Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 1.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Yadro energetikasi chiqindilari va ularni bartaraf qilish. o‘zbekistonda yadro energetikasining istiqboli haqida

Купить
YADRO ENERGETIKASI CHIQINDILARI VA ULARNI BARTARAF QILISH. O’ZBEKISTONDA YADRO ENERGETIKASINING ISTIQBOLI HAQIDA. Reja: 1. AESlarda radiatsion havfsizlik. 2. Yadro energitikasini hosil qilish. 3. Radioaktiv chiqindilar va ularni bartaraf etish usullari. 4. O’zbekistonda yadro energetikasining istiqboli. Radiatsion xavfsizlik - bu radiatsiya va yadroviy inshootlar va atrof -muhit holati, bu dozalar chegaralarini oshib ketmaslikni, asossiz ta'sir qilishni istisno qilishni va radiatsiya dozalarini xodimlar va aholi uchun belgilangan dozalar chegarasidan pastroq bo'lishini ta'minlaydi. Atom elektr stantsiyasida radiatsion xavfsizlik texnik va tashkiliy chora - tadbirlar majmuini amalga oshirish orqali ta'minlanadi, shu jumladan himoya to'siqlari va atrof -muhit holatini, shuningdek xodimlarning individual va jamoaviy dozalari yuklanishini kuzatish. Radiatsion monitoring AES sanoat uchastkasi hududida, sanitariya muhofaza zonasida (radiusi 2,5 km) va kuzatuv zonasida (radiusi 30 km) amalga oshiriladi. Tabiiy muhitni kuzatishda radiatsion (gamma) fon 30 kilometrlik kuzatuv maydonidagi 44 ta postda va qishloqdagi nazorat punktida kuzatiladi, Ryabokonevo (Janubiy Ukraina AESdan 33,5 km). Radionuklidlarning kontsentratsiyasi suvda, tubidagi cho'kindilarda, gidrobionlarda (suv omborlarining suv muhitida doimiy yashaydigan organizmlar), tuproqda, o'simliklarda, qishloq xo'jaligi mahsulotlarida, atmosfera havosida va atmosfera yog'inlarida o'lchanadi. Uzoq muddatli kuzatuvlar shuni ko'rsatadiki, Janubiy Ukraina AESining butun faoliyati davomida atmosferaga gaz-aerozol chiqindilarining ruxsat etilgan darajasi va suv havzalariga suyuqlik oqimi oshmagan. Haqiqiy ko'rsatkichlar belgilangan me'yorlardan ancha past. Radiatsion monitoring natijalari shuni ko'rsatadiki, sanoat maydonida, sanitariya muhofazasi zonasida va Janubiy Ukraina AESni kuzatish zonasida radiatsion fon atom elektr stantsiyasi ishga tushgunga qadar o'lchangan tabiiy fon qiymatlari darajasida. Atrof muhitga chiqindilar belgilangan ruxsat etilgan qiymatlarning 1% dan oshmaydi. AES joylashuvi (ASKRO) hududida avtomatlashtirilgan nurlanish monitoringi tizimining o'qishiga ko'ra, kuzatuv zonasi aholi punktlaridagi radiatsion vaziyatning holati to'g'risidagi ma'lumotlar aholiga taqdim etiladi. Atom elektr stantsiyasining radiatsion kuzatuv tizimini rekonstruksiya qilish doirasida energiya bloklarining shamollatish quvurlari orqali tritiy va uglerod-14 chiqindilarini radiatsion nazorat qilishning yangi tizimi ishga tushirildi. Atom energiyasi bir necha o'n yillar oldin global elektr energiyasini ishlab chiqarishga katta hissa qo'sha boshlagan global energetikaning asosiy kichik tarmog'idir. Bugungi kunda atom elektr stantsiyalari ishlab chiqaradigan elektr energiyasining narxi, ular tomonidan boshqa turdagi elektr stantsiyalariga nisbatan jiddiy raqobat haqida gapirishga imkon beradi. Atom elektr stantsiyalarining aniq afzalligi shundaki, atmosferaga aerozol va parnik gazlari chiqmaydi. Atom elektr stantsiyalari dunyoda ishlab chiqariladigan elektr energiyasining 17 foizini tashkil qiladi. Sanoat, shuningdek, ko'mir va gidroenergetikadan keyin uchinchi o'rinda turadi. Atom elektr stantsiyalari Qo'shma Shtatlarda eng keng tarqalgan; bugungi kunda umumiy quvvati 100 GVtgacha bo'lgan 100 dan ortiq energiya bloklari ishlamoqda, lekin Frantsiya dunyodagi atom energiyasi sohasida etakchi hisoblanadi, u 58 ta energiya blokidan foydalanadi. Har yili dunyodagi atom elektr stantsiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi o'sib bormoqda, bundan tashqari, tobora ko'proq davlatlar atom energiyasi texnologiyalariga qiziqish bildirmoqda. British Petroleum (BP) yoqilg'i kompaniyasi ma'lumotlariga ko'ra, 2012 yildan buyon dunyoda atom energiyasi ishlab chiqarishning barqaror o'sishi kuzatilmoqda. Uning ishlab chiqarish quvvati 2012 yildagi 2,47 teravatt soat (TWh) dan 13% ga, 2019 yilda 2,8 ming teravatt soatgacha oshdi. Kelgusi 20 yil ichida BP atom elektr stantsiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarishni 3,4 ming TVt / soatgacha o'sishini bashorat qilmoqda, bu 2012 yilga nisbatan 37% ga oshadi. Bu ham shunday, chunki eski, muddati o'tgan ikkinchi avlod reaktorlari III va III +avlodlarining zamonaviy, kuchliroq va energiyani tejaydigan energiya bloklari bilan almashtirilmoqda. Masalan, "Rosatom" ning asosiy mahsuloti VVER-1200 quvvat bloki 1200 MVt quvvatga ega va o'rnatilgan quvvatdan rekord darajada foydalanish 90%. Bugungi kunda atom elektr stantsiyalari dunyoning 32 mamlakatida ishlaydi. 2019 yilda atom energiyasining asosiy qismi AQShda ishlab chiqarilgan - 852 TVt / soat. yiliga, Frantsiya - 399 TW * soat, Xitoy - 349 TW * soat. Yana 209 TVt / soat ishlab chiqaradigan Rossiya bilan birgalikda bu davlatlar dunyodagi atom energiyasi ishlab chiqarishning uchdan ikki qismini ta'minlaydi. Shu bilan birga, so'nggi o'n yil ichida atom elektr stantsiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish bo'yicha etakchi davlatlarning tuzilishi biroz o'zgardi. Yadro ishlab chiqarishning sezilarli o'sishini Xitoy ta'minladi - 279 TW soat, Rossiya - 45 TW soat, Frantsiya esa ishlab chiqarishni 11 TW soatga qisqartirdi. "Ba'zi davlatlar atom elektr stantsiyalarining xizmat qilish muddati tugagach, foydalanishni tugatishni rejalashtirmoqda yoki ishlamayapti, chunki reaktorlarning aksariyati bundan 40 yil oldin qurilgan", - deydi "O'zatom" atom energiyasi va yadroviy texnologiyalar bo'limi boshlig'i Qosim To'xtaxunov. Bu o'tgan asrning 70-80-yillarida atom energiyasini jadal rivojlantirayotgan Evropa mintaqasiga ko'proq xosdir. AES energiya blokining ishlash muddatini uzaytirish uchun jiddiy ta'mirlash ishlarini olib borish kerak, bu boshqa ishlar qatorida Fukusimadan keyingi zamonaviy talablarga muvofiq xavfsizlik tizimini modernizatsiya qilishni o'z ichiga oladi. Tabiiyki, barcha energiya bloklari bu qat'iy talablarga javob bermaydi, shuning uchun ta'mirlash bilan bir qatorda, yangi quvvat bloklari ham joriy etilmoqda. Energiya ta'minotining ishonchliligi va barqarorligi talablariga muvofiq uglerodsiz energetika sanoati foydasiga tanlov, agar mamlakatning energiya balansida yadro ishlab chiqarish bo'lsa. Bu vaziyatni bir yoki ikki turdagi energiya resurslariga qaramlik bilan hal qilishga imkon beradi, chunki bunday qaramlik davlatning energiya xavfsizligiga bevosita tahdiddir ”. So'nggi yillarda atom energiyasi ishlab chiqaruvchilari qatoriga qo'shilishni istagan ko'plab davlatlar paydo bo'ldi. Bugungi kunda dunyoda umumiy o'rnatilgan quvvati 394 098 MVt bo'lgan 444 ta reaktor mavjud. Umumiy o'rnatilgan quvvati 53 263 MVt bo'lgan yana 50 ta energiya bloki qurilmoqda. Qurilayotgan atom elektr stantsiyalarining ba'zilari Birlashgan Arab Amirliklari, Bangladesh, Belarus, Misr va Turkiya kabi mamlakatlarda birinchi bo'lib qurilgan. Kelgusida, 10 yildan 30 yilgacha, yana beshta davlat atom energiyasini mamlakatning energiya balansi tarkibiga kiritishni rejalashtirmoqda, ular orasida nafaqat O'zbekiston, balki quyosh energiyasini rivojlantirish istiqbollari katta bo'lgan Saudiya Arabistoni ham bor. . Qolaversa, hamma Evropa davlatlari ham atom energetikasining rivojlanishini cheklamayapti. Ular Chexiya, Bolgariya, Vengriya va Finlyandiyada yangi atom elektr stantsiyalarini qurishni rejalashtirmoqdalar yoki boshladilar. Shu bilan birga, Polsha birinchi atom elektr stantsiyasini qurish borasida faol muzokaralar olib borilayotgan Evropa yadro olimlari klubining yangi o'yinchisiga aylanishi mumkin. Jahon elektr energiyasi ishlab chiqarish o'sib bormoqda va so'nggi yillarda biz energetika sanoati va xavfsizlik bilan bog'liq texnologiyalarning jadal rivojlanishini ko'rdik. Ko'pgina rivojlanayotgan davlatlar bu muammoni hal qilmasdan turib, barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish yo'lida jiddiy qadamlar qo'yish mumkin emasligini tushunib, energetikaga, jumladan, atomga faol sarmoya kiritishda davom etmoqda. Sabablardan biri, shuningdek, bir qator davlatlarning Parij bitimi bo'yicha elektr energetikasini "ko'kalamzorlashtirish" maqsadida olgan majburiyatlari, bu erda atmosferaga "issiqxona" va zaharli gazlar chiqindilarini kamaytirish muhim shartdir. Bu muammoning yagona yechimi - "yashil kvadrat" energiya ishlab chiqarishni rivojlantirish: atom, quyosh, shamol va gidroenergetika. Radioaktiv chiqindilar - bundan keyin foydalanish nazarda tutilmagan yadroviy materiallar va radioaktiv moddalar. Ular omborlarda - radiatsion xavfli materiallarni tashish joylarida saqlanadi, bu erda ular atrof -muhit bilan aloqa qilishdan ishonchli tarzda ajratiladi. Radioaktiv chiqindilar minerallarni qazib olish va qayta ishlash, gaz va neft qazib olish va yonilg'i elementlarini ishlab chiqarish jarayonida hosil bo'ladi. Ularning aksariyati atom elektr stantsiyalarining ishlashi va ishlatilgan yadroviy yoqilg'ini qayta ishlash natijasida hosil bo'ladi. Bu mahsulotlarni qayta ishlash oson va atrof -muhitga katta zarar yetkazmaydi. Shuningdek, radiatsiyaviy chiqindilar atom elektr stantsiyalarida avariyalar natijasida va yadro quroli ishlatilganidan keyin vujudga keladi. Bunday holatlarda uning miqdori ming barobar ko'payadi va aniqlash va yo'q qilish ancha qiyinlashadi. Rossiyada radioaktiv chiqindilarni aniqlash uchun chiqindilar radioaktiv va radioaktiv bo'lmasligi mumkin bo'lgan mezonlar aniqlandi. Quyidagilar radioaktiv hisoblanadi:  har qanday agregat holatidagi chiqindilar, agar radionuklidlarning o'ziga xos faoliyatining ruxsat etilgan maksimal qiymatlariga nisbati 1 dan oshsa;  qattiq chiqindilar, agar moddalar tarkibidagi radionuklidlarning faolligi alfa - zarralar uchun gramm boshiga 1 bekkerel va beta -zarrachalar uchun 100 Bq / g dan yuqori bo'lsa;  suyuq chiqindilar, agar ularning radionuklidlarining faolligi alfa zarrachalari uchun 0,05 Bq / g dan yuqori va beta zarrachalari uchun 0,5 Bq / g dan yuqori bo'lsa.  Agar chiqindilarning paydo bo'lishi atom sanoati bilan bog'liq bo'lmasa, bunday chiqindilarning mezonlari boshqacha:  qattiq radioaktiv chiqindilar, bunda formulaga muvofiq radium-226, toriy-232 va kaliy-40 ning o'ziga xos faolliklari yig'indisi 10 Bq / g dan oshadi.  suyuq radioaktiv chiqindilar, unda uran-228 va toriy-232 ning o'ziga xos faolliklari formulasi bo'yicha 0,13 Bq / g dan oshadi. Radioaktiv chiqindilar turli mezonlarga ko'ra tasniflanadi: umumiy holat, o'ziga xos faoliyat, parchalanish davri. Radioaktiv chiqindilar suyuq, qattiq va gazsimon holatda bo'lishi mumkin. Suyuq radioaktiv chiqindilar yadroviy sanoat korxonalari, elektr stansiyalarining ishlashi paytida, texnogen radiatsion ofatlar natijasida hosil bo'ladigan texnogen yadroviy chiqindilar sinfidir. Faoliyat turiga qarab 3 toifaga bo'linadi: 1. yuqori faollik (beta-chiqaruvchi radionuklidlar uchun kilogrammi 107 kilobecquerel va alfa chiqaruvchi radionuklidlar uchun 106 dan ortiq); 2. o'rtacha faol (beta nurlanish uchun 103-107 kBq / kg va alfa nurlanish uchun 102-106 kBq / kg); 3. past darajali (103 kBq / kg gacha - beta nurlanish, 102 kBq / kg gacha - alfa nurlanish). Qattiq chiqindilar - bu ishlatilgan yadro yoqilg'isini qayta ishlash jarayonida ifloslangan materiallar va vitrifikatsiyalangan chiqindilar. Ular orasida 4 toifa mavjud: - yuqori faollik (beta -zarrachalar uchun 107 kBq / kg dan ortiq va alfa - zarrachalar uchun 106 dan ortiq); - o'rta faol (104-107 kBq / kg-beta nurlanish, 103-106-alfa nurlanish); - past darajali (103 dan 104 kBq / kg gacha - beta nurlanish, 102 dan 103 gacha - alfa nurlanish); - juda past faollik (beta nurlanish uchun 103 kBq / kg dan kam va alfa nurlanish uchun 102 kBq / kg dan kam). Gazli chiqindilar - radiatsion ifloslanish va radioaktiv materiallarni qayta ishlash sohalarida ishlaydigan shamollatish qurilmalaridan chiqadigan chiqindilar. Shuningdek, radioaktiv chiqindilarning yana 2 turi mavjud: - olinadigan - ularni qayta ko'mish mumkin, atrof -muhit uchun xavf oshmaydi. - maxsus - tashish va dafn qilish paytida xavfli, ularni bir joyga ko'mish va boshqa joyga ko'chirish kerak emas. Radioaktiv chiqindilarni saqlash va yo'q qilish Radioaktiv chiqindi saqlash inshootlariga qo'yiladigan umumiy talablar radioaktiv chiqindi boshqaruvining umumiy sxemasidagi bosqichlardan biri sifatida saqlash quyidagi maqsadlarda amalga oshirilishi mumkin. - tashlashdan oldin chiqindilarning faolligi va issiqlik hosil bo'lishini kamaytirish; - omborni ishlab chiqish va qurish uchun vaqt zaxirasini yaratish. Saqlash turini tanlashda quyidagilarni e'tiborga olish lozim. - chiqindilarning turi va xususiyatlari (o'ziga xos faolligi, radionuklid tarkibi, fizik -kimyoviy shakli, portlash va yong'in xavfsizligi, gaz chiqarish, qadoqlash materiali va konstruktsiyasi va boshqalar); - chiqindilar miqdori va saqlash muddati; - joylashgan hududning xususiyatlari (seysmikligi, gidrogeologik va meteorologik sharoitlari va boshqalar); Iqtisodiy ko'rsatkichlar. Chiqindilarni saqlash joylari ham umumiy, ham maxsus talablarga javob berishi kerak. Saqlash uchun umumiy talablarga rioya qilish quyidagilarni ta'minlashi kerak: - Radioaktiv chiqindi saqlashning butun saqlash muddati davomida ishonchliligi, Belgilangan saqlash rejimini saqlash, - chiqindilarni qo'shimcha qayta ishlash va (yoki) ko'mish uchun qazib olish imkoniyatini ta'minlash; - saqlash xavfsizligini nazorat qilish qobiliyatini ta'minlash. 19 oktabr kuni O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Rossiya prezidenti Vladimir Putin O‘zbekiston Respublikasida birinchi AES qurilishi loyihasining amalga oshirilishiga start berishdi. AES qurilish loyihasi SSER-1200 rusumdagi reaktorlar bilan jihozlangan ikkita energoblok qurilishini o‘z ichiga oladi. Mazkur energobloklar 3+ avlodiga tegishli bo‘lib, zamonaviy texnologiyalarning ishonchliligini sezilarli darajada oshirgan holda, Atom energetikasi xalqaro agentligining (MAGATE) zamonaviy xavfsizlik talablariga to‘la javob beradi. O‘zbekistondagi AESning birinchi energobloki 2028 yil oxiriga qadar ishga tushirilishi rejalashtirilgan. Avvalroq Navoiy va Buxoro viloyatlari chegarasidagi To‘dako‘l atrofidagi hududlar AES qurilishi uchun salohiyatli maydon sifatida ko‘rilayotgani ma'lum qilingan edi. Keyinroq Jizzaxdagi Aydarko‘l atrofidagi hudud ham salohiyatli hudud sifatida e'tirof etildi. Ushbu AES qurilishi 11 milliard dollarga baholangan. O‘zbekistonda qurilayotgan AES ning taxminan 10 yildan keyingi ko‘rinishi Yer mintaqasida AESlarning joylashishi (qizil nuqtalar) Issiqlik elek tr stansiyalaridan atrof-muhitga tarqalayotgan turli xil gazlar. Issiqlik elektr stansiyalaridan atrof-muhitga tarqalayotgan turli xil gazlar. Foydalanilgan adabiyotlar. Asosiy adabiyotlar 1. Мухин К. Н. Экспериментальная ядерная физика: Учебник. В 3-х тт. Т. 1,2. Физика атомного ядра. 7-е изд., СПб.: Изд-во «Лань», 2009. - 384 с. 2. Климов А.Н. Ядерная физика и ядерные реакторы: Учебник для вузов.М.: Энергоатомиздат, 2002. - 464. 3. Владимиров В.И. Практические задачи по эксплуатации ядерных реакторов. М.: Энергоатомиздат, 1986. — 304. 4. Нигматулин И.Н., Нигматулин Б.И. Ядерные энергетические установки. — М.: Энергоатомиздат, 1986. - 168 с 5. Барсуков О.А. Основы физики атомного ядра. Ядерные технологии – Москва.: Физматлит, 2011. 6. Апсэ В.А, Шмельев А.Н. Я дерные технологии . Москва 2008 . 7. Ахmedovа G., Тo‘xtaev U.. Yadro fizikasi va dozimetriyadan masalalar to‘plami. SamDU nashriyoti , 2019 y . Qo’ shimcha adabiyotlar 3 Бойко В. И , Кошелев Ф. П. технологии в различнқх сферах человеческой деятельности Ядерн ы е.- Томского политехнического университета 2008. 4 Рыжакова Н.К. Я дерная физика и её приложения . Учебное пособие . 2-е издание . Издательство Томского политехнического университета . 2008 г. 5 Подготовка облученного ядерного топлива к химической переработке / А.Т. Агинков, Э.А. Ненарокомов, В.Ф. Савельев, А.Б. Ястребов. - М.: Энергоатомиздат, 1982. - 128 с. 6 Воронин В.П. РАО «ЕЭС России». Состояние и перспективы // Электрические сети и системы. - 2003. - № I . - С. 1 3—16.

Yadro energetikasi chiqindilari va ularni bartaraf qilish. o‘zbekistonda yadro energetikasining istiqboli haqida

Купить