  to‘xtalib  o‘tgan.   Bertels  janr   muammosiga  alohida   e'tibor  bergan,
she'rlar,   g‘azallar,   qahramonlik   va   ishqiy   ishqiy   she'rlar,   she'rlar,   ruboiylar   va
boshqalar   yozgan.   she'riy   janr   shakllarining   shakllanish   va   rivojlanish
tendensiyalarini o‘rgandi.
Osiyogacha   bo‘lgan   adabiyotda   she'r   janrining   asosiy   xususiyatlarini
o‘rganish   regulist   sifatida   Bertels   uchun   muhimroq   bo‘lgan.   Olim   Nizomiy
Ganjaviy   she'rlarini   o‘rta   asrlar   O‘rta   Osiyoda,   ayniqsa,   fors   va   arab   adabiyotida
she'r janrining rivojlanishi kontekstida o‘rgangan.
Bertels   shuningdek,   so‘fiy   olami   modeli,   uning   she'r   (nasr)   kompozitsiyasi
va janr xususiyatlarida aks etishi - muallifning cheksiz (ilohiy) bilimlar manbasiga
murojaati, zamonning ibtidosi va oxiri mavjudligi, orifiy ( shogird).
ilohiy   ustoz   (Xizr   payg‘ambar)ning   hayot   safarlarida   hamroh   bo‘lgan
suratini   o‘rgangan.   Bertelsning   Nizomiy   Ganjaviy   she'rlarida   va   umuman
“Masnaviy”   janrida   uchraydigan   Qur'on   so‘zlari   va   murojaatlari   sohasidagi
kuzatishlari nihoyatda to‘g‘ri va haqiqatdir.
Bertels   o‘rta   asr   Sharq   adabiyotining   obraz-ramz   tizimini   o‘rganar   ekan,
radul-ajz   al-assadr,   takror   va   shunga   o‘xshash   poyetik   metaforalarning   talqiniga
alohida e'tibor bergan.
Yevgeniy   Eduardovich   asarlarida   tasvir,   bo‘lish,   sahli-mumtane,   yumor,
ramal,   mutaqarib   va   boshqa   she'riy   o‘lchov   va   vaznlar   kabi   badiiy   tasvir
vositalarining hayratlanarli darajada to‘g‘ri ta'riflarini uchratish mumkin.
Y.E.   Bertels   hind-musulmon   madaniyati   sintezi,   hind   va   musulmon
madaniyatlarining   o‘zaro   ta'siri   muammolariga   ham   e'tibor   qaratdi.   Olim   milliy
madaniyatlarning   o‘zaro   boyib   borishi   (madaniy   sintez)   jahon   madaniy
jarayonining umumlashtiruvchi elementi, deb to‘g‘ri hisoblagan. Yopiq madaniyat
o‘zini-o‘zi yo‘q qiladi, muloqotga ochiq bo‘lgan madaniyatlarning o‘zaro ta'siri va
boyitishidagina   jahon   madaniyatining   mohiyati,   uning   insoniyat   uchun   ahamiyati
ko‘rinadi.
48 Atoqli   ozarbayjon   sharqshunosi   A.A.   Alizoda   Bertels   ilmiy   faoliyatining
asosiy   qoidalariga   batafsil   to‘xtalib   o‘tadi:   “Yevgeniy   Eduardovich   adabiyot   va
madaniyat  arboblari  ijodini  ularning dunyoqarashi  va adabiy-estetik tamoyillariga
ta'sir ko‘rsatgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy sharoit bilan bog‘liq holda o‘rganish
zarurligini   doimo   ta'kidlab   kelgan.   Asarlar   ma'lum   tarixiy   fakt   va   voqealarga
oydinlik   kiritadi,   shuningdek,   shoirlar   ijodini   o‘rganish   tarixchi   uchun   ham
muhimdir” (71, 3-5-betlar).
Bertelsning   ilmiy   ishlari   badiiy   matnlarni   o‘rganishga   tarixiy-adabiy   va
sotsiologik   yondashuvlarning   uyg‘unligi   bilan   ajralib   turadi.   Biroq   olimning   ilk
ijodidagi   buyuk   adabiy-estetik   yo‘nalish,   chuqur   tadqiqotchining   badiiy   matn
estetikasiga bo‘lgan e'tibori o‘ziga xosdir.
Faoliyatining   keyingi   davrida   Y.E.   Bertels   ham   boshqa   sharqshunoslar
singari   sovet   mafkurasi   va   siyosiy   vazifalaridan   qutulolmadi.   Afsuski,   bu   o‘sha
davrda sovet sharqshunosligining keng tarqalgan balosi edi. Biroq, bu Bertelsning
ulkan   ilmiy   obro‘siga   putur   yetkazmaganini   vaqt   ko‘rsatdi   va   u   jahon
sharqshunosligining yetakchi namoyandalaridan biri hisoblanadi.
Yevgeniy   Eduardovich   Bertels   1939   yildan   beri   SSSR   Fanlar
akademiyasining   muxbir   a'zosi.   Tehron   (1944),   Ashxobod   (1951)   va   Damashq
(1955)   akademiyalariga   a'zo   etib   saylangan.   Olim   ikkinchi   darajali   Davlat
mukofoti laureati (1948).
Ammo bularning barchasiga qaramay, Y.E. Bertels eng kam o‘rganilgan rus
sharqshunoslaridan biri bo‘lib qolmoqda. Uning ilmiy faoliyatining predmeti, fors
tilidagi   ozarbayjon   adabiyotiga   bag‘ishlangan   asarlari   alohida   izlanishga   muhtoj.
Monografiyaning   ikkinchi   bobi   olim   ilmiy   faoliyatining   ana   shu   muammolarini
o‘rganishga bag‘ishlangan.
49 2.2. I.K. MIRZAYEV – Y.E.BERTELS ASARLARINING
TARJIMONI
Mirzayev   Ibodulla   Kamolovich   Samarqand   davlat   Universiteti   Fililoliya
fakulteti,   “O‘zbek   tili   va   adabiyoti”   kafedrasi   mudiri,   filologiya   fanlari   doktori,
professor, o‘zbek tili va adabiyoti fidokori, salohiyatli o‘zbek olimi hisoblanadi. 
Ibodulla   Kamolovich   1946   yil   2   yanvarda   Surxondaryo   Jarqo‘rg‘on
tumanida tavallud topgan. bugunga qadar  o‘zbek tili va adabiyoti, tilshunoslik  va
tarjimomashunoslik   bo‘yicha   bir   qator   ilmiy   izlanishlar   olib   borgan.     Professor
Mirzayev   Ibodulla   Kamolovichning   bugungi   kunga   qadar   Alisher   Navoiy   hayoti
va ijodiga doir 30 ga yaqin monografiya, maqola va tarjimalari e'lon qilingan. 
“Y.E.Bertels.   Navoiy”,   “Bertels   Y.E.   Jomiy”,   “Y.E.Bertels.Navoiy   va
Attor”, “Bertels Y.E. Sufizm va tasavvuf adabiyoti”, “Bertels Y.E. Iskandar haqida
Navoiygacha yozilgan  dostonlar”, “Bertels  Y.E. Iskandar  haqida  doston va uning
Sharqdagi   asosiy   versiyalari”,   “Bertels   Y.E.   Saddi   Iskandariy”,   “Bertels   Y.E.
Navoiy   va   Jomiy”   monografiyalari,   “Navoiyshunos   Y.E.Bertelsning   sufizm   va
tasavvuf adabiyoti tadqiqiga doir ishlari”, “Professor. Y.E.Bertelsning “Navoiy va
Sharq   adabiyoti”   maqolasi”,   “Alisher   Navoiy   va   “o‘zbek”   etnonimi”,
“A.Navoiyning   “Muhokamatul   lug‘atayn”   asari   ruscha   tarjimasi   haqida”,
“I.V.Steblevaning   turkiy   she'riyatga   doir   asarlari”,   “Malov   S.Ye.   Mir   Alisher
Navoiyning turkiy adabiyot, O‘rta va Markaziy Osiyo tillari tarixida tutgan o‘rni”,
“Alisher   Navoiyning   «Saddi   Iskandariy»   dostoni   va   yoshlar   tarbiyasi   masalasi”,
“Navoiy   Y.E.   Bertels   talqinida”,   “Bertels   Y.E.   Alisher   Navoiy”,     “Bertels   Y.E.
A.Navoiyning   vafoti”,   “Bertels   -   A.Navoiy   hayoti   va   ijodining   buyuk
tadqiqotchisi”,   “Alisher   Navoiyning   «Muhokamat   ul-lug‘atayn»   asari   va   uni
hozirgi   o‘zbek   tiliga   tabdil   qilish   muammosi”,   “Alisher   Navoiyning
50 “Muhokamatul lug‘atayn” asaridagi yuzta fe'lning mazmuniy guruhlari” kabi ilmiy
maqolalari shular jumlasidandir.
“Navoi   va   Attor”   3   qismdan   iborat.   Uning   1-qismida   turkiy   adabiyotning
fors   adabiyotiga   bog‘liqligi   nisbiy   xarakterda,   shu   dalilga   asoslanib,   uni   noraso
adabiyot deyish mutlaqo noto‘g‘ri ekanligi, 2-qismida Alisher Navoiyning qush tili
haqida   doston   yaratishdan   maqsadi,   nimaga   intilgani   va   uning   o‘z   salafiga
munosabati   qanday   bo‘lgani   yoritib   berilgan.   3-qismda   Fariduddin   Attorning
“Mantiq   ut-tayr”   va   Alisher   Navoiyning     “Lison   ut-tayr”   dostonlari   so‘zma-so‘z,
satrma-satr, bandma-band qiyoslab o‘rganilgan va pirovard natijada A.Navoiyning
betimsol   shoir,   mutafakkir,   buyuk   siymo   bo‘lgani   asoslab   berilgan.
Y.E.Bertelsning   mazkur   asari   keyinchalik   ilmiy   navoiyshunoslik   uchun
mustahkam poydevor vazifasini o‘tagani ham ayni haqiqatdir.
1.   Turkiy   adabiyotning   fors   adabiyotiga   bog‘liqligi,   Sharq   va   G‘arb
filologlari   bir   necha   bor   qayd   etganlaridek,   hammaga   ma'lum   fakt.   Shu   faktga
asoslanib,   ayrim   G‘arb   turkiyshunoslari   islomiy   madaniyat   doirasiga   kiruvchi
turkiy   xalqlar   adabiyoti   noraso   adabiyot   degan   xulosaga   kelganlar,   uni   fors
mualliflarining   mumtoz   adabiyotiga   taqlid   sifatida   baholaganlar,   uning   asl
adabiyot   ekanligiga  bo‘lgan  har   qanday  da'voni  yo‘qqa  chiqarishga  intilganlar   va
bu   bilan   uni   o‘rganishni   juda   kechiktirib   yuborganlar.   Bunday   fikrni   to‘g‘ri   deb
e'tirof   etish   ehtimoldan   juda   uzoq,   chunki   u   anglashilmovchilik   hosilasi   o‘laroq
paydo   bo‘lgan:   sharqshunoslar   Sharq   adabiyotining   tahlilida   G‘arb   badiiy
asarlarini   baholashda   qo‘llanilgan   o‘lchovlardan   foydalanganlar.   Adabiyot
tarixchilari   uzoq   vaqt   davomida   badiiy   so‘z   mazmunini   uning   tashqi   shaklidan
ajratib kelganlar. Adabiy asarda nima muhim - mazmunmi yoki shakl degan bahs
juda   erta   paydo   bo‘lgan   va   keyingi   yillar   metodologiyasining   ulkan   yutuqlariga
qaramasdan, hozirgacha o‘zining so‘nggi yechimini topgan deyish qiyin. Agar biz
keng   o‘quvchilar   ommasi   nuqtai   nazarida   turadigan   bo‘lsak,   g‘arblik   aksariyat
o‘quvchilar   uchun   mazmun   hal   qiluvchi   ahamiyatga   ega   ekanligini   hech   qanday
ikkilanishlarsiz   tan   olishimizga   to‘g‘ri   keladi.   Shakl   ongli   tarzda   deyarli
baholanmaydi, u badiiy asarda tasvirlangan voqealar zanjiri (fabula)ni tushunishni
51 osonlashtirgani   uchungina   qadrlanadi.   Markaziy   nuqta   -   mazmun,   binobarin,   u
qiziqarli   bo‘lmog‘i   lozim.   Oddiy   o‘quvchi   kitobdan   ana   shuni   talab   qiladi.   Keng
doiralarda   nasrning   nazmga   qaraganda   mashhur   bo‘lib   ketganligi   shundan.
Ikkinchi   sahifaga   o‘tguncha   uxlab   qolmasdan,   she'r   o‘qiganlarga   hayrat   bilan
boqadigan   o‘qimishli   kishilarni   ko‘plab   uchratish   mumkin.   Jozibador   fabulani
nafaqat   badiiy,   balki   badiiy   adabiyot   ruhiga   zid   tarzda   bayon   qiladigan   «bulvar»
romanning keng tarqalganini shu bilan izohlash mumkin.
Adabiyotga  nisbatan   bunday  fikr   G‘arb  o‘quvchisining  ongida  chuqur  ildiz
otgan va u, ko‘pincha, uning qarashlarini belgilaydi. Turkiy adabiyotni o‘rganishga
mutlaqo   ongsiz   yondashgan,   bu   fikrni   o‘zlariga   qurol   qilib   olgan   hamda   ulkan
metodologik   xatoga   yo‘l   qo‘ygan   sharqshunoslarning   asosiy   kamchiligi   shundan.
Ayrim   turkiy   mualliflar   hozirgacha   jiddiy   o‘rganilmagan,   ularga   bag‘ishlangan
ishlarning katta qismini esa ba'zi shaxslarga kam o‘rin ajratilgan ocherklar tashkil
qiladi.   Bunday   umumiy   tavsiflarda   tarixchi,   nari   borsa,   yirik   asarlar   mazmunini
muxtasar hikoya qilishi mumkin bo‘lgan. Asarda tasvirlangan voqealar bayoni esa
u yoki bu fors adibi mazkur mavzuda ilgari ham yozgan degan fikrga olib kelgan.
Xulosa ham tayyor: mazkur asar original emas va shuning uchun norasodir.
2.Lekin   o‘sha   asarlarga   Sharq   badiiy   so‘z   san'atining   qonun-qoidalarini
qo‘llasak,   mutlaqo   boshqa   manzaraga   duch   kelamiz.   Biz   ushbu   o‘rinda,   eng
avvalo, turkiy adabiyot uchun namuna bo‘lgan fors adabiyotining o‘zi qay darajada
original   bo‘lgan,   degan   savolga   javob   berishimizga   to‘g‘ri   keladi.   Fors
poeziyasining behad boy xazinasi bilan biroz tanish bo‘lgan har qanday kishining
fors   shoirlari   qalamga   olgan   mavzular   soni   nisbatan   kam   ekanligini   bilmasligi
mumkin emas. Fikrimizning isboti uchun besh xil mavzuning Nizomiy tomonidan
birlashtirilishi   asosida   yuzaga   kelgan   va   keyinchalik   qator   taqlidlarning   yuzaga
kelishiga sababchi  bo‘lgan «Beshlik» («Xamsa»)ni  eslatishning o‘zi kifoya. Amir
Xisravning   «Besh   xazina»   («Panj   ganj»)   asarining   yaratilishiga   Nizomiyning
Xamsasi   turtki   bo‘lganligini   hech   kim   inkor   etolmaydi.   Biroq   shunga   asoslanib,
Amir   Xisravni   jiddiy   e'tiborga   noloyiq,   taqlidchi   deyish   mumkinmi?   Faqat
mavzularni   o‘rganish   bilan   chegaralanadigan   bo‘lsak,   u   holda   Amir   Xisravning
52 yuki, shubhasiz, unchalik katta bo‘lmaydi. Agar asarlarining shakligagina murojaat
qiladigan, mavzularining ishlanishini kuzatadigan, materialning badiiy bezatilishini
o‘rganadigan   bo‘lsak,   bu   ikki   shoir   o‘rtasida   umumiy   (bir-birini   takrorlovchi)
tomonlar   nihoyatda   kam   ekanligi   ma'lum   bo‘ladi.   Masalaga   shunday
yondashgandagina, Amir Xisravning original shoir bo‘lganligiga shubha qolmaydi.
Shunday ekan, Sharqda poeziya zarshunoslaridan qaysi biri ulug‘ degan masalada
uzoq bahslar olib borishib, «taqlidchini» afzal ko‘rganliklariga hayratlanmasa ham
bo‘ladi.   Nizomiy   va   Amir   Xisrav   -   shunga   o‘xshash   hodisalarning   cheksiz
qatoridan   bir   misolgina,   xolos.   Chunki   fors   adabiyotining   butun   tarixi   bu   kabi
hodisalar   bilan   to‘lib   toshgan.   Biz   bu   yerda   badiiy   so‘zning   sharqona   bahosi
talablarimizga   mutlaqo   mos   kelmasligi   faktiga   duch   kelamiz.   Sharq   muallifida
birinchi o‘rinda so‘z madaniyati turadi, o‘rinli bir qiyoslash, dabdabali bir metafora
haqi mavzuga yangi epizod olib kiradi, syujetni u yoki bu tomonga burib yuboradi.
Badiiy so‘zga talab syujetning qurilishiga kuchli ta'sir ko‘rsatadi. Syujet - bu asos,
shoir   o‘zining   sarxil   naqshlarini   tushiradigan   to‘r 41
.   Agar   biz   uning   ijodini   lozim
bo‘lgan   tarzda   baholashni   istaydigan   bo‘lsak,   u   holda   shu   naqshdan   kelib   chiqib
ish   ko‘rishimizga,   islom   mamlakatlari   adabiy   hayotining   shu   asosiy   fakti   bilan
hisoblashmog‘imizga   to‘g‘ri   keladi.   Aks   holda,   bizning   bahomiz   doimo   puch
bo‘lib qolavradi va hech qachon ilmiy salohiyatga ega bo‘lmaydi.
3.Turkiy   adabiyot   forsiy   adabiyot   bilan   qiyoslanganda   shu   mulohazalarni
nazarda   tutish   kerak.   Biroq   bunday   yondashuv   tahlil   tamoyilini   o‘zgartirish
zaruriyatini   ham   keltirib   chiqaradi.   U   holda   umumiy   gaplardan   mayda-chuyda
unsurlarga  o‘tishga,   e'tiborni   alohida   bir   asarga   qaratishga   to‘g‘ri   keladi.  Albatta,
eng mayda xossalarni ham nazardan soqit qilmagan holda. Faqat shu yo‘l bilan biz
turkiy adabiyotning musulmon madaniyatida tutgan o‘rnini aniqlashimiz va uning
ayrim vakillarining xizmatini xolisona baholashimiz mumkin.
Ushbu   maqolada   men   mazkur   metodni   sharqiy   turk   adabiyotining   yirik
namoyandalaridan   biri   Mir   Alisher   Navoiyning   ijodida   qo‘llashga   va   «Lison   ut-
tayr»   dostoni   Fariduddin   Attorning   uning   uchun   timsol   bo‘lgan   «Mantiq   ut-tayr»
41
 Тo‘р – кашта тикишга мo‘лжалланган тур газмол (таржимон).
53 asariga   munosabati   masalasini   yechishga   urinib   ko‘raman.   Navoiy   haqida
sharqshunoslar   ko‘p  yozganlar,   biroq   bu  ishlar,   aytish   mumkinki,  hozircha   jiddiy
natijalar berganicha yo‘q. Biz Navoiyda mumtoz shoirni ko‘rgan, uning asarlaridan
zavq-shavqqa   to‘lgan   M.Belen 1
  va   M.Nikitskiy 42
larning   g‘oyat   maroqli   taqrizlari
bilan ham, Navoiyni har qanday originallikdan mahrum, buning ustiga, shoir emas,
balki   tarjimon   hisoblagan   E.Bloshe 43
ning   zahar   tilli   taqrizi   bilan   ham   tanishmiz.
Bunday   kelishmovchilikning   paydo   bo‘lishiga   sabab   tadqiqotchilarimizga
Navoiyning   fors   shoirlariga   bog‘liqligi   ma'lum   bo‘lganligi,   biroq   ular   bu
bog‘liqlikning   qanday   shaklda   ifodalanganini   aniqlamaganliklaridir.   «Tarjima»
terminining   o‘zini   sharq   adiblari   asarlariga   nisbatan   juda   ehtiyotkorlik   bilan
qo‘llash   kerak,   chunki   uning   biz   bilgan   ma'nosi   Sharq   adabiy   shakllariga   doimo
ham   mos   kelavermaydi.   Tarjima   deganda   biz   faqat   tarjimonning   shaxsiyati   yo‘q
darajaga   keltirilgan   asarni   tushunamiz.   Tarjimon   o‘z   oldiga   boshqa   tilda   ijod
qilgan   muallif   asarini   o‘z   tilida,   imkon   boricha,   nafaqat   material,   shuningdek,
formal nuqtai nazardan ham hech qanday o‘zgarishlarsiz, asliga mos holda tiklash
vazifasini   qo‘yadi.   Bu   tamoyildan   chekinish   asliyatni   pardozlashga   olib   keladi.
Bugina   emas,   asliyatdan   asta-sekin   uzoqlashish,   pirovard   natijada,   shunday
asarning   yaratilishiga   olib   keladiki,   endi   u   asliyat   bilan   to‘rdan   boshqa   hech
qanday   umumiylikka   ega   bo‘lmaydi.   Navoiyning   tadqiqotchilari,   asosan,   uning
asarlari   umumiy   mazmunini   o‘rganish   bilan   cheklanganlar   va   shu   bois,   tabiiyki,
to‘g‘ri   xulosalarga   kela   olmaganlar.   Chunki   masalaning   bunday   qo‘yilishi   sharq
estetikasi nuqtai nazaridan eng muhim sanalgan tomonni mutlaqo e'tibordan chetda
qoldiradi.
Men   o‘z   oldimga   qo‘ygan   asosiy   vazifa   -   mujmal   taqrizlardan   Navoiyning
fors namunalariga munosabatini aniq va xolis ta'riflashga o‘tishdir. Shu bilan birga,
men, albatta, mavzu doirasini, imkon boricha, qisqartirishim va Navoiyning rang-
1
1
  Notice   biographique   et   littéraire  sur  Mir  AliChir  Névaii,  suivie  d’extraits  tires  des   ωuvres   du  méme  auter,   par
M.Bélin, - ‘‘Journal asiatique’’, 1981, t. XVII, p. 175-256, 281-357.  
42
  М.Никитский,   Эмир-Низам-Эд-дин   Али   Шир,   в   государственном   и   литературном   его   значении.
Рассуждение ,  СПб ., 1856.
43
  Les enluminures des manuscripts orientaux turcs, arabes, persans de la Bibliothéque Nationale par Ed. Blochet,
Paris, 1926, p. 95:   “ Ses compositions ne brillent pas par I’imagination, et elles ne lui ont été inspirées par le feu
sacre de I’art divin; il se borna toujours ả imiter passivement les grands poétes don’t les noms illustrent les fastes
de la literature persane… ” .
54 barang   ijodidan   qandaydir   bir   asarnigina   tanlashim   lozim.   Turli   mulohazalarga
ko‘ra,   men   o‘z   nigohimni   Lison   ut-tayrga   qaratdim.   Birinchidan,   fors   sufiy
adabiyoti mashg‘ulotlarimning asosiy mavzusini  tashkil qiladi. Ikkinchidan, Attor
ijodi   bilan,   ayniqsa,   yaqindan   tanishman.   Chunki   bu   muallifni   keng   ko‘lamda
tavsiflash   uchun   uzoq   vaqtdan   buyon   material   yig‘ib   kelaman.   Uchinchidan,
mazkur   asarni   tadqiq   etish   Navoiyning   sufizmga   munosabatiga   oydinlik   kiritish
imkonini ham beradi. Buning ustiga, bu masala hali hech kim tomonidan yoritilgan
ham emas.
Tadqiqotga   kirishishdan   oldin   mening   bu   yo‘nalishdagi   mashg‘ulotim,
ma'lum ma'noda, jasorat ekanligini ta'kidlashim lozim, chunki turkiy mashg‘ulotlar
hech qachon  faoliyatimning asosiy predmeti bo‘lmagan. Shuning uchun  o‘zimdan
bir muncha uzoq sohaga kirib borar ekanman, adashishim mumkinligini ham teran
anglayman.   Bu   jasorat   uchun   hurmatli   turkiyshunoslarimiz   meni   kechirsinlar.
Zero,   u   umumiy   ishimizni   olg‘a   surish   ishtiyoqi   va   ushbu   ish   muayyan   foyda
keltirishi   mumkinligini   anglash   hosilasi   o‘laroq   yuzaga   keldi.   Mazkur   holatda
menda   Sharqning   mashhur   an'anasiga   murojaat   etishdan   -   kuzatilgan   xatolarni
to‘g‘rilashni,   ularga   nisbatan   muruvvatli   bo‘lishni,   bajarilgan   ishni   emas,   balki
uning maqsadini baholashni so‘rashdan  boshqa  chora qolmadi.
55 III BOB.  ILMIY ASARLAR TARJIMASIDA TARJIMONNING SO‘Z
QO‘LLASH MAHORATI
3.1. Ilmiy asarlar tarjimasida o‘ziga xoslik va asliyatning saqlanishi
Navoiy   «Qush   tili»   haqida   doston   yaratishga   kirishayotganda,   nimaga
intilgan va uning o‘z salafiga munosabati qanday bo‘lgan? Bu savolga javob berish
qiyin   emas,   zero,   shoirning   o‘zi   bu   haqda   batafsil   ma'lumotlar   bergan.   Lison   ut-
tayrning  oxirida  dostonning  yozilish   sabablari  haqida  hikoya  qilingan.  Bu   hikoya
juda   qimmatli,   chunki   Navoiy   unda   sof   filologik   ma'lumotlardan   tashqari,   hayoti
sahifalaridan   ham   birini   varaqlaydi   va   o‘zining   soflik   va   fusunkorlik   bilan   to‘la
yoshligining yorqin manzarasini chizadi.  Attorning dostoni bilan qiziqish sabablari
haqida u  shunday yozadi 44
: 
44
 Qo‘lyozmani tayyorlashda men Osiyo muzeyida saqlanayotgan uch qo‘lyozmadan foydalandim: № a 290 <Ye 1>
(a), w 291 h <V 283> (v) va o‘quv bo‘limidigai № 484 <D 190> (s). unga asos qilib (a)tahririni oldim, chunki ancha
to‘liq va aniq. Bu qo‘lyozmalarning batafsil tafsifini bermayman. (s) qo‘lyozmasi haqida qarang: Manuscrits, p.168.
56 Odat ettim ul hikoyatlar bila,
Qush maqolidin kinoyatlar bila.
Chun birar so‘zdin topib tab'im kushod,
Topsam erdikim nedur ondin murod,
Zavq ko‘p xushhol etar erdi meni,
57 Sharhi oning lol etar erdi meni.
Chun bu ahvolimg‘a bo‘ldi imtidod,
Bo‘ldi ul daftarga g‘olib e'tiqod.
O‘ylakim eldin uzuldi ulfatim,
Ul kitob erdi anisi xilvatim.
Xalq rasmi so‘zlaridin qiylu qol - 
O‘tsa tab'img‘a yetar erdi malol.
Oqibat ishq ayladi shaydo meni,
O‘yla mash'uf etti bu savdo meni, - 
Kim dedim uzlat eshigin ochqomen,
Dahri bema'ni elidin qochqomen.
Onglag‘och atfol aylab sho‘ru shayn,
Istimo‘ etti bu so‘zni volidayn.
Vahmi g‘olib bo‘ldi andoqkim avom,
Kim erur so‘z otashinu tab' xom.
Bo‘lmag‘oykim dast bergay telbalik,
Chekkuluk bo‘lg‘oy salohidin ilik.
Yoshurub daftarni ma'dum ettilar.
Shug‘lidin ko‘nglumni mahrum ettilar.
Man'i kulli qildilar ul holdin,
«Mantiqut-tayr» uzra qilu qoldin.
Chun arodin o‘tti bir ahdi ba'id,
Bo‘ldilar ul holatimdin noumid.
Lek chun yodimda erdi ul kalom,
Yoshurun takror etar erdim mudom.
Ondin o‘zga so‘zga maylim oz edi,
Qush tili birla ko‘ngul hamroz edi.
Turk nazmida chu men tortib alam,
Ayladim ul mamlakatni yakqalam.
To‘rt devor birla nazmi panj ganj,
58 Dast berdi chekmayin anduhu ranj.
Nazmu nasrim kotibi taxminshunos,
Yozsa, yuzming bayt etar erdi qiyos.
Munchakim nazm ichra qildim ishtig‘ol,
Xotirimdin chiqmas erdi bu xayol, - 
Kim bu daftarg‘a berib tavfiq haq,
Tarjuma rasmi bila yozsam varaq.
Lek so‘z dushvor edi, men notavon,
Bormas erdi xomag‘a ilkim ravon.
Oqibat ko‘rdumki umr aylar shitob,
O‘lsamu qolsa deyilmay bu kitob.
Ul jahonsori bu armon eltkum,
Bo‘yla o‘tdin dog‘i hirmon eltkum.
Necha bu ishga ko‘ngul mash'uf edi, 
Go‘iyokim vaqtig‘a mavquf edi.
Oltmishqa umr qo‘yg‘onda qadam,
Qush tilin sharh etgali yo‘ndum qalam.
Shayxning ruhidin istimdod etib,
Ko‘rgach istimdod, ul imdod etib,
Erdi yorim kecha ashg‘olim chog‘i,
Tab' bu ma'nig‘a mashg‘ul o‘lmog‘i.
Xoma taftorin necha sursam necha,
Qirq-ellik bayt har yarim kecha - 
Safhag‘a yozmay qarorim yo‘q edi,
Bu raqamda ixtiyorim yo‘q edi.
Shayx ruhidin yetib ko‘p ihtimom,
Qildim oz fursatda arqomin tamom.
So‘z daqiq erdiyu ma'ni onda kam,
Garchi qildim o‘z-o‘zumg‘a ushtalam.
Shayx ruhidin vale yetti kushod,
59 Kim murodin topti ushbu nomurod.
Garchi g‘avvosi chekib ranju ano,
O‘zni bu daryog‘a aylab oshno, - 
Durg‘a garchi topmasa ham dastras,
Yig‘sa daryo mavjidin xoshoku xas,
Ham qurutsayu oni qilsa o‘tun,
Yorug‘oy vayronasi bo‘lmay tutun.
Men bu daryo ichra durri pokni - 
Topmayin, yig‘dim esa xoshokni.
Naylayin bu erdi maqdurum mening,
Qone' o‘ldi tab' mahjurum mening.
Sochti nozimi oliy makon,
Olam ahli uzra naqdi bahru kon.
Mundin ortug‘roq had ermastur manga,
Judini vasf aylasam basdur manga.
Budur ummidimki harkim solsa ko‘z,
Kim harorat solsa ko‘nglig‘a bu so‘z, - 
Shayx anfosig‘a oni haml etib,
Fayz topqoy komig‘a ya'ni yetib.
Bizni dog‘i onda ko‘rgay bir tufayl,
Qilmag‘ay ko‘ngli ikilik sori mayl.
Ko‘rinadiki, Navoiy Attorning dostoni  bilan juda erta qiziqqan, biroq faqat
oltmish   yoshga   yetganda,   poetik   san'atda   katta   tajriba   to‘plagandan   keyingina
uning ustida ishlashga jur'at  etadi. Uzoq yillar davom etgan yuqori lavozim ortda
qolgan,   sharqiy   turkiy   shoirlarining   eng   buyugi   deb   e'tirof   etilgan   yillar.   Shunga
qaramasdan, u erkin taqlidchi bo‘lib qolishni istamaydi va Mantiq ut-tayrni tarjima
qilishga   ahd   qiladi.   Biroq   unda     ulug‘vor   vazifani   uddalash   uchun   kuch   yo‘q.
Tarjima   jarayoni   katta   qiyinchiliklar   bilan   kechmoqda   Navoiy   o‘zining   so‘nggi
muvaffaqiyatini marhum shoir «ruhining madadi» bilan izohlaydi. Bu arzi hol sof
tasavvufiy   xarakterda   bo‘lsa-da,   muayyan   darajada   aniq   asosga   ega.   Navoiy,
60 shubhasizki,   faqat   Mantiq   ut-tayrni   o‘rganish   bilan   qanoatlanmagan.   Shu   bois
Attorning   boshqa   asarlarini   ham   qunt   bilan   o‘qigan.   Bu   esa,   albatta,   Mantiq   ut-
tayrdagi   murakkab   o‘rinlarning   tushunilishini   ancha   osonlashtirgan.   Shoir
Attorning asarlaridan yana quyidagilarni  sanab  o‘tadi: Musibatnoma, Ilohiynoma,
Ushturnoma,   Hallojnoma,   qasida,   g‘azal   va   ruboiylar,   Tazkirat   al-avliyo.   Bu
ro‘yxat   to‘liq   emas.   Negaki,   Attorning   quyidagi   yirik   asarlari   ko‘rsatilmagan:
Asrornoma,   Javhar   az-zot   va   boshqalar.   Attorning   Mazhar   al-ajoyib   va   Lison   al-
g‘ayb kabi shia ruhidagi dostonlarining mutlaqo tilga olinmagani xarakterli. Uning
faqat mo‘'tadil islomning asosiy arkonlariga ixtiloflar kuzatilmaydigan asarlarigina
tanlab olingan 16
16.
Navoiyning   o‘z   vazifasiga   naqadar   jiddiy   yondashganligini   uning   oxirgi
natijadan   qoniqmaganligidan   ham   ko‘rish   mumkin.   To‘g‘ri,   bu   shikoyatlarning
samimiy   ekanligiga  ishonish   juda  qiyin.   Deyarli   har   bir   fors     shoiri   o‘z   asaridagi
kamchiliklarni   ko‘rsatishni,   o‘quvchida   ularga   nisbatan   marhamatli   bo‘lishni
so‘rashni o‘z burchi deb biladi va bu adabiy an'ana tusini olgan, unga amal qilish
esa odob bilan muomala qilishni talab qilgan.
Biroq Navoiyning  arzi  holi  quruq  rasmiyatchilik  emas  -  ko‘pdan  beri   niyat
qilingan tarjimaning orqaga surilib kelganining o‘ziyoq shundan dalolat beradiki, u
bu   vazifani   bajarish   yo‘lida   qiyinchiliklarga   duch   kelishi   mumkinligini   teran
anglagan.
Xullas, biz Navoiyning Attor dostonini tarjima qilishga intilganini va o‘zini
buyuk   fors   sufiysining   faqat   yuvindixo‘ri   atab,   mualliflik   da'vo   qilmaganini
aniqladik. Ko‘raylikchi, u bu vazifani qanday uddaladi ekan.
5.   Lison   ut-tayr   qurilishi   tahliliga   o‘tishdan   oldin   (bu   ishimizning   asosiy
qismini   tashkil   etadi),   shoirning   bu   asarda   qo‘llagan   taxallusi   haqidagi   masalaga
to‘xtab   o‘tish   lozim.   Mir   Alisher   o‘zining   turkiyda   yozilgan   she'rlarida   Navoiy
taxallusini,   forsiy   she'rlarida   esa   Foniy   taxallusini   qo‘llagani   ma'lum.   Shunga
16
16
  Shia   ruhidagi   dostonlar   keltirilmaganligini,   ehtimol,   Navoiyning   sunniy   mazhabga   mansub   bo‘lganligi   bilan
hamda   Nishopurda   Attorga   qarshi   boshlangan   ta'qibdan   keyin   bu   dostonlar   yo‘q   qilib   tashlanganligi   va   shu   bois
Navoiyga noma'lum bo‘lganligi faktlari bilan tushuntirish mumkin.
61 asoslanib   aytish   mumkinki,   Lison   ut-tayrga,   albatta,   birinchi   taxallus   qo‘llanishi
kerak   edi.   Biroq   amalda   buning   aksini   ko‘ramiz.   O‘zining   poetik   nisbasi   haqida
mana u nima deydi 17
17.
 
She'r har sinfinki qildim ibtido,
Turk alfozi bila topti ado.
O‘ylakim har kimsa nekim qilg‘usi,
Ba'zi ishga bor oning bir belgusi.
17
17
 а – л. 289 б; б – оп; с – л. 36 а. 18
 а – оп 19
 с  . 20
 а 
21
 Все рук.  , что несомненно описка.
22
 Все рук.  , но в таком случае выпадает рифма.
23
 Об этом см.: Самойлович, стр. 1111 и сл.
24
 Т. е. Были расчелены на разные формы.
25
 Или «музыку». Вся соль здесь в игре слов  нава – Нава’и.
62 Kim o‘zi taxsisiga imlodur ul,
Muhri yo tavqi' yo tamg‘odur ul.
Safha debosiyu nazm inshosidur,
Kim taxallus nozimi tamg‘osidur.
Bu nishoni birla topti imtiyoz,
Ne varaqkim nazm qildi ahli roz - 
Kim bu Sa'diy yo Nizomiyning durur,
Yo bu Xisravning, bu Jomiyning durur.
Forsiy nazm ichra chun surdi qalam,
Nazmning har sinfini qildi raqam.
Menki turk alfozig‘a aylab shuru',
Nazm topti tab'u kilkimdin vuqu'.
Chun sahobi tab'im o‘ldi durshifon,
Nazmima erdi Navoiydin nishon.
Dahr bog‘ida bo‘lub komim ravo,
Komronlar topti nazmimdin navo.
Fayz yetkoch ul maoniydin manga,
Topti belgu nazmi Foniydin manga.
Chun «Lisonut-tayr» og‘oz ayladim,
Turfa qushlar birla parvoz ayladim.
Munda ansab erdikim tuzg‘och navo,
Bo‘lsa nazmimg‘a Navoiydin ado, - 
Kim navo qushlar tili alhonidur,
Dilkash afg‘oni hazin dostonidur.
Turkiy uslub erdi ham bu doston,
Topqudek erdi Navoiydin nishon.
Bu raqamda Foniy aylarga laqab,
Mustama' bo‘lg‘onga ayturmen sabab.
Kim bu daftar nazmidin kulli murod,
Chunki murje' mayli erdiyu maod.
63 Munda Foniy bo‘lmay ish o‘lmas tamom,
Foniy ondin topti nazmim ixtimom.
Ham bu daftar ichra Shayxi ma'naviy,
Kim demish qushlar tilidin masnaviy,
Sayr ul qushlarg‘akim fan aylamish,
Yetti vodiy chun muayyan aylamish.
Chekturub qushlarg‘a ko‘p ranju ano,
So‘ngg‘i manzil bo‘ldi vodiyi fano.
Garchi bu ikki tanosib yor edi,
Nazmima ham bu taxallus bor edi.
Gar taxallus munda Foniy ayladim,
Bu tanosiblardin oni ayladim.
Gar sabab istab birov qilsa xitob,
Sharh qilg‘on so‘z anga basdur javob.
Boshqacha   aytganda,   Navoiy   taxalluslari   she'rlarining   tiliga   emas,   balki
ularning   faqat   mazmuniga   asoslanadi.   Shu   bilan   birga,   Foniy   taxallusi   bu   yerda
dostonning   tasavvufiy   xarakterda   ekanligini   ham   ta'kidlashi   lozim   bo‘lgan
ko‘rinadi 27
27.
3.2. Tarjimonning so‘z qo‘llash mahorati masalasi
27
27
 A priopri aytish mumkinki, Foniy taxallusini faqat so‘fiy dunyoqarashli shoir qo‘llashi mumkin. Navoiydan 
keltirilgan misralar hech qanday gumonga o‘rin qoldirmaydi:  shoir bu taxallusni faqat tasavvuf ta'limoti bilan 
tanishgandan keyin ilk marta qo‘llagani aniq.
64 Attorning   Garsen   do‘   Tassi   nashrga   tayyorlagan   Mantiq   ut-tayr   dostoni
kirish, 24 maqola va xulosadan iborat. Bu nisbatan yirik bo‘limlar, o‘z navbatida,
hikoyat   deb   ataluvchi   qator   mayda   fasllarga   ham   bo‘linadi.   Biroq   buni   dastlabki
bo‘linish   deb   hisoblash   qiyin,   negaki,   Sharq   qadimgi   qo‘lyozma   va
toshbosmalarining   katta   qismi   bunday   bo‘linishni   bilmaydi   va,   odatda,   nisbatan
yirik bo‘laklarga birlashmaydigan kichik boblarni o‘z ichiga oladi.
Aynan shu shaklni biz Navoiyda ham ko‘ramiz. Uning dostoni 176 ta uncha
katta bo‘lmagan bob va xotimadan iborat. Bu boblar raqamlanmagan, ularning turli
qo‘lyozmalardagi   sarlavhalari   bir-biriga   mos   ham   emas.   Ular,   ehtimol,   fors
shoirlarining   aksariyatida   bo‘lgani   kabi   keyinchalik   qilingan   qo‘shimchalardir.
Biroq   men   foydalangan   har   uchala   qo‘lyozmada   boblar   tartibi   o‘zgarmagan   va
o‘zgartirilishi   ham   dargumon,   chunki   voqea   rivojining   mantiqiy   oqimi   hech
qanday almashtirishlarga imkon qoldirmaydi.
Birinchi parcha Attorda ham, Navoiyda ham maxsus sarlavhaga ega emas va
Allohga   hamdlardan   iborat:   dunyo   yaratilishining   tasavvufiy   konsepsiyasi 28
28,
Odam   Ota   tarixi,   Shaytonning   quvilishi   va   Odam   Otaning   jannatdan   haydalishi
umumiy tarzda bayon qilinadi. Navoiy asliyatga umumiy tarzda yondashadi, biroq
uni   aniq   berishga   harakat   qilmaydi   va   juda   katta   chekinishlarga   yo‘l   qo‘yadi.
Aksariyat   holatlarda   gapning   faqat   umumiy   ma'nosigina   berilgan,   timsollar
mutlaqo boshqa.  Buni biz birinchi baytdayoq ko‘rishimiz mumkin:
 
Ofarin, jon ofarin, pokro,
28
28
  I.Mirzayevning  “Fariduddin Attorda tasavvufiy kosmogoniya” nomli maqolasiga qarang:  - ЯС , 111,   стр .81-98.
29.  а - л . 262  б ; b –  л . 1 б ,  с  – 1. 1 б .
29
  а  –  л . 262 б ; b  – л. 1 б, с  –  л. 1 б.
65 Onki jon baxshid masti xakro.
(Jon qushi chun mantiqi roz aylagay,
Tengri hamdi birla og‘oz aylagay.)
Attorning uslubi  juda o‘tli, she'rlari  dami  qaytgan hayqiriqlar bilan to‘lgan,
hikoya  bayoni   doimo  munojot   -  Xudoga  qaratilgan  otashin   iltijolar   bilan  bo‘linib
turadi. Dunyoning yaratilish tarixi Attorda batafsilroq bayon qilingan, Navoiy esa
Shaytonning quvilishiga ko‘proq o‘rin ajratadi. Biroq Attor obrazi Navoiy fikrlari
rivojiga   hamisha   turtki   bo‘lib   turadi.   Shu   bilan   birga,   Navoiy   yaratgan   obraz,
quyidagi baytdan ko‘rinib turganidek, badiiy yuksaklik darajasiga ko‘tarilgan:
Ko‘hro mixi zamin kardas naxo‘st,
Paye zaminro ro‘yi az daryo beshust.
(Bahr uza jo‘ng ayladi tufrog‘din,
Jo‘ng uchun langar yosodi tog‘din.)
Ba'zan obraz ancha kengaytirilgan shaklda qo‘llanadi. Buning ustiga, ayrim
holatlarda, hatto, asliyat qofiyasi ham saqlanadi:
Ganj dar qahr astu chun tism,
Beshikanad oxir tilsim ba'un jism.
(Rozi maxfiy ganj o‘lub bu turfa jism,
Sun'idin ul ganj hifzig‘a tilsim.
66 Ham tilism ul maxzan uzra, ham amin,
Ofarin sun'ungg‘a, ey jon, ofarin.)
Ikkinchi misolda Odam Ota bilan Shaytonning quvilishidagi farq sufizmning
sevimli mavzularidan biri tarzida hikoya qilinadi:
N А
Va on yake ki az sajdai o‘ ro‘ betaft,
Masxu mal'un gasht in sar dar nabaft.
(Ul sharaflar birla andoq peshi xayol,
Kim ayon aylab takabbur sori mayl.
To abad mardudu mal'un aylabon,
Ibratu ofoqu gardun aylabon.
Bo‘ldi sarkashlikdin oning ofati,
Ajzu tufrog‘liq bu birning rofati
Ikki muallifimiz dunyoqarashidagi farqni qayd etish ham, quyidagi satrlarda
yaqqol ko‘zga tashlanib turgandek, maroqli:
N А
Dar nigar kinolamu on olami o‘st,
Nest g‘ayru o‘ va gar xast u ham o‘st.
67 (Ham o‘zi ul birni ma'lul aylagan, 
Ham o‘zi bu birni maqbul aylagan.
Ul ne qildi, bu ne qildi - ul bilur;
Ul bu qilmas, har ne qilsa - ul qilur.)
Ya'ni   bu,   bir   tomondan,   Attordagi   oshkora   panteizm,   ikkinchi
tomondan, iroda erkinligi haqidagi masalaning bu muammo (bila hayf) ortodoksal
yechimiga   juda   yaqin   shaklda   talqin   etilishi.   Attordagi   keskin   qarashlar
yumshatilgan   va   haqiqiy   islom   doirasiga   kiritilgan 45
.   Attor   konsepsiyasining
bunday o‘zgartirilishiga keyin ham duch kelaveramiz.
Attor   kirish   bob 46
  216-baytida   o‘zining   gunohkorligidan   nola   chekishga
o‘tadi.   Bunga   Navoiydagi   alohida     sarlavhali
ikkinchi bob mos keladi. Biz bu yerda yana juda xarakterli tafovutga duch kelamiz.
Attor   masalani   juda   umumiy   tarzda,   detallarga   berilmasdan,   talqin   qiladi.   Uning
fikricha,   eng   katta   gunoh   -   o‘zining   individual   tarzda   mavjudligi,   uning   «meni»
dunyo   muhabbati   ummoniga   singib   ketmaganligi   faktidir.   Navoiy   o‘zining   qator
gunohlarini sanaydi, Xudodan ularni kechirishni so‘raydi va quyidagilarni nojo‘ya
hatti-harakat   sifatida   keltiradi:
Navoiyning   so‘zlari   samimiy   va   iliq,   biroq   ko‘lami   Attornikidan   mutlaqo
boshqa.   Bu   endi   mistika   emas,   balki   islomni   e'tiqod   bilan   idrok   etish   darajasida
qoladigan, koinotning, biz forsiy panteistda ko‘rganimizdek, cheksiz kengliklarida
parvoz   qilmaydigan   diniy   tuyg‘udir.   Shundan   keyin   har   ikkala   shoirda   ham
Payg‘ambar   salovatiga   bag‘ishlangan   bob   keladi.   Har   ikkalasi   ham   taxminan   bir
xil an'anaviy obrazlarni yaratadi. Shuning uchun ularni batafsil ko‘rib chiqish shart
45
  Navoiy misralari Qur'on mashhur oyatining (VIII, 17)  mutlaqo erkin talqinidir.
46
  Attorda kirish bob Navoiyda tushirib qoldirilgan qaroqchi va uning xotini haqidagi hikoyat bilan tugaydi.
68 emas.   Faqat   qayd   qilishim   mumkinki,   Navoiy   alohida   muhabbat   bilan   me'roj
voqeasiga to‘xtaladi, Payg‘ambarning barcha samoviy gumbazlar orqali o‘tganligi
manzarasini   chizadi   va  davrining  munajjimlik  ta'limotlari   haqidagi   bilimlarni   a'lo
darajada egallaganligini namoyish etib, burj belgilarini keltiradi. Bu bob Navoiyda
boshdan   oyoq   beadad   go‘zal   so‘z   o‘yinlari   hamda   timsollardan   iborat   va   texnik
nuqtai   nazardan   barkamollikning   oliy   nuqtasidir.   Biroq   qayd   etmaslik   ham
mumkinmaski,   kompozitsion   juda   sodda   o‘sha   parcha   Attorda   juda   iliq   va
samimiy. Attorda bu bob suvda cho‘kayotgan bolani  qutqazayotgan  ona haqidagi
hikoyat bilan tugaydi. Navoiy esa uni tushirib qoldirgan.
Attor   dostonining   navbatdagi   to‘rt   bobi   -   birinchi   to‘rt   xalifa   ta'rifini
Navoiyda ham ko‘ramiz, faqat bir farqli tomon bilan: har bir ta'rifdan keyin uncha
katta   bo‘lmagan   hikoyat   keladi.   Mavzu     xalifalarning   tarjimai   hollaridan   olingan
va   uning   vazifasi   ta'riflanayotgan   shaxsning   o‘ziga   xos   xususiyatlarini   ziynatlab
ko‘rsatishdan iborat. Shunday qilib, Navoiyning bayoni nisbatan aniq va Attorning
quruq   va   formal   ta'riflaridan   ancha   maroqli.   Qizig‘i   shundaki,   bu   boblardan   har
birining   dastlabki   satrlari   forsiy   asliyatning   deyarli   aniq   ifodasidir.   Abu   Bakr   (4-
bob):
N А
Xojai avvalki avval yori o‘st,
Soni isnoti az huna filg‘ari o‘st.
Xojai shar'i oftob jam'i din,
Zilli Haq foriqi a'zam Sham'idin.
69 Xojai sunnatki nuri mutlaq ast,
Bal xuzovand du nur barhaq ast.
(Ulki sultoni rasulg‘a yordur,
Soni istaganiz huna filg‘ordur.
Ulki payg‘ambarg‘a hamdam erdi ul,
Shubhasiz, foriqi a'zam erdi ul.
U hayo koni nurul aynl edi,
Aylakim aynayni zi nurayn edi).
Alining vasfi (10-bob) Navoiyda Attornikidan bir muncha farq qiladi, garchi
Navoiy shia doiralarda keng tarqalgan va Attorning soxta hadis -      dan
olib ishlatgan ikki iborasini ishlatgan bo‘lsa ham:  38
38.
Kiritma   boblarda   Navoiy   quyidagi   mavzularni   qo‘llaydi:   5-bob.   Abu   Bakr
zakotni man qilishni talab qilgan musulmonlarga qarata shariatdagi «bir ipni» ham
o‘zgartirolmasligini   aytadi.   7-bob.   Madina   talon-taroj   qilingandan   keyin   Umar
o‘ljadan o‘ziga hech narsa olmaydi va barcha ulushlarini bayt al-molga beradi. 9-
bob.   Odamlar   kelishganda,   Payg‘ambar   oyoqlarini   uzatib   o‘tirar,   biroq   Umar
kelganda   esa   uning   nafsoniyatiga   tegmaslik   uchun   oyoqlarini   yig‘ishtirib   olardi.
11-bob.   Dushman   nayzasining   uchi   Alining   suyagiga   kirib   qoladi   va   yaqinlari
uning   dardini   kuchaytirmasdan,   qanday   chiqarib   olishni   bilmaydilar.   Payg‘ambar
bu   ishni   Ali   ibodatga   berilgan   paytda   qilishni   maslahat   beradi,   chunki   namoz
paytida   u   tashqi   dunyoning   mavjudligini   shu   darajada   unutadiki,   hatto,   og‘riqni
ham   sezmaydi.   Payg‘ambarning   aytganini   qiladilar.   Bundan   xabar   topgan   Ali
xulosa qiladi:
Kim xalos o‘lmoq ajal paykonidin,
Mumkin ermas juz nabi ehsonidin.
38
38
  Attorning   mashhur   dostoni   sarlavhasi   (Mazhar   al-ajoyib)ni   eslang.   Shu   sarlavha   uchun   Attor   jonajon
Nishopuridan quvg‘in qilingan edi.
70 Birinchi   xalifalar   ta'rifidan   keyin   Navoiy   Attor   madhiga   o‘tadi   (12-bob),
uning   eng   muhim   asarlarini   qayd   etadi   va   o‘z   niyatining   amalga   oshishida   uning
ruhidan   madad   so‘raydi.   Bu   yerda   keltirilgan   asarlarni   men   yuqorida   eslatdim.
Attor   dostonining   shu   yerida   Navoiy   tushirib   qoldirgan   shialar   va   sunniylar
o‘rtasidagi dushmanlik haqidagi juda muhim bir bob bor. Bunda Attor hijriy IV-V
asrlar   fors   sufiylari   orasida   odat   tusiga   aylangan   yarashtiruvchilik   pozitsiyada
turadi 39
39. Bir tomondan, u shialarni Umarga nisbatan adolatli bo‘lishga chaqirsa,
ikkinchi   tomondan,   sufiylarga   Ali   o‘z   salaflariga   dushmanlik   kayfiyatida
bo‘lmaganini,   binobarin,   jamoat   adovatni   to‘xtatishi   kerakligini   tushuntiradi.
Ushbu   o‘rinlar   juda   mayda-chuyda   tafsilotlar   bilan   bezatilgan.   Tabiiyki,   Navoiy
bularni ham tushirib qoldiradi. Shu yerga kelganda, har ikkala shoirda ham kirish
qism tugaydi va hikoya boshlanadi. 
Kirish   qism   tahlili   shuni   ko‘rsatdiki,   garchi   Navoiy,   o‘zi   ta'kidlaganidek,
Attorga   bog‘langan   bo‘lsa-da,   biroq   shunga   qaramasdan,   ushbu   bobning   o‘ziyoq
forscha asliyatning erkin bayoni hisoblanadi. Eng muhim tafovut sifatida Attorning
keskin   falsafiy   qarashlari   yumshatilganini,   sufizmning   mu'tadil   shaklda   bayon
qilinganini   va   shia   mazhabiga   mansub   Attor   uchun   juda   muhim   bo‘lgan   barcha
diniy   -   siyosiy   o‘rinlarni   tushirib   qoldirish   holatlarini   keltirish   mumkin.   Navoiy
Attor   qarashlari   tizimini   o‘z   doirasi   va   davri   manfaatlariga   yaqinlashtirdi   va
asliyatdagi Hirot saroyiga noxush tuyulishi mumkin bo‘lgan o‘rinlarni yumshatadi.
XULOSA
39
39
 Ср., напр., позицию Калабади в  Китаб ат таарруф  (рук. Библиотеки Ленинградского университети, № 
396, л. 145б).
71 Biz buyuk o‘zbek shoiri Navoiy hayoti va ijodining asosiy jihatlarini qarab
chiqdik.   Uzining   butun   kuch-qudratini   turli   yo‘llar   bilan   xalq   xizmatiga
bag‘ishlagan   bu   serg‘ayrat   zahmatkash   insonning   hayoti   ko‘z   o‘ngimizdan   o‘tdi.
Eng   avvalo,   bu   hayotning   kishini   lol   qoldiradigan   darajada   serqirra   bo‘lganligini
ta'kidlaymiz:   dono   siyosat   arbobi,   juda   katta   olim,   mutafakkir,   musavvir,
mashshoq,   betimsol   so‘z   ustasi.   Unga   begona   bo‘lgan   birorta   madaniyat   sohasi
yo‘q.   Bunday   serqirralilik   faqat   Shekspir.   Gyote,   Pushkin   kabi   eng   ulug‘
daholargagina xos xususiyatdir.
Biz   olib   borgan   ilmiy   tadqiqotlar   insonga   xos   bu   serqirralikning   barcha
jihatlari   unga   ham   begona   bo‘lmaganini   ko‘rsatadi.   Uning   hayoti   uzluksiz   yonib
yashash, har bir lahzadan oqilona foydalanishga intilish bilan o‘tdi. Natijalar ham
chinakamiga   buyuk   bo‘ldi.   Uzbek   adabiyoti   tarixi   uchun   Navoiy   faoliyati   hal
qiluvchi   ahamiyatga   ega.   U   ikki   juda   muhim   faktni   -   birinchidan,   eski   o‘zbek
tilining   ham   inson   histuyg‘ulari   va   fikrini   ifodalashning   o‘zigacha   ustuvor   bo‘lib
kelgan fors tili kabi yuksak kamolot cho‘qqisiga yetgan til ekanligini, ikkinchidan,
xalq xizmatiga yo‘naltirilgan adabiyot adabiy barhayot ekanligini isbotlab berdi.
Navoiydan keyin o‘zbek tilida yozilgan badiiy asarlar qiymatga egami degan
bahs-munozaralarga o‘rin yo‘q. Davr adabiy va badiiy tili sohasida keskin burilish
yasaldi   va   o‘zbek   xalqi   o‘z   madaniyatini   ona   tilida   yaratish   uchun   keng
imkoniyatlarga   ega   bo‘ldi.   To‘g‘ri,   tarixiy   sharoitlar   bu   imkoniyatdan   keng
ko‘lamda   foydalanishga   ko‘p   ham   yo‘l   beravermadi,   shuning   uchun   yana   uzoq
yillar   kurashishga   to‘g‘ri   keldi.   Bu   kurashda   Navoiy   ijodi   o‘zbek   xalqining   eng
ilg‘or   vakillari   qo‘lida   bayroq   bo‘ldi.   Hukmron   doiralar,   feodal   zodagonlar,
mulkdorlar   uning   asarlarini   o‘zlariga   xizmat   qildirishga   harakat   qildilar,   ammo
buning iloji yo‘q edi.
Xalq   Navoiy   siymosida   hamisha   o‘z   do‘sti   va   himoyachisini   ko‘rdi,   uning
hikmatli   so‘zlarini   og‘izdan-og‘izga   olib   o‘tdi,   nafis   g‘azallarini   kuyladi;
qaxramonlari  -  jasur  Farhod va baxtsiz Majnun,  Shirin va Laylining sodiq va sof
muhabbati haqida yangidan-yangi rivoyatlar to‘qidi.
72 Navoiy   ijodida   ikki   narsani   o‘zaro   farqlash   lozim.   Birinchisi-ou   o‘zidan
avvalgiadabiyotning   butun   taraqqiyotidan   meros   qilib   olgan   an'ana,   bu   uni   o‘z
davrining farzandi qilgan asos. Biz ushbu kitobda uning bu an'ana bilan aloqasini
ko‘rsatishga   harakat   qildik.   Ikkinchisi   -   bu   Navoiy   haqiqiy   daho   sifatida   o‘zbek
adabiyoti   tarixiga   olib   kirgan   yangilikdir.   Va   bu   yerda   ham   aytish   mumkinki,
tafakkurning   biror   sohasi   yo‘qki,   u   yangi   so‘z   aytmagan   bo‘lsin.   O‘rta   asrlar
Sharqining nurakkao sharoitlari falsafiy fikrni xavf ostiga solib qo‘ydi. U (falsafiy
fikr) quruq safsata va puch e'tiqod iskanjasida murdaday qotdi. Navoiy hur fikrning
jonlanishiga   yordam   berdi.   Agar   uning   davri   barchadan   diniy   aqida   nuqtai
nazardan   hukmdor   (e'tiborli   kishi)ga   so‘zsiz   bo‘ysunishni   talab   qilgan   bo‘lsa,   u
tanqidiy fikr bayrog‘ini baland ko‘tardi, xalqni har yerda va hamisha turli sohalar
bo‘yicha   bilim   olishga   chaqirdi.   Agar   Havoiy   davrida   zodagonlar   mafkurasi
behudlikni talab qilgan bo‘lsa, a'yonlar o‘z vaqtlarini o‘yin-kulgi va vaqtixushlikka
sarflaganlaridan   mag‘rurlangan   bo‘lsalar,   u   insoniyat   baxt-saodati   yo‘lida
fidokorona, jo‘shqin hech qanday  mukofot  talab etmasdan  mehnat  qilishga  da'vat
etdi.   Agar   uning   zamonida   ekspluatatsiya   kurooni   bo‘lgan   ko‘p   sonli
mehnatkashlar ommasi har qanday huquqdan mahrum etishgan bo‘lsa, u daholarga
xos   ehtiros   bilan   inson   huquqlarini   oyoq   osti   qilish   mumkin   emas   degan   shior
ostida   ularni   himoya   qilib   chiqdi.   Agar   uning   kunlarida   qonli   jinoyatlar   kundalik
voqeliklarga aylangan, hukmdorlar ko‘zlarini yumib, yuzlab va minglab kishilarni
o‘lim  va qiynoq qa mahkum  etgan  bo‘lsalar, u haqiqiy insonparvarlik g‘oyalarini
baralla tashviq qildi. Agar o‘sha davrda ayol huquqsiz bir mavjudot, cho‘ri, tovar
bo‘lgan bo‘lsa Navoiy uning baxtli va erkli oo‘lishga haqli ekanligini isbotladi. Va
nihoyat, uning zamonida hukmdor doiralar qayerda yaxshi yashash, ya'ni ommani
ekspluatatsiya   qilish   mumkin   bo‘lgan   har   joyni   vatan,   vatanni   va   o‘z   xalqini
o‘zlariga foydasi tegsagina, himoya qilish lozim deo hisoblagan bo‘lsalar, Navoiy
barcha   mehnatkash   -   peshona   teri   va   yurak   qoni   bilan   unumsiz   yerlarni   gullagan
bog‘-rog‘larga   aylantirgan   kishilarni   hamda   aholining   barcha   tabaqalarini
chinakam vatanparvarlikka o‘z vatani himoyasi uchun jonini ham berishga tayyor
turishga chaqirdi.
73 Ushbu   dissertatsiya   ishida   taniqli   rus   sharqshunosi   Y.E.   Bertelsning   ilmiy
ishlari   barcha   xilma-xilligi   bilan   tahlil   qilingan.   Dissertatsiya   ishi   Bertels   butun
umri ustida ishlagan va uning izdoshlari tomonidan davom ettirilib, rivojlantirgan
so‘fiylik   mavzusiga   ham   to‘xtalib   o‘tgan   bo‘lsa-da,   asosiy   e'tibor   olimning   ilmiy
izlanishlariga qaratilgan.
Tadqiqotda   bunday   ustuvorlik   Y.E.   Bertels   nafaqat   Nizomiy   merosining
ko‘zga   ko‘ringan   tadqiqotchisi,   balki   shoir   asarlarining   tanqidiy   matnini   tashkil
etish   va   tayyorlashga   rahbarlik   qilgan   iste'dodli   matnshunos   ham   edi.
Y.E.Bertelsning   sharhi,   tarjimasi,   matnshunosligi   bir   nuqtadan   ko‘rib   chiqildi   va
baholandi.
O‘rta   asr   ozarbayjon   adabiyotining   tinimsiz   tadqiqotchilaridan   biri   sifatida
Y.E.  Bertels  mumtoz  ozarbayjon  she'riyat  maktabining  shakllanishi,  uning  o‘ziga
xos xususiyatlari va asosiy vakillari bilan ham shug‘ullangan.
Olim   faoliyatining   ushbu   sohasi   ham   monografiyada   tahlil   ob'ekti   sifatida
ko‘rib   chiqildi.   Tadqiqotning   ikkinchi   bobining   yetakchi   paragraflaridan   biri
Bertels ta'riflagan ozarbayjon she'riy maktabi hodisasiga bag‘ishlangan.
Bertels o‘rta asrlarda charm va fors tillarida yaratilgan buyuk adabiy-badiiy
merosga   tojiklar,   forslar,   ozarbayjonlar   va   boshqalar   teng   ta'sir   ko‘rsatgan,   deb
haqli ravishda hisoblagan. xalqlar huquqiga ega. Qolaversa, bu meros boy madaniy
almashinuv, madaniyatlarning qo‘shilishi, chorrahaning natijasidir  va o‘zaro ta'sir
natijasidir.   Bizning   tadqiqotimizda   Bertels   tomonidan   ushbu   sohada   qo‘llanilgan
ilmiy   metodologiyani   ochib   berishga   va   uni   zamonaviy   ilmiy   sohaga   kiritishga
harakat   qilindi.   Shu   bilan   birga,   bu   muammoning   nafaqat   adabiy,   balki   madaniy
ahamiyati ham borligi ta'kidlandi.
Biografik,   tarixiy-adabiy,   madaniy   va   retseptiv-estetik   usullar   yordamida
Y.E. Bu Bertels ilmiy merosining parcha-parcha va cheklangan tadqiqi emas, balki
butun   va   konseptual   tadqiqotdir.   Bertels   tadqiqot   mavzularining   biz   quyida
belgilagan “tugun” momentlari ko‘rib chiqiladi: 
1) so‘fiylik; 
74 2) Nizomiy Ganjaviy hayoti va ijodini, shuningdek, shoirning “hayot matni”
va “badiiy matn”i shakllangan davr kontekstini o‘rganish; 
3) forszabon ozarbayjon she'riy maktabi hodisasini o‘rganish; 
4)   Fuzuliy   she'riy   merosini   adabiyotshunoslik   va   matnshunoslik   nuqtai
nazaridan tahlil qilish; 
5)   “Xamsa”ning   tanqidiy   matni   ustida   ishlash,   “Sharafnoma”ning   filologik
tarjimasi xususiyatlari.
Shuningdek   dissertatsiya   ishida   Y.E.   Bertelsning   nafaqat   ilmiy   va
tarjimonlik   faoliyati,   balki   uning   hayoti   va   ijodiy   faoliyati   ham   tadqiqot   obekti
sifatida   o‘rganilib,   tahlil   qilindi.   Tadqiqotda   bunday   biografik   jihatni   qo‘llashdan
maqsad   olim   shaxsini   har   tomonlama   to‘liq   va   serqirra   ko‘rsatish,   uning   buyuk
insoniyligi,   ijodiy   salohiyatini   yuzaga   chiqarish   istagidan   tug‘ilgan.   Natijada
Yevgeniy   Eduardovichning   ilmiy   yo‘li   panoramasi   taqdim   etilib,   uning
eronshunoslik   va   turkologiyaga   qo‘shgan   hissasi   tahlil   qilinib,   asosiy   turkologik
tadqiqotlar ko‘rib chiqildi.
Bertels   ilmiy   merosini   o‘rganishning   asosiy   tadqiqot   obekti   sifatida   SSSR
FA  Tarix  fanlari  bo‘limi  “SSSR   Fanlar  akademiyasi.  muxbir   a'zosi   Y.E.  “Bertels
xotirasini   abadiylashtirish”   to‘g‘risidagi   qarordan   so‘ng   darhol   nashr   etilgan   to‘rt
jildlik “Tanlangan asarlar” qabul qilindi.
Jahonga   mashhur   atoqli   sharqshunos   olimning   ilmiy   merosini   o‘rganishga
bag‘ishlangan   ushbu   monografik   tadqiqotda   olim   portreti   zamon   va   ijtimoiy-
siyosiy   sharoitlar   kontekstida   ilk   bor   zamonaviy   adabiyotshunoslikning   tadqiqot
usullariga asoslangan holda taqdim etilgan.
75 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. SIYOSIY ADABIYOTLAR
1. Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор.
–  Тошкент :   Ўзбекистон, 2009.  Б  40
2. Мирзиёев   Ш.   Буюк   келажагимизни   мард   ва   олийжаноб   халқимиз
билан бирга қурамиз  Тошкент:  Ўзбекистон, 2017. –  Б. 488 
3. Мирзиёев   Ш.   Миллий   тараққиёт   йўлимизни   қатъият   билан   давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз.  Тошкент:  Ўзбекистон, 2017. – Б. 592
4. Мирзиёев   Ш.   Қонун   устуворлиги   ва   инсон   манфаатларини
таъминлаш   –   юрт   тараққиёти   ва   халқ   фаровонлигининг   гарови.   Тошкент:
Ўзбекистон, 2017. –  Б.  48 
5. www.edu.uz.Mirziyoyev Sh. 2020-yil 1-oktabrda so‘zlagan nutqi
II. MANBALAR
6. Алишер  Навои.  Избранная   лирика.  Т.:   ЦК  КП  Узбекистана.   1985. С
136
7. Алишер Навои. Собрание сочинений в десяти томах   “ Яз ик птиц”. Т:
Фан, 1970. С 40
8. Алишер Навои. Хамса.Т. :  Ёш гвардия, 1985. С 185
9. Алишер   Навои.   Яз ык   птиц.   Перевод   С.Н.Иванова.   –   СПб.:   Наука,
2007. – С 382
10. Алишер Навои. Махбуб ул кулуб. Сводний текст подготовил 
А.Н.Кононов. – М. – Л.  :  Изд – во СПбГУ, 1996. – С 504.
11. Бертел ь с Е.Э. Лайли ва Мажнун. Рус тилидан И.Мирзаев 
таржимаси. – Т. ЎЗме Давлат илмий нашриёти, 2007.  – 23 б.
III. ILMIY ADABIYOTLAR
12. Абдуғафуров А. Буюк бешлик сабоқлари. – Тошкент: Ғафур Ғулом
номидаги бадиий адабиёт нашриёти, 1995.   Б  184
13. Алиев   Г.Ю.   Е.Э.   Бертельс   и   изучение   творчества   Низами   //   Е.Э.
Бертельс. Избранные труды, т. 2. Москва: 1962, с.
76 14. Алиев   Г.Ю.   Легенда   о   Хосрове   и   Ширин   в   литературах   народов
Востока. Москва: 1960, 212 с. 
15. Ахматова А. Сочинения в 2 тт. Т. 1. Москва: Правда, 2000, 380 с.
16. Бертельс Е.Э. Навои ва Аттор.  Рус тилидан И.Мирзаев таржимаси. –
Т.: Ўзбекистоон миллий энсиклопедияси давлат илмий нашриёти,  76 б.
17. Бертельс E.Э.Навоий. Mонография. Москва.1948. - Б.201 .
18. Бертельс   Е. Э.   Великий   Азербайджанский   поэт   Низами.   Баку:
АЗФАН, 1940, 147 с. 
19. Бертельс   Е.Э.   Великое   творение   Низами   («Хамсе»)   Литературная
газета, 15 дек. 1953. 
20. Бертельс Е.Э. Две газели Баба Кухи Ширази / ДРАН-Б, 1924, с. 59-
62. 
21. Бертельс   Е.Э.   Заметки   по   поэтической   терминологии   парсидских
суфиев. Локон и Лицо / Сб. Язык и литература.
22. Бертельс   Е.Э.     Навоий.   Монография   (И.К.Мирзаев   таржимаси)
Тошкент: Тафаккур  қаноти. 2015. Б 356
23. Бертельс Е.Э. Арабские стихи Физули // Избранные труды. Т. 2, с.
24. Бертельс   Е.Э.   История   персидско-таджикской   литературы.
Избранные труды. Т. 1. Москва: 1960, с. 
25. Бертельс   Е.Э.   Космические   мифы   и   газели   Баба   Кухи   /   ДРАН-Б,
1925, с. 43-45. 
26. Бертельс Е.Э. Навои и Аттар //  Мир Али-Шер. Ленинград:  1928, с.
24-82. 
27. Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. - М.: Наука, 1965.  C
410 .
28. Бертельс   Е.Э.   Суфизм   и   суфийская   литература.   –   М.:   Наука,   1965.
С. 521.
29. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиёти тарихи. I-II жилдлар.   – Самарқанд:
СамДУ нашри, 2002. Б 154, 220.
77 30. Жалолов   Т.   «Хамса»   талқинлари.   –   Тошкент:   Ғафур   Ғулом
номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1968.Б 240.
31. Жўрабоев   О.   Матннинг   матн   ости   сирлари.   Тошкент:   Тамаддун,
2017. Б80 .
32. Имомназаров М. Навоийшуносликка  кириш. – Тошкент, 2015 Б 370 .
33. Маллаев Н. Асарлар эътирофи ва таъзими. Т.: Фан, 1974 63 б.
34. Навои А. Лейли и Меджнун: поэма / пер. С. Липкина; вступ. ст. Е.
Э. Бертельса. – Ташкент: Госиздат, 1943.  C . 232 .
35. Халлиева Д.  ХХ аср Россия  шарқшунослиги  ва ўзбек  адабиёти.  Т.:
Муҳаррир, 2018.
36. Ҳаққул И.Ч. Ижод иқлими. – Т.: Фан, 2009. 316-б .
37. Эркинов   А.   Алишер   Навоий   «Хамса»си   талқини   манбалари.   –
Тошкент : Т a маддун, 2018.
IV. DISSERTATSIYA VA MAQOLALAR
38. Abdurahmonov   F.   Turkiyada   Navoiyshunoslik,   «O‘zbek   tili   va
adabiyoti», 1966, 6-son. 
39. Arasli.   Navoiy   merosini   o‘rganish   tarixidan,   O‘zbek   tili   va   adabiyoti
masalalari», 1960, 3-son. 
40. Arasli.   Navoiy   merosini   o‘rganish   tarixidan,   O‘zbek   tili   va   adabiyoti
masalalari, 3-son, 1960.
41. Fomkin M. S.  S. N. Ivanov (k 7 0-letiju so dnja rozhdenija)  [S. N. Ivanov
(on   the   70th   anniversary   of   birth)]   Vestnik   Sankt-Peterburgskogo   universiteta
[Bulletin of St. Petersburg University]. 1992. Serija 2. Vypusk 1. P. 111.
42. Hasanov S.  «Sab'atu abhur» lug‘atining muallifi haqida, «O‘zbek tili va
adabiyoti», 1968, 3-son.
43. Абдулхайров   М.   Методы   исследования   текстов   произведений
Алишера   Навои   //   Вестник   Челябинского   государственного   университета.
2012. № 12 (266). – С. 203
44.   Алиев Г.Ю. Библиография научных трудов члена- корреспондента
АН СССР Е.Э. Бертельса / Советское востоковедение, 1958, № 1.
78 45. Алиев   Г.Ю.   Вклад   Е.Э.   Бертельса   в   изучение   литератур   народов
Востока   //   Вопросы   восточной   текстологии   и   истории   литератур   народов
Ближнего и Среднего Востока.
46. Алиев Г.Ю. Греко-сирийские источники поэмы «Хосров и Ширин»
Низами / Труды Института литературы им. Низами.Баку: 1959. 
47. Алиев   Г.Ю.   Легенда   о   Ширин   в   «Шахнаме»   /   Ученые   записки
ИВАН,   1959,   №   19,   с.   21-28.   67.   Алиев   Г.Ю.   Низами   о   походе   руссов   на
Бердаа / Бертельсовские чтения. Москва: 1981, с. 
48. Алиев   Г.Ю.   Образ   Мехин-Бану   в   поэме   Низами   /   Доклады   АН
Азерб.   ССР,   1957,   №   12,   с.   53-61.   69.   Алиев   Г.Ю.   Ранние   христианские
источники Низами / Советское востоковедение, 1957, № 1, с. 48-63. 70. Алиев
Р. Поэма о бессмертной любви. Баку: Элм, 1984, 44с .
49. Али-Заде А.А. Из воспоминаний о члене-корреспонденте АН СССР
профессоре   Е.Э.   Бертельсе   /   Вопросы   восточной   текстологии   и   истории
литератур   народов   Ближнего   и   Среднего   Востока.   Научная   сессия,
посвященная памяти Е.Э. Бертельса.  4-6 февраля 1975 г. Тезисы докладов и
сообщений. Москва: 1975, с. 3-5. 
50. Алишер   Навои.   Избранно.   Вступительная   c татья, c оставление   и
примечания   доктора   филологических   наук,   профессора   С.И.Иванова
Издательство «Укитувчи», Ташкент – 1978,  C  210
51. Алишер   Навоийнинг   жаҳон   адабиётида   тутган   ўрни   //.   Сам.,   2021.
Б.22
52. Арабская   средневековая   культура   и   литература   (Сборник   статей
зарубежных ученых). Москва: 1978, с. 
53. Баньковская-Алексеева М. Яркие вспышки на фоне… / Вестник, №
18 (255), 31 авг. 1999. 
54.  Бертельс Е.Э. К вопросу о латинизации персидской письменности /
Записки ИВАН. Т. 3, 1935, с. 183-190. 
55.   Бертельс Е.Э. К вопросу о поэтессе Михсити //  Избранные  труды.
Т. 2, с. 77-81.
79 56.   Бертельс   Е.Э.   Кандахарское   наречие   языка   пушту   /   Советское
языкознание. Т. 1, 1935, с. 173-181. 
57.   Бертельс   Е.Э.   Книга   о   солoвье   («Бульбульнаме»)   Феридеддина
Аттара / Восток, Кн. 2, 1923, с. 5-18. 
58. Валихўжаев   Б.   “Хамса”   ёзиш   анъанасига   Алишер   Навоийнинг
муносабати // “Ўзбек тили ва адабиёти журнали”, 1990 йил, 1-сон.  Б 16-21
59. Валихўжаев   Б.   Хамсачилик   анъанасининг   айрим   хусусиятлари//
Навоий ва ижод сабоқлари. – Тошкент.: Фан, 1981. Б 29-37.
60. Выставка   в   ЦВЛ   РГБ   к   575-летию   со   дня   рождения   Алишера
Навои   //   Российская   государственная   библиотека.   18.03.2016.   [Электронный
ресурс].   URL:   https://www.rsl.ru/ru/events/afisha/vistavki/   alishirnavai   (дата
обращения: 10. 01. 2020)
61. Гузев   В.   Г.,   Фомкин   М.   С.   С.   Н.   Иванов   –   тюрколог,   лингвист   и
переводчик   тюркоязычной   поэзии   //   Вестник   Санкт-Петербургского
университета. Серия 2. Выпуск 4 (№ 26). СПб., 2000. С. 96–101
62. Зайнутдинов   Ш.   Звучал   Навои   в   блокадном   Ленинграде   //   Книга
Памяти   Узбекистана   1941–1945.   [Электронный   ресурс].   URL:
https://www.memory-book-uzb.com/article/zvuchal-navoi-v-blokadnomleningrade
(дата обращения: 02.01.2021)
63. Куделин   А.   Б.   Алишер   Навои   –   родоначальник   узбекской
литературы (к 575-летию со дня рождения) // Известия.
64. Малехова А.Н.Поэма Алишера Навои Яз ык птиц//   Алишера Навои.
Язык птиц. – СПб.: Наука. 2007. – С. 267-329
65. Научная   сессия,   посвященная   памяти   Е.Э.   Бертельса.   4-6   февраля
1975 г. Тезисы докладов и сообщений. Москва: 1975, с. 5-9. 
66. Энциклопедия   литературных   произведений   //   Под   ред.   С.В.
Стахорск ий . - М.:   ВАГРИУС, 1998
V. INTERNET SAYTLARI
www.ziyouz.com .  kutubxonasi
w ww.edu.uz .
80 www.uza.uz
www.iranicaonline.org
https://muse/jhu.edu
citeseerx.ist.psu.edu
https://journals.openeditionorg
https://www.questia.com
https://www.afternic.com
https://www.people-travels.com
https://www.britannica.com
https://www.advantour.com
huberlin.hosted.exlibrisgroup.com
81