Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Y.Is’hoqovninig “So‘z san’ati so‘zligi” asaridan “O‘zbek mumtoz adabiyotida uslub” tahlili

Купить
Mavzu: Y.Is’hoqovninig “So’z san’ati so‘zligi” asaridan “O‘zbek mumtoz adabiyotida uslub” tahlili Re ja: • Mumtoz badiiy san’atlar tal q ini • Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi • Muhokama va natijalar Mumtoz badiiy san’atlar tal q ini Ming yillar davomida sha k llanib, san’at nomini olgan badiiylik vositalari fakatgina she’r bezagi emas, balki shoir niyatini uyuvchiga yetkazuvchi vosita, muallifning rangin tukular olami xakida tasavvur beruvchi manba yoki shoir kunglini kitobxon didi va zavki bilan borlovchi ma’naviy rishta xamdir. Ana shu ma’noda she’riy san’atlar mumtoz adabiy ot shunoslik d a ilmi ba doe unvoni bilan sharaflangan va unga ilmi adab tarkibiga k iruvchi mus taqil ilm turlaridan biri deb q aralgan. Badiiy san’atlar h a q idagi dastlabki ilmiy risolalar jo x iliya davrida yoki ilk islom xalifalari zamonida shakllanganiga q aramay, bu san’atlar xalk zakovati va badiiy baloratining belgisi sifatida kadimdan mavjud b u lgan. «Avesto» tarkibidagi miflardan to rt ib Urxun-enasoy obidalariga q adar kechgan kech bir badiiyat namunasi yukki, ularda keyinchalik san’at nomini olgan badiiy tafakkur mevalari uchramagan b u lsin. Yoki ”Devonu lu g‘ atit turk” tarkibiga kirgan mansur yoki manzum parchalarning kam badiiyligini tekshirganda ular kaysidir ma’noda u yoki bu san’atga doxil b u lib chi q ishi shubxasiz, i nsoniyat ma’naviyati tarixida yangi e’ti q odiy davrni boshlab bergan musulmonlikning vujudga kelishi va tar q alishi munosabati bilan saodat asridan boshlab XX asrning sunggiga q adar kechgan islomiy manbalarni Urganganda kam unda Ujir did va chuchr san’atkorlik bilan aytilgan she’riyat va nasr namunalarini uchratamiz va ular tarkibidagi ma’naviy yoki lafziy san’atlarning q aysidir kurinishlari mavjud bUlganini ichi bir shuur bilan anglaymiz. Shuning uchun kam mumtoz adabiyotshunosligimizning shaњplanishiga sabab bUlgan risolalarda, zukko allomalarning poetikaga doir ishlarida badiiy san’atlarning yuksak namunalarini Kur’oni karim va Xadisi sharifda kuzatganligini dalillovchi fikrlar talaygina.Arab mumtoz poetikasining poydevori sanalgan Abdullok ibn Mutazning «Kitob ul-bade’» asari mukaddimasida «Mazkur kitobda biz keyingi davr (ulamolari) «Bade» deb atagan ilmning bob va fasllarida Q ur’on tilida, Rasulullok (s.a.v.) kadislarida, saxobalar va tobe’inlarning suzlashuv tilida, mutakaddim ( q adimgi — X.B.) shoirlarning she’rlarida uchraydigan badiiy ifodalarni tasniflab chikdik”, deyish barobarida istiora san’atiga misol keltir ilgan. Bu va bunga uxshash misollar shuni dalillaydiki, she’riy san’atlardan istiora xakida fikr yuritilarkan, uning misoli sifatida avval «kitoblarning onasi» deb ta’riflangan Kalomullox, ya’ni Kur’oni karimdan, sungra Xadisi sharifdan yoki Payrambar suzlaridan, keyin esa xulafoi roshidin va sakobalar, tobe’inlar va ana undan sunggina eski va yangi shoirlarning she’rlaridan namunalar berish њlmiy madaniyati saklangan. Arab mumtoz poetikasi asoschilari Nasr binni Xasanning «Makosinu-l-kalom» («Guzal suzlar»), Kudoma ibn Ja’farning «Naksu-sh-she’r» («She’r tankidi»), Ap-Jokiz va Ibn Xaldun asarlarida kam mana shu jixat usguvor. Avval Arab (mamlakatlari)da boshlangan bu intizom sungra Ajam (fors va turk)ga kuchgan. Bizning vatandoshlarimiz arab tilida yozgan asarlarda, jumladan, Abu Abdullol Xorazmiy mashlur luYeati «Mafotuxu-l-ulum» («Ilmlarning kalitlari»)da yo Yusuf Sakkokiyning «Miftoxu-l-ulum» («Ilmlarning kapiti») singari asarlarida xam mana shu targib ish bergan. Fors tilidagi ilmi bade’ning ibtidosi Umar Roduyoniyning «Tarjimon ul-balora» («BaloYeat tarjimoni»), uziga Nasr binni Xasanning «Malosinu-u-kalom»ini Urnak bilgan xorazmshoxiylarning saroy shoiri Rashididdin Vatvotdan forsiy «Malosin»larning yetuk namunasini yaratgan Atoullok Xusayniyning «Badoye’u-s-sanoye’»sigacha, turkiy tildagi poetikaga oid. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi • Umuman, adabiyotshunoslikda janr va uslub eng murakkab kategoriyalardan biri hisoblanadi. Ana shu ma’noda badiiy asar tilining ta’sirchanligi, ohangdorligi masalasini o’rganish adabiyotshunioslik fanining asosiy mohiyatini tashkil etadi. Badiiy asar tili bilan shug’ullanish XIX asrda boshlangan edi. Masalan, italyan tilshunosi Banedetto Krochening fikricha, estetik kategoriyalar individual bo’lganidek, badiiy asar tili bilan bog’liq lingvistik kategoriyalar ham individuallik kasb etadi. Chunki badiiy asar individual shaxs (yozuvchi, shoir yoki dramaturg)ning o’z nutqiy faoliyati mahsulidir. Badiiy asarda til o’zining insonlar orasida aloqa quroli vazifasini to’la saqlagan holda o’zining ekspressiv funksiyasini namoyon etadi. Badiiy til umumxalq tili va adabiy til bilan o’zaro munosabatda bo’lsa-da, farqli tomonlarga ham egadir.Til badiiy -adabiyotning birinchi elementi, obraz yaratishdagi asosiy quroli sanaladi. Badiiy asarda muallif nutqi va bayonchi nutqi o’ziga xos xususiyatlarga egadir. Personajlar nutqini tipiklashtirish va individuallashtirishning badiiy asarda o’ziga xos mezonlari va tamoyillari mavjud. Arxaizm, neologizm, dialektizm kabi leksik vositalar, omonim, sinonim, antonim va paronim singari so’zning shakl hamda ma’no munosabatiga ko’ra turlari badiiy asarlarda muhim uslubiy funkiyalarga egadir. Umuman olganda, adabiy til taraqqiyotida mashhur, talantli yozuvchilarning alohida o’rni bor. Badiiy asar tili va uslubi masalalari deb nomlangan tanlanma fanda ana shu muammolar xususida fikr yuritiladi, filolog talabalarga badiiy asar tili xususiyatlarini mustaqil tahlil qila olish ko’nikmalarini singdirishga alohida e’tibor qaratiladi. Bu tanlanma fan badiiy asarning g’oyaviy-estetik qiymatini belgilashda til vositalarining o’rni va ularni o’rganish usullari haqida talabalarga ixcham va asosli ma’lumotlar beradi. • Shubhasiz, badiiy asarda kompozitsiya u yoki bu ijodiy ishning ketma-ketligini, mantiqiy davomiyligini tartibga keltiruvchi asosiy belgilardan biridir. Kompozitsiya lotin tilidan olingan bo’lib, compositio ijod, asar degan ma’noga ega. Kompozitsia har qanday badiiy asarning asosiy qismlaridan biri bo’lib, ijod mahsuliga yagona birlik va umumiylikni taqdim etadi, uning elementlarini bir-biriga mos kelishini ta’minlaydi. Badiiy klassik adabiyotda eng ko’p tarqalgan kompozitsion tur bu rivojlanish (oshib borish, o’sish) kompozitsiasi hisoblanadi, u bir nechta murakkab jarayonlarni o’z ichiga oladigan komponentlardan iboratdir. Syujet ( fransuzcha - sujet predmet, mazmun ) - adabiy asarda tasvirlangan harakatning mazmunini ifodalovchi voqealar sistemasi, aniq voqealar tizmasida namoyon bo`ladigan harakatlar tarixidir. Badiiy asar tarkibida so’zlar hamda iboralar sehrli va maftunkor raqqosalarga o’xshaydi, degan edi mashhur rus yozuvchisi M.Prishvin. So’zlar va iboralardagi ana shunday xususiyatni to’g’ri anglash va ularning estetik qimmatini haqqoniy izohlash maqsadida “Badiiy asar tili va uslubi masalalari” tanlanma fani oliy o’quv yurtlari o’zbek filologiyasi fakulteti o’quv dasturiga kiritilgan. • Epistolyar adabiyotda so’z va gaplar obraz, manzara yaratishning o’ziga xos libosi, materialidir. Talantli yozuvchilarning qalami sehri ostida so’zlar hayotdagi narsa va hodisalarni inson ongida aniq tiklaydigan, gavdalantiradigan vositadir. Badiiy nutq faqat ko’chma ma’nodagi so’zlarning qo’llanilishidan iborat matn bo’lmay, majoziy vositalar badiiy nutqning o’ziga xos yordamchi vositasidir. Badiiy asarda leksik va frazeologik vositalarning obrazlar xatti-harakatini, ularning boshqa obrazlar bilan munosabatini ko’rsatishdagi roli hisoblanadi . Badiiy nutq muallif nutqi, personajlar nutqi va hikoyachi bayonidan iborat matndir. Muallif nutqi va personajlar nutqining o’zaro aloqadorligi badiiy nutq uslubiyatining markaziy muammolaridan biridir. Ayniqsa, badiiy asar tilini o’rganishda va uni tahlil qilishda yozuvchining yoki maktub egasining so’zga munosabati, so’z tanlash, so’z qo’llashdagi mahorati muhim ekanligini, til vositalarini, so’zlarni ishlatishda uning o’ziga xos uslubi, mahorati namoyon bo’lishini akademik V.Vinogradov “Badiiy asar tilini tahlil qilish asar goyasi bilan bog’liq hissiy mazmunni ifoda etuvchi lingvistik vositalarni ko’rsatib berishdir”,–deyar ekan, u to’la haqlidir. Badiiy asarda syujetning yaratilishini g’oyaviy mazmun boshqaradi, g’oyaviy mazmunning talabiga uyg’un holda xarakterlar namoyon bo’ladigan va hayot ziddiyatlarini umumlashtiradigan voqealar silsilasi kashf etiladi. Voqealar silsilasi o’z navbatida asar g’oyasini badiiylashtiradi, uni tiriltiradi. Syujet obrazlarning o’zaro aloqalari, ular o’rtasidan qarama-qarshiliklar, simpatiyalar va antipatiyalar ekan, demak, u hayot ziddiyatlarini ham ixtiro qiladi, umumlashtiradi, kashf etadi. hayotiy ziddiyatlar asarga ifoda etilgan g’oyalar, tasvirlangan xarakterlar, kayfiyatlar kurashi tarzida ko’chadi va u konflikt deb yuritiladi. Muhokama va natijalar • Badiiy adabiyotda lingvistik vositalardan foydalanish oxir-oqibatda muallifning xohishiga, asarning mazmuniga, tasvir yaratilishiga va u orqali adresatga ta’sir ko’rsatishiga bog’liq. Yozuvchilar o’z asarlarida, avvalambor, ular fikrni, histuyg’ularni to’g’ri yetkazish, qahramonning ma’naviy olamini chinakam ochib berish, til va qiyofani real ravishda qayta tiklashdan kelib chiqadi. Nafaqat tilning me’yoriy dalillari, balki umumiy adabiy normalardan chetga chiqish ham muallifning niyatiga, badiiy haqiqatga intilishiga bog’liq. Adabiyotda til o’ziga xos mavqega ega, chunki bu qurilish materiali, quloq yoki ko’rish orqali seziladigan, ularsiz asar yaratib bo’lmaydi. Tilning eng yaxshi tomoni, uning kuchli qobiliyatlari va noyob go’zalligi badiiy adabiyot asarlarida mavjud bo’lib, bularning barchasiga tilning badiiy vositalari orqali erishiladi. Badiiy ifoda vositalari xilma-xil va ko’p sonlidir. Tilning ekspressiv vositalariga nutqning stilistik shakllari yoki shunchaki nutq figuralari kiradi: anafora, antitez, birlashmaslik, gradatsiya, inversiya, ko’p foydalanish, parallelizm, ritorik savol, ritorik murojaat, sukut, ellips, epifora. Badiiy ifoda vositalariga ritm (she’r va nasr), qofiya, intonatsiya kiradi. Odatda, badiiy nutq uslubi uchun odatda va umumiy tomonidan ta’qib qilinadigan alohida va tasodifiy narsalarga e’tibor beriladi. Badiiy olam - bu “yangidan yaratilgan dunyo”, tasvirlangan voqelik ma’lum darajada muallifning fantastikasi, demakdir nutqning badiiy uslubida asosiy rol subyektiv lahzani o’ynaydi. Atrofdagi barcha voqelik muallifning tasavvurida aks etadi. Ammo badiiy matnda biz nafaqat yozuvchining dunyosini, balki bu dunyodagi yozuvchini ham ko’ramiz: uning afzal ko’rganlari, tanqidlari, hayratlari, radlari va boshqalar. Badiiy nutq uslubining hissiyotliligi va ekspressivligi, metaforik, mazmunli xilma-xilligi yozuvchining qo’llagan badiiy mahoratiga ham bog’liqdir. • Badiiy matnda birinchi o’ringa tashqi tuyg’u va tasvirning ravshanligini namoyon qiladi. Ilmiy nutqda aniq belgilangan mavhum tushunchalar, gazeta va jurnalistik nutqda ijtimoiy umumlashtirilgan tushunchalar, badiiy nutqda aniqlangan ko’plab so’zlar aniq, hissiy ifodalarni qamrab oladi. Shunday qilib, uslublar bir-birini to’ldiradi. Badiiy nutq uchun, ayniqsa, she’riy, inversiya xarakterlidir, ya’ni so’zning semantik ma’nosini oshirish yoki butun iborani maxsus stilistik rang berish uchun jumladagi so’zlarning odatiy tartibini o’zgartirish xosdir. Badiiy nutqning sintaktik tuzilishi muallifning obrazli va hissiyotlari oqimini aks ettiradi, shuning uchun bu yerda har xil sintaktik tuzilmalarni topishingiz mumkin. Har bir muallif o’zlarining mafkuraviy va estetik vazifalarini amalga oshirish uchun lisoniy vositalarni taqdim etadi. Badiiy nutqda hatto to’g’ri ma’nosida qo’llangan so’z lug’atdagi ayni shu so’z bilan teng kelmasligini, u estetik jihatga ega bo’lgan yaxlit badiiy asar matni tarkibida boshqa so’zlar bilan faqat ma’no va grammatik jihatdangina emas, balki hissiy-estetik jihatdan ham munosabatga kirishish mumkinligini M.M.Yo’ldoshev to’g’ri ko’rsatib o’tadi • Biror asarni o’qish aniq va oson, boshqa uslublardan foydalanish faqat rang va haqiqiylikni yaratish uchun juda muhimdir. Ammo badiiy uslubda maqolalar yozayotganda, tilni diqqat bilan kuzatib borishingiz kerak. O’quvchining qahramonlarga yoki voqealarga munosabatini shakllantirish uchun muallif o’z histuyg’ularini yetkazadi. Bundan tashqari, uning munosabati ijobiy ham, salbiy ham bo’lishi mumkin. Badiiy asar tilini ifodalashning o’ziga xos xususiyatlaridan biri bu rang-tasvirdir. Yozuvchi rangni atmosferani namoyish qilish, qahramonlarni tavsiflash uchun ishlatadi. Ohanglar palitrasi asarga chuqurroq kirib borishga, muallif tomonidan tasvirlangan voqealar rivoji va qahramonni yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Tilshunos S.Karimov badiiy asar tiliga e’tibor qaratib “Til tasviriy vositalarining paydo bo’lishi badiiy ijod namunalarini bir qadar go’zal, jarangdor, ta’sirli qilib bayon etish zaruriyatidan kelib chiqqan”, degan fikrni bejiz aytmagan. Badiiy olam - bu muallif ko’rgan dunyo: uning hayratlanishi, afzal ko’rishi, rad etilishidir. Bu hissiyotga va kitob uslubining ko’p qirrali bo’lishiga olib keladi. Badiiy uslub - bu asar yaratish uchun qurilish materialidir. Fikrni to’g’rni ifoda etish uchun kerakli so’zlarni topib, syujet va qahramonlarni faqat muallifgina topishi mumkin. Faqatgina yozuvchi o’quvchilarni o’zi yaratgan maxsus olamga kirishga va qahramonlarga mehr uyg’otishga qodir. Xulosa • Shunday qilib, yuqoridagi fikrlarning o’zi ham ko’rsatib turibtiki, badiiy asar tiliga munosabat, uni jiddi o’rganish yoki epistolyar texnikaning badiiy xususiyatlarini tahlil etish olimlarning doim e’tiborida bo’lgan. Chunki badiiy adabiyotni, uning til xususiyatlarini o’rganmay turib asar g’oyasi va mazmunini yaxlit holda chuqur idrok etish mumkin emas. Badiiy asar tilini o’rganish va tahlil qilish rus va o’zbek tilshunosligida, shu jumladan, jahon tilshunosligida qator tadqiqotlar amalga oshirilganligini ta’kidlash mumkin.

Y.Is’hoqovninig “So‘z san’ati so‘zligi” asaridan “O‘zbek mumtoz adabiyotida uslub” tahlili

Купить