Yadrolar bo‘linishi mexanizmining energiyaviy sharti. neytronlar energiyasi. kechikuvchi va tez neytronlar. uran yadrosi va ularning bo‘linishi. bo‘linish parametrlari

YADROLAR BO’LINISHI MEXANIZMINING ENERGIYAVIY SHARTI.
NEYTRONLAR ENERGIYASI. KECHIKUVCHI VA TEZ NEYTRONLAR.
URAN YADROSI VA ULARNING BO’LINISHI. BO’LINISH
PARAMETRLARI.
Reja:
1. Yadrolar bo’linishi mexanizmining energiyaviy sharti.
2. Neytronlar energiyasi
3. Bo`linish neytronlari .
4. Kechikuvchi va tez neytronlar.
5. Kechikuvchi neytronlar xarakteristikasi. Yadro kuchlari ta’sirida hosil bo`lgan ya’ni ona yadroning parchalanishidan
hosil   bo`lgan   bo`linish   parchalari   o`ta   yuqori   elektr   potentsiali     ta’sirida   bo`ladi.
Elektrostatik   o`zaro   itarishish   kuchlari   parchalarni   ajratib   yuboradi.   U
k   –Kulon
maydon   potentsial   energiyasi   bo`linish   parchalarini   kinetik   energiyasiga   aylanib
ketadi.  Amalda parchalarning o`zaro tezlashish dastlabki atom chegarasi,  r=10 -10
m
ga   yetganda   tugaydi.   So`ngra   parchalar   moddada   harakatlanib     qolgan   atomlarni
ham   ionlashtiradi   va   uning   kinetik   energiyasi   muhit   zarralari   issiqlik   harakat
energiyasiga   aylanib   ketadi.   Bo`linishida   ajralib   chiqqan   energiyaning   bir   qismi
bo`linish   parchalarining   uyg`onish   energiyasiga   aylanadi.   Har   bir   parchalarning
uyg`onish   energiyasi   neytronlarni   bog`lanish   energiyasidan   ancha   katta,   yangi
hosil bo`lgan yadrolarni asosiy energetik holatga o`tishida avval har bir parcha 2-3
neytronlarni chiqarib  keyin γ-kvantlarni nurlantiradi
.   Uning   energiyasi   10-rasmdagi   –E
n+γ   dan   iborat.   Uyg`ongan   parchalar
tomonidan nurlantirilgan neytronlarga va γ-kvantlar lahzaviy deb ataladi.
Agar   neytronlar   susaytiruvchi   moddaga   tushsa     tezlikda   o`zining   kinetik
energiyasini   muhitning   issiqlik   harakati   energiyasiga   aylantiradi   va   tezda
yo`qotadi.   Oxir-oqibatda   γ-kvantlar   (n,γ)   reaksiya   bo`yicha   yadro   tomonidan
yutiladi     va   γ-kvant   issiqlik   energiyasiga   aylanib   ketadi.   Neytronlar   yutilguncha
eng ko`pi bilan 10 -3
s vaqt yashaydi.     Shu sababli radiatsion qamrashda neytronlar
va   γ-kvantlarning   energiyasi   issiqlikga   o`tib   ketadi.   Muhitda   bo`linish   parchalari
tormozlanishidan   qaysi   neytral   atomga   aylanadi   va   qo`zg`algan   energetik
holatlarga   o`tadi,     bu   parchalar   bo`linish   mahsulotlari   deyiladi.   Chunki   turg`un
og`ir yadrolar o`rtacha massa soniga   ega bo`…………lgan turg`un yadrolar bilan
taqqoslaganda tarkibida ortiqcha neytronlarga ega bo`ladi va bo`linish mahsulotlari
neytronlar   bilan   to`yingan     β-aktiv   bo`ladi.   Juda   ko`plab   atom   parchalari   hosil
bo`ladi   va   ularning   turg’un   yadroga   aylantirguncha   3   martadan   β-yemiriladi.   β-
yemirilish   natijasida   bo`linish     parchalari   nuklonlari   yadroda   yanada
mustahkamroq   o`rnashadi   va   uning   energiyasi   U
oxirg   (10-rasm)   qiymatigacha
kamayadi. E
β -yemirilish   energiyasi   β-zarra   va   neytrino   o`rtasida   taqsimlanadi   va
energiyaning katta qismi β-yemirilish tufayli γ-kvant tomonidan olib ketiladi. Juda
kam   holatlarda   (0,5-1%)   β-yemirilishda   kechikuvchi   neytronlar   hosil   bo`ladi.   β-
zarralar va γ-kvant energiyalari issiqlikka aylanadi. 
Neytrino amalda muhit bilan ta’sirlashmaganligi  tufayli uning energiyasi atrof-
muhitga   tarqalib   ketadi.   Bo`linishning   to`liq   energiyasi   E
to`l .   β-zarra   energiyasi,
neytrino   energiyasi   kabilardan   iborat   bo`ladi.   Kechikuvchi   neytronlarni
xususiyatlarini qarab chiqamiz: reaksiya natijasida yadro bo`linishida asosan 2 xil
neytronlar   hosil   bo`ladi:   1)   Lahzaviy   neytronlar   (tez   neytronlar)   2)   Kechikuvchi
(qoldiq) neytronlar.
Lahzaviy   neytronlar   hosil   bo`lgan   neytronlarning   99%   qismini,   kechikuvchi
neytronlar   esa   ~1%   ni   tashkil   qiladi.   Lahzaviy   neytronlar   oraliq   yadrolar   bilan
emas   balki   bo`linish   parchalari   tomonidan   chiqariladi.   Olingan   ma’lumotlarga
ko`ra   yadro   tomonidan   issiq   neytronlar   yutilgandan   so`ng  τ=10	−16÷10	−14s o`tgach
nurlanadi.   Kechikuvchi   neytronlar   uran   yadrosi   neytronlar   dastasi   bilan
nurlantirilgandan   so`ng   ham   bir   necha   minut   davomida   neytronlarni   nurlantirib
turadi.   Har   qanday   bo`linuvchi   yadro   kechikuvchi   neytronlarning   6   ta   guruhiga
ega.   Har   bir   guruhda   neytron   nurlanish   intensivligi   vaqtga   bog`liq   ravishda
eksponentsial   ravishda   kamayadi.   Boshida   kechikuvchi   neytronlar   (γ,n)   reaksiya
natijasida   bo`linish   narchalari   chiqargan   γ-kvantlar   tomonidan   hosil   qilinadi   deb
tasavvur  qilingan edi. Ammo kechikuvchi  neytronlarning vaqtga bog`liq ravishda
o`zgarishi   bu   tasavvurlarni   tasdiqlamadi.   Oxir-   oqibatda   kechikuvchi   neytronlar
ba’zi bir yadro bo`linish parchalarining qayta bo`linishi bilan bog`liq.
Masalan: katta yarim yemirilish davriga (T
1/2 ) ega bo`lgan neytronlar guruhi  87
Br
yadrosining hosil  bo`lishiga bog`liq. Bu yadro  	
β−¿¿ kanal  bilan yemirilib, yemirish
davri     T
1/2 =55,6sek   ga   teng   bo`lib   87
Kr   izotopini   beradi.   Shunday     yuzta
yemirilishdan 30 tasi asosiy  holatdagi  87
Kr
  ni hosil qiladi.
Kechikuvchi neytronlar manbai  hisoblangan  87
Br yadroning yemirilish sxemasi
                                       
                                            Br β
→ − ¿
3587
Kr β
→ − ¿
3687
Rb β
→ − ¿
3787
Sr
3887
¿ ¿ ¿
                      (5)  
11-rasm .  87
Br yadrosining yemirilish sxemasi.
Har 100 yemirilishdan 70 tasida  87
Kr
  izotopi kuchli uyg`ongan  holatda hosil
bo`ladi,   energiyasi   87
Kr
  yadrosining   turg`un   holatiga   o`tishiga   va   lahzaviy
neytronlarni   chiqarishga   yetarli   bo`ladi.   Shu   sababli   bu   guruhning   kechikuvchi
neytronlari  87
Br yadrosini yemirilishidan keyin uning o`rtacha yashash vaqtiga teng
bo`lgan   vaqtdan   keyin   paydo   bo`ladi.   Kechikuvchi   neytronlarning   miqdori
umumiy   neytronlar   miqdoriga   nisbatan   juda   kam   (eng   ko`pi   bilan   1%   atrofida).
Aynan yadro reaksiyalarida zanjir reaksiyasini borishi uchun kechikuvchi (qoldiq)
neytronlar asosiy ro`lni o`ynaydi.
          Issiq   reaktorlarda   tez   neytronlar   zanjir   reaksiyasida   qatnashmaydi.
Parchalarning bo`linishi, ya’ni zanjir reaksiyasini bir maromda borishi uchun faqat
kechikuvchi neytronlar ishtiroki zarur bo`ladi.
Agar yadro reaktorlarini hisobga olsak, reaktorda energiya hosil qilinishi va bu
energiyani   kesiklikka   aylantirish   muhim   hisoblanadi.   Bundan   tashqari     yadro
nurlanishlar   energiyasini   katta-kichikligi,   o`tuvchanligi   va   ajralib   chiqqan
energiyaning     issiqlikga   aylanish   vaqti   ham   asosiy   bo`lib   hisoblanadi.   Bo`linish
parchalari   va β-zarra o`z energiyasaini bevosita og`ir yadroning bo`linish nuqtasi
yaqinida   moddaga   uzatadi,   γ-kvant   va   neytronlar   esa   o`z   energiyasini   uzoq masofalargacha   uzgartirishi   mumkin.   Bo`linish   parchalari,   neytronlar   va   lahzaviy
γ-kvantlar bo`linishdan so`ng juda kichik vaqt  ichida issiqlikka  aylanib ketadi. β-
yemirilish   energiyasi   ko`plab   radioaktiv   atomlarning   bo`linishi   va   to`planishi
orqali   aniqlanadigan   β-yemirilish   energiyasi   vaqt   bo`yicha   katta   siljishda   paydo
bo`ladi.
Yadroviy reaksiyalarda qatnashuvchi neytronlar turlari va ularning
energiyasi .
Jadval
№ Neytronlar turlari Neytronlar energiyasi
1 Sovuq neytronlari 0,025 eV
2 Issiq neytronlari      0,25÷0,5 eV
3 Rezonans neytronlari    0,5÷1 keV
4 Oraliq neytronlari 1÷100 kev
5 Tez neytronlari         100keV÷14 MeV
6 Relyativistik neytronlari  <20-30 MeV
U 235
-izotopining bo`linish reaksiyasida ajralib chiqqan energiyasining
bo`linish mahsulotlari o`rtasida taqsimlanish.
Jadval
№ Bo`linish mahsulotlari Bo`linish mahsulotlari energiyasi
MeV
1 Bo`linish   parchalarining   kinetik
energiyasi   169 MeV
2 Lahzaviy γ-kvantlar energiyasi 8 MeV
3 Bo`linish   neytronlarining   kinetik
energiyasi 5 MeV
4 β-parchalanish energiyasi 9 MeV
5 γ-nurlanish energiyasi  7 Mev
6 Neytrino energiyasi   11 MeV
7 Jami bo`linish energiyasi     205 MeV Oxirgi   jadvalda   keltirilgan   235
U   yadrosining   bir   bo`linishi   aktida   hosil   bo`lgan
energiyaning   bo`linish   mahsulotlari   o`rtasida   taqsimlanishi   tarkibiy   yadroning
bo`linish   holatidan   bog`liq   bo’lsa   γ-kvant   energiyali   bo`lsa   energiyasi   esa
neytronlarni   yutuvchi   yadroning   xususiyatlaridan   bog`liq.   Yadro   reaksiyalarida
keyingi   bo`linishga   sabab   bo`lgan   3/4   ikkilamchi   neytronlar   uran   izotopi
tomonidan yutiladi, qolganlari bir yutilishda 2÷11 MeV γ-kvantlarni nurlantiruvchi
boshqa   moddalar   tomonidan   yutiladi.   Neytronlarni   qamraganda   qiyin   ko`proq
keltirilgan  radioaktivlik  hosil   bo`ladi   va energiya  ajralib chiqadi.  Eng  ko`p  yadro
reaksiyalarida   239
U   izotopini   hosil   bo`lishi   bilan   bog`liq   bo`lgan   keltirilgan
radioaktivlik   asosiy   hisoblanadi,   chunki   239
U   va   239
Np   yemirilishda   ~2   MeV
energiya ajralib chiqadi.
Bu reaksiya (4) formulada keltirilgan.
Bir   yemirilish     aktida   issiqlikka   aylanadigan   energiya   taxminan   200   MeV   ni
tashkil etadi. Agar hisob-kitob qilinsa 4 g bo`linuvchi  235
U izotopi;
E=5·10 23
 MeV =1,94·10 10
kaloriya=8,1·10 10
J=2,25MBT·soat=1MBTsutka
energiyani beradi.
Og`ir   yadroni     bo`linishida   ajralib   chiqqan   energiya   har   qanday   yadro
reaksiyasida hosil bo`lgan energiyadan bir tartibga katta. To`g`ri, har bir nuklonga
yoki   moddaning   massa   birligiga   to`g`ri   keluvchi   energiya   yengil   yadrolar   bilan
bo`ladigan     reaksiyalarda   ajralib   chiquvchi   energiyadan   bir   muncha   kam.   To`liq
energiyaning   taxminan   5%   (11   MeV)   qismini   neytrino   olib   ketadi   shu   sababli
energiyaning bu qismidan foydalanib bo`lmaydi.
235
U   yadrosini   issiq   neytronlar   bilan   bo`linishida   qirqqa   yaqin   har   xil   massali
parchalar  juftlari  hosil  bo`ladi. Juft  parchalar  massa  sonlarining yig`indisi  234 ga
teng   bo`lib,   236
U-yadrosiga   bo`linadi   va   uyg`onagan   parchalar   2   ta   neytronni
nurlantiradi.
β-yemirilish   massa   sonini   o`zgartirmaydi,   faqat   atom   mahsulotining   qanday
kimyoviy     elementga   taaluqliligini   ko`rsatadi,   shu   sababli   birinchi   radioaktiv
atomning   chiqishi   berilgan   massa   sonli   butun   zanjirning   chiqishidan   iborat.   Eng katta chiqish 6% ya’ni yuzta bo`linishdan olti holda hosil bo`lishi massa sonlari 95
va  139   ga   tegishlidir.   Uran  235   izotopini   bo`linishida   qayd  etilgan   eng  yengil   va
eng   og`ir   yadro   mahsulotlari   massa   sonlari   mos   holda   72   va   161   ga   teng.   Massa
sonlari A=117 bo`lgan ikkita teng bo`lakka bo`linish ehtimoli juda kichik, chunki
bu qarashlar yadroning tomchi modeli xulosalariga to`g`ri kelmaydi, ya’ni tomchi
modeliga   ko`ra   ikki   parchalar   simmetrik   bo`lishi   kerak.   Yadroning   o`zaro   teng
bo`lmagan   ikkita parchaga bo`linishi qobiq modeli   bilan tushuntiriladi, 50 va 82
neytronga   ega   bo`lgan   to`lib   boradigan   qobiqli   yadrolarning   hosil   bo`lish
natijasidir.   Yadro   bilan   ta’sirlashuvchi   neytronlarni   energiyasi   ortib   borishi   bilan
ikkita   o`zaro   teng   bo`lgan   qismga   bo`linish     ehtimolligi   ham   ortadi   va   oxir-
oqibatda   maksimal   qiymatga   erishadi   va   yadro   modellarini   qo`llash   to`g`risidagi
tasavvurlarga mos keladi. 
Kimyoviy elementlar bo`yicha bo`linish mahsulotlarining tarkibi β-yemirilishlar
natijasi   hisoblanadi.   Biri   ikkinchisidan   keyingi   zanjir   reaksiyaga   misol   qilib.
Xe
❑140
β
→ − ¿
¿ 16 s Cs β
→ − ¿
¿ 66 s
❑140
Ba β
→ − ¿
¿ 12,8 kun La β
→ − ¿
¿ 40,2 saot Ce
❑140
❑140
(turg`un yadro) (7)
Agar bo`linish jarayoni o`zgarmas tezlik bilan yetarlicha uzoq davom etsa, unda
ko`plab    zanjirlarda  muvozanat  erishiladi  va   bo`linish  mahsulotlarining  kimyoviy
tarkibi   o`zgarmaydi.   Muvozanat   holatdagi   25%   bo`linish   mahsulotlari-nodir   yer
elementlaridan iborat.
Boshqa   elementlardan   eng   muhimlari   sirkoniy   (15%)   seziy   (6,5%).   Gazlardan
ksenon   va   kriptonlar   16%ni   tashkil   etadi.   Bu   gazlarning   hajmi   25   dm 3
  dan   ko`p
emas va normal sharoitlarda har bir  bo`linuvchiga kilogramm uran to`g`ri keladi.
Bo`linish aktiga to`g`ri keluvchi ikkilamchi neytronlar 
                                                                                                                    2-Jadval
Nuklid n
0 dn/dE, 1/ MeV
233
U 2,479 0,123
235
U 2,416 0,133
239
Pu 2,862 0,135
238
U                2,9 -  Bo’linish neytronlari .
Bitta bo`linish aktiga to`g`ri keluvchi ikkilamchi neytronlarning o`rtacha soni n
0
zanjir   reaksiyaning     bir   xil   tezlik   bilan   borishida   hal   qiluvchi   rol   o`ynaydi.
2-jadvalda   235
U   izotopini   issiq   neytronlar   bilan   va   238
U   izotopini   tez   neytronlar
bilan   bo`lishda,   bo`linuvchi   asosiy   nuklidlar   uchun   n
0   qiymatlari   keltirilgan.
Bo`linishga   olib   keluvchi   neytronlar   sonining   ortishi   bilan   yadro   parchalarning
uyg`onish   energiyasi   ham   bir   muncha   ortadi.   Bu   esa   ular   tomonidan
chiqarilayotgan neytronlar sonining kamroq  bo`lsada ortishiga olib keladi.
Uyg`ongan yadrolarning neytronlarni  nurlantirish boshqa nuklonlar bilan o`zaro
ta’sir   natijasida   uning   bog`lanish   energiyasidan   katta   bo`lgan     energiyaga   ega
bo`ladi. Bog`lanish energiyasidan olingan qoldiq energiya neytronlarining kinetik
energiyasidan   iborat.   Shunday   holda   chiqarilgan     neytronlarning   kinetik
energiyasining   taqsimlanishi   Maksvell   taqsimotidan   iborat   bo`lib,   yadroning
uyg`onish   energiyasi   orqali   aniqlanadi.   Chunki   bo`linish   parchalari   neytronlarni
nurlantirishda   juda   katta   tezlik   (~10 7
m/s)     bilan   harakatlanadi,   laboratoriya
koordinata   sistemasida   neytronlarni   energetik     spektri   parcha-neytron   sistema
energiya   markazi   koordinatalarida   dastlabki   Maksvell   taqsimotiga   mos   kelmaydi.
Shunga qaramasdan bo`linish neytronlari kuzatilgan spektrlari Maksvell qonunlari
bilan ifodalanadi:
                                            λ
N dn
dE = a
n
0√ E exp	( − E
T	)                             (8)
bu   yerda   T-neytronlarning   energiyasi   E   ko`rinishida   ifodalangan   taqsimot
parametri,   (MeVlarda   o`lchanadi),   α-o`zgarmas   kattalik,   n
0   bo`linish   neytronlari
soni   taqsimlanishini   normallashtiruvchi   kattalik,   N-qaralayotgan   neytronlarning
to`liq soni.
                                                                                                                 3-Jadval
Issiq neytronlar bilan yadroni bo`linishida lahzaviy neytronlar spektrlari
parametrlari:
Nuklid a, MeV  -3/2
T, MeV
233
U 1,888 1,306 235
U 1,872 1,290
239
U 1,121 1,333
(8)   dagi   parametrlar   avvaldan   ma’lum   emas,   faqat   tajribadan   topiladi.   3-jadvalda
bo`linuvchi   nuklidlar   (8)   ifodaga   bo`linuvchi   neytronlar   kuzatilgan   spektrlarning
mos keluvchi a va T kattaliklar keltirilgan.
13-rasmda  235
U izotopi uchun taqsimot keltirilgan. 
13-rasm.   235
U izotopini lahzaviy neytronlar bilan bo`linishida lahzaviy neytronlar
spektri.
Maksvell   spektri   effektiv   temperaturasi   T   muhiti   bo`yicha   ( 2
3  E )   ni
ifodalaydi, bu yerda  E
 –bo`linish neytronlarining o`rtacha energiyasi.
235
U-uran   izotopining   issiq   neytronlar   yordamida   bo`linishidan   hosil   bo`lgan
lahzaviy neytronlar o`rtacha energiyasi ~2 MeV atrofida, maksimum taqsimlanish
energiyasi   0,7   MeV   atrofida.   Bo`linish   energiyasi   18   MeV   gacha   bo`lgan
neytronlar   ham   qayd   qilingan,   ammo   energiyasi   10   MeV   dan   yuqori   bo`lgan
neytronlar   juda   kam   va   biron   bir   amaliy   ahamiyatga   ega   emas.   Shu   sababli
bo`linish   neytronlari   energiyaviy   spektri   10   MeV   gacha   kuzatiladi.   Spektrning
pastki   qismida   0,5%   kam   bo`lgan   lahzaviy   neytronlar   0,05   MeV   dan   kam energiyaga   ega   bo`ladi.   Boshqa   bo`linuvchi   nuklidlarning     ikkilamchi   neytronlar
energetik spektri  235
U neytronlari spektriga yaqin bo`ladi. 
Kechikuvchi neytronlar.
2-jadvaldagi kattaliklar to`lqin ikkilamchi neytronlar soniga, ham lahzaviy ham
kechikuvchi   neytronlarga   tegishlidir,   ammo   kechikuvchi   neytronlar   miqdori
nihoyatda kichik. β-yemirilishda hosil bo`lgan ba’zi bir bo`linish mahsulotlaridagi
kechikuvchi   neytronlar   soni   kam   bo`lsada   yadro   reaksiyalarida   boradigan   zanjir
reaksiyasini bir maromda borishini ta’minlaydi. Tez neytronlar zanjir reaksiyasini
borishida   qatnashmaydi.   Bir     qator   kechikuvchi   neytronlarni   yadrolarda   yarim
yemirilish davrini farqlab bo`lmaydi, shu sababli kechikuvchi neytronlarni davrlari
va   chiqishlarini   hisobga   olib   bir   necha   guruhlarga   ajratiladi.   Umuman   tajribada
juda   shunday   6ta   guruh   aniqlangan.   Turli   yadrolarni   bo`linishida   bo`linish
mahsulotlari   tarkibi   qisman   farqlanadi   va   har   bir   guruhdagi   kattaliklardan   aks
etadi. Og`ir yadrolarning bo`linishida namoyon bo`ladigan kechikuvchi neytronlar
guruhining xarakteristikasi 4-jadvalda keltirilgan.
Kechikuvchi neytronlar xarakteristikasi.
                                                                                              4-Jadval
Guruh
raqam
i T,s 233
β
1  U 235
β
1  U 239
β
1  Pu 232
β
1  Tu 238
β
1  U E
n   235
U
uchun
MeV
1 54-56 0,0006 0,0005 0,0002 0,0017 0,0005 0,25
2 21-23 0,0020 0,0035 0,0018 0,0074 0,0056 0,56
3 5-6 0,0017 0,0031 0,0013 0,0077 0,0067 0,43
4 1,9-2,3 0,0018 0,0062 0,0020 0,0211 0,0160 0,62
5 0,5-0,6 0,0003 0,0018 0,0065 0,0085 0,0093 0,42
6 0,17-0,27 0,0002 0,0007 0,0003 0,0021 0,0031 -
7 β
1 0,0066 0,0158 0,0061 0,0495 0,0412 -
8 Β
2 0,00264 0,0065 0,0021 0,022 0,0157 -
τ
1 ,s 18,4 13,0 15,4 10,1 7,68 - 4- jadvalning   2- ustunida     har   bir   guruh   uchun     yemirilishga   moyil   qayd
qilingan   har   xil   nuklidlar   yarim   yemirilish   davrining     effektiv   diapazoni
keltirilgan .     Keyingi   ustunlarda   bir   bo`linish   β
1   aktida   kechikuvchi     neytronlar
guruhining   chiqishlari   keltirilgan.   Oxirgi   ustunda   235
U   izotopi   uchun   o`lchangan
neytronlar guruhining o`rtacha energiyasi ko`rsatilgan. Chiqishga ega  har bir ustun
bo`yicha hulosa qilingan. Bo`linish aktida to`liq chiqish   β
T =
∑ β
1   ga teng. Pastda
kechikuvchi neytronlar β hissasi  va bo`linishdagi to`liq neytronlar soni keltirilgan
va u β=β
T /n
0   jadvaldagi oxirgi qator kechikishni  o`rtacha vaqti  →τ
1   ni yoki barcha
kechikuvchi neytronlarni o`rtacha yashash vaqti:
                                              τ1=	∑	βTTT	
βln	2	=	∑	βTτT	
β                                      (9)
Tajriba   natijalaridan   foydalanib   har   bir   nuklid   uchun   yarim   yemirilish   davri   T
T
qiymatlari va 
                           	
T1/2=	ln	2
x = τln 2 = 0,693 τ
                             (10)
Ifodalar o`rinli bo`ladi.
Bunda   λ   yemirilish   doimiyligi   τ   yoki   T
1/2   radioaktiv   moddani   xarakterlaydi
4-jadvaldagi nuklidlar bo`linishi issiq neytronlar bilan reaktorda esa tez neytronlar
bilan bo`linadigan neytronlardan foydalaniladi. 
Kechikuvchi   neytronlarni   miqdori   239
Pu   izotopida   juda   kam   bo`lib,   235
U-
izotopiga qaraganda   239
Pu yoqilg`isida   ishlaydigan  reaktorlarning ishlash   rejimiga
qattiq   talab   qo`yiladi.     Agar   232
Tn   va 235
U   izotoplari   bo`linsa   ular   nisbatan   qo`llab
kechikuvchi neytronlarni nurlantiradi.
Kechikuvchi   neytronlarning   kinetik   energiyasi   lahzaviy   neytronlarni
energiyasidan   yetarlicha   kichik,   bu   holni   235
U   izotopi   misolida   xam   ko`rish
mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar.
Asosiy adabiyotlar
1. Мухин К. Н. Экспериментальная ядерная физика: Учебник. В 3-х тт. 
Т. 1,2. Физика атомного ядра. 7-е изд., СПб.: Изд-во «Лань», 2009. - 
384 с. 
2. Климов  А.Н.  Ядерная  физика  и  ядерные  реакторы:  Учебник для 
вузов.М.: Энергоатомиздат, 2002. - 464. 
3. Владимиров   В.И.   Практические   задачи   по   эксплуатации   
ядерных реакторов. М.: Энергоатомиздат, 1986. — 304. 
4. Нигматулин     И.Н.,     Нигматулин     Б.И.     Ядерные     
энергетические установки. — М.: Энергоатомиздат, 1986. - 168 с
5. Барсуков О.А. Основы физики атомного ядра.  Ядерные технологии 
– Москва.: Физматлит, 2011.
6. Апсэ В.А,  Шмельев А.Н.  Я дерные технологии .  Москва 2008 . 
7. Ахmedovа G., Тo‘xtaev U.. Yadro fizikasi va dozimetriyadan masalalar 
to‘plami.  SamDU nashriyoti , 2019  y .
Qo’ shimcha adabiyotlar
3 Бойко   В.   И ,   Кошелев   Ф.   П.   технологии   в   различнқх   сферах
человеческой   деятельности   Ядерн ы е.-   Томского   политехнического
университета 2008.
4 Рыжакова   Н.К.   Я дерная физика и её приложения .  Учебное пособие .  2-е
издание .   Издательство Томского политехнического университета .   2008
г.
5 Подготовка облученного ядерного топлива к химической переработке /
А.Т.   Агинков,   Э.А.   Ненарокомов,   В.Ф.   Савельев,   А.Б.   Ястребов.   -   М.:
Энергоатомиздат, 1982. - 128 с. 
6 Воронин   В.П.   РАО   «ЕЭС   Росии».   Состояние   и   перспективы   //
Электрические сети и системы. - 2003. - №  I . - С. 1 3—16.

Yadrolar bo‘linishi mexanizmining energiyaviy sharti. neytronlar energiyasi. kechikuvchi va tez neytronlar. uran yadrosi va ularning bo‘linishi. bo‘linish parametrlari